Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic 0 5273 3614308 3594939 2026-06-07T11:30:08Z Преображенский Ф Ф 168443 3614308 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан тарихы}} '''Ноғай ордасы ''' ('''Маңғыт ұлысы''') – [[Алтын Орда]] ыдырап, [[Ақ Орда]] әлсірегеннен кейін Батыс Қазақстан жеріне іргелес аймақта пайда болған мемлекеттік бірлестік. == Территориясы == Негізгі аумағы Еділ мен Жайық аралығы болғанымен, шығыста Жайықтың сол жағасына, солтүстік-шығыста Батыс Сібір ойпатына дейін, солтүстік-батыста Қазанға дейін, оңтүстік-батыста [[Арал]], [[Каспий]] теңізіне дейін, кейде [[Маңғыстау]] мен [[Хорезм]]ге дейінгі алқапты қамтыды. Ноғай ордасы алғашында осы бірлестіктің негізін қалаған маңғыттардың атымен [[“Маңғыт Ордасы”]] аталған. == Саяси тарихы == === Ноғай ордасының құрылу алғышарттары === “Ноғай” атауы бұдан кейініректе, алғаш орыс [[жылнама]]ларында (1479), кейін шығыс деректерінде (1500) пайда болған. Бұл атаудың шығу тегі туралы көптеген зерттеушілер 13 ғ. 2-жартысында Алтын Орда әскерінің қолбасшысы [[Ноғай]] иелігіне қараған ұлыс халқы “ноғай”, “ноғайлы” аталғандықтан деп санайды. Тарихи жазба деректерге қарағанда Ноғай ордасының негізін [[Едіге]] қалаған. Ол 15 жыл (1396 – 1411) Алтын Ордадағы билікті түгелдей өз қолына ұстаған тұста иелігіндегі ноғай ұлысы даралана бастады. Қастилия елшісі Р.Г. Клавихоның жазбасында Едіге ордасы 200 мыңнан астам жасақ ұстағаны айтылады. Ол Алтын Орданы өзі қойған хандар арқылы басқарып, “бектер бегі” немесе “ұлы әмір” атағына ие болған. Ибн Арабшахтың айтуынша, оның жиырма баласының әрқайсысы жеке иеліктерде билік жүргізіп, әскер ұстаған. Ноғай ордасының даралануы 13 ғ. 2-жартысында басталып, [[Нұр әд-Дин]]нің (1426 – 40) тұсында аяқталды. Орт. – [[Жайық]] өзенінің төменгі саласы, [[Сарайшық]] қ. болды. [[Алтын Орда]] ыдырағаннан кейін пайда болған өзге де ордалар сияқты Ноғай ордасында этникалық құрылымнан гөрі, саяси құрылым басым еді. Бас билікті “бектер бегі” әмір атқарды. Негізгі бұқарасы “ұлыс адамдары” ([[ноян]], [[мырза]], [[кінәз]], т.б.), “қара халық” деп аталды. Хан тағы тек [[Шыңғыс хан]] әулетінің ғана үлесі болса да, Ноғай ордасының саяси үстемдігі, экономикалық тіршілігі маңғыт әмірлерінің, яғни Едіге ұрпағының қолында болып, билік атадан балаға көшіп отырды. === XV ғасыр === [[File:Herberstein-Moscovia.jpg|thumb|left|1549 жылы жарық көрген Сигизмунд фон Герберштейннің картасындағы Ноғай ордасы (''Nagayski tartare'')]] 15-ғасырдың орта шенінде ноғайлар [[Сырдария]]ның орта ағысындағы қалаларды басып алып, [[Шығыс Дешті Қыпшақ]]тың саяси өмірінде Едігенің ұрпақтары [[Уақас би]], [[Мұса мырза]], [[Жаңбыршы]], т.б. басты рөл атқарды. [[Ұлыстар]] мен ру-тайпалар арасында билік үшін, жайылымдық жер үшін үздіксіз күрес жүрді. Халқының негізгі кәсібі көшпелі мал шаруашылығы болды. Ноғай ордасының құрамына енген тайпалар ( [[қоңырат]],[[маңғыт]], [[алшын]], [[жалайыр]], қаңлы, керей, қыпшақ, найман, арғын, тама, т.б.) кейіннен қазақ халқының этностық құрамын қалыптастыруда үлкен рөл атқарды. Ш.Уәлиханов Ноғай ордасы мен Қазақ хандығы халқының туыстығы туралы “бауырлас орда” деп атаған (Қазақ-ноғай қарым-қатынастары). 15 ғ. аяғында Ноғай орда орыс мемлекетімен саяси және сауда-экономикалық байланыстар орнатып, ноғай билеушілері Мәскеу мен Қазан базарларына жыл сайын мыңдаған жылқы мен қой өткізіп тұрды. === XVI-XVII ғасырлар === 16 ғ. 2-жартысында [[Қазан]] мен [[Астрахан]] хандықтарын [[Ресей]] жаулап алғаннан кейін Ноғай ордасы әлсіреп, бірнеше ұлыстарға, ордаларға бөлінді. Солтүстік Кавказда Кіші Ноғай ордасы, ал Жем, Ойыл жағалауларында Алты Ұлыс ордасы құрылды. Исмаил мырзаның қарамағындағы тайпалар Үлкен Ноғай ордасын құрып, 1557 ж. Орыс мемлекетіне бағынды. [[Еділ]] қалмақтарының шабуылынан кейін 1634 ж. ноғайлар Еділдің оң жағына көшіп, Кіші Ноғай ордасымен бірікті де, Қырым хандығына тәуелді болды. Ноғай ордасы ыдырағаннан кейін қазақ жерінде қалған ел Қазақ хандығы құрамына енді. Ноғай ордасы түркі халықтары тарихында үлкен із қалдырды. Қазақ, қарақалпақ, өзбек, татар, башқұрт, т.б. түркі халықтарының ұлт болып қалыптасуында Ноғай ордасына кірген тайпалардың үлесі өте мол. Олардан аса үлкен мәдени мұра қалды; [[Ноғайлы дәуірінің әдебиеті]].<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref><ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> ==Ноғай Ордасының билеушілері== * [[Едіге|Едіге би]], Балтышақ бек ұлы (1392-1412) * Нұраддин би, Едiге би ұлы (1412-1419) * [[Мансұр би]], Едiге би ұлы (1419-1427) * Қазы би, Едiге би ұлы (1427-1428) * Уақас би, Нұраддин би ұлы (1428-1447) * Хорезми би, Уақас би ұлы (1447-1473) * Аббас би, Нұраддин би ұлы (1473-1491) * Мұса би, Уақас би ұлы (1491-1502) * Жаңбыршы би, Уақас би ұлы (1502-1504) * Хасан би, Уақас би ұлы (1504-1508) * Шейх Мұхаммед би, Мұса би ұлы (1508-1510, 1516-1519) * Алшағыр би, Мұса би ұлы (1508-1516) * Ағыш би, Жаңбыршы би ұлы (1521-1524) * Саид Ахмет би, Мұса би ұлы (1524-1541) * Қазы Мұхаммед мырза, Мұса би ұлы (1537-1541) * Шейх Мамай би, Мұса би ұлы (1541-1549) * Жүсіп би, Мұса би ұлы (1549-1554) * Исмаил би, Мұса би ұлы (1557-1563) ==Дереккөздер== <references/> == Әдебиет == * ''Сафаргалиев М. Г.'' Распад Золотой Орды. — Саранск: Мордов. кн. изд-во, 1960. — 279 с. — 1500 экз. * ''Жолдасбаев С., Бабаев Д.'' История Казахстана средних веков. — Алматы: «Атамура», 2003. * Восточная Европа Средневековья и раннего Нового времени глазами французских исследователей: Сборник статей / Отв. ред. И. А. Мустакимов, А. Г. Ситдиков; науч. ред. И. В. Зайцев, Д. А. Мустафина; ввод. ст. В. В. Трепавлов. — * Казань: Институт истории АН РТ, 2009. — 428 с. * ''Керейтов Рамазан, Червонная Светлана.'' Эпиграфика Ногайской степи // «Татарская археология», 2002−2003. — № 1−2(10−11). * ''Хисамиева Г.'' Заговорили камни времен Ногайской Орды // Газета «Маяк» Азнакаевского района 14.04.06. * ''Трепавлов В. В.'' «Орда самовольная»: Кочевая империя ногаев XV–XVI веков. — М.: Квадрига, 2013. — 224 с. — (Исторические исследования). — 600 экз. — ISBN 978-5-91791-021-5. * ''Гимбатова М. Б.'' О воинской этике ногайцев. // Военно-исторический журнал. — 2008. — № 12. — С.74-76. ==Сыртқы сілтемелер== * [http://Malimetter.kz/nogaj-ordasy Malimetter.kz Ноғай Ордасы реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002043854/http://malimetter.kz/nogaj-ordasy/ |date=2013-10-02 }} (қазақша) * [http://bigox.kz/nogaj-ordasy/ Ноғай Ордасы]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://bigox.kz/nogaj-ordasynyn-kusheyui-zhane-alsireui/ Ноғай ордасының күшеюі және әлсіреуі]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:Ноғай Ордасы]] [[Санат:1440 жылы пайда болғандар]] [[Санат:1634 жылы таратылғандар]] [[Санат:Орталық Азия тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Орта ғасырлардағы тарихи мемлекеттер]] [[Санат:Башқұртстан тарихы]] [[Санат:Орынбор облысы тарихы]] [[Санат:Саратов облысы тарихы]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Астрахан облысы тарихы]] [[Санат:Қыпшақ мемлекеттері]] kgcag6qyi3qjykgn1ys5f7278hufpdy 10 5681 3614192 3611130 2026-06-07T03:19:28Z ShadZ01 56180 3614192 wikitext text/x-wiki <includeonly><span class="citation" {{#if:{{{ref|}}}|id="{{anchorencode:CITEREF{{{ref}}}}}"}}>{{#if: {{{1|}}} | {{color|red|2=Үлгінің {{tl|cite web}} барлық параметрлері жазылуы тиіс.}} {{#if: {{{nocat|}}}||{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:Үлгілері дұрыс қолданылмаған беттер:Cite web]]}}}}}}<!-- -->{{#if: {{{title|}}} || {{color|red|{{tl|cite web}} үлгісіндеге}} '''title=''' {{color|red|параметрін жазу керек.}} {{#if: {{{nocat|}}}||{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:Үлгілері дұрыс қолданылмаған беттер:Cite web]]}}}}}}<!-- -->{{#if: {{{url|}}} || {{color|red|{{tl|cite web}} үлгісіндеге}} '''url=''' {{color|red|параметрін жазу керек.}} {{#if: {{{nocat|}}}||{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:Үлгілері дұрыс қолданылмаған беттер:Cite web]]}}}}}}<!-- -->{{#if: {{{archive-url|{{{archiveurl|}}}}}}{{{archive-date|{{{archivedate|}}}}}} | {{#if: {{#if: {{{archive-url|{{{archiveurl|}}}}}}| {{#if: {{{archive-date|{{{archivedate|}}}}}} |1}} }} || {{color|red|Егер {{tl|cite web}} үлгісінде}} '''archive-url='''{{color|red|параметрі жазылса, онда}} '''archive-date='''{{color|red| параметрі де жазылуы керек, және керісінше.}} {{#if: {{{nocat|}}}||{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:Үлгілері дұрыс қолданылмаған беттер:Cite web]]}}}}}}}}{{#if: {{{author|}}}{{{last|}}} | '' }}{{#if: {{{author|}}}{{{last|}}} | {{#if: {{{authorlink|}}} | [[{{{authorlink}}}|{{#if: {{{last|}}} | {{{last}}}{{#if: {{{first|}}} | , {{{first}}} }} | {{{author}}} }}]] | {{#if: {{{last|}}} | {{{last}}}{{#if: {{{first|}}} | , {{{first}}} }} | {{{author}}} }} }} }}{{#if: {{{author|}}}{{{last|}}} | {{#if: {{{coauthors|}}}| <nowiki>;</nowiki> {{{coauthors}}} }} }}{{#if: {{{author|}}}{{{last|}}} | '' }}{{#if: {{{editor|}}} | {{{editor}}}: }}{{#if: {{{archive-url|{{{archiveurl|}}}}}} | {{#if: {{{title|}}} | [{{{url}}} {{{title}}}] }} | {{#if: {{{url|}}} | {{#if: {{{title|}}} | [{{{url}}} {{{title}}}] }} }} }}{{#if: {{{lang|}}}{{{language|}}} | {{#ifexist: Үлгі:ref-{{{lang|{{{language}}}}}} | {{ref-{{{lang|{{{language}}}}}} }} | ({{{lang|{{{language}}}}}}) }} }}{{#if: {{{format|}}} | ({{{format}}}) }}{{#if: {{{work|}}} | . ''{{{work}}}'' }}{{#if: {{{pages|}}} | {{{pages}}} }}{{#if: {{{website|}}} | . ''{{{website}}}'' }}{{#if: {{{publisher|}}} | . {{#if: {{{location|}}} | {{{location}}}: }} {{{publisher}}} }}{{#if: {{{date|{{{datepublished|}}}}}} | . ({{HumanizeDate|{{{date|{{{datepublished|}}}}}}|kk}}) | {{#if: {{{year|}}} | {{#if: {{{month|}}} | . ({{{month}}} {{{year}}}) | . ({{{year}}}) }} }} }}. {{#if: {{{doi|}}} | doi:[http://doi.org{{{doi|{{{doilabel|}}}}}} {{{doi}}}]. }}{{#if: {{{description|}}} | &nbsp;— {{{description}}}. }}{{#if: {{{quote|}}} | &nbsp;— «{{{quote}}}»{{#if: {{{archive-date|{{{archivedate|}}}}}}{{{access-date|{{{accessdate|}}}}}}{{{accessmonthday|}}}{{{accessdaymonth|}}} | &nbsp; }} }}{{#if: {{{archive-date|{{{archivedate|}}}}}} | <small>Басты дереккөзінен [{{{archive-url|{{{archiveurl|}}}}}} мұрағатталған] {{#iferror: {{#time: j F Y | {{{archive-date|{{{archivedate|}}}}}} }} | {{{archive-date|{{{archivedate|}}}}}} }}.</small> }}{{#if:{{{deadlink|}}}|{{deadlink}}}}{{#if: {{{access-date|{{{accessdate|}}}}}} | <small> Тексерілді, {{#iferror: {{#time: j F Y | {{{access-date|{{{accessdate|}}}}}} {{{accessyear|}}} }} | {{{access-date|{{{accessdate|}}}}}}{{#if: {{{accessyear|}}} | {{{accessyear}}} }} }}.</small> }}{{#if: {{{accessmonthday|}}} | <small> Тексерілді, {{#iferror: {{#time: j F Y | {{{accessmonthday}}} {{{accessyear|}}} }} | {{{accessmonthday}}}{{#if: {{{accessyear|}}} | {{{accessyear}}} }} }}.</small> }}{{#if: {{{accessdaymonth|}}} | <small> Тексерілді, {{#iferror: {{#time: j F Y | {{{accessdaymonth}}} {{{accessyear|}}} }} | {{{accessdaymonth}}}{{#if: {{{accessyear|}}} | {{{accessyear}}} }} }}.</small> }}</span></includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> h60e8mf18la3h2jovxtmp0erikiuxa6 3614193 3614192 2026-06-07T03:21:46Z ShadZ01 56180 3614193 wikitext text/x-wiki <includeonly><span class="citation" {{#if:{{{ref|}}}|id="{{anchorencode:CITEREF{{{ref}}}}}"}}>{{#if: {{{1|}}} | {{color|red|2=Үлгінің {{tl|cite web}} барлық параметрлері жазылуы тиіс.}} {{#if: {{{nocat|}}}||{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:Үлгілері дұрыс қолданылмаған беттер:Cite web]]}}}}}}<!-- -->{{#if: {{{title|}}} || {{color|red|{{tl|cite web}} үлгісіндегі}} '''title=''' {{color|red|параметрін жазу керек.}} {{#if: {{{nocat|}}}||{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:Үлгілері дұрыс қолданылмаған беттер:Cite web]]}}}}}}<!-- -->{{#if: {{{url|}}} || {{color|red|{{tl|cite web}} үлгісіндеге}} '''url=''' {{color|red|параметрін жазу керек.}} {{#if: {{{nocat|}}}||{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:Үлгілері дұрыс қолданылмаған беттер:Cite web]]}}}}}}<!-- -->{{#if: {{{archive-url|{{{archiveurl|}}}}}}{{{archive-date|{{{archivedate|}}}}}} | {{#if: {{#if: {{{archive-url|{{{archiveurl|}}}}}}| {{#if: {{{archive-date|{{{archivedate|}}}}}} |1}} }} || {{color|red|Егер {{tl|cite web}} үлгісінде}} '''archive-url='''{{color|red|параметрі жазылса, онда}} '''archive-date='''{{color|red|і де жазылуы керек, және керісінше.}} {{#if: {{{nocat|}}}||{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:Үлгілері дұрыс қолданылмаған беттер:Cite web]]}}}}}}}}{{#if: {{{author|}}}{{{last|}}} | '' }}{{#if: {{{author|}}}{{{last|}}} | {{#if: {{{authorlink|}}} | [[{{{authorlink}}}|{{#if: {{{last|}}} | {{{last}}}{{#if: {{{first|}}} | ,&#32;{{{first}}} }} | {{{author}}} }}]]&#32; | {{#if: {{{last|}}} | {{{last}}}{{#if: {{{first|}}} | ,&#32;{{{first}}} }} | {{{author}}} }}&#32; }} }}{{#if: {{{author|}}}{{{last|}}} | {{#if: {{{coauthors|}}}| <nowiki>;</nowiki> {{{coauthors}}} }} }}{{#if: {{{author|}}}{{{last|}}} | '' }}{{#if: {{{editor|}}} | {{{editor}}}: }}{{#if: {{{archive-url|{{{archiveurl|}}}}}} | {{#if: {{{title|}}} | [{{{url}}} {{{title}}}] }} | {{#if: {{{url|}}} | {{#if: {{{title|}}} | [{{{url}}} {{{title}}}] }} }} }}{{#if: {{{lang|}}}{{{language|}}} | {{#ifexist: Үлгі:ref-{{{lang|{{{language}}}}}} | {{ref-{{{lang|{{{language}}}}}} }} | ({{{lang|{{{language}}}}}}) }} }}{{#if: {{{format|}}} | ({{{format}}}) }}{{#if: {{{work|}}} | . ''{{{work}}}'' }}{{#if: {{{pages|}}} | {{{pages}}} }}{{#if: {{{website|}}} | . ''{{{website}}}'' }}{{#if: {{{publisher|}}} | . {{#if: {{{location|}}} | {{{location}}}: }} {{{publisher}}} }}{{#if: {{{date|{{{datepublished|}}}}}} | . ({{HumanizeDate|{{{date|{{{datepublished|}}}}}}|kk}}) | {{#if: {{{year|}}} | {{#if: {{{month|}}} | . ({{{month}}} {{{year}}}) | . ({{{year}}}) }} }} }}. {{#if: {{{doi|}}} | doi:[http://doi.org{{{doi|{{{doilabel|}}}}}} {{{doi}}}]. }}{{#if: {{{description|}}} | &nbsp;— {{{description}}}. }}{{#if: {{{quote|}}} | &nbsp;— «{{{quote}}}»{{#if: {{{archive-date|{{{archivedate|}}}}}}{{{access-date|{{{accessdate|}}}}}}{{{accessmonthday|}}}{{{accessdaymonth|}}} | &nbsp; }} }}{{#if: {{{archive-date|{{{archivedate|}}}}}} | <small>Басты дереккөзінен [{{{archive-url|{{{archiveurl|}}}}}} мұрағатталған] {{#iferror: {{#time: j F Y | {{{archive-date|{{{archivedate|}}}}}} }} | {{{archive-date|{{{archivedate|}}}}}} }}.</small> }}{{#if:{{{deadlink|}}}|{{deadlink}}}}{{#if: {{{access-date|{{{accessdate|}}}}}} | <small> Тексерілді, {{#iferror: {{#time: j F Y | {{{access-date|{{{accessdate|}}}}}} {{{accessyear|}}} }} | {{{access-date|{{{accessdate|}}}}}}{{#if: {{{accessyear|}}} | {{{accessyear}}} }} }}.</small> }}{{#if: {{{accessmonthday|}}} | <small> Тексерілді, {{#iferror: {{#time: j F Y | {{{accessmonthday}}} {{{accessyear|}}} }} | {{{accessmonthday}}}{{#if: {{{accessyear|}}} | {{{accessyear}}} }} }}.</small> }}{{#if: {{{accessdaymonth|}}} | <small> Тексерілді, {{#iferror: {{#time: j F Y | {{{accessdaymonth}}} {{{accessyear|}}} }} | {{{accessdaymonth}}}{{#if: {{{accessyear|}}} | {{{accessyear}}} }} }}.</small> }}</span></includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> pevy35rzg1sc84hbaote1d8wy1hq9z6 0 16367 3614200 2747434 2026-06-07T05:25:01Z ~2026-33639-13 182197 екшгекенененггшугшшегш9егшщрггшшпгшпнгщншщшшгшщщрн 3614200 wikitext text/x-wiki ←'''Авогадро тұрақтысы''', '''Авогадро саны''' — заттың 1 моліндегі құрылымдық элементтер ([[атом]], [[молекула]], [[ион]], т. б. бөлшектер) саны; ''N''_A түрінде белгіленеді. Италия [[ғалым]]ы [[Амедео Авогадро|Амадео Авогадроның]] ([[1776]]—[[1856]]) есімімен аталған. Авогадро тұрақтысының анықталған дәл мәні: ''N''_A = 6,022 141 79(30)×10²³ моль⁻¹. Формуласы: N=N/n. Авогадро тұрақтысы массаның атомдық бірлігін [[килограмм]]ен (''Халықаралық бірліктер жүйесіндегі масса бірлігі'') теңдестіруге болады: 1 м. а. б. = (10⁻³ кг×моль⁻¹) / ''N''_A. ==Дереккөздер== *Қазақ ұлттық энциклопедиясы {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Химия тұрақтылары]] [[Санат:Физикалық тұрақтылар]] {{stub}} km7m1m18ufnem9v2v29xf2og82oib1l 3614201 3614200 2026-06-07T05:26:46Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-33639-13|~2026-33639-13]] ([[User talk:~2026-33639-13|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymbot|Kasymbot]] соңғы нұсқасына қайтарды 2747434 wikitext text/x-wiki '''Авогадро тұрақтысы''', '''Авогадро саны''' — заттың 1 моліндегі құрылымдық элементтер ([[атом]], [[молекула]], [[ион]], т. б. бөлшектер) саны; ''N''_A түрінде белгіленеді. Италия [[ғалым]]ы [[Амедео Авогадро|Амадео Авогадроның]] ([[1776]]—[[1856]]) есімімен аталған. Авогадро тұрақтысының анықталған дәл мәні: ''N''_A = 6,022 141 79(30)×10²³ моль⁻¹. Формуласы: N=N/n. Авогадро тұрақтысы массаның атомдық бірлігін [[килограмм]]ен (''Халықаралық бірліктер жүйесіндегі масса бірлігі'') теңдестіруге болады: 1 м. а. б. = (10⁻³ кг×моль⁻¹) / ''N''_A. ==Дереккөздер== *Қазақ ұлттық энциклопедиясы {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Химия тұрақтылары]] [[Санат:Физикалық тұрақтылар]] {{stub}} ckyyaq1mr3fb67tcgef08t8isvgp6m2 0 17065 3614176 3364483 2026-06-06T18:46:05Z Andreas Beine 144468 Aktualisierung 3614176 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кассель |шынайы атауы = Kassel |сурет = Tischbein-friedrichsplatz-kassel.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Kassel COA.svg |ту = Flagge Kassel.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=19 |lat_sec=11 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=29 |lon_sec=52 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Гессен |кестедегі аймақ = Гессен |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 23 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Свен Шёллерь |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 106,79 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 132,9 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 195530 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 0561 |пошта индексі = 34001-34134 |пошта индекстері = |автомобиль коды = KS |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 06 6 11 000 |ортаққордағы санаты = Kassel |сайты = http://www.stadt-kassel.de/ |сайт тілі = de }} '''Кассель''' ({{lang-de|Kassel}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Гессен]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 195530 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 106,79 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''06 6 11 000''. Қаланың басшысы — Бертрам Хильген. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 23 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.stadt-kassel.de/ Ресми сайты] {{Гессен аудандары}} {{Hesse-geo-stub}} [[Санат:Гессен елді мекендері]] 8xcwee1422zk763xf9ikxgqypnrv3ad 0 17888 3614157 3559824 2026-06-06T16:32:37Z Casserium 68287 /* Съездер */ 3614157 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Аманат | шынайы атауы = | логотипі = Logo of the Amanat political party.svg | логотип ені = 200px | сурет атауы = «Аманат» саяси партиясының ресми логотипі | партия түсі = #55B4A0 | басшысы = [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] | лауазым = Атқарушы хатшысы | лауазым иесі = [[Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек|Дәулет Кәрібек]] | негіздеуші = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | құрылуы = [[1 наурыз]] [[1999 жыл|1999]] | таратылуы = | штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}}, [[Дінмұхамед Қонаев көшесі (Астана)|Дінмұхамед Қонаев көшесі]], 12/1 | идеологиясы = Әмбебап партия<br>[[Центризм]]<br>[[ұлтшылдық|Азаматтық ұлтшылдық]]<br>[[консерватизм|Әлеуметтік консерватизм]]<br>[[Этатизм]] | интернационалы = | одақтастар = | мүшелер саны = 800 мың | жастар ұйымы = {{flagicon image|Jastar Ruhy logo.svg|border=}} [[Жастар рухы]] | Төменгі палатадағы орындар = {{Партия/Орындар|23|77|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 2-сайланым депутаттары|II сайланым]])}} {{Партия/Орындар|42|77|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 3-сайланым депутаттары|III сайланым]])}} {{Партия/Орындар|98|107|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 4-сайланым депутаттары|IV сайланым]])}} {{Партия/Орындар|83|107|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 5-сайланым депутаттары|V сайланым]])}} {{Партия/Орындар|84|107|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары|VI сайланым]])}} {{Партия/Орындар|76|107|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|VII сайланым]])}} {{Партия/Орындар|62|98|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланым]])}} | Төменгі палатадағы орындар_параметр = [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]тегі мандат саны<ref>{{Cite web|date=2023-03-20|title=ҚР Парламент Мәжілісі депутаттарын сайлауда дауыс берудің алдын ала нәтижелері туралы|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=8910|access-date=2023-03-31|website=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ОСК]] ресми сайты|lang=kk}}</ref> | Жоғарғы палатадағы орындар = | Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = | Еуропарламенттегі орындар = | әнұраны = | партиялық мөр = | тұлғалар = | ресми сайты = [https://amanatpartiasy.kz amanatpartiasy.kz] }} '''«Amanat» партиясы''' (''2022 жылға дейін «Nur Otan»'') — [[Қазақстан]]ның билік етуші әрі ең ірі президентшіл [[саяси партия]]сы. Партияның төрағасы — [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]]. Партия [[1999 жыл]]ы экс-президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] бастамасымен «Отан» партиясы деген атпен құрылған. Парламент сайлауына [[1999 жыл]]дан бері қатысып келеді. [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023 жылғы парламент сайлауы]] нәтижесінде жалпы дауыс санының 53,9%-ын жинап, жалпы 98 ішінен 62 мандатқа ие болды. == Аталуы == Партияның ресми атауы: * «Отан» Республикалық саяси партиясы (1999—2006) * «Нұр Отан» Халықтық-демократиялық партиясы (2006—2013) * «Нұр Отан» партиясы (2013—2019) * «Nur Otan» партиясы (2019—2022) * «AMANAT» партиясы (2022 жылдан бастап) [[2006 жыл]]ы [[22 желтоқсан]]да «Отан» партиясының кезектен тыс X съезінде «Отан» Республикалық саяси партиясын «Нұр Отан» Халықтық-демократиялық партиясы деп өзгерту туралы ұсыныс қабылданып, «Отан» РСП-ның Жарғысына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы қаулы шығарылды. Атаудағы "Нұр" - сол уақыттағы Қазақстан президентіне - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевқа]] сілтеме. [[2022 жыл]]ы [[1 наурыз]]да "Нұр Отан" партиясының кезектен тыс съезінде мәжіліс спикері [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] партияның атын "Аманат" деп атау туралы ұсыныс жасады. Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] бұл ұсынысты қолдады.<ref>[https://www.azattyq.org/a/31729531.html "Нұр Отан" партиясы "Аманат" болып өзгерді. Саяси кеңес құрамына төрт адам қосылды]</ref> == Тарихы == {{Қазақстан саясаты}} [[1998 жыл]]ғы [[21 қазан]]да [[Қазақстан|Қазақстан Республикасында]] «Президентке үміткер [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]ты қолдаудың қоғамдық штабы» қоғамдық қозғалысы тіркелді. Штаб сайлау науқаны кезінде саяси партиялар және қозғалыстармен бірге қызмет істеді. Штаб жұмысына белгілі мемлекет және саясат қайраткерлері – [[Сергей Александрович Терещенко|Терещенко С.А]], Дунаев Г.И., Такуов Х.Ш белсене ат салысты. Тап сол кездері қоғамдық қозғалысты саяси партияға айналдыру туралы идея дүниеге келді. 1999 жылғы 19 қаңтарда жиналыс өтіп, Қоғамдық штабты Республикалық «Отан» саяси партиясы» етіп өзгерту туралы шешім қабылданды. 1999 жылғы 12 ақпанда партия Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес тіркеуден өтті. Осы күн Тәуелсіз Қазақстанның жаңа тарихындағы партия қызметінің өз жұмысын бастаған уақыты болып есептеледі. Партия мұрағатында Республикалық «Отан» саяси партиясының мүшесі [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] [[1999 жыл]]дың [[22 ақпан]]ымен белгіленген есеп кітапшасы мұқият сақтаулы. [[1999 жыл]]ғы [[1 наурыз]]да партияның І құрылтай сьезі өтіп, онда [[Қазақстан Республикасының Президенті]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] бірауыздан партия Төрағасы болып сайланып, Саяси кеңес, Орталық ревизия комиссиясының құрамы бекітіліп, партия Жарғысы қабылданды. Сонымен бірге сьезд делегаттары маңыздылығы жағынан тарихи болып саналатын «Отан» республикалық саяси партиясының, Қазақстанның халықтар бірлігі партиясы, Қазақстанның демократиялық партиясы, Қазақстанның [[Либерализм|либералдық]] қозғалысы, [[Қазақстан 2030|«Қазақстан – 2030»]] қозғалысымен бірігуі туралы қарарды қабылдады. 2002 жылғы 9 қарашада Алматы қаласында «Отан» республикалық саяси партиясының кезектен тыс IV съезінде «Отан» РСП-на Қазақстанның халықтық-кооперативтік партиясы мен Республикалық еңбек саяси партиясының қосылуы туралы шешім қабылданды. 2006 жылғы 4 шілдеде [[Астана]]да Республикалық «Отан» саяси партиясының кезектен тыс IX съезі өтіп, [[Асар партиясы|«Асар» партиясының]], ал 2006 жылғы 22 желтоқсанда өткен кезектен тыс Х-сьезде Азаматтық және Аграрлық партиялардың «Отан» РСП қатарына қосылуы туралы шешім қабылданды. Партияның Х-съезінде көпшілік дауыспен Қазақстанның жетекші саяси күшін «Нұр Отан» халықтық демократиялық партиясы етіп өзгерту туралы шешім қабылданды. 2008 жылғы 17 қаңтарда Елбасы – Партия Лидері [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә.Назарбаевтың]] төрағалық етуімен «Нұр Отан» ХДП Саяси кеңесінің кеңейтілген отырысы өтіп, партияның халықтық платфомасын іске асырудың бағдарламасы қабылданды. [[2008 жыл]]ғы [[14 мамыр]]да «[[Жас Отан]]<nowiki/>» жастар қанатының І сьезі өтті. [[2009 жыл]]ғы [[9 қаңтар]]да Партия Орталық аппаратында Партиялық бақылау комитетінің бірінші ұйымдық отырысы өтті. [[2013 жыл]]ғы [[18 қазан]]да «Нұр Отан» Халықтық демократиялық партиясы «Нұр Отан» партиясы болып өзгертілді. Сол күні партияның жаңа Доктринасы қабылданды. [[2022 жыл]]ғы [[1 наурыз]]дағы кезектен тыс XXII Съезде президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] саяси партияның атауын «Аманат» деп өзгертуді ұсынады. Сол жылдың [[26 сәуір]]інде партияның кезектен тыс XXIII съезінде Президент партиядан шығып, төрағалық [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошановқа]] берілді және [[Адал (партия)|«Адал»]] партиясы «Аманат» партиясына қосылды. == Съездер == {| class="wikitable" !Съезі !Күні !Өткізу орны |- |«Отан» партиясының I құрылтай съезі: |1 наурыз 1999 жыл. Өкілдер бірауыздан [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевты]] партияның бірінші төрағасы етіп сайлады. Партияға Қазақстанның халық бірлігі партиясы («Отанның» алдындағы билеуші партия), Қазақстанның демократиялық партиясы, Қазақстанның либералдық қозғалысы, «Қазақстан–2030» қозғалысы қосылды. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының II кезектен тыс съезі: |18 тамыз 1999 жыл. Мәжіліс сайлауына партиялық тізім бойынша кандидаттар бекітілді. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының III съезі: |20 сәуір 2001 жыл. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының IV съезі: |9 қараша 2002 жыл. «Отан» партиясына Қазақстанның халықтық-кооперативтік партиясы мен Республикалық еңбек саяси партиясы қосылды. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының V съезі: |12 шілде 2003 жыл. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының VI съезі: |12 наурыз 2004 жыл. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының VII съезі: |15 маусым 2004 жыл. Партияның «Қазақстандық жол-2009» сайлауалды тұғырнамасы қабылданды. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының VIII съезі: |9 қыркүйек 2005 жыл. Партия ҚР Президенттігіне Нұрсұлтан Назарбаевтың кандидатурасын ұсынды. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының IX съезі: |4 шілде 2006 жыл. «Отан» және Республикалық «[[Асар партиясы|Асар]]<nowiki/>» партиясының (200 мың мүше) бірігуі. |[[Астана]] |- |«Отан» партиясының Х съезі: |22 желтоқсан 2006 жыл. [[Қазақстан аграрлық партиясы|Қазақстан Аграрлық партиясы]] және [[Қазақстан азаматтық партиясы|Қазақстан Азаматтық партиясы]] (130-150 мың мүше) «Отан» партиясына қосылды. «Отан» партиясының атауы «Нұр Отан» болып өзгерді. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XI съезі |4 шілде 2007 жыл. Мәжіліс сайлауына партиялық тізім бойынша кандидаттар бекітілді. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XII съезі: |15 маусым 2009 жыл. Партияның 2009-2012 жылдарға арналған даму стратегиясы қабылданды. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XIII съезі: |11 ақпан 2011 жыл. Партия ҚР Президенттігіне Нұрсұлтан Назарбаевтың кандидатурасын ұсынды. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XIV съезі: |25 қараша 2011 жыл. Мәжіліс сайлауына партиялық тізім бойынша кандидаттар бекітілді. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XV съезі: |18 қазан 2013 жыл. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XVI съезі: |11 наурыз 2015 жыл. Партия атынан Нұрсұлтан Назарбаевтың кандидатурасын ҚР Президенттігіне ұсыну туралы қаулы қабылданды. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XVII съезі: |29 наурыз 2016 жыл. Партияның сайлауалды бағдарламасы қабылданды, Парламент Мәжілісінің депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімі бекітіліп, партияның Саяси кеңесі құрамына өзгеріс енгізілді. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XVIII съезі: |27 ақпан 2019 жыл. Партияның 2030 жылға бағытталған бағдарламасы қабылданды, партия атауы кириллицадан латын қарпіне өзгертілді, партия саяси кеңесінің құрамы жаңартылды. |[[Астана]] |- |«Nur Otan» партиясының XIX съезі: |23 сәуір 2019 жыл. Партия президенттікке үміткерлікке Қасым-Жомарт Тоқаевты ұсынды. |[[Астана]] |- |«Nur Otan» партиясының XX съезі: |25 қараша 2020 жыл. Мәжіліс сайлауына партиялық тізім бойынша кандидаттар бекітілді. |[[Астана]] |- |«Nur Otan» партиясының XXI съезі: |28 қаңтар 2022 жыл. [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] партия төрағасы болып сайланды, жарғыға өзгерістер енгізіліп, жаңа саяси кеңес бекітілді. |[[Астана]] |- |«Nur Otan» партиясының XXII съезі: |1 наурыз 2022 жыл. Партияның аты «Amanat» болып өзгерді, жаңа саяси кеңес құрамы бекітілді. |[[Астана]] |- |«Amanat» партиясының XXIII съезі: |26 сәуір 2022 жыл. «Adal» партиясы (300 мың мүше) «Аmanat» партиясымен бірікті, [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] партиядан шығып, партияның жаңа төрағасы болып [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] сайланды. |[[Астана]] |- |«Amanat» партиясының XXIV съезі: |6 қазан 2022 жыл. Партия Қазақстан Президентінің кезектен тыс сайлауы қарсаңында президенттікке Қасым-Жомарт Тоқаевты кандидат ретінде ұсынды, партияның жаңа Саяси тұғырнамасы бекітілді. |[[Астана]] |- |«Amanat» партиясының XXV съезі: |7 ақпан 2023 жыл. Мәжіліс сайлауына қатысатын партиялық тізім бойынша кандидаттар ұсынылды. |[[Астана]] |- |«Amanat» партиясының XXVI съезі: |12 маусым 2026 жыл (жоспарланған) |[[Астана]] |} == Партияны басқару жүйесі == Жоғары басшы органдар: * Партия съезі * Партия филиалының конференциясы * Бастауыш партия ұйымының жиналысы Жоғары өкілді органдар: * Партия Саяси кеңесі * Партия филиалының Саяси кеңесі Басшы органдар: * Партия Саяси кеңесінің Бюросы * Партия филиалы Саяси кеңесінің Бюросы Бақылау-тексеру және бақылау органдары: * Партияның Орталық бақылау-тексеру комиссиясы * Партия филиалының Бақылау-тексеру комиссиясы * Партиялық бақылау комитеті * Партиялық бақылау комитетінің аймақтық және аумақтық комиссиялары Атқарушы органдар: * Партия орталық аппараты * Партия филиалының аппараты * Бастауыш партия ұйымының Бюросы, ол болмаса Төрағасы<ref>[https://amanatpartiasy.kz/charter?lang=kz «AMANAT» партиясы» қоғамдық бірлестігінің ЖАРҒЫСЫ]</ref> Партия жанындағы ұйымдар: * «AMANAT» партиясы жанындағы [[Жастар рухы|«Жастар рухы» жастар қанаты»]] қоғамдық бірлестігі * «AMANAT» партиясының Қоғамдық саясат институты» жеке меншік мекемесі * «АMANAT» партиясының саяси менеджмент Академиясы» жеке меншік мекемесі * «AMANAT» партиясының Шаруашылық басқармасы» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі * [[Amanat Media Group|«AMANAT MEDIA GROUP»]] жауапкершілігі шектеулі серіктестігі == Басшылығы == [[Сурет:Amanat party HQ Astana.jpg|thumb|right|[[Астана]]дағы «Аманат» партиясы штабтарының бірі]] === Партия төрағалары === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № !! Суреті !! Аты-жөні !! colspan="2" | Басқарған уақыты |- | 1 || [[Сурет:Nursultan Nazarbayev (2015-09-02) (cropped).jpg|99px]] || [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] || 1 наурыз 1999 || 28 қаңтар 2022 |- | 2 || [[Сурет:Касым-Жомарт Токаев (28-09-2021) (cropped 2).jpg|99px]] || [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] || 28 қаңтар 2022 || 26 сәуір 2022 |- | 3 || [[Сурет:Erlan Qoşanov (2023-06-30).jpg|99px]] || [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] || 26 сәуір 2022 || қызметте |} === Партияның атқарушы хатшылары === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № !! Суреті !! Аты-жөні !! colspan="2" | Басқарған уақыты |- | colspan="5" | '''Партия төрағасының міндетін атқарушы (1999—2007)''' |- | 1 || [[Сурет:Sergey Tereshchenko (2016-04-01).jpg|99px]] || [[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]] || 1 наурыз 1999 || 21 қазан 2002 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Амангелді Дінұлы Ермегияев|Амангелді Ермегияев]] || 21 қазан 2002 || 18 сәуір 2005 |- | 3 || [[Сурет:Bakytzhan Zhumagulov (cropped).jpg|99px]] || [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]] || 18 сәуір 2005 || 4 шілде 2007 |- | colspan="5" | '''Партия төрағасының бірінші орынбасары (2007—2022)''' |- | 1 || [[Сурет:Bakytzhan Zhumagulov (cropped).jpg|99px]] || [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]] || 4 шілде 2007 || 23 қаңтар 2008 |- | 2 || [[Сурет:Adilbek Dzhaksybekov (2013).jpg|99px]] || [[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]] || 23 қаңтар 2008 || 13 қазан 2008 |- | 3 || [[Сурет:Darhan Kaletaev (2018).jpg|99px]] || [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] || 13 қазан 2008 || 19 қараша 2009 |- | 4 || [[Сурет:Nurlan Nigmatulin 06 (cropped).jpg|99px]] || [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]] || 19 қараша 2009 || 24 қыркүйек 2012 |- | 5 || [[Сурет:Bakytzhan Sagintayev (2018-11-01).jpg|99px]] || [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]] || 24 қыркүйек 2012 || 16 қаңтар 2013 |- | 6 || [[Сурет:Bauyrzhan Baibek (cropped).jpg|99px]] || [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]] || 17 қаңтар 2013 || 8 тамыз 2015 |- | 7 || [[Сурет:Askar Myrzakhmetov.jpg|99px]] || [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметов]] || 8 тамыз 2015 || 6 мамыр 2016 |- | 8 || [[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]] || [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] || 6 мамыр 2016 || 1 ақпан 2018 |- | 9 || [[Сурет:Maulen Ashimbayev.jpg|99px]] || [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] || 1 ақпан 2018 || 29 маусым 2019 |- | 10 || [[Сурет:Bauyrzhan Baibek (cropped).jpg|99px]] || [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]] || 29 маусым 2019 || 2 ақпан 2022 |- | colspan="5" | '''Партияның атқарушы хатшысы (2022 жылдан бастап)''' |- | 1 || [[Сурет:Ashat Oralov 01 (2023-04-04) (cropped).jpg|99px]] || [[Асхат Раздықұлы Оралов|Асхат Оралов]] || 2 ақпан 2022 || 4 қаңтар 2023 |- | 2 || [[Сурет:Елнур Сабыржанович Бейсенбаев (cropped).jpg|99px]] || [[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев|Елнұр Бейсенбаев]] || 4 қаңтар 2023 || 17 шілде 2023 |- | 3 || [[Сурет:Daulet Karibek (cropped).jpg|99px]] || [[Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек|Дәулет Кәрібек]] || 17 шілде 2023 || қызметте |} === Партия Саяси кеңесі Бюросының мүшелері === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № !! Суреті !! Аты-жөні !! Лауазымы |- | 1 || [[Сурет:Erlan Qoşanov (2023-06-19, B).jpg|99px]] || [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] || Парламент Мәжілісінің және «AMANAT» партиясының Төрағасы |- | 2 || [[Сурет:Mäulen Äşimbaev (2022-12-08).jpg|99px]] || [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] || Парламент Сенатының Төрағасы |- | 3 || [[Сурет:Murat Nurtleu (P061051-486119) (cropped).jpg|99px]] || [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]] || Президент көмекшісі |- | 4 || [[Сурет:Ashat Oralov 01 (2023-04-04) (cropped).jpg|99px]] || [[Асхат Раздықұлы Оралов|Асхат Оралов]] || Маңғыстау облысы әкімінің бірінші орынбасары |- | 5 || [[Сурет:Darhan Qidirali (2023-09-01).jpg|99px]] || [[Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі|Дархан Қыдырәлі]] || Парламент Сенатының депутаты |- | 6 || [[Сурет:NUR 4157 (cropped).jpg|99px]] || [[Ләззат Молдабекқызы Қалтаева|Ләззат Қалтаева]] || Парламент Сенаты Төрағасының кеңесшісі |- | 7 || [[Сурет:Erlan Sairov (cropped, 2023-04-27).jpg|99px]] || Ерлан Саиров || Парламент Мәжілісінің депутаты |- | 8 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || Аббат Өрісбаев || Маңғыстау облысы әкімінің орынбасары |- | 9 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || Геннадий Зенченко || «Зенченко и К» командиттік серіктестігінің директоры |- | 10 || [[Сурет:Maxim Rozhin (2023-07-10).jpg|99px]] || Максим Рожин || Парламент Мәжілісінің депутаты |- | 11 || [[Сурет:Pink - replace this image female.svg|99px]] || Элина Масагутова || Қазақстан халқы ассамблеясының мүшесі |} == Сайлау == === Президент === === Парламент === == Сын == Қазақстан оппозициясы «Nur Otan» партиясын [[Назарбаевтың жеке басына табыну|Назарбаевтың тұлғасын тым әсірелеп]] насихаттаушы псевдодемократиялық және [[Тоталитаризм|тоталитарлық]] немесе [[Авторитаризм|авторитарлық]] партия деп санайды. [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|ЕҚЫҰ]] секілді халықаралық ұйымдар әкімшілік ресурстарды пайдалануын және сайлауларды бұрмалауларын айыптайды.<ref>https://www.zakon.kz/4467634-vybory-v-kazakhstane-ne-sootvetstvujut.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102210459/http://www.zakon.kz/4467634-vybory-v-kazakhstane-ne-sootvetstvujut.html |date=2019-01-02 }}</ref> Партияның бірінші орынбасары [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбектің]] суды үнемдеу туралы бастамасы теріс пікірге ие болды және соған қатысты әлеуметтік желілерде көптеген демотиватор суреттер жарияланды.<ref>http://expertonline.kz/a10411/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530230638/http://expertonline.kz/a10411/ |date=2013-05-30 }}</ref> «Nur Otan» партиясының аудандық филиалының жаңа ғимаратының құрылысына мұғалімдерден ақша жинау бастамасы көптеген дау-дамай туғызды.<ref>https://rus.azattyq.org/a/shymkent-uchitelya-pobory/25258358.html</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.ndp-nurotan.kz Ресми веб сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220204014/http://www.ndp-nurotan.kz/ |date=2014-12-20 }} [[Санат:Қазақстан саяси партиялары]] {{stub}} mgar021e5693ncc6cuwlzd93mhfri61 3614158 3614157 2026-06-06T16:37:39Z Casserium 68287 /* Тарихы */ 3614158 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Аманат | шынайы атауы = | логотипі = Logo of the Amanat political party.svg | логотип ені = 200px | сурет атауы = «Аманат» саяси партиясының ресми логотипі | партия түсі = #55B4A0 | басшысы = [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] | лауазым = Атқарушы хатшысы | лауазым иесі = [[Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек|Дәулет Кәрібек]] | негіздеуші = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | құрылуы = [[1 наурыз]] [[1999 жыл|1999]] | таратылуы = | штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}}, [[Дінмұхамед Қонаев көшесі (Астана)|Дінмұхамед Қонаев көшесі]], 12/1 | идеологиясы = Әмбебап партия<br>[[Центризм]]<br>[[ұлтшылдық|Азаматтық ұлтшылдық]]<br>[[консерватизм|Әлеуметтік консерватизм]]<br>[[Этатизм]] | интернационалы = | одақтастар = | мүшелер саны = 800 мың | жастар ұйымы = {{flagicon image|Jastar Ruhy logo.svg|border=}} [[Жастар рухы]] | Төменгі палатадағы орындар = {{Партия/Орындар|23|77|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 2-сайланым депутаттары|II сайланым]])}} {{Партия/Орындар|42|77|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 3-сайланым депутаттары|III сайланым]])}} {{Партия/Орындар|98|107|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 4-сайланым депутаттары|IV сайланым]])}} {{Партия/Орындар|83|107|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 5-сайланым депутаттары|V сайланым]])}} {{Партия/Орындар|84|107|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары|VI сайланым]])}} {{Партия/Орындар|76|107|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|VII сайланым]])}} {{Партия/Орындар|62|98|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланым]])}} | Төменгі палатадағы орындар_параметр = [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]тегі мандат саны<ref>{{Cite web|date=2023-03-20|title=ҚР Парламент Мәжілісі депутаттарын сайлауда дауыс берудің алдын ала нәтижелері туралы|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=8910|access-date=2023-03-31|website=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ОСК]] ресми сайты|lang=kk}}</ref> | Жоғарғы палатадағы орындар = | Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = | Еуропарламенттегі орындар = | әнұраны = | партиялық мөр = | тұлғалар = | ресми сайты = [https://amanatpartiasy.kz amanatpartiasy.kz] }} '''«Amanat» партиясы''' (''2022 жылға дейін «Nur Otan»'') — [[Қазақстан]]ның билік етуші әрі ең ірі президентшіл [[саяси партия]]сы. Партияның төрағасы — [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]]. Партия [[1999 жыл]]ы экс-президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] бастамасымен «Отан» партиясы деген атпен құрылған. Парламент сайлауына [[1999 жыл]]дан бері қатысып келеді. [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023 жылғы парламент сайлауы]] нәтижесінде жалпы дауыс санының 53,9%-ын жинап, жалпы 98 ішінен 62 мандатқа ие болды. == Аталуы == Партияның ресми атауы: * «Отан» Республикалық саяси партиясы (1999—2006) * «Нұр Отан» Халықтық-демократиялық партиясы (2006—2013) * «Нұр Отан» партиясы (2013—2019) * «Nur Otan» партиясы (2019—2022) * «AMANAT» партиясы (2022 жылдан бастап) [[2006 жыл]]ы [[22 желтоқсан]]да «Отан» партиясының кезектен тыс X съезінде «Отан» Республикалық саяси партиясын «Нұр Отан» Халықтық-демократиялық партиясы деп өзгерту туралы ұсыныс қабылданып, «Отан» РСП-ның Жарғысына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы қаулы шығарылды. Атаудағы "Нұр" - сол уақыттағы Қазақстан президентіне - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевқа]] сілтеме. [[2022 жыл]]ы [[1 наурыз]]да "Нұр Отан" партиясының кезектен тыс съезінде мәжіліс спикері [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] партияның атын "Аманат" деп атау туралы ұсыныс жасады. Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] бұл ұсынысты қолдады.<ref>[https://www.azattyq.org/a/31729531.html "Нұр Отан" партиясы "Аманат" болып өзгерді. Саяси кеңес құрамына төрт адам қосылды]</ref> == Тарихы == {{Қазақстан саясаты}} [[1998 жыл]]ғы [[21 қазан]]да [[Қазақстан|Қазақстан Республикасында]] «Президентке үміткер [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]ты қолдаудың қоғамдық штабы» қоғамдық қозғалысы тіркелді. Штаб сайлау науқаны кезінде саяси партиялар және қозғалыстармен бірге қызмет істеді. Штаб жұмысына белгілі мемлекет және саясат қайраткерлері – [[Сергей Александрович Терещенко|Терещенко С.А]], Дунаев Г.И., Такуов Х.Ш белсене ат салысты. Тап сол кездері қоғамдық қозғалысты саяси партияға айналдыру туралы идея дүниеге келді. 1999 жылғы 19 қаңтарда жиналыс өтіп, Қоғамдық штабты Республикалық «Отан» саяси партиясы» етіп өзгерту туралы шешім қабылданды. 1999 жылғы 12 ақпанда партия Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес тіркеуден өтті. Осы күн Тәуелсіз Қазақстанның жаңа тарихындағы партия қызметінің өз жұмысын бастаған уақыты болып есептеледі. Партия мұрағатында Республикалық «Отан» саяси партиясының мүшесі [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] [[1999 жыл]]дың [[22 ақпан]]ымен белгіленген есеп кітапшасы мұқият сақтаулы. [[1999 жыл]]ғы [[1 наурыз]]да партияның І құрылтай сьезі өтіп, онда [[Қазақстан Республикасының Президенті]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] бірауыздан партия Төрағасы болып сайланып, Саяси кеңес, Орталық ревизия комиссиясының құрамы бекітіліп, партия Жарғысы қабылданды. Сонымен бірге сьезд делегаттары маңыздылығы жағынан тарихи болып саналатын «Отан» республикалық саяси партиясының, Қазақстанның халықтар бірлігі партиясы, Қазақстанның демократиялық партиясы, Қазақстанның [[Либерализм|либералдық]] қозғалысы, [[Қазақстан 2030|«Қазақстан – 2030»]] қозғалысымен бірігуі туралы қарарды қабылдады. 2002 жылғы 9 қарашада Алматы қаласында «Отан» республикалық саяси партиясының кезектен тыс IV съезінде «Отан» РСП-на Қазақстанның халықтық-кооперативтік партиясы мен Республикалық еңбек саяси партиясының қосылуы туралы шешім қабылданды. 2006 жылғы 4 шілдеде [[Астана]]да Республикалық «Отан» саяси партиясының кезектен тыс IX съезі өтіп, [[Асар партиясы|«Асар» партиясының]], ал 2006 жылғы 22 желтоқсанда өткен кезектен тыс Х-сьезде Азаматтық және Аграрлық партиялардың «Отан» РСП қатарына қосылуы туралы шешім қабылданды. Партияның Х-съезінде көпшілік дауыспен Қазақстанның жетекші саяси күшін «Нұр Отан» халықтық демократиялық партиясы етіп өзгерту туралы шешім қабылданды. 2008 жылғы 17 қаңтарда Елбасы – Партия Лидері [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә.Назарбаевтың]] төрағалық етуімен «Нұр Отан» ХДП Саяси кеңесінің кеңейтілген отырысы өтіп, партияның халықтық платфомасын іске асырудың бағдарламасы қабылданды. [[2008 жыл]]ғы [[14 мамыр]]да «[[Жас Отан]]<nowiki/>» жастар қанатының І сьезі өтті. [[2009 жыл]]ғы [[9 қаңтар]]да Партия Орталық аппаратында Партиялық бақылау комитетінің бірінші ұйымдық отырысы өтті. [[2013 жыл]]ғы [[18 қазан]]да «Нұр Отан» Халықтық демократиялық партиясы «Нұр Отан» партиясы болып өзгертілді. Сол күні партияның жаңа Доктринасы қабылданды. [[2022 жыл]]ғы [[1 наурыз]]дағы кезектен тыс XXII Съезде президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] саяси партияның атауын «Аманат» деп өзгертуді ұсынады. Сол жылдың [[26 сәуір]]інде партияның кезектен тыс XXIII съезінде Президент партиядан шығып, төрағалық [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошановқа]] берілді және [[Адал (партия)|«Адал»]] партиясы «Аманат» партиясына қосылды. 2026 жылғы 6 маусымда «Аманат» партиясы саяси кеңесінің отырысы өтіп, кеңес мүшелері «президенттің күн тәртібі төңірегінде топтасуға» үндеу жасады. 12 маусымда өткізілетін съезде партия жаңадан құрылған [[Әділет (партия)|«Әділетпен»]] бірігеді деп жоспарланған.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-06/amanat-pen-aedilet-partiyalary-birige-me/ «Аманат» пен «Әділет» партиялары біріге ме]</ref> == Съездер == {| class="wikitable" !Съезі !Күні !Өткізу орны |- |«Отан» партиясының I құрылтай съезі: |1 наурыз 1999 жыл. Өкілдер бірауыздан [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевты]] партияның бірінші төрағасы етіп сайлады. Партияға Қазақстанның халық бірлігі партиясы («Отанның» алдындағы билеуші партия), Қазақстанның демократиялық партиясы, Қазақстанның либералдық қозғалысы, «Қазақстан–2030» қозғалысы қосылды. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының II кезектен тыс съезі: |18 тамыз 1999 жыл. Мәжіліс сайлауына партиялық тізім бойынша кандидаттар бекітілді. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының III съезі: |20 сәуір 2001 жыл. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының IV съезі: |9 қараша 2002 жыл. «Отан» партиясына Қазақстанның халықтық-кооперативтік партиясы мен Республикалық еңбек саяси партиясы қосылды. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының V съезі: |12 шілде 2003 жыл. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының VI съезі: |12 наурыз 2004 жыл. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының VII съезі: |15 маусым 2004 жыл. Партияның «Қазақстандық жол-2009» сайлауалды тұғырнамасы қабылданды. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының VIII съезі: |9 қыркүйек 2005 жыл. Партия ҚР Президенттігіне Нұрсұлтан Назарбаевтың кандидатурасын ұсынды. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының IX съезі: |4 шілде 2006 жыл. «Отан» және Республикалық «[[Асар партиясы|Асар]]<nowiki/>» партиясының (200 мың мүше) бірігуі. |[[Астана]] |- |«Отан» партиясының Х съезі: |22 желтоқсан 2006 жыл. [[Қазақстан аграрлық партиясы|Қазақстан Аграрлық партиясы]] және [[Қазақстан азаматтық партиясы|Қазақстан Азаматтық партиясы]] (130-150 мың мүше) «Отан» партиясына қосылды. «Отан» партиясының атауы «Нұр Отан» болып өзгерді. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XI съезі |4 шілде 2007 жыл. Мәжіліс сайлауына партиялық тізім бойынша кандидаттар бекітілді. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XII съезі: |15 маусым 2009 жыл. Партияның 2009-2012 жылдарға арналған даму стратегиясы қабылданды. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XIII съезі: |11 ақпан 2011 жыл. Партия ҚР Президенттігіне Нұрсұлтан Назарбаевтың кандидатурасын ұсынды. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XIV съезі: |25 қараша 2011 жыл. Мәжіліс сайлауына партиялық тізім бойынша кандидаттар бекітілді. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XV съезі: |18 қазан 2013 жыл. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XVI съезі: |11 наурыз 2015 жыл. Партия атынан Нұрсұлтан Назарбаевтың кандидатурасын ҚР Президенттігіне ұсыну туралы қаулы қабылданды. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XVII съезі: |29 наурыз 2016 жыл. Партияның сайлауалды бағдарламасы қабылданды, Парламент Мәжілісінің депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімі бекітіліп, партияның Саяси кеңесі құрамына өзгеріс енгізілді. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XVIII съезі: |27 ақпан 2019 жыл. Партияның 2030 жылға бағытталған бағдарламасы қабылданды, партия атауы кириллицадан латын қарпіне өзгертілді, партия саяси кеңесінің құрамы жаңартылды. |[[Астана]] |- |«Nur Otan» партиясының XIX съезі: |23 сәуір 2019 жыл. Партия президенттікке үміткерлікке Қасым-Жомарт Тоқаевты ұсынды. |[[Астана]] |- |«Nur Otan» партиясының XX съезі: |25 қараша 2020 жыл. Мәжіліс сайлауына партиялық тізім бойынша кандидаттар бекітілді. |[[Астана]] |- |«Nur Otan» партиясының XXI съезі: |28 қаңтар 2022 жыл. [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] партия төрағасы болып сайланды, жарғыға өзгерістер енгізіліп, жаңа саяси кеңес бекітілді. |[[Астана]] |- |«Nur Otan» партиясының XXII съезі: |1 наурыз 2022 жыл. Партияның аты «Amanat» болып өзгерді, жаңа саяси кеңес құрамы бекітілді. |[[Астана]] |- |«Amanat» партиясының XXIII съезі: |26 сәуір 2022 жыл. «Adal» партиясы (300 мың мүше) «Аmanat» партиясымен бірікті, [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] партиядан шығып, партияның жаңа төрағасы болып [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] сайланды. |[[Астана]] |- |«Amanat» партиясының XXIV съезі: |6 қазан 2022 жыл. Партия Қазақстан Президентінің кезектен тыс сайлауы қарсаңында президенттікке Қасым-Жомарт Тоқаевты кандидат ретінде ұсынды, партияның жаңа Саяси тұғырнамасы бекітілді. |[[Астана]] |- |«Amanat» партиясының XXV съезі: |7 ақпан 2023 жыл. Мәжіліс сайлауына қатысатын партиялық тізім бойынша кандидаттар ұсынылды. |[[Астана]] |- |«Amanat» партиясының XXVI съезі: |12 маусым 2026 жыл (жоспарланған) |[[Астана]] |} == Партияны басқару жүйесі == Жоғары басшы органдар: * Партия съезі * Партия филиалының конференциясы * Бастауыш партия ұйымының жиналысы Жоғары өкілді органдар: * Партия Саяси кеңесі * Партия филиалының Саяси кеңесі Басшы органдар: * Партия Саяси кеңесінің Бюросы * Партия филиалы Саяси кеңесінің Бюросы Бақылау-тексеру және бақылау органдары: * Партияның Орталық бақылау-тексеру комиссиясы * Партия филиалының Бақылау-тексеру комиссиясы * Партиялық бақылау комитеті * Партиялық бақылау комитетінің аймақтық және аумақтық комиссиялары Атқарушы органдар: * Партия орталық аппараты * Партия филиалының аппараты * Бастауыш партия ұйымының Бюросы, ол болмаса Төрағасы<ref>[https://amanatpartiasy.kz/charter?lang=kz «AMANAT» партиясы» қоғамдық бірлестігінің ЖАРҒЫСЫ]</ref> Партия жанындағы ұйымдар: * «AMANAT» партиясы жанындағы [[Жастар рухы|«Жастар рухы» жастар қанаты»]] қоғамдық бірлестігі * «AMANAT» партиясының Қоғамдық саясат институты» жеке меншік мекемесі * «АMANAT» партиясының саяси менеджмент Академиясы» жеке меншік мекемесі * «AMANAT» партиясының Шаруашылық басқармасы» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі * [[Amanat Media Group|«AMANAT MEDIA GROUP»]] жауапкершілігі шектеулі серіктестігі == Басшылығы == [[Сурет:Amanat party HQ Astana.jpg|thumb|right|[[Астана]]дағы «Аманат» партиясы штабтарының бірі]] === Партия төрағалары === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № !! Суреті !! Аты-жөні !! colspan="2" | Басқарған уақыты |- | 1 || [[Сурет:Nursultan Nazarbayev (2015-09-02) (cropped).jpg|99px]] || [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] || 1 наурыз 1999 || 28 қаңтар 2022 |- | 2 || [[Сурет:Касым-Жомарт Токаев (28-09-2021) (cropped 2).jpg|99px]] || [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] || 28 қаңтар 2022 || 26 сәуір 2022 |- | 3 || [[Сурет:Erlan Qoşanov (2023-06-30).jpg|99px]] || [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] || 26 сәуір 2022 || қызметте |} === Партияның атқарушы хатшылары === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № !! Суреті !! Аты-жөні !! colspan="2" | Басқарған уақыты |- | colspan="5" | '''Партия төрағасының міндетін атқарушы (1999—2007)''' |- | 1 || [[Сурет:Sergey Tereshchenko (2016-04-01).jpg|99px]] || [[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]] || 1 наурыз 1999 || 21 қазан 2002 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Амангелді Дінұлы Ермегияев|Амангелді Ермегияев]] || 21 қазан 2002 || 18 сәуір 2005 |- | 3 || [[Сурет:Bakytzhan Zhumagulov (cropped).jpg|99px]] || [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]] || 18 сәуір 2005 || 4 шілде 2007 |- | colspan="5" | '''Партия төрағасының бірінші орынбасары (2007—2022)''' |- | 1 || [[Сурет:Bakytzhan Zhumagulov (cropped).jpg|99px]] || [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]] || 4 шілде 2007 || 23 қаңтар 2008 |- | 2 || [[Сурет:Adilbek Dzhaksybekov (2013).jpg|99px]] || [[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]] || 23 қаңтар 2008 || 13 қазан 2008 |- | 3 || [[Сурет:Darhan Kaletaev (2018).jpg|99px]] || [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] || 13 қазан 2008 || 19 қараша 2009 |- | 4 || [[Сурет:Nurlan Nigmatulin 06 (cropped).jpg|99px]] || [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]] || 19 қараша 2009 || 24 қыркүйек 2012 |- | 5 || [[Сурет:Bakytzhan Sagintayev (2018-11-01).jpg|99px]] || [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]] || 24 қыркүйек 2012 || 16 қаңтар 2013 |- | 6 || [[Сурет:Bauyrzhan Baibek (cropped).jpg|99px]] || [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]] || 17 қаңтар 2013 || 8 тамыз 2015 |- | 7 || [[Сурет:Askar Myrzakhmetov.jpg|99px]] || [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметов]] || 8 тамыз 2015 || 6 мамыр 2016 |- | 8 || [[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]] || [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] || 6 мамыр 2016 || 1 ақпан 2018 |- | 9 || [[Сурет:Maulen Ashimbayev.jpg|99px]] || [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] || 1 ақпан 2018 || 29 маусым 2019 |- | 10 || [[Сурет:Bauyrzhan Baibek (cropped).jpg|99px]] || [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]] || 29 маусым 2019 || 2 ақпан 2022 |- | colspan="5" | '''Партияның атқарушы хатшысы (2022 жылдан бастап)''' |- | 1 || [[Сурет:Ashat Oralov 01 (2023-04-04) (cropped).jpg|99px]] || [[Асхат Раздықұлы Оралов|Асхат Оралов]] || 2 ақпан 2022 || 4 қаңтар 2023 |- | 2 || [[Сурет:Елнур Сабыржанович Бейсенбаев (cropped).jpg|99px]] || [[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев|Елнұр Бейсенбаев]] || 4 қаңтар 2023 || 17 шілде 2023 |- | 3 || [[Сурет:Daulet Karibek (cropped).jpg|99px]] || [[Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек|Дәулет Кәрібек]] || 17 шілде 2023 || қызметте |} === Партия Саяси кеңесі Бюросының мүшелері === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № !! Суреті !! Аты-жөні !! Лауазымы |- | 1 || [[Сурет:Erlan Qoşanov (2023-06-19, B).jpg|99px]] || [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] || Парламент Мәжілісінің және «AMANAT» партиясының Төрағасы |- | 2 || [[Сурет:Mäulen Äşimbaev (2022-12-08).jpg|99px]] || [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] || Парламент Сенатының Төрағасы |- | 3 || [[Сурет:Murat Nurtleu (P061051-486119) (cropped).jpg|99px]] || [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]] || Президент көмекшісі |- | 4 || [[Сурет:Ashat Oralov 01 (2023-04-04) (cropped).jpg|99px]] || [[Асхат Раздықұлы Оралов|Асхат Оралов]] || Маңғыстау облысы әкімінің бірінші орынбасары |- | 5 || [[Сурет:Darhan Qidirali (2023-09-01).jpg|99px]] || [[Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі|Дархан Қыдырәлі]] || Парламент Сенатының депутаты |- | 6 || [[Сурет:NUR 4157 (cropped).jpg|99px]] || [[Ләззат Молдабекқызы Қалтаева|Ләззат Қалтаева]] || Парламент Сенаты Төрағасының кеңесшісі |- | 7 || [[Сурет:Erlan Sairov (cropped, 2023-04-27).jpg|99px]] || Ерлан Саиров || Парламент Мәжілісінің депутаты |- | 8 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || Аббат Өрісбаев || Маңғыстау облысы әкімінің орынбасары |- | 9 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || Геннадий Зенченко || «Зенченко и К» командиттік серіктестігінің директоры |- | 10 || [[Сурет:Maxim Rozhin (2023-07-10).jpg|99px]] || Максим Рожин || Парламент Мәжілісінің депутаты |- | 11 || [[Сурет:Pink - replace this image female.svg|99px]] || Элина Масагутова || Қазақстан халқы ассамблеясының мүшесі |} == Сайлау == === Президент === === Парламент === == Сын == Қазақстан оппозициясы «Nur Otan» партиясын [[Назарбаевтың жеке басына табыну|Назарбаевтың тұлғасын тым әсірелеп]] насихаттаушы псевдодемократиялық және [[Тоталитаризм|тоталитарлық]] немесе [[Авторитаризм|авторитарлық]] партия деп санайды. [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|ЕҚЫҰ]] секілді халықаралық ұйымдар әкімшілік ресурстарды пайдалануын және сайлауларды бұрмалауларын айыптайды.<ref>https://www.zakon.kz/4467634-vybory-v-kazakhstane-ne-sootvetstvujut.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102210459/http://www.zakon.kz/4467634-vybory-v-kazakhstane-ne-sootvetstvujut.html |date=2019-01-02 }}</ref> Партияның бірінші орынбасары [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбектің]] суды үнемдеу туралы бастамасы теріс пікірге ие болды және соған қатысты әлеуметтік желілерде көптеген демотиватор суреттер жарияланды.<ref>http://expertonline.kz/a10411/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530230638/http://expertonline.kz/a10411/ |date=2013-05-30 }}</ref> «Nur Otan» партиясының аудандық филиалының жаңа ғимаратының құрылысына мұғалімдерден ақша жинау бастамасы көптеген дау-дамай туғызды.<ref>https://rus.azattyq.org/a/shymkent-uchitelya-pobory/25258358.html</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.ndp-nurotan.kz Ресми веб сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220204014/http://www.ndp-nurotan.kz/ |date=2014-12-20 }} [[Санат:Қазақстан саяси партиялары]] {{stub}} 93cdgqdguh4wnrv3ckgwzg946cfq5il 3614159 3614158 2026-06-06T16:41:34Z Casserium 68287 /* */ 3614159 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Аманат | шынайы атауы = | логотипі = Logo of the Amanat political party.svg | логотип ені = 200px | сурет атауы = «Аманат» саяси партиясының ресми логотипі | партия түсі = #55B4A0 | басшысы = [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] | лауазым = Атқарушы хатшысы | лауазым иесі = [[Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек|Дәулет Кәрібек]] | негіздеуші = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | құрылуы = [[1 наурыз]] [[1999 жыл|1999]] | таратылуы = | штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}}, [[Дінмұхамед Қонаев көшесі (Астана)|Дінмұхамед Қонаев көшесі]], 12/1 | идеологиясы = Әмбебап партия<br>[[Центризм]]<br>[[ұлтшылдық|Азаматтық ұлтшылдық]]<br>[[консерватизм|Әлеуметтік консерватизм]]<br>[[Этатизм]] | интернационалы = | одақтастар = | мүшелер саны = 800 мың | жастар ұйымы = {{flagicon image|Jastar Ruhy logo.svg|border=}} [[Жастар рухы]] | Төменгі палатадағы орындар = {{Партия/Орындар|23|77|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 2-сайланым депутаттары|II сайланым]])}} {{Партия/Орындар|42|77|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 3-сайланым депутаттары|III сайланым]])}} {{Партия/Орындар|98|107|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 4-сайланым депутаттары|IV сайланым]])}} {{Партия/Орындар|83|107|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 5-сайланым депутаттары|V сайланым]])}} {{Партия/Орындар|84|107|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары|VI сайланым]])}} {{Партия/Орындар|76|107|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|VII сайланым]])}} {{Партия/Орындар|62|98|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланым]])}} | Төменгі палатадағы орындар_параметр = [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]тегі мандат саны<ref>{{Cite web|date=2023-03-20|title=ҚР Парламент Мәжілісі депутаттарын сайлауда дауыс берудің алдын ала нәтижелері туралы|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=8910|access-date=2023-03-31|website=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ОСК]] ресми сайты|lang=kk}}</ref> | Жоғарғы палатадағы орындар = | Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = | Еуропарламенттегі орындар = | әнұраны = | партиялық мөр = | тұлғалар = | ресми сайты = [https://amanatpartiasy.kz amanatpartiasy.kz] }} '''«Amanat» партиясы''' (''2022 жылға дейін «Nur Otan»'') — [[Қазақстан]]ның билік етуші әрі ең ірі президентшіл [[саяси партия]]сы. Партияның төрағасы — Мәжіліс спикері [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]]. Партия [[1999 жыл]]ы экс-президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] бастамасымен «Отан» партиясы деген атпен құрылған. Парламент сайлауына [[1999 жыл]]дан бері қатысып келеді. [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023 жылғы парламент сайлауы]] нәтижесінде жалпы дауыс санының 53,9%-ын жинап, жалпы 98 ішінен 62 мандатқа ие болды. «Аманат» партиясы 2026 жылғы 12 маусымда өтетін съезде [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясымен бірігеді деп жоспарланған.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-06/amanat-pen-aedilet-partiyalary-birige-me/ «Аманат» пен «Әділет» партиялары біріге ме]</ref> == Аталуы == Партияның ресми атауы: * «Отан» Республикалық саяси партиясы (1999—2006) * «Нұр Отан» Халықтық-демократиялық партиясы (2006—2013) * «Нұр Отан» партиясы (2013—2019) * «Nur Otan» партиясы (2019—2022) * «AMANAT» партиясы (2022 жылдан бастап) [[2006 жыл]]ы [[22 желтоқсан]]да «Отан» партиясының кезектен тыс X съезінде «Отан» Республикалық саяси партиясын «Нұр Отан» Халықтық-демократиялық партиясы деп өзгерту туралы ұсыныс қабылданып, «Отан» РСП-ның Жарғысына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы қаулы шығарылды. Атаудағы "Нұр" - сол уақыттағы Қазақстан президентіне - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевқа]] сілтеме. [[2022 жыл]]ы [[1 наурыз]]да "Нұр Отан" партиясының кезектен тыс съезінде мәжіліс спикері [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] партияның атын "Аманат" деп атау туралы ұсыныс жасады. Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] бұл ұсынысты қолдады.<ref>[https://www.azattyq.org/a/31729531.html "Нұр Отан" партиясы "Аманат" болып өзгерді. Саяси кеңес құрамына төрт адам қосылды]</ref> == Тарихы == {{Қазақстан саясаты}} [[1998 жыл]]ғы [[21 қазан]]да [[Қазақстан|Қазақстан Республикасында]] «Президентке үміткер [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]ты қолдаудың қоғамдық штабы» қоғамдық қозғалысы тіркелді. Штаб сайлау науқаны кезінде саяси партиялар және қозғалыстармен бірге қызмет істеді. Штаб жұмысына белгілі мемлекет және саясат қайраткерлері – [[Сергей Александрович Терещенко|Терещенко С.А]], Дунаев Г.И., Такуов Х.Ш белсене ат салысты. Тап сол кездері қоғамдық қозғалысты саяси партияға айналдыру туралы идея дүниеге келді. 1999 жылғы 19 қаңтарда жиналыс өтіп, Қоғамдық штабты Республикалық «Отан» саяси партиясы» етіп өзгерту туралы шешім қабылданды. 1999 жылғы 12 ақпанда партия Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес тіркеуден өтті. Осы күн Тәуелсіз Қазақстанның жаңа тарихындағы партия қызметінің өз жұмысын бастаған уақыты болып есептеледі. Партия мұрағатында Республикалық «Отан» саяси партиясының мүшесі [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] [[1999 жыл]]дың [[22 ақпан]]ымен белгіленген есеп кітапшасы мұқият сақтаулы. [[1999 жыл]]ғы [[1 наурыз]]да партияның І құрылтай сьезі өтіп, онда [[Қазақстан Республикасының Президенті]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] бірауыздан партия Төрағасы болып сайланып, Саяси кеңес, Орталық ревизия комиссиясының құрамы бекітіліп, партия Жарғысы қабылданды. Сонымен бірге сьезд делегаттары маңыздылығы жағынан тарихи болып саналатын «Отан» республикалық саяси партиясының, Қазақстанның халықтар бірлігі партиясы, Қазақстанның демократиялық партиясы, Қазақстанның [[Либерализм|либералдық]] қозғалысы, [[Қазақстан 2030|«Қазақстан – 2030»]] қозғалысымен бірігуі туралы қарарды қабылдады. 2002 жылғы 9 қарашада Алматы қаласында «Отан» республикалық саяси партиясының кезектен тыс IV съезінде «Отан» РСП-на Қазақстанның халықтық-кооперативтік партиясы мен Республикалық еңбек саяси партиясының қосылуы туралы шешім қабылданды. 2006 жылғы 4 шілдеде [[Астана]]да Республикалық «Отан» саяси партиясының кезектен тыс IX съезі өтіп, [[Асар партиясы|«Асар» партиясының]], ал 2006 жылғы 22 желтоқсанда өткен кезектен тыс Х-сьезде Азаматтық және Аграрлық партиялардың «Отан» РСП қатарына қосылуы туралы шешім қабылданды. Партияның Х-съезінде көпшілік дауыспен Қазақстанның жетекші саяси күшін «Нұр Отан» халықтық демократиялық партиясы етіп өзгерту туралы шешім қабылданды. 2008 жылғы 17 қаңтарда Елбасы – Партия Лидері [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә.Назарбаевтың]] төрағалық етуімен «Нұр Отан» ХДП Саяси кеңесінің кеңейтілген отырысы өтіп, партияның халықтық платфомасын іске асырудың бағдарламасы қабылданды. [[2008 жыл]]ғы [[14 мамыр]]да «[[Жас Отан]]<nowiki/>» жастар қанатының І сьезі өтті. [[2009 жыл]]ғы [[9 қаңтар]]да Партия Орталық аппаратында Партиялық бақылау комитетінің бірінші ұйымдық отырысы өтті. [[2013 жыл]]ғы [[18 қазан]]да «Нұр Отан» Халықтық демократиялық партиясы «Нұр Отан» партиясы болып өзгертілді. Сол күні партияның жаңа Доктринасы қабылданды. [[2022 жыл]]ғы [[1 наурыз]]дағы кезектен тыс XXII Съезде президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] саяси партияның атауын «Аманат» деп өзгертуді ұсынады. Сол жылдың [[26 сәуір]]інде партияның кезектен тыс XXIII съезінде Президент партиядан шығып, төрағалық [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошановқа]] берілді және [[Адал (партия)|«Адал»]] партиясы «Аманат» партиясына қосылды. 2026 жылғы 6 маусымда «Аманат» партиясы саяси кеңесінің отырысы өтіп, кеңес мүшелері «президенттің күн тәртібі төңірегінде топтасуға» үндеу жасады. 12 маусымда өткізілетін съезде партия жаңадан құрылған [[Әділет (партия)|«Әділетпен»]] бірігеді деп жоспарланған.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-06/amanat-pen-aedilet-partiyalary-birige-me/ «Аманат» пен «Әділет» партиялары біріге ме]</ref> == Съездер == {| class="wikitable" !Съезі !Күні !Өткізу орны |- |«Отан» партиясының I құрылтай съезі: |1 наурыз 1999 жыл. Өкілдер бірауыздан [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевты]] партияның бірінші төрағасы етіп сайлады. Партияға Қазақстанның халық бірлігі партиясы («Отанның» алдындағы билеуші партия), Қазақстанның демократиялық партиясы, Қазақстанның либералдық қозғалысы, «Қазақстан–2030» қозғалысы қосылды. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының II кезектен тыс съезі: |18 тамыз 1999 жыл. Мәжіліс сайлауына партиялық тізім бойынша кандидаттар бекітілді. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының III съезі: |20 сәуір 2001 жыл. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының IV съезі: |9 қараша 2002 жыл. «Отан» партиясына Қазақстанның халықтық-кооперативтік партиясы мен Республикалық еңбек саяси партиясы қосылды. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының V съезі: |12 шілде 2003 жыл. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының VI съезі: |12 наурыз 2004 жыл. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының VII съезі: |15 маусым 2004 жыл. Партияның «Қазақстандық жол-2009» сайлауалды тұғырнамасы қабылданды. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының VIII съезі: |9 қыркүйек 2005 жыл. Партия ҚР Президенттігіне Нұрсұлтан Назарбаевтың кандидатурасын ұсынды. |[[Алматы]] |- |«Отан» партиясының IX съезі: |4 шілде 2006 жыл. «Отан» және Республикалық «[[Асар партиясы|Асар]]<nowiki/>» партиясының (200 мың мүше) бірігуі. |[[Астана]] |- |«Отан» партиясының Х съезі: |22 желтоқсан 2006 жыл. [[Қазақстан аграрлық партиясы|Қазақстан Аграрлық партиясы]] және [[Қазақстан азаматтық партиясы|Қазақстан Азаматтық партиясы]] (130-150 мың мүше) «Отан» партиясына қосылды. «Отан» партиясының атауы «Нұр Отан» болып өзгерді. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XI съезі |4 шілде 2007 жыл. Мәжіліс сайлауына партиялық тізім бойынша кандидаттар бекітілді. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XII съезі: |15 маусым 2009 жыл. Партияның 2009-2012 жылдарға арналған даму стратегиясы қабылданды. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XIII съезі: |11 ақпан 2011 жыл. Партия ҚР Президенттігіне Нұрсұлтан Назарбаевтың кандидатурасын ұсынды. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XIV съезі: |25 қараша 2011 жыл. Мәжіліс сайлауына партиялық тізім бойынша кандидаттар бекітілді. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XV съезі: |18 қазан 2013 жыл. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XVI съезі: |11 наурыз 2015 жыл. Партия атынан Нұрсұлтан Назарбаевтың кандидатурасын ҚР Президенттігіне ұсыну туралы қаулы қабылданды. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XVII съезі: |29 наурыз 2016 жыл. Партияның сайлауалды бағдарламасы қабылданды, Парламент Мәжілісінің депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімі бекітіліп, партияның Саяси кеңесі құрамына өзгеріс енгізілді. |[[Астана]] |- |«Нұр Отан» партиясының XVIII съезі: |27 ақпан 2019 жыл. Партияның 2030 жылға бағытталған бағдарламасы қабылданды, партия атауы кириллицадан латын қарпіне өзгертілді, партия саяси кеңесінің құрамы жаңартылды. |[[Астана]] |- |«Nur Otan» партиясының XIX съезі: |23 сәуір 2019 жыл. Партия президенттікке үміткерлікке Қасым-Жомарт Тоқаевты ұсынды. |[[Астана]] |- |«Nur Otan» партиясының XX съезі: |25 қараша 2020 жыл. Мәжіліс сайлауына партиялық тізім бойынша кандидаттар бекітілді. |[[Астана]] |- |«Nur Otan» партиясының XXI съезі: |28 қаңтар 2022 жыл. [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] партия төрағасы болып сайланды, жарғыға өзгерістер енгізіліп, жаңа саяси кеңес бекітілді. |[[Астана]] |- |«Nur Otan» партиясының XXII съезі: |1 наурыз 2022 жыл. Партияның аты «Amanat» болып өзгерді, жаңа саяси кеңес құрамы бекітілді. |[[Астана]] |- |«Amanat» партиясының XXIII съезі: |26 сәуір 2022 жыл. «Adal» партиясы (300 мың мүше) «Аmanat» партиясымен бірікті, [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] партиядан шығып, партияның жаңа төрағасы болып [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] сайланды. |[[Астана]] |- |«Amanat» партиясының XXIV съезі: |6 қазан 2022 жыл. Партия Қазақстан Президентінің кезектен тыс сайлауы қарсаңында президенттікке Қасым-Жомарт Тоқаевты кандидат ретінде ұсынды, партияның жаңа Саяси тұғырнамасы бекітілді. |[[Астана]] |- |«Amanat» партиясының XXV съезі: |7 ақпан 2023 жыл. Мәжіліс сайлауына қатысатын партиялық тізім бойынша кандидаттар ұсынылды. |[[Астана]] |- |«Amanat» партиясының XXVI съезі: |12 маусым 2026 жыл (жоспарланған) |[[Астана]] |} == Партияны басқару жүйесі == Жоғары басшы органдар: * Партия съезі * Партия филиалының конференциясы * Бастауыш партия ұйымының жиналысы Жоғары өкілді органдар: * Партия Саяси кеңесі * Партия филиалының Саяси кеңесі Басшы органдар: * Партия Саяси кеңесінің Бюросы * Партия филиалы Саяси кеңесінің Бюросы Бақылау-тексеру және бақылау органдары: * Партияның Орталық бақылау-тексеру комиссиясы * Партия филиалының Бақылау-тексеру комиссиясы * Партиялық бақылау комитеті * Партиялық бақылау комитетінің аймақтық және аумақтық комиссиялары Атқарушы органдар: * Партия орталық аппараты * Партия филиалының аппараты * Бастауыш партия ұйымының Бюросы, ол болмаса Төрағасы<ref>[https://amanatpartiasy.kz/charter?lang=kz «AMANAT» партиясы» қоғамдық бірлестігінің ЖАРҒЫСЫ]</ref> Партия жанындағы ұйымдар: * «AMANAT» партиясы жанындағы [[Жастар рухы|«Жастар рухы» жастар қанаты»]] қоғамдық бірлестігі * «AMANAT» партиясының Қоғамдық саясат институты» жеке меншік мекемесі * «АMANAT» партиясының саяси менеджмент Академиясы» жеке меншік мекемесі * «AMANAT» партиясының Шаруашылық басқармасы» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі * [[Amanat Media Group|«AMANAT MEDIA GROUP»]] жауапкершілігі шектеулі серіктестігі == Басшылығы == [[Сурет:Amanat party HQ Astana.jpg|thumb|right|[[Астана]]дағы «Аманат» партиясы штабтарының бірі]] === Партия төрағалары === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № !! Суреті !! Аты-жөні !! colspan="2" | Басқарған уақыты |- | 1 || [[Сурет:Nursultan Nazarbayev (2015-09-02) (cropped).jpg|99px]] || [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] || 1 наурыз 1999 || 28 қаңтар 2022 |- | 2 || [[Сурет:Касым-Жомарт Токаев (28-09-2021) (cropped 2).jpg|99px]] || [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] || 28 қаңтар 2022 || 26 сәуір 2022 |- | 3 || [[Сурет:Erlan Qoşanov (2023-06-30).jpg|99px]] || [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] || 26 сәуір 2022 || қызметте |} === Партияның атқарушы хатшылары === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № !! Суреті !! Аты-жөні !! colspan="2" | Басқарған уақыты |- | colspan="5" | '''Партия төрағасының міндетін атқарушы (1999—2007)''' |- | 1 || [[Сурет:Sergey Tereshchenko (2016-04-01).jpg|99px]] || [[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]] || 1 наурыз 1999 || 21 қазан 2002 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Амангелді Дінұлы Ермегияев|Амангелді Ермегияев]] || 21 қазан 2002 || 18 сәуір 2005 |- | 3 || [[Сурет:Bakytzhan Zhumagulov (cropped).jpg|99px]] || [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]] || 18 сәуір 2005 || 4 шілде 2007 |- | colspan="5" | '''Партия төрағасының бірінші орынбасары (2007—2022)''' |- | 1 || [[Сурет:Bakytzhan Zhumagulov (cropped).jpg|99px]] || [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]] || 4 шілде 2007 || 23 қаңтар 2008 |- | 2 || [[Сурет:Adilbek Dzhaksybekov (2013).jpg|99px]] || [[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]] || 23 қаңтар 2008 || 13 қазан 2008 |- | 3 || [[Сурет:Darhan Kaletaev (2018).jpg|99px]] || [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] || 13 қазан 2008 || 19 қараша 2009 |- | 4 || [[Сурет:Nurlan Nigmatulin 06 (cropped).jpg|99px]] || [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]] || 19 қараша 2009 || 24 қыркүйек 2012 |- | 5 || [[Сурет:Bakytzhan Sagintayev (2018-11-01).jpg|99px]] || [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]] || 24 қыркүйек 2012 || 16 қаңтар 2013 |- | 6 || [[Сурет:Bauyrzhan Baibek (cropped).jpg|99px]] || [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]] || 17 қаңтар 2013 || 8 тамыз 2015 |- | 7 || [[Сурет:Askar Myrzakhmetov.jpg|99px]] || [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметов]] || 8 тамыз 2015 || 6 мамыр 2016 |- | 8 || [[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]] || [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] || 6 мамыр 2016 || 1 ақпан 2018 |- | 9 || [[Сурет:Maulen Ashimbayev.jpg|99px]] || [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] || 1 ақпан 2018 || 29 маусым 2019 |- | 10 || [[Сурет:Bauyrzhan Baibek (cropped).jpg|99px]] || [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]] || 29 маусым 2019 || 2 ақпан 2022 |- | colspan="5" | '''Партияның атқарушы хатшысы (2022 жылдан бастап)''' |- | 1 || [[Сурет:Ashat Oralov 01 (2023-04-04) (cropped).jpg|99px]] || [[Асхат Раздықұлы Оралов|Асхат Оралов]] || 2 ақпан 2022 || 4 қаңтар 2023 |- | 2 || [[Сурет:Елнур Сабыржанович Бейсенбаев (cropped).jpg|99px]] || [[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев|Елнұр Бейсенбаев]] || 4 қаңтар 2023 || 17 шілде 2023 |- | 3 || [[Сурет:Daulet Karibek (cropped).jpg|99px]] || [[Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек|Дәулет Кәрібек]] || 17 шілде 2023 || қызметте |} === Партия Саяси кеңесі Бюросының мүшелері === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № !! Суреті !! Аты-жөні !! Лауазымы |- | 1 || [[Сурет:Erlan Qoşanov (2023-06-19, B).jpg|99px]] || [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] || Парламент Мәжілісінің және «AMANAT» партиясының Төрағасы |- | 2 || [[Сурет:Mäulen Äşimbaev (2022-12-08).jpg|99px]] || [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] || Парламент Сенатының Төрағасы |- | 3 || [[Сурет:Murat Nurtleu (P061051-486119) (cropped).jpg|99px]] || [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]] || Президент көмекшісі |- | 4 || [[Сурет:Ashat Oralov 01 (2023-04-04) (cropped).jpg|99px]] || [[Асхат Раздықұлы Оралов|Асхат Оралов]] || Маңғыстау облысы әкімінің бірінші орынбасары |- | 5 || [[Сурет:Darhan Qidirali (2023-09-01).jpg|99px]] || [[Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі|Дархан Қыдырәлі]] || Парламент Сенатының депутаты |- | 6 || [[Сурет:NUR 4157 (cropped).jpg|99px]] || [[Ләззат Молдабекқызы Қалтаева|Ләззат Қалтаева]] || Парламент Сенаты Төрағасының кеңесшісі |- | 7 || [[Сурет:Erlan Sairov (cropped, 2023-04-27).jpg|99px]] || Ерлан Саиров || Парламент Мәжілісінің депутаты |- | 8 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || Аббат Өрісбаев || Маңғыстау облысы әкімінің орынбасары |- | 9 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || Геннадий Зенченко || «Зенченко и К» командиттік серіктестігінің директоры |- | 10 || [[Сурет:Maxim Rozhin (2023-07-10).jpg|99px]] || Максим Рожин || Парламент Мәжілісінің депутаты |- | 11 || [[Сурет:Pink - replace this image female.svg|99px]] || Элина Масагутова || Қазақстан халқы ассамблеясының мүшесі |} == Сайлау == === Президент === === Парламент === == Сын == Қазақстан оппозициясы «Nur Otan» партиясын [[Назарбаевтың жеке басына табыну|Назарбаевтың тұлғасын тым әсірелеп]] насихаттаушы псевдодемократиялық және [[Тоталитаризм|тоталитарлық]] немесе [[Авторитаризм|авторитарлық]] партия деп санайды. [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|ЕҚЫҰ]] секілді халықаралық ұйымдар әкімшілік ресурстарды пайдалануын және сайлауларды бұрмалауларын айыптайды.<ref>https://www.zakon.kz/4467634-vybory-v-kazakhstane-ne-sootvetstvujut.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102210459/http://www.zakon.kz/4467634-vybory-v-kazakhstane-ne-sootvetstvujut.html |date=2019-01-02 }}</ref> Партияның бірінші орынбасары [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбектің]] суды үнемдеу туралы бастамасы теріс пікірге ие болды және соған қатысты әлеуметтік желілерде көптеген демотиватор суреттер жарияланды.<ref>http://expertonline.kz/a10411/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530230638/http://expertonline.kz/a10411/ |date=2013-05-30 }}</ref> «Nur Otan» партиясының аудандық филиалының жаңа ғимаратының құрылысына мұғалімдерден ақша жинау бастамасы көптеген дау-дамай туғызды.<ref>https://rus.azattyq.org/a/shymkent-uchitelya-pobory/25258358.html</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.ndp-nurotan.kz Ресми веб сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220204014/http://www.ndp-nurotan.kz/ |date=2014-12-20 }} [[Санат:Қазақстан саяси партиялары]] {{stub}} rbnrxrhdst7l0hhqxtxecyccnlg4eyu 0 18674 3614124 3571663 2026-06-06T12:38:34Z Meyirim 176477 Үтір қойдым. 3614124 wikitext text/x-wiki '''Генетика''' — бүкіл тірі [[ағза]]ларға тән тұқым қуалаушылық пен өзгергіштікті зерттейтін [[биология]] ғылымының бір саласы. Ағзалардың тұқым қуалаушылығы мен өзгергіштігі туралы ғылымды генетика деп атайды (грекше “genetіkos” — шығу тегіне тән). Бұл атауды [[1906]] жылы ағылшын биологы У. Бэтсон ұсынды. Зерттеу объектісіне қарай [[өсімдіктер]], [[жануарлар]], [[микроорганизмдер]], [[адам]] және басқа да генетиканың түрлері болып бөлінеді; қолданылатын әдістер мен басқа пәндерге байланысты [[молекулалық генетика]], [[экологиялық генетика]] және т.б. салалары да бар. Генетика идеялары мен әдістері [[медицинада]], [[ауыл шаруашылығында]], [[микробиологиялық өндірісте]], сондай-ақ [[гендік инженерияда]] маңызды рөл атқарады.<ref>Большой энциклопедический словарь. Биология / Гл. ред. М. С. Гиляров. — 3-е изд. — <abbr>М.</abbr>: Большая российская энциклопедия, 1999. — <nowiki>ISBN 5852702528</nowiki>.</ref> Тұқым қуалаушылық пен өзгергіштіктің заңдылықтарын ашып, оларды қоғамды дамыту үшін пайдаланудың жолдарын шешуде генетика ғылымы зор үлес қосты. Сондықтан, [[биология]] ғылымының басқа салаларының арасында маңызды орын алады. [[Жер]] бетіндегі [[тірі материя]]ның дамуы олардың үздіксіз ұрпақ алмастыруымен қатар жүріп отырады. Тіршілік организмдердің көбеюімен тікелей байланысты. Сол арқылы белгілі бір биологиялық түрге тән белгілер мен қасиеттер ұрпақтан-ұрпаққа беріліп отырады. Басқаша айтқанда, ұрпақтар белгілі дәрежеде өзінің ата-анасына ұқсас болып туады. Мұны [[тұқым қуалаушылық]] дейді. Көпшілік жағдайда организмнің белгілері мен қасиеттері өзгермей біршама тұрақты түрде берілетіндіктен, ұрпағы ата-аналарына ұқсас болып келеді. Бірақ олардың арасында толық ұқсастық болмайды. Бір ата-анадан тарайтын ұрпақтың бір-бірінен қандай да бір белгісі жөнінен айырмашылығы болады. Организмнің тұқым қуалаушылық қасиеті сыртқы орта [[фактор]]ларының әсерінен үнемі өзгеріп отырады. Оны — [[өзгергіштік]] дейді. Көбею барысында организмнің белгілі бір қасиеттерінің тұрақты сақталуымен қатар, екінші біреуі өзгеріске ұшырайды. Осыған байланысты олар жаңарып, түрлене түседі. Тұқым қуалаушылық пен өзгергіштік — бірімен-бірі қатар жүретін, бір жағынан бір-біріне қарама-қарсы, өзара тығыз байланысты [[үрдіс]]тер. [[Сурет:ADN static.png|thumb|right|180px| [[ДНҚ]] фрагмент.]] == Тарихы== {{main|Генетика тарихы}} === Алғашқы кезеңдер === тұқым қуалаушылық туралы алғашқы түсініктер ежелгі дәуірде — [[Демокрит]], [[Гиппократ]], [[Платон]] және [[Аристотель]] еңбектерінде кездеседі. Гиппократ жұмыртқа [[жасуша]]сы мен [[ұрық]] организмнің барлық бөліктерінің қатысуымен қалыптасады және ата-ананың бойындағы белгі-қасиеттері ұрпағына тікелей беріледі деп есептеді. Ал Аристотельдің көзқарасы бойынша белгі қасиеттердің тұқым қуалауы тікелей жүрмейді. Яғни тұқым қуалайтын материал дененің барлық бөліктерінен келіп түспейді, керісінше, оның әр түрлі бөлшектерін құрастыруға арналған қоректік заттардан жасалады. Бұдан кейін [[Чарлз Дарвин]]нің [[пангенезис]] [[теория]]сы маңызды орын алады. Бұл теория бойынша өсімдіктер мен жануарлардың барлық жасушалары өзінен ұсақ бөлшектер — [[геммула]]лар бөліп шығарады. Олар жыныс органдарына өтеді де, сол арқылы белгілер мен қасиеттер ұрпаққа беріледі. Геммулалар кейде “мүлгіген жағдайдаң болып, бірнеше ұрпақтан кейін білінуі мүмкін. Соған байланысты ұрпақтарда арғы ата-ана тектерінің белгі-қасиеттері қайталана алады деп есептелінген. ХІХ ғасырдың 80-жылдарында “пангенезис” теориясын [[Вейсман|А.Вейсман]] өткір сынға алды. А.Вейсман “ұрық плазмасы” туралы болжам ұсынды. Бұл болжамында тек жыныс жасушаларында кездесетін, тұқым қуалайтын заттың болатындығын айтты. Генетиканың биология ғылымының жеке бір саласы ретінде қалыптасуына ХІХ ғасырдың екінші жартысында ашылған ірі ғылыми жаңалықтар себепші болды. [[1965 жыл|1965]] жылы чех ғалымы [[Грегор Иоганн Мендель|Г. Мендельдің]] “[[Өсімдік будандарымен жүргізілген тәжірибелер]]” деген еңбегі жарық көрді. Ол тәжірибелері арқылы тұқым қуалаушылықтың негізгі заңдылықтарын қалыптастырады. Сөйтіп, Мендель генетиканың негізін қалады. Бірақ оның еңбегі 1865 жылдан бастап 35 жыл бойы көпшілік биологтарға, соның ішінде Ч.Дарвинге де белгісіз күйде қалды.Г.Мендель ашқан тұқым қуалау заңдылықтары тек 1900 жылы ғана өзінің тиісті бағасын алды. Себебі үш елдің ғалымдары: голландиялық [[Г. де Фриз]], неміс ғалымы [[Корренс|К.Корренс]] және австриялық генетик [[Э.Чермак-Зейзенегг]] әр түрлі объектілермен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде Мендель заңдылықтарының дұрыстығын дәлелдеді. Көп кешікпей бұл заңдылықтардың жануарларға да тән екендігі анықталды. [[1909 жыл|1909]] жылы ағылшын биологы [[Бэтсон|У.Бэтсон]] өсімдіктер мен жануарлардың әрқайсысының 100 шақты белгілерінің тұқым қуалауы Мендель заңдарына сәйкес жүретіндігін дәлелдейтін ғылыми деректерді жариялады. Сөйтіп, Мендель ілімі ғылымнан берік орын алды.1909 жылы дат оқымыстысы [[Вильгельм Йоханнсен]] биологияда аса маңызды болып есептелетін [[ген]] (грекше “genos” — шығу тегі), [[генотип]] және [[фенотип]] деген [[ұғым]]дарды қалыптастырды. Генетика тарихының бұл кезеңінде ағзалардың жекелеген белгілерінің ұрпақтан-ұрпаққа берілуіне жауапты тұқым қуалаушылықтың материалдық бірлігі — ген туралы ұғым қалыптасып, Мендель ілімінің әрі қарай дамуына мүмкіндік туды. Дәл сол кездегі ([[1901 жыл|1901]] жыл) [[Нидерланд|голландиялық]] [[ботаник]] ғалым [[Де Фриз|Х. Де Фриздің]] организмнің тұқым қуалайтын қасиеттерінің өзгеретіндігін көрсететін [[мутация]] теориясының ұсынылуы генетика ғылымының дамуында ерекше орын алады. Генетика тарихындағы шешуші бір кезең [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] генетик, әрі [[эмбриолог]] [[Морган|Т.Морганның]] және оның ғылыми [[Мектеп|мектеб]]інің тұқым қуалаушылықтың хромосомалық теориясын ашуымен тығыз байланысты. Т.Морган және оның шәкірттері жеміс шыбыны — [[Дрозофила|дрозофилаға]] тәжірибе жасаудың нәтижесінде тұқым қуалаушылықтың көптеген заңдылықтарын ашты. Тұқым қуалайтын өзгергіштік туралы ілімді дамытуда [[орыс]] ғалымы [[Вавилов|Н.И.Вавилов]] зор үлес қосты. Ол [[1920]] жылы тұқым қуалайтын өзгергіштіктің ұқсас (гомологиялық) қатарлары заңын қалыптастырды. Бұл заң бір-біріне жақын туыстар мен түрлерде болатын тұқым қуалайтын өзгерістердің ұқсас болып келетіндігін дәлелдейді. Ғылымға енгізілген жаңалықтың бірі — [[1927]] жылы орыс ғалымдары [[Надсон|Г.А.Надсон]] мен [[Филиппов|Г.С.Филипповтың]] [[радиоактивті сәулелердің]] төменгі сатыдағы [[саңырауқұлақтарда]] мутация тудыра алатындығын дәлелдеуі еді. Ген теориясын дамытуда орыс биологтары [[А.С.Серебровский]] мен [[Н.П.Дубининнің]] эксперименттік және теориялық жұмыстарының үлкен маңызы болды. Сол сияқты популяциялық генетика мен эволюциялық генетиканың негізін қалауда орыс генетигі [[С.С.Четвериковтың]] алатын орны ерекше. Генетиканың даму [[тарихы]] үш кезеңге бөлінеді. Оның алғашқы екеуі 1865—1953 жылдар аралығын, яғни классикалық генетика дәуірін қамтиды. === Генетика тарихындағы үшінші кезең === Генетика тарихындағы үшінші кезең 1953 жылдан басталады. Ол — [[химия]], [[физика]], [[математика]], [[кибернетика]] сияқты нақты ғылымдардың зерттеу әдістері мен электрондық [[микроскоп]], рентгенқұрылымдық анализ, т.б. қолданудың нәтижесінде молекулалық генетика негізінің қалануы.1944 жылы американдық микробиолог әрі генетик О.Эври тұқым қуалаушылықтың материалдық негізі — ДНҚ екендігін дәлелдеді. 1953 жылы американдық биохимик әрі генетик Дж. Уотсон мен ағылшын биофизигі Ф.Крик ДНҚ молекуласының [[молекула]]лық құрылымының моделін жасады.Қазіргі кездегі генетиканың дамуы тұқым қуалаушылық пен өзгергіштік туралы ілімнің барлық салаларында зерттеу жұмыстары молекулалық деңгейде жүргізілетіндігімен ерекшеленеді. Мысалы, генді организмнен тыс қолдан синтездеу, дене клеткаларын будандастыру, генетикалық материалдың алмасуы (рекомбинация), геннің қайта қалпына келуі (репарация), биополимерлерді қолдан синтездеу, гендік инженерия сияқты проблемаларды зерттеу кеңінен таралып отыр. Генетика мен селекцияның дамуына Қазақстан ғалымдарының да қосқан үлесі ерекше. Алшақ будандастыру, мутагенез, полиплоидия, гетерозис, т.б. мәселелерді қамтитын генетикалық зерттеулер жүргізілуде. [[Дән]]ді және техникалық дақылдарды түрішілік және түраралық будандастырудың нәтижесінде бидайдың, арпаның, көксағыздың, [[жүгері]] мен [[қант]] [[қызылша]]сының жоғары өнімді будандары мен сорттарын алуда К.Мыңбаев, А.Ғаббасов, Ғ.Бияшев, Н.Л. Удольская және т.б. еңбектері зор. М.Х. Шығаева мен Н.Б. Ахматуллина микроорганизмдер генетикасының дамуына айтарлықтай үлес қосты. Н.С. Бутарин, Ә.Е. Есенжолов, А.Ы. Жандеркин алшақ будандастыру әдісімен қойдың архар-меринос тұқымын алды. М.А. Ермеков, Ә.Е. Еламанов, В.А. Бальмонт, т.б. қазақтың ақбас сиырын, [[Алатау]] сиырын және [[Қостанай]] жылқысын, т.б. асыл тұқымдарды шығарды.<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref> [[Қазақстан]]да тұңғыш рет М.А.Айтхожиннің басқаруымен молекулалық биология және ген инженериясы саласында көптеген зерттеулер жүргізіліп, ғылымға айтарлықтай жаңалықтар қосылды.Соңғы жылдары елімізде генетиканың аса маңызды салалары: [[молекулалық генетика]], экологиялық генетика және радиациялық генетика бойынша ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізілуде. == Адамдың тұқым қуалаушылығын зерттеу әдістері == # '''Будандастыру (гибридизация) әдісі.''' Бұл әдіс бойынша бір немесе бірнеше белгісі бойынша айырмашылығы бар екі ағзаны будандастырады. Будандастыру нәтижесінде алынған ұрпақ '''гибридтер''' деп аталады. #'''Генеологиялық әдіс.''' Бұл әдіс адамның түрлі белгілері мен қасиеттерінің немесе ауруларының тұқым қуалауын шежіре (генеалогиялық ағаш) құру арқылы зерттеуге негізделген. Яғни туыстары арасында таралуын және ата-бабасынан ұрпаққа қалай берілетінін зерттейді. Мұндай әдіс арқылы ұрпаққа түрлі аурулардың берілу мүмкіндігін анықтауға болады. #'''Егіздерді салыстыру әдісі.''' Бұл әдіс бір жұмыртқалы егіздерге негізделеді. Бір жұмыртқалы егіздердің генотипі бірдей болғандықтан, әртүрлі белгілердің қалыптасуына сыртқы ортаның әсерін зерттеуге мүмкіндік береді. #'''Цитогенетикалық әдіс.''' Бұл әдісте кариотип, яғни хромосомалардың саны, пішіні және мөлшері зерттеледі. Ол адамда пайда болатын хромосомалық және геномдық мутацияларды анықтауға мүмкіндік береді. Мұндай өзгерістер түрлі аурулардың пайда болуына себепкер болады. Сондықтан цитогенетикалық әдіс медицинада диагностикалық мақсатта қолданылады. #'''Биохимиялық әдіс.''' Адамдағы зат алмасудың бұзылуы түрлі тұқым қуалайтын өзгерістермен тікелей байланысты. Бұл әдіспен гендік мутацияларды анықтауға болады. Биохимиялық әдістің практикалық маңызы зор. Мысалы, ДНҚ-ға талдау жасау арқылы баланың ата-анасын дәл анықтауға болады. #'''Популяциялық әдіс.''' Бұл әдіс арқылы гендер мен генотиптердің популяцияда кездесу жиілігі зерттеледі. Әдіс популяция генофондында түрлі аурулардың қаншасы гетерозиготалық және гомозиготалық күйде таралғаны туралы мәлімет береді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Генетика}} [[Санат:Биология]] [[Санат:Генетика]] e6g559yyieetqxxqe0xtdzgjvlf424m 0 18955 3614117 3532872 2026-06-06T12:28:46Z Meyirim 176477 Сөздерді жөндеп жаздым. 3614117 wikitext text/x-wiki [[Сурет:World Inflation rate 2017.svg|thumb|400px|2017 жылғы әлемдегі инфляция деңгейі]] '''Инфляция''' ({{lang-la|inflatio}} – «қабыну», «ісіну») — бұл бағаның өсуінен, тауарлар тапшылығынан және тауарлар мен қызметтер сапасының төмендеуінен туындайтын ақшаның құнсыздануы, сондай-ақ оның сатып алу қабілетінің төмендеуі. == Инфляция тарихы == 1775-1783 жылдары [[Солтүстік Америка]]да тәуелсіздік үшін болған соғыс доллардың құнсыздануына әкеліп соқты. [[Франция]]да 1784-1794 жылдары революция кезінде өндірілген қағаз ассигнаттар бір жылда 883 есе құнсызданды. Еркін бәсеке кезіндегі капитализм жағдайында инфляцияны соғыс, дағдарыстан, стихиялық апаттар кезінде болатын несие ақшаларының алтынға айырбасталуының тоқтауы кезінде пайда болды.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> == Толығырақ == Инфляция — бұл кез келген экономикалық даму үлгісіне тән объективті құбылыс. Инфляцияның себептері айналыс және өндіріс саласында орын алады. Қазіргі инфляция мынадай факторларға байланысты: # ''Ақша айналысының факторларына:'' бюджет тапшылығын жабуға пайдаланылған, шексіз көп ақшаның эмиссиялануы есебінен айналыс аясының артық ақша массасына толып кетуі; халық шаруашылығының артық несиеге толуы. # ''Ақшалай емес факторларға:'' қоғамдык өндірістегі теңсіздікке, шарушылықтың шығындық тетігіне, мемлекеттің экономикалық саясаты, оның ішінде салық саясаты, баға саясаты, сыртқы экономикалық саясатына байланысты факторлар жатады. Аталған факторлардың қанат жаюына байланысты инфляцияның екі түрі болады: ''сұраныс және шығын (ұсыныс) инфляциясы''. Сұраныс инфляциясы төмендегідей факторлардың әсерінен туындайды: * әскери шығыстардың өсуі, яғни әскери техникалардың азаматтық салаларда пайдалану қажеттігінен, нәтижесінде ақша баламасы айналыс үшін артық болып қалады; * мемлекеттік бюджет тапшылығы және ішкі қарыздардың өсуі, яғни мемлекеттің қысқа және орта мерзімді міндеттемелерін шығару есебінен бюджет тапшылығын жабу нәтижесінде мемлекеттің ішкі қарызы артады; * несиелік экспанциялау, яғни елдің орталық банкінің коммерциялық банктер мен үкіметке несие беретін несиелер көлемінің ұлғаюын сипаттайды; * импортталған инфляция, яғни шетел валюталарын сатып алу барысында тауар айналымына қажеттіліктің үстіне ұлттық валютанын, эмиссиялануы; * ауыр өнеркәсіп саласына өте көп мөлшерде инвестация жұмсау. '''''Шығын (ұсыныс) инфляциясы''' — бұл баға белгілеу үдерісіне әсер ететін мынадай факторлардың болуымен сипатталады'': * еңбек өнімділігінің өсуін азайту және өндірістің құлдырауы; * көрсетілетін қызметтің маңызының артуы; * бір өнім бірлігіне жұмсалатын шығынның өсуінің жеделдетілуі, әсіресе жалақының өсуі; * энергетикалық дағдарыс. Инфляция жағдайында қағаз ақшалар мыналарға қатысты құнсызданады: * алтынға; * тауар; * шетел валютасына. Бірінші жағдайда қағаз ақшамен берілетін алтынның нарықтық құны артады. Екінші жағдайда тауарлардың бағасы өседі. Үшінші жағдайда шетел валютасына қатысты ұлттық валютаның бағамы төмендейді. Инфляцияны төмендегідей белгілеріне байланысты жіктеуге болады: # ''Инфляциялық үдерістің сипатына қарай:'' #*ашық инфляция, яғни, бағаға ешқандай да кедергі болмайды, оның еркін өсуі байқалады; #*жабық инфляция, яғни тауар тапшылығы жағдайында бағаға мемлекет қатан бақылау жасап отырады; #*инфляциялық шок, яғни бір мезетте бірден баға өсіп кетеді. # ''Таралу орнына қарай:'' #*локальдық инфляция, яғни баға бір ғана елдің шекарасында өседі; #*дуниежузілік инфляция, яғни кейбір елдер топтарын немесе барлық ғаламдық экономиканы түгелдей дерлік қамтиды. # ''Бағаның өсу қарқынына қарай:'' #*баяу инфляция — баға баяу қарқынмен біртіндеп жылына 10%-ға өседі; #*орташа инфляция — баға тез қарқында жылына 20-дан 200 %-ға дейін өседі, мұндай баға қарқыны ауыр экономикалық және әлеуметтік зардаптарға шалдықтырады; #*ұшқыр инфляция — баға жылына 500-ден 1000 %-ға дейін және одан жоғары қарқынмен өседі. Ұшқыр инфляция ақша жүйесінің құлдырауына әкеліп соғады. Мұндай жағдайда ақша өзінің атқаратын қызметтерін жоғалта бастайды. Өнеркәсібі дамыған елдер үшін бірінші түрі тән болса, ал дамушы елдер үшін екінші және үшінші түрлері тән. Инфляция қарқыны статистикалық көрсеткіш — [[тұтыну бағаларының индексі]] көмегімен анықталады. Тұтыну бағаларының индексі тауарлар мен қызметтердің түрлерін қамтитын тұтыну қоржыны негізінде анықталады. ''Тұтыну бағаларының индексін'' (ТБИ) есептеуде мынадай формула қолданылады: : <big>ТБИ = (Ағымдағы жылдағы тұтыну қоржынының бағасы) / (Базалық жылдағы тұтыну қоржынының бағасы) x 100</big> Тұтыну бағаларының индексінің үш сандық мәні болуы мүмкін: * баға индексі 100%-ға тең болады, яғни баға өзгермеген болып табылады; * баға индексі 100%-дан жоғары, мысалға 140%-ға тең. Демек, ағымдағы жылдағы бағаны базалықпен салыстырғанда 1,4 есе өскен, яғни ақша инфляциялық құнсызданды; * баға индексі 100%-дан төмен, айталық 80%-ға тең, яғни ағымдағы жылдағы бағаны базалыққа қарағанда 20%-ға төмендеген. Бұл дегеніміз дефляцияның болғанын, яғни баға деңгейінің төмендеуін білдіреді. Қазақстан Республикасында бағаның өсуіне қарай қазіргі кезде бірінші түрі байқалады. Мысалы, статистикалық мәліметтері бойынша орташа инфляция мөлшері: {| class="wikitable sortable" |- ! Жыл &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;!! Инфляция мөлшері |- | 2000 ж. || 9,8 % |- | 2001 ж. || 8,4 % |- | 2002 ж. || 5,9 % |- | 2003 ж. || 6,4 % |- | 2004 ж. || 6,9 % |- | 2005 ж. || 7,6 % |- | 2006 ж. || 8,64 % |- | 2007 ж. || 10,8 % |- | 2008 ж. || 9,5 % |- | 2009 ж. || 6,2 % |- | 2010 ж. || 7,7 % |} ::'''Инфляцияның жылдық орташа мөлшері, %-бен''' [[Сурет:Инфляция1.png|500px]] Бұл көрсеткіштер Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінің 2003 жылдан бастап алдағы үш жылға арналған ақша-несие саясатының негізгі бағыттарында бекітілген болжамдарға сай болып келеді. 2009 жылғы қараша айындағы азық-түлік емес тауарларға деген бағаның өсуі 2008 жылдың желтоксан айына қатысты алғанда 8,3% және ақылы қызметтер бойынша — 7,2%-ға өскен. Ал азықтүлік тауарларына бағаның есуі 2,6%-ды құрады. ::'''2009 жылғы қараша айындағы инфляцияның денгейі және ТБИ құрайтындарға бағаның өсуі''' [[Сурет:Инфляция2.png|500px]] 2009 жылғы қаңтар — қараша айындағы инфляцияның орташа жылдық деңгейі 7,4% және 2008 жылдың қаңтар — караша айымен салыстырғанла 10,3 пайызға төмендеген. Қазақстандағы тұтыну бағасының индексін есептеуде тұтыну қоржынына кіретін 500-ге жуықтауарлар мен қызметтер есепке алынады. Ұлттық Банкінің ұсынысы бойынша енгізілген тұтыну бағаларының индексіне кіретін ішкі индекстер 4 топқа бөлінеді: #Ауылшаруашылық және балық өнімдері; #Қазақстанда жасалған өзге де тауарлар; #Импортталған тұтыну тауарлары. #Өзге қызметтер. Қазақстанда жалпы инфляция және базалық инфляция деңгейі анықталады. Жалпы инфлядияны Үкімет пайдаланса, ал Ұлттық Банк базалық инфляцияны пайдаланады. Ұлттық Банк Статистика жөніндегі агенттіктен базалық инфляция құрамынан бес түрлі керсеткішті алып тастауды сұрады. Оларға кекөніс, жеміс-жидек, бензин жөне көмір бағалары және коммуналдық қызметтер бағасы жатады. Инфляцияның тигізетін әлеуметтік-экономикалық салдарларын мынадан көруге болады: * халық топтары, өндіріс аясы, аймақтар, шаруашылық құрылымдары, мемлекет, фирмалар арасында, дебиторлар мен кредиторлар арасында табыстардың қайта бөлінуі; * халықтың, шаруашылық субъектілерінің ақшалай жинақтарының және мемлекеттік бюджет қаражаттарының құнсыздануы; * бағаның әркелкі өсуі нәтижесінде өнеркәсіп салаларындағы пайда нормасының теңсіздігінің артуы және ұдайы өндіріс үдерісіндегі теңсіздіктің орын алуы; * жұмыссыздықтың өсуі; * халық шаруашылығына деген инвестицияның қысқаруы; * амортизациялық қорлардың құнсыздануы; * бағадағы, валютадағы және пайыздағы алып-сатарлық ойындардың ұлғаюы; * көлеңкелі экономиканың белсенді түрде дамуы; * ұлттық валютаның сатып алу қабілетінің төмендеуі; * қоғамның әлеуметтік топтарға белінуі. Инфляция (Р) мен жұмыссыздық (Q) арасындағы байланысты Филипс қисығынан көруге болады. ::'''Филипс қисығы''' [[Сурет:Инфляция3.png|300px]] Филипс қисығында инфляция орнына бағаны қарастырып, оның жұмыссыздыкқа ықпалын көрсеткен. Бірақ бұл жерде бағаның орнына жалақыны алған дұрыс сияқты. Себебі, жалақы өссе жұмыссыздық азаяды немесе керісінше. Жалақы да инфляцияның пайда болуына ықпал етуші басты фактор. Қазір біздің елімізде Елбасының Жолдауында бюджет мекемелерінін жалақысын көтеру туралы сөз қозғалса болғаны, базардағы тауар бағасы бірден өседі. Бұл дегеніміз жабайы нарықтың көрініс алуын сипаттайды. Әрине базардағы саудагерлер өзінің өнімін сатып отырғандар емес олар алыпсатарлар, олар бағадағы айырмадан күн көрушілер. Оларға ешқандай бақылау жоқ. Сол себепті Қазақстандағы инфляцияға тежеу қою мүмкін болмай отыр. Жоғарыда аталған инфляцияға ықпал ететін факторлар мен оның әлеуметтік және экономикалық салдарлары оған қарсы саясаттың болуын талап етеді. Инфляциялық үдерістің жағдайларына байланысты ақша айналысын тұрақтандыру нысандарына: ақша реформасы мен антиинфляциялық саясат жатады. '''''Ақша реформасы''' — ұлттық ақша бірлігін тұрақтандыруға, елдің ақша жүйесін қалыпқа келтіруге және нығайтуға бағытталған ақша айналысында мемлекет тарапынан жүзеге асатын түрлендірулер.'' Ақша реформалары төмендегідей әдістер көмегімен жүзеге асырылады: *''жаңалау'', яғни құнсызданған ақша бірлігін жою туралы және жаңа валюта енгізу туралы хабарлау; *''қалыпқа келтіру'', яғни ақшаның бұрынғы алтындық құрамын немесе валюталық паритетін қалпына келтіру; *''деноминация'', яғни «нөлдерді қысқарту» әдісімен ақшаның номиналдық құнын ірілендіру. Сонымен қатар, инфляцияға әсер ететін факторларға жауап ретінде басты антиинфляциялық саясаттың мынадай әдістері жұмыс жасайды: '''''Дефляциялық саясат''' — бұл ақша-несие саясаты арқылы ақшаға деген сұранысты шектеуді, салық тетігің қолдану арқылы мемлекеттік шығыстарды азайту, несие үшін пайымт шерін реттеу және ақшамассасын шектеу әдістерінің жиынтығы.'' '''''Табыс саясаты''' — бағаға және жалақыға бақылау жасау шаралары.'' Біздің елімізде бағаға бақылау Қазақстан Республикасының Монополияға қарсы саясат комитетті арқылы жүргізіледі. Әлеуметтік мотивтерге байланысты антиинфляциялық саясаттың бұл түрі өте сирек қолданылады. '''''Индексациялау''' - ақшаның құнсыздану нәтижесінде болған зиянның орнын толық немесе жартылай толтыру әдісін білдіреді.'' Бұл әдіс, 1999 жылы 5 сәуірде Қазақстан Республикасы Үкіметінің шешімімен «еркін өзгермелі ваяюта бағамына» өту барысында, АҚШ долларына қатысты теңге бағамының күрт төмендеуінен туындаған (мысалы, 1 АҚШ долларының бағамы 87,5 теңгеден 132,4 теңгеге және одан жоғары көрсеткішке жетті) халықтың екінші деңгейлі банктердегі теңге салымдары бойынша зиянды мемлекеттің қаражаты есебінен қалпына келтіру мақсатында пайдаланылды. Сонымен қатар осы әдістің көмегімен, бұрынғы КСРО-ның Жинақ банкінде сақталған және 90 жылдардың басындағы орын алған қарқынды инфляцияның салдарынан құнсызданған халықтың жинақтары, қазіргі Халық банкісі арқылы біршама мөлшерде қайта қалпына келтіріліп, кезеңімен қайтарылу жұмыстары жүргізілді. Оның нақты есебіне келсек, мысалға егер сіздің жинақ кассасында 1992 жылға дейін Кеңес дәуірінде жинақтаған 10000 рублің болса, 1992 жылғы рубльдің АҚШ долларға қатысты бағымы 150 рубльге тең болды делік. Сіздің 10000 рубліңізді 150-ге бөліп, оны теңгені қайтару кезеңінде жүргізген (1999—2000 жылдары) бағамы 155-ке көбейту арқылы сізге кешегі кеңестік жинағыңызды қайтарады. Бұл қате есептеу. Дұрыс қайтару үшін депозитке салған күндегі рубльдің долларға қатысты бағамына байланысты қайтару қажет. Ол кездегі 1 АҚШ доллары 0,98 копеекті құрады. Осы бағаммен қайтарса, сол уақыттағы сіздің жинағыңыздың қайтарылған сомасы 10204 АҚШ долларын құрайтын еді.<ref>Ақша, несие, банктер теориясы: Оқулық. — [[Алматы]]: Жеті жарғы, [[2011]]. ISBN 978-601-288-026-7</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Инфляция|*]] [[Санат:Макроэкономика]] [[Санат:Экономикалық терминдер]] 9xl1znsxcs65w7y6qkj73drz8i4uk5a 3614119 3614117 2026-06-06T12:31:07Z 1nter pares 146705 3614119 wikitext text/x-wiki [[Сурет:World Inflation rate 2017.svg|thumb|400px|2017 жылғы әлемдегі инфляция деңгейі]] '''Инфляция''' ({{lang-la|inflatio}} – «қабыну», «ісіну») — бұл бағаның өсуінен, тауарлар тапшылығынан және тауарлар мен қызметтер сапасының төмендеуінен туындайтын ақшаның құнсыздануы, сондай-ақ оның сатып алу қабілетінің төмендеуі. == Инфляция тарихы == 1775-1783 жылдары [[Солтүстік Америка]]да тәуелсіздік үшін болған соғыс доллардың құнсыздануына әкеліп соқты. [[Франция]]да 1784-1794 жылдары революция кезінде өндірілген қағаз ассигнаттар бір жылда 883 есе құнсызданды. Еркін бәсеке кезіндегі капитализм жағдайында инфляцияны соғыс, дағдарыстан, стихиялық апаттар кезінде болатын несие ақшаларының алтынға айырбасталуының тоқтауы кезінде пайда болды.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> == Толығырақ == Инфляция — бұл кез келген экономикалық даму үлгісіне тән объективті құбылыс. Инфляцияның себептері айналыс және өндіріс саласында орын алады. Қазіргі инфляция мынадай факторларға байланысты: # ''Ақша айналысының факторларына:'' бюджет тапшылығын жабуға пайдаланылған, шексіз көп ақшаның эмиссиялануы есебінен айналыс аясының артық ақша массасына толып кетуі; халық шаруашылығының артық несиеге толуы. # ''Ақшалай емес факторларға:'' қоғамдык өндірістегі теңсіздікке, шарушылықтың шығындық тетігіне, мемлекеттің экономикалық саясаты, оның ішінде салық саясаты, баға саясаты, сыртқы экономикалық саясатына байланысты факторлар жатады. Аталған факторлардың қанат жаюына байланысты инфляцияның екі түрі болады: ''сұраныс және шығын (ұсыныс) инфляциясы''. Сұраныс инфляциясы төмендегідей факторлардың әсерінен туындайды: * әскери шығыстардың өсуі, яғни әскери техникалардың азаматтық салаларда пайдалану қажеттігінен, нәтижесінде ақша баламасы айналыс үшін артық болып қалады; * мемлекеттік бюджет тапшылығы және ішкі қарыздардың өсуі, яғни мемлекеттің қысқа және орта мерзімді міндеттемелерін шығару есебінен бюджет тапшылығын жабу нәтижесінде мемлекеттің ішкі қарызы артады; * несиелік экспанциялау, яғни елдің орталық банкінің коммерциялық банктер мен үкіметке несие беретін несиелер көлемінің ұлғаюын сипаттайды; * импортталған инфляция, яғни шетел валюталарын сатып алу барысында тауар айналымына қажеттіліктің үстіне ұлттық валютанын, эмиссиялануы; * ауыр өнеркәсіп саласына өте көп мөлшерде инвестация жұмсау. '''''Шығын (ұсыныс) инфляциясы''' — бұл баға белгілеу үдерісіне әсер ететін мынадай факторлардың болуымен сипатталады'': * еңбек өнімділігінің өсуін азайту және өндірістің құлдырауы; * көрсетілетін қызметтің маңызының артуы; * бір өнім бірлігіне жұмсалатын шығынның өсуінің жеделдетілуі, әсіресе жалақының өсуі; * энергетикалық дағдарыс. Инфляция жағдайында қағаз ақшалар мыналарға қатысты құнсызданады: * алтынға; * тауар; * шетел валютасына. Бірінші жағдайда қағаз ақшамен берілетін алтынның нарықтық құны артады. Екінші жағдайда тауарлардың бағасы өседі. Үшінші жағдайда шетел валютасына қатысты ұлттық валютаның бағамы төмендейді. Инфляцияны төмендегідей белгілеріне байланысты жіктеуге болады: # ''Инфляциялық үдерістің сипатына қарай:'' #*ашық инфляция, яғни, бағаға ешқандай да кедергі болмайды, оның еркін өсуі байқалады; #*жабық инфляция, яғни тауар тапшылығы жағдайында бағаға мемлекет қатан бақылау жасап отырады; #*инфляциялық шок, яғни бір мезетте бірден баға өсіп кетеді. # ''Таралу орнына қарай:'' #*локальдық инфляция, яғни баға бір ғана елдің шекарасында өседі; #*дуниежузілік инфляция, яғни кейбір елдер топтарын немесе барлық ғаламдық экономиканы түгелдей дерлік қамтиды. # ''Бағаның өсу қарқынына қарай:'' #*баяу инфляция — баға баяу қарқынмен біртіндеп жылына 10%-ға өседі; #*орташа инфляция — баға тез қарқында жылына 20-дан 200 %-ға дейін өседі, мұндай баға қарқыны ауыр экономикалық және әлеуметтік зардаптарға шалдықтырады; #*ұшқыр инфляция — баға жылына 500-ден 1000 %-ға дейін және одан жоғары қарқынмен өседі. Ұшқыр инфляция ақша жүйесінің құлдырауына әкеліп соғады. Мұндай жағдайда ақша өзінің атқаратын қызметтерін жоғалта бастайды. Өнеркәсібі дамыған елдер үшін бірінші түрі тән болса, ал дамушы елдер үшін екінші және үшінші түрлері тән. Инфляция қарқыны статистикалық көрсеткіш — [[тұтыну бағаларының индексі]] көмегімен анықталады. Тұтыну бағаларының индексі тауарлар мен қызметтердің түрлерін қамтитын тұтыну қоржыны негізінде анықталады. ''Тұтыну бағаларының индексін'' (ТБИ) есептеуде мынадай формула қолданылады: : <big>ТБИ = (Ағымдағы жылдағы тұтыну қоржынының бағасы) / (Базалық жылдағы тұтыну қоржынының бағасы) x 100</big> Тұтыну бағаларының индексінің үш сандық мәні болуы мүмкін: * баға индексі 100%-ға тең болады, яғни баға өзгермеген болып табылады; * баға индексі 100%-дан жоғары, мысалға 140%-ға тең. Демек, ағымдағы жылдағы бағаны базалықпен салыстырғанда 1,4 есе өскен, яғни ақша инфляциялық құнсызданды; * баға индексі 100%-дан төмен, айталық 80%-ға тең, яғни ағымдағы жылдағы бағаны базалыққа қарағанда 20%-ға төмендеген. Бұл дегеніміз дефляцияның болғанын, яғни баға деңгейінің төмендеуін білдіреді. Қазақстан Республикасында бағаның өсуіне қарай қазіргі кезде бірінші түрі байқалады. Мысалы, статистикалық мәліметтері бойынша орташа инфляция мөлшері: {| class="wikitable sortable" |- ! Жыл &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;!! Инфляция мөлшері |- | 2000 ж. || 9,8 % |- | 2001 ж. || 8,4 % |- | 2002 ж. || 5,9 % |- | 2003 ж. || 6,4 % |- | 2004 ж. || 6,9 % |- | 2005 ж. || 7,6 % |- | 2006 ж. || 8,64 % |- | 2007 ж. || 10,8 % |- | 2008 ж. || 9,5 % |- | 2009 ж. || 6,2 % |- | 2010 ж. || 7,7 % |} ::'''Инфляцияның жылдық орташа мөлшері, %-бен''' [[Сурет:Инфляция1.png|500px]] Бұл көрсеткіштер Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінің 2003 жылдан бастап алдағы үш жылға арналған ақша-несие саясатының негізгі бағыттарында бекітілген болжамдарға сай болып келеді. 2009 жылғы қараша айындағы азық-түлік емес тауарларға деген бағаның өсуі 2008 жылдың желтоксан айына қатысты алғанда 8,3% және ақылы қызметтер бойынша — 7,2%-ға өскен. Ал азықтүлік тауарларына бағаның есуі 2,6%-ды құрады. ::'''2009 жылғы қараша айындағы инфляцияның денгейі және ТБИ құрайтындарға бағаның өсуі''' [[Сурет:Инфляция2.png|500px]] 2009 жылғы қаңтар — қараша айындағы инфляцияның орташа жылдық деңгейі 7,4% және 2008 жылдың қаңтар — караша айымен салыстырғанла 10,3 пайызға төмендеген. Қазақстандағы тұтыну бағасының индексін есептеуде тұтыну қоржынына кіретін 500-ге жуықтауарлар мен қызметтер есепке алынады. Ұлттық Банкінің ұсынысы бойынша енгізілген тұтыну бағаларының индексіне кіретін ішкі индекстер 4 топқа бөлінеді: #Ауылшаруашылық және балық өнімдері; #Қазақстанда жасалған өзге де тауарлар; #Импортталған тұтыну тауарлары. #Өзге қызметтер. Қазақстанда жалпы инфляция және базалық инфляция деңгейі анықталады. Жалпы инфлядияны Үкімет пайдаланса, ал Ұлттық Банк базалық инфляцияны пайдаланады. Ұлттық Банк Статистика жөніндегі агенттіктен базалық инфляция құрамынан бес түрлі керсеткішті алып тастауды сұрады. Оларға кекөніс, жеміс-жидек, бензин жөне көмір бағалары және коммуналдық қызметтер бағасы жатады. Инфляцияның тигізетін әлеуметтік-экономикалық салдарларын мынадан көруге болады: * халық топтары, өндіріс аясы, аймақтар, шаруашылық құрылымдары, мемлекет, фирмалар арасында, дебиторлар мен кредиторлар арасында табыстардың қайта бөлінуі; * халықтың, шаруашылық субъектілерінің ақшалай жинақтарының және мемлекеттік бюджет қаражаттарының құнсыздануы; * бағаның әркелкі өсуі нәтижесінде өнеркәсіп салаларындағы пайда нормасының теңсіздігінің артуы және ұдайы өндіріс үдерісіндегі теңсіздіктің орын алуы; * жұмыссыздықтың өсуі; * халық шаруашылығына деген инвестицияның қысқаруы; * амортизациялық қорлардың құнсыздануы; * бағадағы, валютадағы және пайыздағы алып-сатарлық ойындардың ұлғаюы; * көлеңкелі экономиканың белсенді түрде дамуы; * ұлттық валютаның сатып алу қабілетінің төмендеуі; * қоғамның әлеуметтік топтарға белінуі. Инфляция (Р) мен жұмыссыздық (Q) арасындағы байланысты Филипс қисығынан көруге болады. ::'''Филипс қисығы''' [[Сурет:Инфляция3.png|300px]] Филипс қисығында инфляция орнына бағаны қарастырып, оның жұмыссыздыкқа ықпалын көрсеткен. Бірақ бұл жерде бағаның орнына жалақыны алған дұрыс сияқты. Себебі, жалақы өссе жұмыссыздық азаяды немесе керісінше. Жалақы да инфляцияның пайда болуына ықпал етуші басты фактор. Қазір біздің елімізде Елбасының Жолдауында бюджет мекемелерінін жалақысын көтеру туралы сөз қозғалса болғаны, базардағы тауар бағасы бірден өседі. Бұл дегеніміз жабайы нарықтың көрініс алуын сипаттайды. Әрине базардағы саудагерлер өзінің өнімін сатып отырғандар емес олар алыпсатарлар, олар бағадағы айырмадан күн көрушілер. Оларға ешқандай бақылау жоқ. Сол себепті Қазақстандағы инфляцияға тежеу қою мүмкін болмай отыр. Жоғарыда аталған инфляцияға ықпал ететін факторлар мен оның әлеуметтік және экономикалық салдарлары оған қарсы саясаттың болуын талап етеді. Инфляциялық үдерістің жағдайларына байланысты ақша айналысын тұрақтандыру нысандарына: ақша реформасы мен антиинфляциялық саясат жатады. '''''Ақша реформасы''' — ұлттық ақша бірлігін тұрақтандыруға, елдің ақша жүйесін қалыпқа келтіруге және нығайтуға бағытталған ақша айналысында мемлекет тарапынан жүзеге асатын түрлендірулер.'' Ақша реформалары төмендегідей әдістер көмегімен жүзеге асырылады: *''жаңалау'', яғни құнсызданған ақша бірлігін жою туралы және жаңа валюта енгізу туралы хабарлау; *''қалыпқа келтіру'', яғни ақшаның бұрынғы алтындық құрамын немесе валюталық паритетін қалпына келтіру; *''деноминация'', яғни «нөлдерді қысқарту» әдісімен ақшаның номиналдық құнын ірілендіру. Сонымен қатар, инфляцияға әсер ететін факторларға жауап ретінде басты антиинфляциялық саясаттың мынадай әдістері жұмыс жасайды: '''''Дефляциялық саясат''' — бұл ақша-несие саясаты арқылы ақшаға деген сұранысты шектеуді, салық тетігің қолдану арқылы мемлекеттік шығыстарды азайту, несие үшін пайымт шерін реттеу және ақшамассасын шектеу әдістерінің жиынтығы.'' '''''Табыс саясаты''' — бағаға және жалақыға бақылау жасау шаралары.'' Біздің елімізде бағаға бақылау Қазақстан Республикасының Монополияға қарсы саясат комитетті арқылы жүргізіледі. Әлеуметтік мотивтерге байланысты антиинфляциялық саясаттың бұл түрі өте сирек қолданылады. '''''Индексациялау''' - ақшаның құнсыздану нәтижесінде болған зиянның орнын толық немесе жартылай толтыру әдісін білдіреді.'' Бұл әдіс, 1999 жылы 5 сәуірде Қазақстан Республикасы Үкіметінің шешімімен «еркін өзгермелі ваяюта бағамына» өту барысында, АҚШ долларына қатысты теңге бағамының күрт төмендеуінен туындаған (мысалы, 1 АҚШ долларының бағамы 87,5 теңгеден 132,4 теңгеге және одан жоғары көрсеткішке жетті) халықтың екінші деңгейлі банктердегі теңге салымдары бойынша зиянды мемлекеттің қаражаты есебінен қалпына келтіру мақсатында пайдаланылды. Сонымен қатар осы әдістің көмегімен, бұрынғы КСРО-ның Жинақ банкінде сақталған және 90 жылдардың басындағы орын алған қарқынды инфляцияның салдарынан құнсызданған халықтың жинақтары, қазіргі Халық банкісі арқылы біршама мөлшерде қайта қалпына келтіріліп, кезеңімен қайтарылу жұмыстары жүргізілді. Оның нақты есебіне келсек, мысалға егер сіздің жинақ кассасында 1992 жылға дейін Кеңес дәуірінде жинақтаған 10000 рублің болса, 1992 жылғы рубльдің АҚШ долларға қатысты бағымы 150 рубльге тең болды делік. Сіздің 10000 рубліңізді 150-ге бөліп, оны теңгені қайтару кезеңінде жүргізген (1999—2000 жылдары) бағамы 155-ке көбейту арқылы сізге кешегі кеңестік жинағыңызды қайтарады. Бұл қате есептеу. Дұрыс қайтару үшін депозитке салған күндегі рубльдің долларға қатысты бағамына байланысты қайтару қажет. Ол кездегі 1 АҚШ доллары 0,98 копеекті құрады. Осы бағаммен қайтарса, сол уақыттағы сіздің жинағыңыздың қайтарылған сомасы 10204 АҚШ долларын құрайтын еді.<ref>Ақша, несие, банктер теориясы: Оқулық. — [[Алматы]]: Жеті жарғы, [[2011]]. ISBN 978-601-288-026-7</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Инфляция|*]] [[Санат:Макроэкономика]] [[Санат:Экономикалық терминдер]] 44p9pugdyo1vx748w38slsioo2lobye 0 18999 3614137 3613730 2026-06-06T14:31:01Z Madi Dos 18369 /* Оқ-дәрі қоймасындағы жарылыстар */ 3614137 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы = Арыс |сурет = Арыс. Общий вид.jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = Арыс герб.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =42 |lat_min =26|lat_sec = |lon_deg =68 |lon_min =48|lon_sec = |CoordAddon=type:city(154500)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Түркістан облысы |кестедегі облыс = Түркістан облысы{{!}}Түркістан |ауданы = Арыс қалалық әкімдігі |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Қайсар Маңқараев |құрылған уақыты =1900 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы =1954 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = қазақ |тұрғыны = 51 997<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы =[[қазақтар]] (96,92%)<br>[[орыстар]] (1,98%)<br>[[татарлар]] (0,29%)<br>[[өзбектер]] (0,21%)<br>[[әзербайжандар]] (0,2%)<br>басқалары (0,4%)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды =72540 |пошта индексі =160100 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Туркестанская область |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/turkestan-arys?lang=kk Арыс қаласының әкімдігі |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |автомобиль коды=13}} {{мағына|Арыс (айрық)}} '''Арыс''' — [[Түркістан облысы]]ндағы қала. Жергілікті атқарушы орган - Арыс қаласының әкімдігі. Қала әкімдігіне қарасты 13 атқарушы орган өз қызметін жүзеге асырады. Арыс қаласының әкімдігіне Арыс қаласы мен 6 ауылдық округ кіреді. Ауылдық округтер: [[Ақдала ауылдық округі (Түркістан облысы)|Ақдала]], [[Байырқұм ауылдық округі|Байырқұм]], [[Дермене ауылдық округі|Дермене]], [[Қожатоғай ауылдық округі|Қожатоғай]], [[Жиделі ауылдық округі (Түркістан облысы)|Жиделі]], [[Монтайтас ауылдық округі|Монтайтас]]. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||38425 ||{{өсім}}50370 ||131,1 ||19200 ||{{өсім}}25566 ||133,2 ||19225 ||{{өсім}}24804 ||129 |} == Оқ-дәрі қоймасындағы жарылыстар == {{Толық мақала|Арыс трагедиясы}} 24 маусым 2019 жылы [[Арыс трагедиясы|Арыс қаласының маңындағы әскери бөлімде жарылыс]] болды. Арыс қаласы төтенше жағдай орын алу салдарынан (Әскери бөлімше де жарылыс) қала эвакуациялық жабық болды. Барлық тұрғындар мен зардап шеккендер қауіпсіз орындарға көшірілді. Қаланың көп тұрғындары Шымкентке эвакуацияланды. 3 адам қайтыс болған, 89 адам ауруханаға жатқызылған. 40 мыңнан аса адам эвакуацияланған.<ref>https://lenta.ru/news/2019/06/24/aris_out/</ref> Жарылыстардың пайда болу себептері анықталуда.<ref>https://www.azattyq.org/a/30020855.html</ref> ==Арыс қаласы құрылынуының хролоногиялық тәртібі== -[[1905]] жылы теміржол құрылысы басталды; -[[1907]] жылы Арыс станциясы салынды; -[[1928]] жыл 17 қаңтарда Арыс ауданы құрылды; -[[1932]] жыл 11 наурызда Арысқа «Жұмысшы поселкісі» мәртебесі берілді; -[[1956]] жыл 31 шілдеде Арыс аудандық бағыныстағы қала мәртебесіне ие болды; -[[1965]] жыл 10 желтоқсанда Қазақ КСР-нің Жоғарғы Кеңес Президиумының Жарлығымен Арыс қаласы Бөген ауданы Шымкент облысының облыстық бағыныстағы қала болып атанды; -[[1988]] жыл 25 шілдеде Қазақ КСР-нің Жоғарғы Кеңес Президиумының Жарлығымен Арыс қаласы мен Бөген ауданы біріктіріліп, орталығы Арыс [[қала]]сы болды; -[[1989]] жыл 13 қарашада Қазақ КСР-нің Жоғарғы Кеңес Президиумының Жарлығымен Бөген ауданындағы Монтайтас ауылдық кеңесі мен Чардара ауданының Тахыркөл ауылдық кеңесі Арыс қаласына өтті; -[[1992]] жылы Арыс қаласы ауылдық аймақтары бар қала болып кұрылып, қаланы басқару Арыс қаласының әкіміне өтті. ==Тарихы== Арыс өңірі ертеде [[Қазақ]] қырған, ал [[Арыс (өзен)|Арыс]] өзені Үржі деп аталыпты деген деректер де бар. Арыс ұғымы мен атауының ерте замандардан бері қарай ру мен жер-су атауларын құрап келгенін аңғартады.<ref>https://qazir.kz/Arys_qalasy{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Арыс қаласының алып өлкесінің көне тарихы, тарих қойнауыңының тереңінде жатыр. Археологтардың қазба жұмыстарына сүйенсек, біздің [[дәуір]]імізге дейінгі ІV-ІІІ ғасырларда Арыс өзенінінің сағасында [[оғыз]], [[қыпшақ]], [[қаңлы]], [[дулат]], [[найман]], [[қоңырат]] және басқа да [[тайпа]]лар мекендеген. Олар мал өсірумен қатар, үйлестірілген суландыру жүйелерін жасап, диқаншылықпен, жер өңдеумен, қолөнермен, сауда-саттықпен де айналысқан. Өлкенің бай тарихына сүйенетін болсақ, аумақта 3000-ға жуық қорғандар орналасқан. Біздің эрамыздағы І-VІІІ [[ғасыр]]ларда жергілікті жерлерде қалалар мен қалышықтар салынған, шапқыншылық кезінде қалашықтар бұзылып қайта жаңғыртып салынып отырған. Қазіргі таңда қалашықтардың қалдығы археологтардың жүргізген қазба жұмыстарына сәйкес тарихи архитектуралық ескерткіштер ретінде қаралады. Қазақ даласының халқы ұзақ жылдар бойы жоңғар шапқыншылығынан азап шекті. [[Шапқыншылық]]тың кесірінен қазақ халқының ханы [[Абылай]] орыстың патшасынан көмек сұрауға мәжбүр болды. ХVІІІ ғасырдың аяғында қазақ даласында [[Ресей]] патшасының өкілдері келе бастады, олардың мақсаты жоңғар шапқыншылығанан қорғау еді. Осы жағдай Ресеймен экономикалық, сауда-саттық қатынасты жақсартып, одан әрі қарай теміржол құрылыс жұмыстарының басталуына үлкен себеп болды. Кең байтақ қазақ жерінің әр өңірі мен елді мекендерінің өз тарихы, халқының тұрмыс тіршілігінің өсу, өрлеу кезеңдері алмасып отырады. Қазақстан аймақтарында темір жол құрылыстары [[ХІХ ғасыр]]дың ақыры мен [[ХХ ғасыр]]дың басында салына бастады. Арыс өңірінің тарихи бет-бейнесін ашуда, қаламыздың бой көрсетуіне себепші болған темір жол торабын айтуға болады. [[1900]]-[[1906]] жылдары Арыста әкімшілік-қоғамдық орталық құрылды. Оның құрамында вокзал, темір жол, әкімшілік, аурухана ғимараты, қызметкерлер үшін тұрғын үйлер болды. Өңірдегі тұратын халықтар жол бойында, әр түрлі құрылыс орындарында істеп осындағы жұмысшылармен қоян-қолтық араласа бастады. Өткен ғасырдың басында (1900 ж.) Орынбор-Ташкент теміржолы жүргізілді. Ал, [[1904 жыл]]ы Арыс стансасы салынды. Арыс стансасында жұмыс істейтін жұмысшылардың балалары білім алуы үшін [[1922 жыл]]ы алғашқы мектеп ашылды. Сол жылдары [[Түрксіб]] құрылысы мен қатар, Арыс қаласында үлкен болашағы зор өзгерістер қолға алынды. Алғаш рет [[17 қаңтар]] [[1928 жыл]]ы Арыс ауылына жақын ауылдар мен осы ауыл халқының базасында Арыс ауданы құрылды.<ref name=source1>[[Қазақ энциклопедиясы]] I том</ref> Қазақ халқы қаншама қиындықты бастан өткізіп, енді-енді тыныстап келе жатқанда [[Ұлы Отан соғысы]] басталды. Арыс аймағынан отан қорғауға аттанған жауынгерлер, ерліктің қайталанбас сәттерін көрсетіп, көбі ордендермен, медалдармен марапатталып, Кеңес Одағының батырлары атанды. Арыс қаласындағы балалар үйінің тәрбиеленушісі [[Бейсен Сейтенұлы Онтаев]], [[Берген Исаханов]], [[Садық Исмайлов]], [[Иван Журба]], [[Нағи Илиясов]]тар Кеңес Одағының батыры. «Тоғыз жолдың торабы», «Орта Азия қақпасы» атанған Арыс жерінен темір жол саласындағы ерен еңбектері үшін Социолистік Еңбек ері атағымен [[Әуезхан Салықбаев]], [[Әбдуәлі Балғынбаев]], [[Сырлыбек Байжанов]], [[Көпжан Мұхамеджанов]], Задария совхозының өсіп өркендеуіне Республикамызда айрықша танылуына еңбек еткен [[Боранбек Шүкірбеков]] аталарымыз баршамыздың мақтанышымыз. Одаққа белгілі болған, экономикасы өркендеген, халқының әл-ауқаты өскен Арыс ауданына Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің шешімімен [[1956 жыл]]дың [[31 шілде]]сінде Арыс облыстық бағыныштағы қала статусына ие болды. ==Экономикасы== ===Қаржы саласы=== Соңғы нақтыланған жалпы бюджет көлемі 9.101 млн. теңгені құрап, бекітілген бюджеттен 1.826 млн. теңгеге артты. Жергілікті кірістер жоспары 2.571 млн. теңге болса, нақты 2.981 млн. теңге түсіп, жоспар 116,0% орындалды, 2014 жылмен салыстырғанда 1.749 млн. теңгеге немесе 2,4 есеге артқан. ===Өнеркәсіп саласы=== 2015 жылы 7.279 млн. теңгенің өнеркәсіп өнімдері өндіріліп, 2014 жылмен салыстырғанда нақты көлем индексі 105,8% құрады. Негізгі қорға бағытталған инвестиция көлемі 5,489 млн теңгені құрады. ===Кәсіпкерлік саласы=== [[2015]] жылы тіркелген шағын және орта кәсіпкерлік субъектілерінің (ШОК) саны 3484 бірлікке жетті. Оның ішінде: 524 бірлік заңды тұлға, 1069 шаруа қожалығы және 1891 бірлік жеке кәсіпкерлер. 2015 жылы ШОК өндірілген өнім көлемі және ұсынылған қызметтер көлемі 17.182,5 млн. теңгеге жетіп, өткен жылдың тиісті кезеңімен салыстырғанда 103,5% артты немесе 587,2 млн. теңгеге артық өнім алынды. 2015 жылы ШОК саласында жұмыспен қамтылғандар саны 7615 адамды құрап, өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 103,4% немесе 253 адамға артқан. 2015 жылы бөлшек сауда көлемі 1.224,5 млн. теңгені құрап, өткен жылдың тиісті кезеңімен салыстырғанда 100,6% артқан. Қаржы ұйымдары арқылы 2015 жылы 3496 бірлік бизнес субьектілеріне және жеке тұлғаларға барлығы 1.472 млн. теңге көлемінде несие берілді. Индустрияландыру картасы аясында жұмыс жасап жатқан «Қазына жер ЛТД» ЖШС-нің 2015 жылғы жобалық қуаттылығы жоспары 2400 тоннаны құраса, ағымдағы жылы нақты орындалғаны 2.657 тоннаны құрап 111,0% орындалды. «Ордабасы құс» ЖШС-нің құны 2,5 млрд теңге құрайтын жылына 1.817 мың бас асыл тұқымды жұмыртқа шығаратын фабрикасы жобасы мақұлданды. Жобаның іске асырылу мерзімі 2016-2018 жылдар аралығы, қазіргі таңда жобалық құжаттары дайындалып, топографиялық және геодезиялық жұмыстар жүргізілуде. «KAZ GREEN TEK SOLAR» ЖШС –нің баламалы электр энергиясын өндіру жобасы Арыс қаласы Қожатоғай ауылдық округі аумағындағы қаланың арнайы жер қорынан күн сәулелік электростанция құрылысын салу үшін аумағы 30 га жер телімі берілді. Жоба құны 6.090 млн. теңгені құрайды. Геодезиялық және топографиялық жұмыстар басталады. Өндірілетін электр қуаты 12 мВт. Жаңадан 30 адам жұмыспен қамтылатын болады. Индустрияландыру картасы аясында аймақтық үйлестіру кеңесінде мақұлданған жобалар: Арыс қаласынан индустрияландыру картасына жобаларды енгізу мақсатында құны 164,0 млн. теңгені құрайтын «ЖК Б.Сарбасов» жаңа ұн диірмені кешенін ашу жобасы. Жобалық құны 100,0 теңгені құрайтын «ЭСЕД» ӨК-і ет өнімдерін өндіру цехының жобасы. Жобалық құны 200,0 теңгені құрайтын «MEGA-AGAT-АГРО» ЖШС-нің сүт өнімдерін өндіретін зауыты. «Бизнестің жол картасы-2020» бағдарламасы аясында 7 жобаны іске асыру жоспарланған: 2015 жылы бағдарлама аясында 7 жобаға қолдау көрсетілді. Оның ішінде: 3 жобаға «Жылдық пайыздық мөлшерін субсидиялау», 3 жобаға «Кепілдік беру» және гранттық 1 жобаға қолдау көрсетілді. ===Ауыл шаруашылығы және жер қатынастары саласы=== Есепті кезеңде 9.012 млн. теңгенің ауыл шаруашылығы өнімдері өндіріліп, 2014 жылмен салыстырғанда нақты көлем индексі 106,2% құрады. Мал басы және одан алынатын мал өнімдері 2014 жылмен салыстырғанда барлық түрінен артты. 2014 жылы 20,1 мың га жерге егіс егіліп, 12 мың га суармалы жер игерілсе, 2015 жылы 22,5 мың га жерге егіс егіліп, 14,3 мың га суармалы жерлер игеріліп, жалпы егіс көлемі 2,4 мың га-ға, суармалы жерлер 2,2 мың га-ға артты. Тамшылатып суғару әдісімен ағымдағы жылы 939 га жерге егіс егілді. Жаңадан 36 дана ауылшаруашылығы техникалары алынып, жылдық тапсырма толық орындалды. Қала дихандары өткен жылғы ауа райының қолайсыз болуына қарамастан егіншілік талаптарын сақтап, 6344 тонна астық, 11665,5 тонна жүгері, 1777 тонна мақта, 100475,4 тонна бақша, 10616,3 тонна көкөніс және 1332 тонна картоп өнімдерін өндірді. Сонымен қатар 5,73 мың тн ет, 14,85 мың тн сүт, 6,46 млн дана жұмыртқа өндірді. Қала халқының сұранысы толығымен қамтамасыз етілді. «Сыбаға» бағдарламасы бойынша тапсырма 1200 бас, алынғаны 1703 бас, немесе 142% орындалды. «Алтын асық» бағдарламасы бойынша 900 бас қой алу межесі берілсе, нақты алынғаны 1962 бас немесе, 218,0% орындалды. «Құлан» бағдарламасы бойынша межеленген 160 бас жылқы орнына 165 басқа орындалып тапсырма 103,0% орындалды. Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерге түгендеу жұмыстары жүргізіліп, анықталғаны 28402 га оның ішінде суармалысы 1257 га, тәлімі егістік 3397,0 га жайылым 23471 га. Осы пайдаланбай жатқан жер иелерінің тізімдері жинақталып жерді қайтару мақсатында сотқа талап арыз берілді. Қалада 2014-2016 жылдары мал шаруашылығын дамыту бағдарламасы аясында тапсырма 124 ірі қара мал бордақылау алаңдарын ашу керек болса, ашылғаны 136 бірлік, немесе 109,6% орындалды. Шағын жанұялық сүт фермасын құру тапсырмасы 27 бірлік, орындалғаны 31 бірлік, немесе 114,8% орындалды. Құс фермасын құру тапсырмасы 1 бірлік, орындалғаны 2 бірлік, немесе 200%. Сүт қабылдау бекетін құру тапсырмасы 2 бірлік, орындалғаны 2 бірлік немесе 100%-ға орындалды. ===Табиғатты пайдалану және қорғау саласы=== «Жасыл аймақ» іс-шарасы бойынша 183,6 га жерге 77,13 мың түп егілді. ===Құрылыс саласы=== Құрылыс жұмыстарының көлемі 3.823 млн теңгені құрап, нақты көлем индексі 100,4% орындалған. 2015 жылы 493,5 млн. теңгеге 19576 шаршы метр тұрғын үй іске қосылып 2014 жылмен салыстырғанда 150,9 % құрады. [[Аққала]] елді мекеніндегі 200 оқушыға арналған мектеп құрылысы аяқталып, пайдалануға берілді. Арыс қалалық мәдениет үйі ғимараты қайта жаңғыртудан өтіп пайдалануға берілді. Арыс қаласындағы дене шынықтыру – сауықтыру кешенінің құрылысы толық аяқталып, пайдалануға берілді. Арыс қаласы «Көктем-2» тұрғын ауданындағы көпқабатты 60, 90 пәтерлі тұрғын үйлердің құрылысы аяқталып, пайдалануға берілді. Бизнестің әлеуметтік жауапкершілі аясында [[Монтайтас]] ауылында 150 қалада 240 орындық бала бақша құрылысы аяқталып пайдалануға берілді. Кәсіпкерлерге қызмет көрсету орталығы ғимаратының құрылысы аяқталып, пайдалануға берілді. Төрт орта мектептің, бір бала бақшаның және дендросаябақтың құрылыс жұмыстары жүргізілуде. ==Коммуналдық шаруашылық және көлік саласы== 2015 жылы қаланың 13 көшесін орташа жөндеу жұмыстары аяқталып, пайдалануға берілді. Сонымен қатар, қалалық бюджеттен қаланың 7 көшесіне орташа жөндеу жұмыстарын жүргізіліп, аяқ жолдар төселіп, суағарлар орнатылды, көшелер мен аяқжолдар жарықтандырылды. Стадион шағын ауданындағы Қабылсай сайынан өтетін жаяу жүргіншілер көпірінің құрылысына қалалық бюджет есебінен қаржы қаралып, құрылыс жұмыстары жүргізілуде. «Көктем-2» тұрғын ауданындағы қазандықтың құрылысы жүргізіліп, пайдалануға берілді. «Көктем — 2» тұрғын ауданында канализациялық насос стансасының және канализация жүйесінің құрылысы аяқталып, пайдалануға берілді. Қалаға жақын елді мекендерді сумен қамтамасыз ету жүйесінің 2014-2015 жылдарға арналған, қайта құру және жаңарту нысандарының құрылысы жүргізіліп, пайдалануға берілді. Қаладағы орталық жылу қазандығының күрделі жөндеу жұмыстары аяқталып, қаладағы көпқабатты тұрғын үйлер сапалы жылумен қамтамасыз етілді. Жөндеуді қажет ететін ауыз су, кәріз және жылу жүйелері толық ағымдағы жөндеуден өткізілді. Қаладағы 4 скверлерге абаттандыру жұмыстары жұргізілді. [[Дермене]], [[Монтайтас]], [[Сырдария]], [[Жиделі]] және [[Байырқұм]] елді мекендеріндегі саябақтарды қоршау жұмыстары жүргізілді. Арыс қаласының Ақынбеков көшесіндегі №127 және Әл-Фараби көшесіндегі №7 үйдің қасбеттеріне светодиотты шамдармен көріктендіру, жарықтандыру жұмыстары жүргізілді. Тұрғындар саны 5000 адамға дейінгі елді мекендердің бас жоспарының оңтайландырылған нұсқасын дайындаудың кестесі жасалып, 6 елді мекеннің бас жоспарының оңтайландырылған нұсқалары дайындалып, барлық елді мекендер бас жоспарының оңтайландырылған нұсқаларымен 100% қамтылды. ==Ішкі саясат, діни ахуал және жастар саясаты саласы== Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына арнаған «Нұрлы жол болашаққа бастар жол» атты Жолдауын насихаттау және түсіндіру мақсатында құрамында 25 мүшесі бар, 4 ақпараттық-насихаттық топ құрылып, 154 кездесу өтіп, 13521 адам қамтылды. Жолдауды БАҚ арқылы халыққа түсіндіру және насихаттау мақсатында арнайы айдарлар ашылып, телеарнадан 36 сюжет, басылымдарда 48 мақала шықты. Сонымен қатар 50 билборд орнатылды. Діни экстремизм, кереғар діни ағымдар мен секталардың іс-әрекеттерінің алдын алу мақсатында қала әкімдігі мен қалалық білім бөлімі жанынан құрылған ақпараттық-насихаттық топ құрылып, арнайы іс-шаралар бекітіліп, жұмыстар атқарылуда. ==Білім беру саласы== 2015 жылы ұлттық бірыңғай тесттің орташа көрсеткіші 80,9 балды құрап, 2014 жылмен салыстырғанда 2,9 балға артты. 10 білім беру нысандарын (9 мектеп, 1 бала бақша) күрделі жөндеуге республикалық, облыстық және қалалық бюджеттерден барлығы 918,3 млн. теңге қаржы бөлініп, күрделі жөндеу жұмыстары жүргізілді. Балаларды бала бақшамен қамту 80,2% құрап, өткен жылмен салыстырғанда 3,6% артқан. Т.Тәжібаев атындағы №1 балалар үйіне облыстық бюджеттен 81,0 млн. теңге қаржы бөлініп, күрделі жөндеуден өткізілді. Қала сыртындағы лагермен жалпы оқушылардың 12,5% қамтылды. Инклюзивті білім беруді дамыту 29,2% құрады. Білім қоры 2,0% -ды құрады. ==Денсаулық сақтау саласы== Қала бойынша есепті кезеңде 1832 сәби дүниеге келіп, табиғи өсім 20,3% құрады. 2015 жылы туберкулез ауруымен алғаш рет 37 науқас тіркелген, алғашқы аурушаңдық 2014 жылмен салыстырғанда 19,5%. кеміген. [[Ақдала]] ауылында дәрігерлік амбулаториясына күрделі жөндеу жұмыстарына облыстық бюджеттен қаржы бөлініп, жұмыстар толық аяқталды. Қалалық түберкулезге қарсы диспансердің сыртқы қоршауы жүргізіліп, толық аяқталды. ==Мәдениет және спорт салалары== Қалада мәдениет және спорт салаларында белгіленген тақырыптық және бекітілген кестеге сәйкес іс-шаралар өткізілуде. [[Байырқұм]] ауылдық клубы күрделі жөндеуден өткізілді. ==Әлеуметтік қамсыздандыру саласы== 2015 жылы 1442 азамат өтініш жасап, 1081 азамат тұрақты жұмысқа орналасып, 535 ақылы қоғамдық жұмыстарға жолданды. 2015 жылы 18 жасқа дейінгі 6673 балаларға 124,0 млн. теңге жәрдемақы төленді. Тұрғын-үй көмегіне 2015 жылы 348 отбасына 13,5 млн. теңге төленді. 2015 жылы 12 отбасындағы 66 адамға 610,0 мың теңгеге атаулы әлеуметтік көмек тағайындалып, толығымен төленді. 2015 жылдың шілде айынан бастап «Өрлеу» пилоттық жобасына 38 отбасы қатысып, оларға жергілікті бюджеттен 6,5 млн. теңге шартты ақшалай көмек төленді. Бизнестің әлеуметтік жауапкершілігін арттыру аясында әлеуметтік жобаларды арттыру мақсатында 2015 жылы 24 мекемемен меморандум түзіліп, 4 млн. теңгенің жұмыстары атқарылды. ==Тағы қараңыз== [[Арыс қалалық әкімдігі]] == Галерея == <gallery> Станц. Арыс-2.jpg |Арыс-2 стансасы Арыс.jpg|Арыс Арыс. Общий вид.jpg |Арыс Арыс. Привокзальная площадь.jpg|Арыс </gallery> == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.uko.kz/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=69&Itemid=82&lang=ru Арысь на сайте Южно-Казахской области]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.arysmaslihat.kz Арыс қаласы мәслихатының ресми сайты]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Түркістан облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Арыс қалалық әкімдігі елді мекендері}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Арыс]] [[Санат:1907 жылы құрылған елді мекендер]] [[Санат:Арыс қалалық әкімдігі елді мекендері]] 9hdt5wqhzjd9vcqrr94cjmd4uin0sqp 3614138 3614137 2026-06-06T14:32:10Z Madi Dos 18369 /* Арыс қаласы құрылынуының хролоногиялық тәртібі */ 3614138 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы = Арыс |сурет = Арыс. Общий вид.jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = Арыс герб.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =42 |lat_min =26|lat_sec = |lon_deg =68 |lon_min =48|lon_sec = |CoordAddon=type:city(154500)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Түркістан облысы |кестедегі облыс = Түркістан облысы{{!}}Түркістан |ауданы = Арыс қалалық әкімдігі |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Қайсар Маңқараев |құрылған уақыты =1900 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы =1954 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = қазақ |тұрғыны = 51 997<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы =[[қазақтар]] (96,92%)<br>[[орыстар]] (1,98%)<br>[[татарлар]] (0,29%)<br>[[өзбектер]] (0,21%)<br>[[әзербайжандар]] (0,2%)<br>басқалары (0,4%)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды =72540 |пошта индексі =160100 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Туркестанская область |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/turkestan-arys?lang=kk Арыс қаласының әкімдігі |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |автомобиль коды=13}} {{мағына|Арыс (айрық)}} '''Арыс''' — [[Түркістан облысы]]ндағы қала. Жергілікті атқарушы орган - Арыс қаласының әкімдігі. Қала әкімдігіне қарасты 13 атқарушы орган өз қызметін жүзеге асырады. Арыс қаласының әкімдігіне Арыс қаласы мен 6 ауылдық округ кіреді. Ауылдық округтер: [[Ақдала ауылдық округі (Түркістан облысы)|Ақдала]], [[Байырқұм ауылдық округі|Байырқұм]], [[Дермене ауылдық округі|Дермене]], [[Қожатоғай ауылдық округі|Қожатоғай]], [[Жиделі ауылдық округі (Түркістан облысы)|Жиделі]], [[Монтайтас ауылдық округі|Монтайтас]]. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||38425 ||{{өсім}}50370 ||131,1 ||19200 ||{{өсім}}25566 ||133,2 ||19225 ||{{өсім}}24804 ||129 |} == Оқ-дәрі қоймасындағы жарылыстар == {{Толық мақала|Арыс трагедиясы}} 24 маусым 2019 жылы [[Арыс трагедиясы|Арыс қаласының маңындағы әскери бөлімде жарылыс]] болды. Арыс қаласы төтенше жағдай орын алу салдарынан (Әскери бөлімше де жарылыс) қала эвакуациялық жабық болды. Барлық тұрғындар мен зардап шеккендер қауіпсіз орындарға көшірілді. Қаланың көп тұрғындары Шымкентке эвакуацияланды. 3 адам қайтыс болған, 89 адам ауруханаға жатқызылған. 40 мыңнан аса адам эвакуацияланған.<ref>https://lenta.ru/news/2019/06/24/aris_out/</ref> Жарылыстардың пайда болу себептері анықталуда.<ref>https://www.azattyq.org/a/30020855.html</ref> ==Арыс қаласы құрылуының хролоногиялық тәртібі== -[[1905]] жылы теміржол құрылысы басталды; -[[1907]] жылы Арыс станциясы салынды; -[[1928]] жыл 17 қаңтарда Арыс ауданы құрылды; -[[1932]] жыл 11 наурызда Арысқа «Жұмысшы поселкісі» мәртебесі берілді; -[[1956]] жыл 31 шілдеде Арыс аудандық бағыныстағы қала мәртебесіне ие болды; -[[1965]] жыл 10 желтоқсанда Қазақ КСР-нің Жоғарғы Кеңес Президиумының Жарлығымен Арыс қаласы Бөген ауданы Шымкент облысының облыстық бағыныстағы қала болып атанды; -[[1988]] жыл 25 шілдеде Қазақ КСР-нің Жоғарғы Кеңес Президиумының Жарлығымен Арыс қаласы мен Бөген ауданы біріктіріліп, орталығы Арыс [[қала]]сы болды; -[[1989]] жыл 13 қарашада Қазақ КСР-нің Жоғарғы Кеңес Президиумының Жарлығымен Бөген ауданындағы Монтайтас ауылдық кеңесі мен Чардара ауданының Тахыркөл ауылдық кеңесі Арыс қаласына өтті; -[[1992]] жылы Арыс қаласы ауылдық аймақтары бар қала болып кұрылып, қаланы басқару Арыс қаласының әкіміне өтті. ==Тарихы== Арыс өңірі ертеде [[Қазақ]] қырған, ал [[Арыс (өзен)|Арыс]] өзені Үржі деп аталыпты деген деректер де бар. Арыс ұғымы мен атауының ерте замандардан бері қарай ру мен жер-су атауларын құрап келгенін аңғартады.<ref>https://qazir.kz/Arys_qalasy{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Арыс қаласының алып өлкесінің көне тарихы, тарих қойнауыңының тереңінде жатыр. Археологтардың қазба жұмыстарына сүйенсек, біздің [[дәуір]]імізге дейінгі ІV-ІІІ ғасырларда Арыс өзенінінің сағасында [[оғыз]], [[қыпшақ]], [[қаңлы]], [[дулат]], [[найман]], [[қоңырат]] және басқа да [[тайпа]]лар мекендеген. Олар мал өсірумен қатар, үйлестірілген суландыру жүйелерін жасап, диқаншылықпен, жер өңдеумен, қолөнермен, сауда-саттықпен де айналысқан. Өлкенің бай тарихына сүйенетін болсақ, аумақта 3000-ға жуық қорғандар орналасқан. Біздің эрамыздағы І-VІІІ [[ғасыр]]ларда жергілікті жерлерде қалалар мен қалышықтар салынған, шапқыншылық кезінде қалашықтар бұзылып қайта жаңғыртып салынып отырған. Қазіргі таңда қалашықтардың қалдығы археологтардың жүргізген қазба жұмыстарына сәйкес тарихи архитектуралық ескерткіштер ретінде қаралады. Қазақ даласының халқы ұзақ жылдар бойы жоңғар шапқыншылығынан азап шекті. [[Шапқыншылық]]тың кесірінен қазақ халқының ханы [[Абылай]] орыстың патшасынан көмек сұрауға мәжбүр болды. ХVІІІ ғасырдың аяғында қазақ даласында [[Ресей]] патшасының өкілдері келе бастады, олардың мақсаты жоңғар шапқыншылығанан қорғау еді. Осы жағдай Ресеймен экономикалық, сауда-саттық қатынасты жақсартып, одан әрі қарай теміржол құрылыс жұмыстарының басталуына үлкен себеп болды. Кең байтақ қазақ жерінің әр өңірі мен елді мекендерінің өз тарихы, халқының тұрмыс тіршілігінің өсу, өрлеу кезеңдері алмасып отырады. Қазақстан аймақтарында темір жол құрылыстары [[ХІХ ғасыр]]дың ақыры мен [[ХХ ғасыр]]дың басында салына бастады. Арыс өңірінің тарихи бет-бейнесін ашуда, қаламыздың бой көрсетуіне себепші болған темір жол торабын айтуға болады. [[1900]]-[[1906]] жылдары Арыста әкімшілік-қоғамдық орталық құрылды. Оның құрамында вокзал, темір жол, әкімшілік, аурухана ғимараты, қызметкерлер үшін тұрғын үйлер болды. Өңірдегі тұратын халықтар жол бойында, әр түрлі құрылыс орындарында істеп осындағы жұмысшылармен қоян-қолтық араласа бастады. Өткен ғасырдың басында (1900 ж.) Орынбор-Ташкент теміржолы жүргізілді. Ал, [[1904 жыл]]ы Арыс стансасы салынды. Арыс стансасында жұмыс істейтін жұмысшылардың балалары білім алуы үшін [[1922 жыл]]ы алғашқы мектеп ашылды. Сол жылдары [[Түрксіб]] құрылысы мен қатар, Арыс қаласында үлкен болашағы зор өзгерістер қолға алынды. Алғаш рет [[17 қаңтар]] [[1928 жыл]]ы Арыс ауылына жақын ауылдар мен осы ауыл халқының базасында Арыс ауданы құрылды.<ref name=source1>[[Қазақ энциклопедиясы]] I том</ref> Қазақ халқы қаншама қиындықты бастан өткізіп, енді-енді тыныстап келе жатқанда [[Ұлы Отан соғысы]] басталды. Арыс аймағынан отан қорғауға аттанған жауынгерлер, ерліктің қайталанбас сәттерін көрсетіп, көбі ордендермен, медалдармен марапатталып, Кеңес Одағының батырлары атанды. Арыс қаласындағы балалар үйінің тәрбиеленушісі [[Бейсен Сейтенұлы Онтаев]], [[Берген Исаханов]], [[Садық Исмайлов]], [[Иван Журба]], [[Нағи Илиясов]]тар Кеңес Одағының батыры. «Тоғыз жолдың торабы», «Орта Азия қақпасы» атанған Арыс жерінен темір жол саласындағы ерен еңбектері үшін Социолистік Еңбек ері атағымен [[Әуезхан Салықбаев]], [[Әбдуәлі Балғынбаев]], [[Сырлыбек Байжанов]], [[Көпжан Мұхамеджанов]], Задария совхозының өсіп өркендеуіне Республикамызда айрықша танылуына еңбек еткен [[Боранбек Шүкірбеков]] аталарымыз баршамыздың мақтанышымыз. Одаққа белгілі болған, экономикасы өркендеген, халқының әл-ауқаты өскен Арыс ауданына Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің шешімімен [[1956 жыл]]дың [[31 шілде]]сінде Арыс облыстық бағыныштағы қала статусына ие болды. ==Экономикасы== ===Қаржы саласы=== Соңғы нақтыланған жалпы бюджет көлемі 9.101 млн. теңгені құрап, бекітілген бюджеттен 1.826 млн. теңгеге артты. Жергілікті кірістер жоспары 2.571 млн. теңге болса, нақты 2.981 млн. теңге түсіп, жоспар 116,0% орындалды, 2014 жылмен салыстырғанда 1.749 млн. теңгеге немесе 2,4 есеге артқан. ===Өнеркәсіп саласы=== 2015 жылы 7.279 млн. теңгенің өнеркәсіп өнімдері өндіріліп, 2014 жылмен салыстырғанда нақты көлем индексі 105,8% құрады. Негізгі қорға бағытталған инвестиция көлемі 5,489 млн теңгені құрады. ===Кәсіпкерлік саласы=== [[2015]] жылы тіркелген шағын және орта кәсіпкерлік субъектілерінің (ШОК) саны 3484 бірлікке жетті. Оның ішінде: 524 бірлік заңды тұлға, 1069 шаруа қожалығы және 1891 бірлік жеке кәсіпкерлер. 2015 жылы ШОК өндірілген өнім көлемі және ұсынылған қызметтер көлемі 17.182,5 млн. теңгеге жетіп, өткен жылдың тиісті кезеңімен салыстырғанда 103,5% артты немесе 587,2 млн. теңгеге артық өнім алынды. 2015 жылы ШОК саласында жұмыспен қамтылғандар саны 7615 адамды құрап, өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 103,4% немесе 253 адамға артқан. 2015 жылы бөлшек сауда көлемі 1.224,5 млн. теңгені құрап, өткен жылдың тиісті кезеңімен салыстырғанда 100,6% артқан. Қаржы ұйымдары арқылы 2015 жылы 3496 бірлік бизнес субьектілеріне және жеке тұлғаларға барлығы 1.472 млн. теңге көлемінде несие берілді. Индустрияландыру картасы аясында жұмыс жасап жатқан «Қазына жер ЛТД» ЖШС-нің 2015 жылғы жобалық қуаттылығы жоспары 2400 тоннаны құраса, ағымдағы жылы нақты орындалғаны 2.657 тоннаны құрап 111,0% орындалды. «Ордабасы құс» ЖШС-нің құны 2,5 млрд теңге құрайтын жылына 1.817 мың бас асыл тұқымды жұмыртқа шығаратын фабрикасы жобасы мақұлданды. Жобаның іске асырылу мерзімі 2016-2018 жылдар аралығы, қазіргі таңда жобалық құжаттары дайындалып, топографиялық және геодезиялық жұмыстар жүргізілуде. «KAZ GREEN TEK SOLAR» ЖШС –нің баламалы электр энергиясын өндіру жобасы Арыс қаласы Қожатоғай ауылдық округі аумағындағы қаланың арнайы жер қорынан күн сәулелік электростанция құрылысын салу үшін аумағы 30 га жер телімі берілді. Жоба құны 6.090 млн. теңгені құрайды. Геодезиялық және топографиялық жұмыстар басталады. Өндірілетін электр қуаты 12 мВт. Жаңадан 30 адам жұмыспен қамтылатын болады. Индустрияландыру картасы аясында аймақтық үйлестіру кеңесінде мақұлданған жобалар: Арыс қаласынан индустрияландыру картасына жобаларды енгізу мақсатында құны 164,0 млн. теңгені құрайтын «ЖК Б.Сарбасов» жаңа ұн диірмені кешенін ашу жобасы. Жобалық құны 100,0 теңгені құрайтын «ЭСЕД» ӨК-і ет өнімдерін өндіру цехының жобасы. Жобалық құны 200,0 теңгені құрайтын «MEGA-AGAT-АГРО» ЖШС-нің сүт өнімдерін өндіретін зауыты. «Бизнестің жол картасы-2020» бағдарламасы аясында 7 жобаны іске асыру жоспарланған: 2015 жылы бағдарлама аясында 7 жобаға қолдау көрсетілді. Оның ішінде: 3 жобаға «Жылдық пайыздық мөлшерін субсидиялау», 3 жобаға «Кепілдік беру» және гранттық 1 жобаға қолдау көрсетілді. ===Ауыл шаруашылығы және жер қатынастары саласы=== Есепті кезеңде 9.012 млн. теңгенің ауыл шаруашылығы өнімдері өндіріліп, 2014 жылмен салыстырғанда нақты көлем индексі 106,2% құрады. Мал басы және одан алынатын мал өнімдері 2014 жылмен салыстырғанда барлық түрінен артты. 2014 жылы 20,1 мың га жерге егіс егіліп, 12 мың га суармалы жер игерілсе, 2015 жылы 22,5 мың га жерге егіс егіліп, 14,3 мың га суармалы жерлер игеріліп, жалпы егіс көлемі 2,4 мың га-ға, суармалы жерлер 2,2 мың га-ға артты. Тамшылатып суғару әдісімен ағымдағы жылы 939 га жерге егіс егілді. Жаңадан 36 дана ауылшаруашылығы техникалары алынып, жылдық тапсырма толық орындалды. Қала дихандары өткен жылғы ауа райының қолайсыз болуына қарамастан егіншілік талаптарын сақтап, 6344 тонна астық, 11665,5 тонна жүгері, 1777 тонна мақта, 100475,4 тонна бақша, 10616,3 тонна көкөніс және 1332 тонна картоп өнімдерін өндірді. Сонымен қатар 5,73 мың тн ет, 14,85 мың тн сүт, 6,46 млн дана жұмыртқа өндірді. Қала халқының сұранысы толығымен қамтамасыз етілді. «Сыбаға» бағдарламасы бойынша тапсырма 1200 бас, алынғаны 1703 бас, немесе 142% орындалды. «Алтын асық» бағдарламасы бойынша 900 бас қой алу межесі берілсе, нақты алынғаны 1962 бас немесе, 218,0% орындалды. «Құлан» бағдарламасы бойынша межеленген 160 бас жылқы орнына 165 басқа орындалып тапсырма 103,0% орындалды. Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерге түгендеу жұмыстары жүргізіліп, анықталғаны 28402 га оның ішінде суармалысы 1257 га, тәлімі егістік 3397,0 га жайылым 23471 га. Осы пайдаланбай жатқан жер иелерінің тізімдері жинақталып жерді қайтару мақсатында сотқа талап арыз берілді. Қалада 2014-2016 жылдары мал шаруашылығын дамыту бағдарламасы аясында тапсырма 124 ірі қара мал бордақылау алаңдарын ашу керек болса, ашылғаны 136 бірлік, немесе 109,6% орындалды. Шағын жанұялық сүт фермасын құру тапсырмасы 27 бірлік, орындалғаны 31 бірлік, немесе 114,8% орындалды. Құс фермасын құру тапсырмасы 1 бірлік, орындалғаны 2 бірлік, немесе 200%. Сүт қабылдау бекетін құру тапсырмасы 2 бірлік, орындалғаны 2 бірлік немесе 100%-ға орындалды. ===Табиғатты пайдалану және қорғау саласы=== «Жасыл аймақ» іс-шарасы бойынша 183,6 га жерге 77,13 мың түп егілді. ===Құрылыс саласы=== Құрылыс жұмыстарының көлемі 3.823 млн теңгені құрап, нақты көлем индексі 100,4% орындалған. 2015 жылы 493,5 млн. теңгеге 19576 шаршы метр тұрғын үй іске қосылып 2014 жылмен салыстырғанда 150,9 % құрады. [[Аққала]] елді мекеніндегі 200 оқушыға арналған мектеп құрылысы аяқталып, пайдалануға берілді. Арыс қалалық мәдениет үйі ғимараты қайта жаңғыртудан өтіп пайдалануға берілді. Арыс қаласындағы дене шынықтыру – сауықтыру кешенінің құрылысы толық аяқталып, пайдалануға берілді. Арыс қаласы «Көктем-2» тұрғын ауданындағы көпқабатты 60, 90 пәтерлі тұрғын үйлердің құрылысы аяқталып, пайдалануға берілді. Бизнестің әлеуметтік жауапкершілі аясында [[Монтайтас]] ауылында 150 қалада 240 орындық бала бақша құрылысы аяқталып пайдалануға берілді. Кәсіпкерлерге қызмет көрсету орталығы ғимаратының құрылысы аяқталып, пайдалануға берілді. Төрт орта мектептің, бір бала бақшаның және дендросаябақтың құрылыс жұмыстары жүргізілуде. ==Коммуналдық шаруашылық және көлік саласы== 2015 жылы қаланың 13 көшесін орташа жөндеу жұмыстары аяқталып, пайдалануға берілді. Сонымен қатар, қалалық бюджеттен қаланың 7 көшесіне орташа жөндеу жұмыстарын жүргізіліп, аяқ жолдар төселіп, суағарлар орнатылды, көшелер мен аяқжолдар жарықтандырылды. Стадион шағын ауданындағы Қабылсай сайынан өтетін жаяу жүргіншілер көпірінің құрылысына қалалық бюджет есебінен қаржы қаралып, құрылыс жұмыстары жүргізілуде. «Көктем-2» тұрғын ауданындағы қазандықтың құрылысы жүргізіліп, пайдалануға берілді. «Көктем — 2» тұрғын ауданында канализациялық насос стансасының және канализация жүйесінің құрылысы аяқталып, пайдалануға берілді. Қалаға жақын елді мекендерді сумен қамтамасыз ету жүйесінің 2014-2015 жылдарға арналған, қайта құру және жаңарту нысандарының құрылысы жүргізіліп, пайдалануға берілді. Қаладағы орталық жылу қазандығының күрделі жөндеу жұмыстары аяқталып, қаладағы көпқабатты тұрғын үйлер сапалы жылумен қамтамасыз етілді. Жөндеуді қажет ететін ауыз су, кәріз және жылу жүйелері толық ағымдағы жөндеуден өткізілді. Қаладағы 4 скверлерге абаттандыру жұмыстары жұргізілді. [[Дермене]], [[Монтайтас]], [[Сырдария]], [[Жиделі]] және [[Байырқұм]] елді мекендеріндегі саябақтарды қоршау жұмыстары жүргізілді. Арыс қаласының Ақынбеков көшесіндегі №127 және Әл-Фараби көшесіндегі №7 үйдің қасбеттеріне светодиотты шамдармен көріктендіру, жарықтандыру жұмыстары жүргізілді. Тұрғындар саны 5000 адамға дейінгі елді мекендердің бас жоспарының оңтайландырылған нұсқасын дайындаудың кестесі жасалып, 6 елді мекеннің бас жоспарының оңтайландырылған нұсқалары дайындалып, барлық елді мекендер бас жоспарының оңтайландырылған нұсқаларымен 100% қамтылды. ==Ішкі саясат, діни ахуал және жастар саясаты саласы== Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына арнаған «Нұрлы жол болашаққа бастар жол» атты Жолдауын насихаттау және түсіндіру мақсатында құрамында 25 мүшесі бар, 4 ақпараттық-насихаттық топ құрылып, 154 кездесу өтіп, 13521 адам қамтылды. Жолдауды БАҚ арқылы халыққа түсіндіру және насихаттау мақсатында арнайы айдарлар ашылып, телеарнадан 36 сюжет, басылымдарда 48 мақала шықты. Сонымен қатар 50 билборд орнатылды. Діни экстремизм, кереғар діни ағымдар мен секталардың іс-әрекеттерінің алдын алу мақсатында қала әкімдігі мен қалалық білім бөлімі жанынан құрылған ақпараттық-насихаттық топ құрылып, арнайы іс-шаралар бекітіліп, жұмыстар атқарылуда. ==Білім беру саласы== 2015 жылы ұлттық бірыңғай тесттің орташа көрсеткіші 80,9 балды құрап, 2014 жылмен салыстырғанда 2,9 балға артты. 10 білім беру нысандарын (9 мектеп, 1 бала бақша) күрделі жөндеуге республикалық, облыстық және қалалық бюджеттерден барлығы 918,3 млн. теңге қаржы бөлініп, күрделі жөндеу жұмыстары жүргізілді. Балаларды бала бақшамен қамту 80,2% құрап, өткен жылмен салыстырғанда 3,6% артқан. Т.Тәжібаев атындағы №1 балалар үйіне облыстық бюджеттен 81,0 млн. теңге қаржы бөлініп, күрделі жөндеуден өткізілді. Қала сыртындағы лагермен жалпы оқушылардың 12,5% қамтылды. Инклюзивті білім беруді дамыту 29,2% құрады. Білім қоры 2,0% -ды құрады. ==Денсаулық сақтау саласы== Қала бойынша есепті кезеңде 1832 сәби дүниеге келіп, табиғи өсім 20,3% құрады. 2015 жылы туберкулез ауруымен алғаш рет 37 науқас тіркелген, алғашқы аурушаңдық 2014 жылмен салыстырғанда 19,5%. кеміген. [[Ақдала]] ауылында дәрігерлік амбулаториясына күрделі жөндеу жұмыстарына облыстық бюджеттен қаржы бөлініп, жұмыстар толық аяқталды. Қалалық түберкулезге қарсы диспансердің сыртқы қоршауы жүргізіліп, толық аяқталды. ==Мәдениет және спорт салалары== Қалада мәдениет және спорт салаларында белгіленген тақырыптық және бекітілген кестеге сәйкес іс-шаралар өткізілуде. [[Байырқұм]] ауылдық клубы күрделі жөндеуден өткізілді. ==Әлеуметтік қамсыздандыру саласы== 2015 жылы 1442 азамат өтініш жасап, 1081 азамат тұрақты жұмысқа орналасып, 535 ақылы қоғамдық жұмыстарға жолданды. 2015 жылы 18 жасқа дейінгі 6673 балаларға 124,0 млн. теңге жәрдемақы төленді. Тұрғын-үй көмегіне 2015 жылы 348 отбасына 13,5 млн. теңге төленді. 2015 жылы 12 отбасындағы 66 адамға 610,0 мың теңгеге атаулы әлеуметтік көмек тағайындалып, толығымен төленді. 2015 жылдың шілде айынан бастап «Өрлеу» пилоттық жобасына 38 отбасы қатысып, оларға жергілікті бюджеттен 6,5 млн. теңге шартты ақшалай көмек төленді. Бизнестің әлеуметтік жауапкершілігін арттыру аясында әлеуметтік жобаларды арттыру мақсатында 2015 жылы 24 мекемемен меморандум түзіліп, 4 млн. теңгенің жұмыстары атқарылды. ==Тағы қараңыз== [[Арыс қалалық әкімдігі]] == Галерея == <gallery> Станц. Арыс-2.jpg |Арыс-2 стансасы Арыс.jpg|Арыс Арыс. Общий вид.jpg |Арыс Арыс. Привокзальная площадь.jpg|Арыс </gallery> == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.uko.kz/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=69&Itemid=82&lang=ru Арысь на сайте Южно-Казахской области]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.arysmaslihat.kz Арыс қаласы мәслихатының ресми сайты]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Түркістан облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Арыс қалалық әкімдігі елді мекендері}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Арыс]] [[Санат:1907 жылы құрылған елді мекендер]] [[Санат:Арыс қалалық әкімдігі елді мекендері]] m8ve30myqgku9i0nd6nqucz0tpwmk6q 0 20613 3614181 3613974 2026-06-06T21:06:52Z ~2026-33628-46 182185 артықтарын алдым 3614181 wikitext text/x-wiki '''Ысты''' - [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] құрамындағы қазақтың руы. Жалпы Қазақстанның оңтүстік өңірлерінде қоныстанған. == Шежіре == Шежіре бойынша Ыстыдан екі ата тарайды, бұл [[Ойық руы|Ойық]] пен [[Тілік|Тілікке]] тарайды. Ойықтан алты тармақ: Қызылғұрт, Сәтек, Көкшекөз, Ауызыүсіген. Ауызыүсігеннен: Байгелді. Байгелдіден: Қосай, Досай, Бошай. Тілік руынан бірнеше тармақ: Тазша, Таздар, Асанқараған, Сексен, Байқараған, Қоңыр, Жырымсыз бен Ақмолда. Қоңырдан Ахметей, Құралай мен Қамыс. Тазшадан Алмалы ауылынан Октьябр, Майбұлақ, Босбұтақ, Бөген ауылынан Күсей тазшалары тарайды. Ахметейдің үш ұлы бар: Қожамқұл, Сүйші. Қозықырған. Қожамқұлдың жеті ұлы болды: Өтес, Бойша (Тойбай), Шөтен, Сартақ, Айдарбек, Қолсадақ (Алай, Байшехан ), Қожансүгір. Құралайдан екі ұл: Аққойлы, Қарақойлы. Соңғыдан Төбе би, өдан Қарақораз бен Жайлау, соңғыдан Көглей (Рүстем) мен Көкдімбет (Әжі, Наурызбай, Томай). Ақмолда атасы беске бөлінеді: Есеншора, Ожырай, Боқмұрын, Итаяқ, Сүлгетай. Соңғыдан Бекбауыл, Төртсары, Итемген, Көзтаңбалы. Үрім-бұтақтың кестесінде көрінгендей, көптеген аталар, тармақтар мен ұрпақтарға келгенде, деректер жетпегендіктен көп жайды. Ыстының рулық жауынгерлік ұраны «Жауатар», ал таңбасы | (көсеу). Бұл ұран мен таңбаны әдеби деректер мақұлдайды. == Тарих пен этногенез == Ыстылардың ежелгі этникалық тарихы, оның үстіне [[этногенез]]і жайында айтудың жөні келмейді, өйткені, көне деректерде ол туралы ештеңе жоқ. Тек [[Фахреддин Мүбәракшах|Фахреддин Мүбәракшахтың]] «Тарихында» XIII ғасырда қазіргі Қазақстанның жерінде басқа рулармен көшіп-қонып жүргеп Ысты руының [[Тілік]] тұқымы туралы сілтеме бар. Сол мәліметке сүйеніп, [[В.Востров]] "''ЬІсты рулары [[Шу (өзен)|Шу]] мен [[Талас (өзен)|Талас]] өзендерінің арасын мекендеп, XV ғасырда [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] құрамына еніп, ал сонан соң басқа рулар мен аталарға еріп, шығысқа жылысып, [[Іле]]нің сол жағасына қоныс тепті''"- деп атап өтеді. Ысты руы туралы орыс деректерінде алғашқы мәліметтер [[Құтлұғмұхаммед Тевкелев|А.И.Тевкелевтің]] [[Ұлы жүз]] руларын санамалаған еңбектерінде, сонымен қатар Ұлы жүзді Ресей боданына алу туралы Ұлы жүз сұлтандары мен билерінің қол қойған өтінішінің тізімінде еске алынады, онда Ысты [[Ойық руы|Ойық]] және [[Тілік]] деп екіге бөлінеді. Әйтсе де, бұл мәліметтерді В.Востров өз зерттеуінде келтіреді. Ыстының түп-негізі туралы бергі әдеби деректер де бар. Оған ең алдымен қырғыздардағы жер пайдалану туралы [[Николай Александрович Аристов|Н.Аристов]], [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|М.Тынышбаев]] және [[В.Востров|В.Востровтың]]<nowiki/>жарияланымдарын жатқызуға болады. Осылардың бәрін есептей келіп, әдеби деректерді біздің зерттеуімізбен салыстыра отырып, Ысты руының толық тегін жасауға мүмкіндік туды. Ең білікті мәлімет берушілеріміз: [[Жамбыл облысы]], [[Талас ауданы]]ның тұрғыны 1909 жылы туған (Ойық) Жаңабай Балтабаев; Жамбыл облысы, [[Сарысу ауданы]]ның тұрғыны 1895 жылы туған (Ысты) Орынбай Тұрысбеков; [[Алматы облысы]], [[Жарсу]] кеңшарының тұрғыны 1928 жылы туған ([[Шапырашты]]) Қожахмет Кәрібаев; Алматы облысы, Жарсу кеңшарының тұрғыны 1905 жылы туған ([[Шапырашты]]) Ыдырыс Сүлейменов; [[Шымкент облысы]], [[Төрткүл]] ауылының тұрғыны 1888 жылы туған (Қарақойлы) Қожатай Төлеков және басқалар. Сонымен, қазақ шежіресінде қатталғандай, Ысты [[Бәйдібек Қарашаұлы|Бәйдібекке]] немере, ал Бәйдібектің өзі [[Үйсін руы|Үйсінге]] шөбере болып келеді. Соған сәйкес Бәйдібек Ұлы жүздегі жеті рудың ([[Сарыүйсін]], [[Дулат]], [[Албан руы|Албан]], [[Суан]], Ысты, [[Ошақты]] және [[Шапырашты]]) атасы. Аңызға қарағанда ЬІсты Жәлменденің екінші әйелі Сландыдан туады. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында Ысты рулары үш уезде: [[Верный уезі|Верный (Жетісу)]], [[Әулиеата уезі|Әулиеата]] мен [[Шымкент уезі|Шымкентте]] ([[Сырдария]]) қоныстанды. [[Николай Александрович Аристов|Н.Аристовтың]] көрсетуінше, бұл уақытта Верный мен Әулиеата уездерінде 1500 шаңырақ, ал Шымкентте 3500 шаңырақ, [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|М.Тынышбаевтың]] мәліметі бойынша 1917 жылы Ыстылар Верный уезінде 10 мың жан, Әулиеатада 20 мың, Шымкентте 20 мың жан болса, бұл өлкеде барлығы 50 мың жан Ысты түтін түтетіп отырды. Бұл мәліметтер, әрине, бұлтартпайтын дәлел болмаса да, үш уездегі олардың қоныстануы туралы біршама түсінік бере алады. Мәселен, Верный мен Әулиеата уездерінде Ойық руының көптеген өкілдері қоныс тепсе, ал Шымкент өңірінде Ысты руының Ойық та, Тілік те аталары қанат тас өмір сүріп жатты. Демек, бұл Ойық руы сан жағынан Тілік руынан басым түсіп жатқанын көрсетеді. Верный уезінде тұратын Ойықтың әр түрлі қауымы негізінеп үш жерге топтасты. Бірінші топ Іленің төменгі ағысында Жалайыр руының Байшегір атасымен араласып-құраласып, [[Астау(құм)|Астау]], [[Қара]], [[Көкібай]] құмында, [[Маңдай]], [[Құдық]], [[Қарағайқұдық]] шатқалында, [[Топар (өзен)|Топар]] мен [[Көктал(Іле)|Көкталдың]] [[Іле]]ге құятын тармағында, [[Көкшек|Көкшекпен]], [[Киікбай (өзен)|Киікбай]], [[Байтайлақ(өзен)|Байтайлақ]], [[Бескемпір(өзен)|Бескемпір]] мен [[Шоғырлы]] қойнауында тұрып жатты. Ойық руының қауымдастығының екінші тобының [[Аңырақай (тау)|Аңырақай]] тауының етегі, [[Жыңғылды]], [[Еспе]], [[Ашқұдық]] пен [[Қопалы(өзен)|Қопалы]] өзені аңғарындағы [[Айтақсай]], [[Райсай]], [[Құрмансай(шатқал)|Құрмансай]], [[Қарасай ауданы|Қарасай]] шатқалдарында қыстаулары болды. Ойық руының қауымдастығының үшінші тобы уездің ең қиыр оңтүстігінде Кіші Алматы, [[Тереңқарасу]] мен [[Исатайқарасу]] өңірінде қыстады. [[Күзеу]] мен көктеулері Қарой шатқалының маңайында болды. Бұл топтың көптеген малшылары жайлауда тауға кетіп, баз біреулері қыстаудың қасын төңіректеп қалды. Бұл топтардың қауымдастығы қай жерде болса да, олардың әр қайсысы жалпылай ортақтасып пайдаланатын жайылымы мен шағын жері болды. Мал өсіріп, егін салды. Әулиеата уезіндегі Ойық руы қауымдастығының тобы, негізінен екі жерде тұрақтады. Бір тобы Шу өзенінің төменгі жағында, сол жағалау ды Шымкент уезінің шекарасына дейін жайлап, төлеңгіттер және дулаттармен қанаттас қоныстанды. Мейлінше шоғырланған екінші тобы [[Талас өзені]] ағысының ортасында екі жағалауда: [[Ащыкөл (көл, Жамбыл облысы)|Ащыкөл]] мен [[Ақкөл (Жамбыл облысы)|Ақкөл]] көлдерінің атырабында, сонымен қатар Әулиеата айналасында өмір сүрді. Ойық руының бұл қауымдастығының топтары суармалы жерді баптап, оған қоса төрт түлік өсіріп, отырықшы және жартылай отырықшы күн кешті. Дәулетті шаруашылықтар жайлауы алыстағы [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]] қойнауына немесе [[Алатау]] аясына еніп кететін. Дәнді дақылдар егіп, баубақшамен айналысты. Шымкент уезінің жерінде Ысты руының Ойық және Тілік аталары кең тараған. Егер Верный мен Әулиеата уездерінде тек Ойықтар тұрса, Шымкент уезінде Ойықтан басқа Тіліктер де қоныстанды. Айта кету керек, бұндағы Ойықтар саны аз болса, Тіліктер Ысты жұртының шамамен үштен төрт бөлігін құрады. Ойық қауымдастығының шағын тобы Шымкенттің батыс жағында [[Арыс (өзен)|Арыс]] өзенінің сол жағасында, Сырдарияның оң жағасында қыстайтын Жаныс қыстауларына дейін барып жүрді. Ысты руы қауымдастығы Тілік атасының үлкен екінші тобы Әулиеата уезінің шығыс шекарасына дейінгі орасан үлкен алқаптағы [[Боралдай (өзен)|Боралдай]], [[Бөген (өзен)|Бөген]], [[Шаян (өзен)|Шаян]], [[Мыңбұлақ(өзен)|Мыңбұлақ]], [[Арыстанды (өзен, Жамбыл облысы)|Арыстанды]], [[Шалдыөзек]] пен [[Қарабас(өзен)|Қарабас]] өзендерінің бойында орналасты. Бұнда [[Қызылжар]], [[Ақтас (Бәйдібек ауданы)|Ақтас]], [[Қайнар]], [[Майбұлақ (Жамбыл облысы)|Майбұлақ]] шатқалдары бар еді. Бұл осы өлкені жайлаған Ысты руы Тілік аталарының ең саны көп, шоғырланып отырған тобы болатын. Ысты руының Тілік атасы қауымдастығының шағын тобы Шу өзенінің сол жағалауында солтүстік шекарага дейін көшіп-қонып жүрді. Тіліктердің қыстаулары [[Шу (өзен)|Шу өзені]] мен батыста [[Мойынқұм (құмды алқап, Түркістан, Жамбыл облыстары)|Мойынқұм]] құмының шегіне дейін жетіп, шығыста солтүстік-шығыс бұрыштағы Төлеңгіттермен қоңыс қонды. Ысты руының бұл қауымдастарының тобы өз ағайындары сияқты отырықшы және жартылай отырықшы болып күн кешіп, мал өргізіп, суармалы жерлерді игерді. Егістік қыстау қасындағы өзендер жағасында, күзеулер мен көктеулер де алысқа кетпей, [[Мойынқұм (құмды алқап, Түркістан, Жамбыл облыстары)|Мойынқұм]] маңайында болатын. Жазғы жайлау [[Қаратау]]дың теріскейі мен күнгейінде [[Қазығұрт]] беткейінде орналасты. Сонымен, [[Іле]], [[Шу (өзен)|Шу]], [[Талас (өзен)|Талас]], [[Арыс (өзен)|Арыс]] және өзге де оңтүстік өзендерінің жағасын жайлаған Ысты руының қазақтары қысқа қарай түндігі ашық бірнеше қанатты шошала тігетін. Оларды қамыстан, тас пен шикі кірпіштен тұрғызатын. Бұл үйлер орталықтағы ошақпен немесе бұрыштағы қазандықпен жылытатын. Жылытатын пешті ілуде біреу болмаса, көпшілігі білген жоқ. «Жатақ» аталатын жарлыжақыбайлар, көбінесе, жеркепелерде тұрды. Ысты руының малы көп ірі байлары [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]] мен Мойынқұм құмдарын жиі қоныс аударып мекендеді, жазда да, қыста да ыңғайлы киіз үй тұтынды.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 9 том</ref> == Тұлғалар == {{columns-list|4| # [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] # [[Бөлтірік Әлменұлы]] # [[Елжан Амантайұлы Біртанов]] Ойық # [[Досай Бәйгелұлы]] # [[Досбай Есалыұлы]] # [[Есей Алдамұратұлы]] Ойық # [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев]] Тілік # [[Шорабек Айдаров]] # [[Елден Аққошқаров]] # [[Сағымбек Әділбекұлы Ақшалов]] # [[Қартабай Атшабаров]] # [[Мырзакәрім Кәрімұлы Алшынбаев]] # [[Жаманқара Аманбаев]] # [[Кеңес Мұстаханұлы Аухадиев]] # [[Қали Сейілбекұлы Әбдиев]] # [[Садық Әбдіжаппаров]] # [[Кәміл Бахтиярұлы Әжібеков]] # [[Әмірсейіт Әлиев]] # [[Нысаналы Әлиев]] # [[Тәкен Әлімқұлов]] # [[Түймебай Әшімбаев]] # [[Тұтқабай Әшімбаев]] # [[Аида Түймебайқызы Әшімбаева]] # [[Данияр Рахманұлы Әшімбаев]] # [[Берден Байқошқаров]] # [[Дәдебай Байқонысов]] # [[Зұлпықар Балғабаев]] # [[Болат Бекжанов]] # [[Бесбаева Әсен Сүлейменқызы]] # [[Әлімжан Беріков]] # [[Балтағұл Бигелдиев]] # [[Есен Ықласұлы Бидайбеков]] # [[Әбзелбек Бижанов]] # [[Әдбісаттар Бөлдекбаев]] # [[Амантай Біртанов]] # [[Жанғара Дәдебаев]] # [[Қайрат Әскербекұлы Досаев]] # [[Баттал Жаңабайұлы]] # [[Зейнолла Жаңабаев]] # [[Бигелді Жошыұлы]] # [[Оспанәлі Иманәлиев]] # [[Сағынбек Игісінов]] # [[Шоқан Нәдірбекұлы]] # [[Ауданбек Көбесов]] # [[Әбдіманап Бапанұлы Көпберген]] # [[Қалыбеков Тұрсын]] # [[Рахманқұл Алтынбекұлы Қамшыбаев]] # [[Шоқай датқа]] # [[Гауһар Қаспақова]] # [[Орман Қасымбеков]] # [[Сәтекбай Қибасаров]] # [[Асқар Меңдіахметұлы Қонаев]] # [[Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов]] # [[Әмір Құлмаханов]] # [[Бекмахан Сыбанбайұлы Құралбаев]] # [[Тілеп Қыдырбаев]] # [[Жұпар Манапова]] # [[Болатхан Махатұлы Махатов]] # [[Сәдуақас Халықсоветұлы Мәмештегі]] # [[Жанғали Меймандосов]] # [[Жаңабай Миллионов]] # [[Шаяхмет Молдабеков]] # [[Әлжаппар Мұсаев]] # [[Әлнұр Әлжаппарұлы Мұсаев]] # [[Мұсахан Байпақбайұлы Мұратбеков]] # [[Байқошқар Мүсірәлиев]] # [[Айтбай Назарбеков]] # [[Рафаэль Ниязбеков]] # [[Сейілжан Нұрқожаев]] # [[Алдаберген Нұрманұлы]] # [[Аян Нысаналин]] # [[Жангелді Жайлауұлы Омаров]] # [[Дүкенбай Оразбаев]] # [[Мұханмадияр Серікбекұлы Орынбеков]] # [[Жарас Молдабекұлы Оспанбеков]] # [[Шаймұрат Шәукетұлы Отарбаев]] # [[Ерғали Сағат]] # [[Майкөт Сандыбайұлы]] # [[Көсемәлі Сәттібайұлы]] # [[Олжас Көсемәліұлы Сәттібаев]] # [[Серік Томанов]] # [[Сұлтанбеков Ратай]] # [[Шона Смаханұлы]] # [[Тұрсынбай Тәттібаев]] # [[Мұратбек Тәшкенбаев]] # [[Байдабек Ахметұлы Төлепбаев]] # [[Жақсыбай Төлеубаев]] # [[Нысанбек Төреқұлов]] # [[Әмір Туғанбаев]] # [[Тұрысбек Рақымжан]] # [[Әжібек Тұтқышбаев]] # [[Байсейіт Қансейітұлы Түймебаев]] # [[Әбиірбек Берденұлы Тінәлиев]] # [[Амангелді Смағұлұлы Шабдарбаев]] # [[Мұқасан Досмұратұлы Шахзадаев]] # [[Сәду Шәкіров]] # [[Зернебек Шілдебайұлы]] # [[Рауза Меңдіахметқызы Қонаева]]<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> }} == Сілтемелер== <references/> {{Суретсіз мақала}} {{Қазақ рулары}} [[Санат:Қазақ рулары]] 93wpzjicxpactj9aqkpxfams3g0s3nt 0 26525 3614128 3408672 2026-06-06T12:55:40Z 1nter pares 146705 3614128 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Boltirik.jpg|thumb|right|Бөлтірік Әлменұлы|250px]] '''Бөлтірік Әлменұлы''' — [[қазақ]]тың көрнекті [[шешен]]і, биі, батыры. Бөлтірік Әлменұлы [[1771 жыл]]ы қазіргі [[Жамбыл облысы]]ның [[Шу ауданы]]ндағы Шоқпар темір жол станциясы маңында дүниеге келген. [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> Бала кезінен-ақ ақындық, шешендік сөз өнеріне және батырлыққа бейім болған, есейген шағында ел арасындағы жер, су, еңбек, құн және жесір дауларына талай әділ төрелік айтқан. Ел арасындағы тапқыр, ұтқыр сөздерді, тақпақ, терме, аңыз әңгімелерді жаттап, оны жастар арасында айтып, қызық думан құрған. Ел арасында "Бөлтірік айтыпты" деген шешендік сөздер көп. Бөлтіріктің "Аппақ сақал қараңғы түнде айдай көрінеді", "Ұры қары деген атақ алыпты", "Төре баласы мен түйе ботасы", "Хан баласына бата", "Қырғыз-қазақтың байлық айтысқаны", "Құдайдың өзі оңғарар", "Даудың түбін қыз бекітеді"секілді сөздері аз сөзбен көп мағына берудің үлгісі болып табылады. Соның бірінде Бөлтірік шешен "Арғымақ атта жал болмас, жабы келіп жалыменен теңесер", - деп түйіндейді. Бөлтіріктің шешендің сөздері қырғыз, өзбек халықтары арасында да кездеседі. Бөлтірік сонымен бірге мерген, саяткер, ат үстінен алдырмайтын шабандоз, батыр болған. Есейген шағында ел арасындағы жер, су, жесір дауына, жайлау, қыстау, еңбек жөніндегі талас-тартыстарға араласып, әділ де шешен төрелік айтқан. Сондықтан да халқы оны қалап, би сайлап алған. Зорлықшыл, қиянатшыл, барымташы, басбұзар, жалақор, алаяқтар Бөлтірік бидің қара қылды қақ жарған әділ билігінен беті қайтып, әшкереленіп отырған. Ондайлар Бөлтірік отырған жерден сескеніп аулақ жүрген. Бөлтірік шешен тек қана қазақтар арасында ғана емес, қырғыз, өзбектерге де белгілі, беделді шешен болған. Не бір төрелер, бектер, бай, манаптар оның өткір сөзінен, бетің бар, жүзің бар демей тіке айтатын жөн-жосықты билік-шешімінен аяғын тартқан. Бөлтірік шешен 1854 жылы дүниеден қайтқан. Оның үрім-бұтақтары Жамбыл, [[Шымкент]], [[Алматы облысы|Алматы облыстарының]] қалалары мен далаларыңда еңбек етеді. == Шыққан тегі == Бөлтіріктің шыққан тегі [[Ұлы жүз]] — [[Ысты]]. Шежіре дерегі бойынша Ыстыдан өрбіген бір ата Ойықтан Қызылқұрт, Зорбай (Ауызүсіген), Орбай (Көкшекөз), Сәтек туған. Осы төрт бұтақтың Зорбайынан Бәйгелді, одан Қосай, одан Малай, одан Сүйіндік, одан Өтеген, одан Сабдалы, одан Әлмен, одан Бөлтірік туады. Бөлтіріктің нағашысы — әйгілі Қараменде би. Ақындық, шешендік өнері ерте танылып, төңірегін әділдік-тапқырлығымен тәнті еткен Бөлтірік ел ішінің дау-шарына көп араласқан, өз ортасының ісілікті, жарастықты болуына айрықша ықпал еткен. Оның абырой беделі ауыл арасымен шектелмей, ел қамы мен халық тағдырына қатысты істерде де еленіп-ескеріліп отырған. Ол Кенесары бастаған ұлт-азаттық қозғалысына қатысып, сөзімен де, ісімен де танылған. Сондай-ақ, Бөлтірік өз тұсындағы [[Балпық би]], андас [[Құтым би]], мырза [[Жайнақ би]], сарыүйсін [[Сары би]], ботпай [[Сыпатай би]], [[Байсерке би]], албан [[Малай би]], суан [[Қожбанбет би]], шапырашты [[Сұраншы би]], қасқарау [[Ноғайбай би]], тобықты [[Құнанбай Өскенбайұлы]] мырза, сондай-ақ, [[Сұраншы батыр]], [[Сыпатай батыр]], [[Тезек төре]] сияқты игі жақсылармен тізе түйістіріп, бастас болып, ел ісіне бел шеше араласқан. Айтқан сөзі жерге түспеген аға сұлтан Тезек төре айтыпты дейді: "Мен екі ақын, бір шешенді көрдім: бірі — жалайыр Бақтыбай, біреуі — қызыл екей [[Сүйінбай]], үшіншісі — Бөлтірік шешен. Атам — [[Абылай]], әкем — Әділ, өзім Тезек едім. Он сегіз мың ғаламды жарылқап, қорғауға күшім жетуші еді, осы үшеуінен біржола сағым сынды". Сондай-ақ, "''Ақын деп Шөжені айт, шешен деп Бөлтірікті айт, батыр деп Сыпатайды айт''", — деген сөзді әйгілі Ноғайбай би айтыпты дейді. Бөлтірік шешен туралы [[Ахмет Байтұрсынұлы|А.Байтұрсынов]], [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы|М.Ж.Көпеев]], [[Сәкен Сейфуллин|С.Сейфуллин]], [[Әзірбаев Кенен|К.Әзірбаев]], [[Зейнолла Қабдол|З.Қабдолов]], Ж.Дөдебаев еңбектерінде толымды мағлұматтар кездеседі.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref><ref>Даланың дара ділмарлары.-Алматы: ЖШС "Қазақстан" баспа үйі", 2001, - 592 бет. ISBN 5-7667-5647</ref><ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1771 жылы туғандар]] [[Санат:Шу ауданында туғандар]] [[Санат:1854 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақ ақындары]] [[Санат:Қазақ би-шешендері]] 9eqsscei8kwvswde6ps2lb0p88bz5rq 0 29718 3614247 3573264 2026-06-07T08:03:32Z 1nter pares 146705 3614247 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Қоқан хандығы |статусы = [[Хандық]] |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |карта = Kokand1850.png |p1 = Бұхара хандығы |flag_p1 = |p2 = |flag_p2 = Flag of the Chagatai Khanate.svg |s1 = |flag_s1 = |s2 = |flag_s2 = |s3 = |flag_s3 = |s4 = Ресей Империясы |flag_s4 = Flag of Russia.svg |құрылуы = 1709 |ыдырауы = 1876 |астана = [[Қоқан қаласы|Қоқан]] |тілі = [[Өзбек тілі|Өзбекше]] <br />[[Парсы тілі|Парсыша]] |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = 220&nbsp;мың км² |халқы = |дейін = Бұхара хандығы |д3 = |кейін = Түркістан генерал-губернаторлығы |к1 = |к2 = |к3 = }} '''Қоқан хандығы''' (1710 – 1876) – [[Ферғана аңғары|Ферғана]] жазығында 18 – 19 ғасырларда болған мемлекет. Астанасы – [[Қоқан]]. == Тарихы == Қоқан хандары өздерін [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағымыз деп санаған. Негізінде олар минг (мың) тайпасының өкілдері болатын. Қоқан хандары әулетінің негізін салушы Шахрух би алғаш [[1710]] жылы шамасында Қоқан территориясында [[Бұхара хандығы]]нан тәуелсіз кішігірім иелік құрды. Оның немересі [[Ирдан би]] немесе Ерденбек би(1774 жылы дүниеден өткен) тұсында жүргізілген соғыстардың нәтижесінде Қоқан хандығының құрамына [[Әндіжан]], [[Наманган]], [[Маргелан]] иеліктері қосылды. [[1758]] жылы Бұхар хандығы оны мүлде дербес мемлекет деп қарады. 19 ғасырдың 1-жартысындағы билеушісі [[Әлім хан]] (1800 – 1809), [[Омар хан]] (1809 – 1822) және [[Мұхаммед Әлі]] (Мәделі, [[1822 – 1842]]) тұсында Қоқан хандығы дәуірлеп тұрды, саяси жағынан нығайып, территориясы ұлғайды. [[Ташкент]], [[Хожант]], [[Қараегін|Қаратегін]], [[Дарбаза]], [[Куляб]], [[Алай]]ды өзіне қаратып алды. 1808 – 1815 жылдары Қоқан хандығы жойқын ұрыстардың нәтижесінде [[Абылай хан]] тұқымының қарамағындағы [[Шымкент]], Түркістан қалаларын жаулап алды. Түркістан қаласын жаулап алуы Қоқан хандығы мен Бұхара әмірі арасындағы қарым-қатынасты одан әрі ушықтыра түсті. [[Түркістан]]нан қашқан Тоқай төре Бұхара әміріне барып паналады. 19 ғасырдың 20-жылдары қоқандықтар Ұлы, Орта және Кіші жүз қазақтары қоныстанған Арал теңізінен Шу, Іле өзендеріне дейінгі аралықты жаулап алды. Соның нәтижесінде Қоқан хандығы ның шекарасы батыста [[Хиуа]], [[Бұхара]] хандықтарымен, шығысында Шығыс Түркістанмен, оңтүстікте Қаратегін, Дарбаза және Кулябпен шектесіп жатты, солтүстігінде Шудың орта ағысын бойлай отырып Балқашқа дейін жетті. Қоқан хандығы билеушілері Сырдария бойында Дінқорған, Қошқорған, Жаңақорған, Күмісқорған, Шымқорған, Жүлек, Шудың бойында [[Тоқмақ]], [[Бішкек|Пішпек]], [[Меркі]], [[Сарысуда]] [[Қаражар]], [[Төртқұман]], [[Ұлытау]] бекіністерін [[Қорағаты]] өз. бойында [[Иткешу]] бекінісін салдырды. [[1826]] жылы [[Тараз|Әулиеата]] бекінісінің негізі қаланды. Қоқан бекіністері төңірегінде көшіп-қонып жүрген қазақ қауымдары жылына түндік басы 6 қой, 24 қап көмір, 4 өгіз арба сексеуіл, 100 бау қамыс тапсыруға міндетті болды. Ал егіншілер егіс өнімінің үштен бірін Қоқан хандығы қазынасына төлеуге тиісті еді. Оның үстіне соғыс кезінде қару ұстауға жарайтын әрбір қазақ Қоқан бектерінің қол астында әскери қызмет атқаратын. Осындай езгіге қарсы қазақ халқы талай рет бас көтерді ([[1821]], [[1858]]). Бұл қозғалыстар жақсы ұйымдастырылмай жеңіліске ұшырады. Қоқан хандығында халықтың негізгі кәсібі егіншілік болды. Басты дақылдары мақта және күріш екті. Хандықтағы Қоқан, Әндіжан, Маргелан секілді ірі қалаларында жібек және мата шығаратын ұсақ кәсіпшіліктер едәуір дамыған болатын. Олардың беретін өнімдері елдің өз ішінде ғана сауда-саттыққа түсіп қоймай, басқа жақтарға да шығарылатын. Сонымен қатар, Ферғана жазығын суландыру жүйелерін салу да кеңінен дамытылды. Мәделі хан билігінің ақырғы кезеңінде күшейген халық наразылығын, сол халықтың бас көтерулерін пайдаланған Бұхар әмірі Насрулла [[1839]], 1841–1842 жылдары Қоқан хандығына бірнеше рет ойсырата соққы берді. Қоқан хандығының [[Ташкент]], [[Хожант]], т.б. жерлерін өзіне қаратып алды, өз адамын Қоқанға әкім етіп тағайындады. Алайда көп ұзамай Әлім ханның немере інісі Шерәлі хан (1842 – 45) Қоқан хандығы н Бұхар әкімдерінен тазартып, Қоқанда хан болып біржолата орнықты. Насрулла жаулап алған Ташкент пен Хожантты қайтарып алды. Шерәлі ханның мирасқорлары [[Худаяр]] (үзілісімен [[1845 – 1875]]және [[Малля]] (1858–1862) хандар тұсында Қоқан хандығы ның ішкі жағдайы барынша әлсіреді. 19 ғасырдың 2-жартысында [[Ресей]] әскерлерінің Орта Азия хандықтарын бағындыруға бағытталған шабуылы басталды. Орынбор ген.-губернаторы Перовский ұйымдастырған Хиуа экспедициясының ([[1839]]) сәтсіздігінен кейін, Ресей өкіметі Қоқан хандығын жаулап алуға кірісті. Бұхара мен Хиуа хандықтарына қарсы болашақ жорықтарда патша өкіметі Қоқан хандығын өте қолайлы плацдарм деп қарады. Іштей әлсіреген Қоқан хандығы жақсы қаруланған Ресей әскеріне айтарлықтай қарсылық көрсете алмады. 1864 жылы маусым айының 4 (17) күні полковник М.Г. Черняев басқарған орыс әскері Қоқанға қарасты Әулиеата қаласын басып алды. Қоқан билігіне қарсы Байзақ датқаны қоқандықтар 1864 жылы тамыз кезінде Шымкентте зеңбірек аузына байлап атады. Ресей әскері 1865 жылы 17 мамырда Ташкентті, [[1866]] жылы 24 мамырда [[Хожант]]ты алды. Хандығының едәуір бөлігінен айырылған Хұдаяр хан алым-салық мөлшерін көбейтті. Мұның өзі халықтың наразылығын туғызды. 1873–1876 жылдары болған көтеріліс Қоқан хандығы н одан әрі әлсіретті. Көтерілісті өз күшімен баса алмайтынын білген Хұдаяр хан Түркістан генерал-губернаторынан көмек сұрады. Ол Ресей әскерлерінің келуін күтпестен, 1875 жылы шілдеде Ташкентке барып, ондағы патша әкімшілігіне паналады. Патша өкіметі Насреддин бекті Қоқан хандығы ның ханы деп жариялады. Көтерілісті басып-жаныштау мақсатымен патша әкімшілігі жазалаушы отрядтар жарақтап, оларды көтеріліс шыққан аудандарға жіберді. [[1876]] жылы ақпанда Әндіжан мен Наманган арасында болған ұрыста көтерілісшілердің негізгі күші талқандалды. Сол жылғы 18 ақпанда Қоқан хандығы жойылып, оның орнына Түркістан генерал-губернаторлығына бағынатын Ферғана облысы құрылды.<ref>“Тараз энциклопедиясы”</ref><ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Category:Khanate of Kokand}} [[Санат:Қоқан хандығы]] [[Санат:Орталық Азия тарихы]] [[Санат:Тәжікстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Қырғызстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Парсы тілді мемлекеттер]] h020qlxgl5v2ws3fw5vn4rm1qgpb0oc 0 41409 3614248 3599364 2026-06-07T08:17:34Z Almatrkh 172335 /* Галерея */ 3614248 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Қарғалы |сурет =Қарғалы жамбыл ауданы.jpg |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43|lat_min = 10|lat_sec = 36 |lon_deg =76|lon_min = 24|lon_sec =23 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Алматы облысы |кестедегі облыс = Алматы облысы{{!}}Алматы |ауданы = Жамбыл ауданы (Алматы облысы) |кестедегі аудан = Жамбыл ауданы (Алматы облысы){{!}}Жамбыл |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Қарғалы ауылдық округі (Алматы облысы){{!}}Қарғалы |ішкі бөлінісі = |әкімі =Наметов Қуаныш Мұратбекұлы |құрылған уақыты = 1909 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Фабричный'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}30999 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Қарғалы}} '''Қарғалы''' ([[2007 жыл]]ға дейін — ''Фабричный'')<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V07D0001983 Облыстағы кейбір ауылдық округтер мен ауылдардың атауын өзгерту туралы]</ref> — [[Алматы облысы]] [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]ндағы ауыл, [[Қарғалы ауылдық округі (Алматы облысы)|Қарғалы ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 11 км жерде, [[Ұзынқарғалы]] өзенінің бойында, [[Іле Алатауы]]ның баурайында орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||17501||{{өсім}}20114 ||{{өсім}}30999 ||154,1 ||9739 ||{{өсім}}15365 ||157,8 ||10375 ||{{өсім}}15634 ||150,7 |} == Тарихы == Іргесі [[1909 жыл|1909]] жылы шұға фабрикасын салуға байланысты қаланған. Алғашында "Қарғалы", [[1937 жыл|1937]] жылдан "Фабричный" деп аталды, [[2007 жыл]]ы алғашқы атауы қайтарылды. Фабрикамен бірге [[1910 жыл|1910]] жылы аурухана, [[1917 жыл|1917]] жылы мектеп және ағаш құбырлы сумен қамтамасыз ету жүйесі бар жеке су электр станциясы салынды. [[Қазан төңкерісі|Революциядан]] кейін фабрика ұлттандырылды. [[Ресейдегі азамат соғысы|Азамат соғысы]] жылдарында шикізат пен мамандар тапшылығына байланысты өндіріс іс жүзінде тоқтап, техниканы тонаудан қорғауға күш салынды.<ref>[https://ognialatau.kz/news/cat-12/9508/ Қазақстандағы ең көне зауыт.]</ref> [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде ауылға майдан аймақтарынан көшірілген [[Сумы]] және Псков тоқыма фабрикаларынан құрал-жабдықтар мен білікті мамандар жеткізілді. Техникалық және кадрлық ресурстардың бұл айтарлықтай артуы, ең алдымен, соғыс аймақтарынан көшірілген тұрғындардың есебінен зауыттың да, ауылдың да өсуіне әкелді. Ауылда зауыттан бөлек ағаш кесетін, шағын кірпіш зауыты да болған. Қарғалы шұға комбинаты — Қазақстандағы алғашқы тоқыма кәсіпорындарының бірі. Кеңес кезеңінде Фабричный ауылы ірі [[Тоқыма кәсібі|тоқыма]] орталығына айналып, кәсіпорын [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-ның көптеген аймақтарын өніммен қамтамасыз етті. Сондай-ақ, ауыл маңындағы табиғи ландшафттар [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов|Шәкен Айманов]] пен [[Абдолла Қарсақбаев]] сынды қазақ киносы классиктерінің фильмдерін түсіруге негіз болды.<ref>[https://www.kp.kz/daily/27754/5201979/ Шағын ауылдағы ұлы суретші.]</ref> == Өндіріс орындары == Өндіріс орындарынан “Қарғалы” АҚ (шұға комбинат), [[асфальт]] зауытты, сувенирлер шығаратын цех, тұрмыстық комбинат бөлімшесі, бірнеше ӨК, шаруа қожалықтары, т.б. жұмыс істейді. == Инфрақұрылымы == Кентте 6 орта мектеп және 1 өнер мектебі, шет тілдерін оқытатын ортасы, [[балабақша]], [[кинотеатр]], [[клуб]], мәдениет үйі, [[кітапхана]], [[аурухана]], [[емхана]], фелдьшер-акушерлік пункт, [[дәріхана]], т.б. бар. Фабричныйда [[1886 жыл|1886]] жылы салынған облыстағы ескі мешіттің бірі сақталған. Жақын темір жолы стансасы - [[Жібек жолы (Қарасай ауданы)|Жібек жолы]] (32 км)<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]], 9 том</ref>. [[Сурет:Болыс Сәт Ниязбекұлы атындағы мешіт.jpg|нобай|1886 жылғы тұрғызылған мешіттің мемориалдық жазуы.]] == Транспорт == [[Алматы|Алматыдан]] Қарғалыға дейін 236 автобуспен немесе [[Төле би атындағы көше (Алматы)|Төле би]] - [[Момышұлы атындағы көше (Алматы)|Бауыржан Момышұлы]] көшелерінің қиылысынан жеке таксимен жетуге болады. == Галерея == <gallery>Сурет:Уәлиханов көшесі.jpg|Уәлиханов көшесі, ауылдың негізгі сауда көшесі. Көшенің бойында көптеген сауда нүктелері мен Айсұлу базары орналасқан.</gallery> <gallery>Сурет:Әсет Бейсеуов көшесі.jpg|Әсет Бейсеуов көшесі, ауылдың алғашқы көшелерінің бірі.Бұл көшенің бойында ауылдың ауруханасы,№1 орта мектебі мен Майбұлақ мешіті орналасқан.</gallery> <gallery>Сурет:Сәт көшесі Қарғалы Жамбыл ауданы.jpg|Сәт көшесі. Бұл көшеде 1886 жылы салынған мешіт, Қарғалы №3-ші орта мектебі, және алғашқы базарлардың бірі - әмбебап базары орналасқан.</gallery> <gallery> Сурет:Сәт мешіті Қарғалы.jpg|1886 жылы салынған мешіттің мұнарасы. </gallery> <gallery>Сурет:Kargaly comb.jpg|alt=Сәт көшесі.|ХХ ғасырдың басында салынған [[Фабрика|комбинат]] (жотадан түсірілген фотосурет, қазіргі уақытта жұмыс істемейді).</gallery> == Белгілі тұлғалар == [[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] (1951) қазақстандық және ресейлік ғарышкер, қазақстандық мемлекет қайраткері. [[Әсет Көпбайұлы Бейсеуов]] (1938-1996) кеңестік және қазақстандық [[композитор]], [[Қазақстанның халық әртісі]] (1991). [[Үмбетәлі Кәрібаев]] (1889-1969) [[Қазақ КСР]]-інің халық ақыны (1961). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жамбыл ауданы елді мекендері (Алматы облысы)}} [[Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) елді мекендері]] [[Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері]] lsk7ob05fm5curggcq14k7m4n0jcb3v 0 41588 3614246 3572228 2026-06-07T08:01:00Z 1nter pares 146705 3614246 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Қысқа мақала}} '''Мұхаммед Рахым''' (1713, Бұхара хандығы – 24 наурыз 1758, Бұхара) — [[Бұхара хандығы]]ның әмірі (1755–1758), [[Маңғыттар|Маңғыт]] әулетінің негізін салушы. [[Аштархан әулеті]]нің соңғы ханын өлтіріп, 1740 жылдан Бұхара хандығының іс жүзіндегі билеушісі болды. 1753 жылы әмір лауазымын алды. Ол Бұхара хандығын [[Иран]]ға вассалдық тәуелділіктен құтқарды, күшті [[әскер]] құрды. Шаһрисабз, Ургут, [[Жызақ]], Ұратөбе, Гиссарды, т.б. бағындырды. Бұл соғыстар елдің шаруашылығына үлкен нұқсан келтірді.<ref>Қазақ энциклопедиясы, 6 том.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} [[Санат:1713 жылы туғандар]] [[Санат:Бұхара хандығында туғандар]] [[Санат:24 наурызда қайтыс болғандар]] [[Санат:1758 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Бұхарада жерленгендер]] [[Санат:Бұхара хандары]] [[Санат:Бұхара әмірлері]] [[Санат:Маңғыттар]] sc658152dfzqnz0ij9p38qvyi83j964 0 46816 3614179 2991394 2026-06-06T20:03:12Z ~2026-33628-46 182185 толықтардым 3614179 wikitext text/x-wiki '''Ойық''' – [[қазақ халқы]]ның құрамындағы рулар бірлестігі.<ref>Қазақ энциклопедиясы 7- том</ref> Шежіре бойынша, ''Ұлы жүз'' құрамындағы ысты тайпасына кіреді. [[Ойық]]: ''Сәтек, Көкшекөз, Қызылқұрт, Ауызүсіген, Байыған, Кемеш'' аталары тараған. Ежелден ойық рулар қауымдастығына кірген рулар Жетісу, Оңтүстік Қазақстандағы Қаратау өңірін, Талас, Іле өзенін бойын мекендеп келеді. Ұраны – “Жауатар”, таңбасы – [[көсеу]] (/). ==Ішкі сілтемелер== * [[Ұлы жүз]] ==Сыртқы сілтемелер== * [http://www.uko.kz/ Оңтүстік Қазақстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513055236/http://uko.kz/ |date=2021-05-13 }} ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Қазақ рулары}} [[Санат:Ру бірлестігі]] {{stub}} hbovmteqt1zngtdb93bbpygk5ctze28 0 49039 3614202 2326327 2026-06-07T06:11:22Z Rasulbek Adil 176232 /* */ 3614202 wikitext text/x-wiki '''Шухов Иван Петрович''' (31.7. 1906, [[Солтүстік Қазақстан облысы]] Пресновка ауданы Пресновка а. – 30.4.1977, [[Алматы]]) – орыс жазушысы. Омбы жұмысшы ф-тін бітірген (1926), Мәскеудегі Әдебиет ин-тында оқыған (1927). 1928 – 34 жылы “Рабочий путь” (Омбы), “Красная Башкирия” (Уфа), “Волжская коммуна” (Самара), “Советская Сибирь” (Новосибирск), “Сельскохозяйственный работник” (Мәскеу) газеттерінде әдеби қызметкер, 1934 – 37 жылы Солтүстік Қазақстан облысындағы Пресновка ауданы “Ударник” газетінің редакторы, 1963 – 74 жылы “Литературный Казахстан” альманахының (қазіргі “[[Простор]]”) бас редакторы болды. Шығармалары 1926 жылдан жариялана бастады. “Өшпенділік” романында (1931) әлеум., саяси-экон., адамгершілік мәселелері көтеріліп, орыс халқы мен қазақ халқының жаңа заман орнату жолындағы еңбегі, халықтар достығы, ескінің тозып, жаңаның озуы шынайы баяндалады. “Қасірет белдеуі” романы (1931) қазақ, орыс халықтарының Қазан төңкерісінен кейінгі өмірін суреттеуге арналған. Шухов шығарм-на А.М. Горький жоғары баға берген, жазушының қазақтар өмірінен тым қатал әрі нанымды етіп суреттегеніне баса назар аударған. (Горький. Шығ. жинағы, 1967, 30-т., 223-б.). Солтүстік Қазақстандағы ұжымдастыру тақырыбы “Отан” романында (1936) жалғасын тапқан. “Майдандағы армия” романында (1-бөл., 1940) көтерілген тарихи оқиғалар 1-дүниежүз. соғыспен, Қазан төңкерісі, Азамат соғысымен байланысты. Шуховтың әр кезеңдерде “Алтын алқап” кітабы (1957), “Американың күндері мен түндері” (1960), “Югославия күнделігі” (1963), т.б. очерктер жинағы, “Туған ел және жат жер” деген прозалық топтамасы (1968), “Қара шеңбер” әңгімелер жинағы (1932), “Қазақстан желі өтінде” очерктер жинағы (1931), “Көмескі ой” пеьсасы (1933), т.б. жарық көрген. Көркем аударма саласында еңбек етіп, С. Мұқановтың “Ботагөз”, “Өмір мектебі” романдарын, М. Әуезовтің, Ғ. Мүсіреповтің, Ғ. Мұстафиннің, Ә. Әбішевтің бірқатар шығармаларын орыс тіліне аударды. Шуховтың көптеген туындылары КСРО және шет ел тілдерінде басылды. “Өшпенділік” (1935), “Қасірет белдеуі” (1972) романдары қазақ тілінде жарық көрген. Шухов Қазақ КСР-і [[Мемлекеттік сыйлық|Мемлекеттік сыйл]]. иегері (1977). 2 рет “Халықтар достығы” және Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Солтүстік Қазақстан облысы орталығы [[Петропавл]] қаласында Шуховқа мұражай-үй ашылған. == Дереккөздер == *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} [[Санат:1906 жылы туғандар]] [[Санат:1977 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан драматургтері]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] mczrzsg53yllh4zy4rws4ns0yi00ccw 0 51219 3614148 3308985 2026-06-06T15:39:16Z MuratbekErkebulan 162992 3614148 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауылдық округі |Атауы = Солонов ауылдық округі |Облысы = Шығыс Қазақстан облысы |Ауданы = [[Үлкен Нарын ауданы]] |Құрылған уақыты = |Орталығы = [[Солоновка (Шығыс Қазақстан облысы)|Солоновка]] |Енеді = 2 ауыл |Тұрғыны = {{құлдырау}}1313 |Санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |Тығыздығы = |Жер аумағы = |Әкімі = |Телефон коды = |Пошта индексі = }} '''Солонов ауылдық округі''' – [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Үлкен Нарын ауданы]]ндағы әкімшілік бірлік. == Әкімшілік құрамы == Құрамына [[Кіші Нарым]], [[Солоновка (Шығыс Қазақстан облысы)|Солоновка]] ауылдары кіреді. Орталығы – Солоновка ауылы. {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Елді мекен !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Кіші Нарым]] ауылы||867 ||{{құлдырау}}583 ||67,2 ||407 ||{{құлдырау}}309 ||75,9 ||460 ||{{құлдырау}}274 ||59,6 |- | [[Солоновка (Шығыс Қазақстан облысы)|Солоновка]] ауылы ||1177 ||{{құлдырау}}730 ||62 ||586 ||{{құлдырау}}379 ||64,7 ||591 ||{{құлдырау}}351 ||59,4 |- | '''Жалпы саны''' ||2044 ||{{құлдырау}}1313 ||64,2 ||993 ||{{құлдырау}}688 ||69,3 ||1051 ||{{құлдырау}}625 ||59,5 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Үлкен Нарын ауданы ауылдық округтері}} [[Санат:Үлкен Нарын ауданы ауылдық округтері]] 9jdzrbpvqojzli0x994faj4859iosvr 0 52707 3614100 3556242 2026-06-06T12:07:19Z Meyirim 176477 Сөзді жөндеп жаздым. 3614100 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Hydrogen Density Plots.png|thumb|right|300px|Әртүрлі энергетика деңгейіндегі [[сутегі]] атомындағы электронның [[толқындық функция]]лары. Кванттық механика бөлшектің кеңістіктегі нақты орнын болжай алмайды, тек оны әртүрлі орында табу ықтималдығына ие. <ref>Born, M. (1926). "Zur Quantenmechanik der Stoßvorgänge" [On the Quantum Mechanics of Collision Processes]. Zeitschrift für Physik (in German). 37 (12): 863–867. Bibcode:1926ZPhy...37..863B. doi:10.1007/BF01397477. ISSN 1434-6001. S2CID 119896026</ref> Жарық аймақтар электронды табудың жоғары [[ықтималдық]] жиілігін білдіреді.]] '''''Кванттық механика''''' ({{lang-en|Quantum mechanics}}, кейде '''толқындық механика''') — [[микробөлшек]]тердің (''элементар бөлшектердің, [[атом]]дардың, [[молекула]]лардың, атом [[ядро]]ларының'') және олардың жүйелерінің (мысалы, ''[[кристалл]]дардың'') қозғалу заңдылықтарын анықтайтын, сондай-ақ, бөлшектер мен жүйелерді сипаттайтын [[физикалық шама]]ларды макроскопиялық тәжірибеде тікелей өлшенетін шамалармен байланыстыратын [[теория]]. Кванттық механиканы – кванттық теориясында, [[кванттық химия]]да, [[кванттық статистика]]да, т.б. қолданылады. Ол екі тармаққа бөлінеді: ''бейрелятивистік'' (жарық жылдамдығымен салыстырғанда төмен жылдамдықтағы с) және ''релятивистік'' (жарық жылдамдығымен салыстыруға болатын жоғары жылдамдықтағы с). Бейрелятивистік кванттық механика (өзінің қолданылу аймағындағы Ньютон механикасы сияқты) – толық аяқталған, қайшылықтары жоқ, өз саласында кез келген есептерді шешуге мүмкіндігі бар теория. Керісінше, релятивистік кванттық механиканы мұндай теория қатарына жатқызуға болмайды. Классикалық механика кванттық механиканың жуықталған дербес түрі болып саналады. Түсініксіз эффектілер жиі кездеседі, [[Салыстырмалылық теориясы]]ның қабілеттілігі жойылады. == Қолданысы == Бір жолы – Ричард Фейнман: "Кванттық механиканы ешкім түсінген жоқ" деп айтқан. Түсінбесе де, бірақ барлығы оны қолданады. [[Туннельдік эффект]], кванттық былықпайшылық, қисынсыздық қағидасы және т.б. ғылымда қолданысын тапты. Кванттық механиканы тұрмыста қолдануы ойлап шығаруда. Мысалаға: итальян физика ғалымдары үш жылдан кейін,яғни, 2020-2021 жылдарда, кванттық батарея жасап алуына уәде берген. Кванттық компьютер ғылыми проектілеріне де жатады. D-Wave компаниясы 2012 жылда D-wave-2000Q деген кванттық компьютерді ойлап тапты. Оның бағасы 15 миллион АҚШ доллар. == Тарихы == [[Сурет:Max Planck (1858-1947).jpg|thumb|left|150px|Макс Планк (1858-1947) - кванттық теорияның атасы. Атақты [[Планк тұрақтысы]]н (Planck constant) анықтаушы]] [[Сурет:Solvay conference 1927.jpg|thumb|right|400px|Ұлы ғалымдардың ұлы жиналысы: 1927 жылы [[Брюссель]]дегі [[Солвей конференциясы]]: V реткі [[дүниежүзілік физика конференциясы]].]] [[20 ғасыр]]дың бас кезінде [[классикалық физика]]да түсінік таппаған бірнеше құбылыстар (''қызған дененің сәуле шығаруы, [[фотоэффект]], [[Резерфорд]] атомының орнықтылығы'', т. б.) тәжірибе жүзінде ашылды. Тәжірибеде қызған денеден шыққан сәуле қарқындылығының (интенсивтігінің) максимумы әр уақытта белгілі бір толқын ұзындығына сәйкес келетіндігі және ол максимум температура жоғарылаған сайын [[қысқа толқындар[[ жағына ығысатындығы байқалады. Мысалы, қызған темірдің түсі күрең қызылдан бастап, температура жоғарылаған сайын ашық түске боялып, соңынан ағарып кетеді. Демек температура жоғарылаған сайын қысқа толқынды жарық сәулесінің [[спектр]]дегі үлесі артады. Классиклық физика жылулық сәуле шығарудың спектрінде байқалатын заңдылықты мүлдем түсіндіре алмады. Оған себеп классиклық физика бойынша қызған дене әр уақытта [[қысқа толқынды]] сәуле шығаруға тиіс. Сонымен қатар классиклық физика тұрғысынан түсінік таппаған тағы бір құбылыс – ''[[фотоэффект құбылысы]]''. Бұл құбылыс кезінде зат бетіне түскен сәуле, одан электрондар бөліп шығарады; ұшып шыққан электрондардың энергиясы зат бетінде жұтылған сәуленің қарқындылығына байланысты болмай, оның жиілігіне тәуелді болуы түсініксіз болды. Егер түскен сәуленің жиілігі белгілі бір шамадан кем болса, онда жарықтың қарқындылығы қаншалықты артқанымен, электрондар заттан сыртқа қарай ұшып шыға алмайды. Ал классиклық физика тұрғысынан электрондардың энергиясы жарықтың қарқындылығына, яғни затқа түскен сәуле толқынының энергиясына байланысты болуы керек. Жылулық сәуле шығару және фотоэффект құбылыстарын түсіндіру нәтижесінде жаңа теорияның, яғни кванттық механиканың негізі қаланды. [[Сурет:Atomic-orbital-clouds spd m0.png|thumb|right|400px|1-сурет: Белгілі энергетикалық деңгейлерге ие [[сутегі]] атомындағы электронның [[толқындық функция]]ларына сәйкес [[Ықтималдық тығыздық функциясы|Ықтималдық тығыздықтары]] (суреттің жоғарыдан төменге қарай ұлғаяды: ''n'' = 1, 2, 3, ...) және бұрыштық момент (солдан оңға қарай өсуде: ''s'', ''p'', ''d'', ...). Тығызырақ аумақтар позицияны өлшеудегі жоғары ықтималдық тығыздығына сәйкес келеді. {{pb}}Мұндай толқындық функциялар [[классикалық физика]]дағы [[акустика|акустикалық]] тербеліс режимдерінің [[Чладни фигураларымен]] тікелей салыстырылады және өткір энергияға, демек, белгілі бір жиілікке ие тербеліс режимдері болып табылады. [[бұрыштық импульс]] және энергия [[кванттау (физика)|квантталған]] болып табылады және акустикадағы [[резонанстық жиіліктер]] үшін көрсетілгендей <em>тек</em> дискретті мәндерді қабылдайды.]] Кванттық ұғымдарды (қараңыз ''[[Квант]]'') алғаш рет ''1900 жылы'' ''[[М. Планк]]'' қызған денелердің жылулық сәуле шығаруын толық түсіндіретін еңбектерінде (теориясында) жариялады. Бұл теория бойынша жарық үздіксіз түрде емес ([[классикалық теория]] бойынша) белгілі бір үлеспен үздікті ([[дискретті]]) кванттар түрінде шығарылады немесе жұтылады. Бұл кванттың энергиясын Планк: =h (1) өрнегімен анықтады, мұндағы ''h=6,6210-34 Джс'' – ''Планк тұрақтысы'', –''шығарылатын (жұтылатын) жарықтың жиілігі''. Планктың осы еңбегін ескере отырып ''1905 жылы'' ''[[Альберт Эйнштейн]]'' фотоэффект теориясын ашты. Бұл теориясында Эйнштейн Планк идеясын дамыта отырып, мынадай болжам ұсынды: ''жарық тек үздікті түрде шығарылып (жұтылып) қана қоймай, ол кеңістікте үздікті кванттар ағыны түрінде тарайды.'' ''Үздіктілік''(''дискреттік'') – жарықтың өзіне тән қасиет. Кейіннен кванттар ''[[фотондар]]'' деп аталды. Жарық фотоны басқа бөлшектермен тұтас бөлшек ретінде әсерлеседі, яғни жарыққа ''[[корпускулалық]]'' қасиет те тән. Жарықтың корпускулалық қасиетінің екінші бір қырын ''1922 жылы'' америкалық физик ''[[А. Комптон]]'' ''(1892–1962)'' жарықтың бос электрондарда шашырау құбылысында (қараңыз ''[[Комптон эффектісі]]''), фотон мен электронның серпімді соқтығысуын зерттейтін тәжірибеде байқады. Мұндай соқтығысудың [[кинематикасы]] мен [[динамикасы]] энергия мен [[импульс]]тің сақталу заңдарымен анықталады. Осыдан барып фотонның =h энергиясынан басқа '''p=h/=h/c''' импульсінің болуы керектігі туындайды ( – ''толқын ұзындығы'', с – ''жарық жылдамдығы''). Фотонның [[энергиясы мен импульсі]] ='''pc''' өрнегімен байланысқан. Сонымен қатар [[интерференция]], [[дифракция]], [[поляризация]] құбылыстарын зерттеу кезінде жарықтың толқындық қасиеті де анық байқалған. Жарықтың екі жақтылық қасиетін =''h'' өрнегінен байқауға болады. Бұл өрнекте – бөлшекке, ал  – толқынға тән шамалар. Бұдан логикалық қайшылық туындайды: бір құбылысты түсіну үшін жарық – ''бөлшек'', ал екіншісін түсіну үшін жарық – ''толқын'' ретінде қарастырылуы тиіс. Жарықтың осы қасиетінің микробөлшектерге де тән екендігі жөнінде ''1924 жылы'' француз физигі ''[[Луй де Бройль]]'' (''1892–1987'') толқындық қасиет – тек жарық фотондарына ғана емес, [[материя]]ны құрайтын барлық бөлшектерге ([[электрондар, протондар, мезондар,]] т.б.) тән қасиет деген болжам айтты (қараңыз [[Де Бройль толқындары]]). [[Сурет:Double-slit.svg|thumb|right|300px|[[Қос-саңылау эксперименті]]нің (double-slit experiment) иллюстрациясы: жарық фотондарының қос саңлаудан толқын болып өтуі, экранға толқындық сипатта түсуі және бөлшек сипатында бақылаушыға көрінуі]] [[Сурет:Young's slits.jpg|thumb|right|300px|Янг саңлаулары: лазерден шыққан жасыл сәуле ені миллиметрден кіші екі саңылаудан өтіп экранға түсуі]] [[Сурет:Young diffraction.svg|thumb|right|300px|Жарықтың екі саңылаулық дифракциясын көрсету үшін Томас Янг жасаған эскиздің векторланған нұсқасы. А және В нүктелеріндегі тар саңылаулар қайнар ретінде, ал әртүрлі фазаларда кедергі жасайтын толқындар C, D, E және F нүктелерінде көрсетілген. Янг бұл тәжірибенің нәтижелерін 1803 жылы Корольдік қоғамға ұсынған болатын.]] Микробөлшектердің толқындық қасиеттері [[туннельдік эффект]] кезінде айқын байқалады. Бұл эффектіні түсіндіру арқылы классикалық физикада түсінік таппаған көптеген құбылыстардың (''[[автоэлектрондық эмиссия]], [[атом ядросының -ыдырауы]]'', т.б.) сыры ашылды.Осы қайшылықтарды шешу кванттық механиканың физикалық негіздерін жасауға мүмкіндік берді. [[Микродүние]]нің басқа да құбылыстарын зерттеу кезінде, әсіресе, атом құрылысын зерттеу кезінде, атом ішіндегі электрон қозғалысының классикалық физика заңдарына бағынбайтындығы және олардың энергияларының мүмкін болатын мәндері үздіксіз өзгермей, тек энергия деңгейлерінің дискретті қатарын құрайтындығы анықталды. Оң зарядты нүктелік ядро туғызатын өрісте қозғалатын электронға классикалық механиканың теңдеулерін қолдануға болмайды, яғни механика мен [[электрдинамика]] заңдарына негізделген ''[[Э. Резерфорд]]'' пен ''[[Н. Бор]]'' жасаған [[атом моделі]] орнықсыз болуға тиіс. Бірақ тәжірибе жүзінде атомның орнықты жүйе екендігі дәлелденді. Атомдарда [[стационар күйлер]] мен энергия деңгейлерінің бар екендігі ''[[Франк-Герц]]'' тәжірибесінде (''1913–14'') дәлелденді. Тәжірибеде байқалған атомдық құбылыстарды үйлестіру мақсатында Бор ''1913 жылы'' екі қағида ([[постулат]]) (қараңыз Бор қағидалары) және оларға қосымша [[сәйкестік қағидасын]] ұсынды. Бұл қағида бойынша шектік жағдайда (кванттық сандардың үлкен мәндерінде) теориялық жолмен алынған формулалар классикалық физиканың заңдарына айналады. Бор квант тұрақтысы ''h''-ты пайдалана отырып, заңдары классикалық механика заңдарынан өзгеше, сутек және сутек типтес атомдағы электрондардың қозғалысын анықтады. Сонымен қатар Бор теориясының жетістіктерімен бірге кемшіліктері де байқалды. Бұл теория электрондардың күрделі атомдардағы қозғалысын, атомдардың бір-бірімен байланысып молекулалар түзетіндігін, т.б. түсіндіре алмады. Атом теориясының одан әрі дамуына классикалық теорияның ұғымдары ([[траектория, орбита]], т.б.) кедергі болды. Сондықтан электрондардың атомдағы қозғалысын толық сипаттау үшін атомның алғашқы және кейінгі стационар күйлеріне тәуелді шамалар ғана енетін жаңа теория жасау қажет болды. Осындай теорияны ''1925 жылы'' неміс физигі ''[[В. Гейзенберг]]'' электронның координаттары мен жылдамдығының орнына [[абстрак]]тылы алгебралық шамалар – [[матрица]]лар ғана енетін матрицалық механика жасау арқылы жүзеге асырды. Гейзенбергтің бұл жұмысын ''[[М. Борн]]'' мен ''[[П. Иордан]]'' одан әрі қарай дамытты. ''[[М. Борн]]'' ''1926 жылы'' де Бройль толқынын ықтималдық теория тұрғысынан түсіндіру арқылы Гейзенбергтің [[матрицалық механикасы]] мен ''[[Э. Шредингердің]]'' толқындық механикасының [[эквивалент]]і екендігін дәлелдеді. [[Шредингер теңдеуі]] салыстырмалық теориясының талабын қанағаттандырмайды, ол жарық жылдамдығынан әлдеқайда төмен жылдамдықпен қозғалатын жүйенің күйін сипаттайды. {{multiple image | align = center | perrow = 1 | total_width = 420 | image_style = border:none; | image1 = Roger Bach et al 2013 New J. Phys. 15 033018 Figure 3 cropped to top frame.jpg | alt1 = Electron diffraction pattern | image2 = Electron_buildup_movie_from_"Controlled_double-slit_electron_diffraction"_Roger_Bach_et_al_2013_New_J._Phys._15_033018.gif | alt2 = Dots slowly filling an interference pattern. | caption2 = Тәжірибелік электронды қос саңылау дифракциясының үлгісі.<ref name="Bach Pope Liou Batelaan 2013 p=033018">{{cite journal | last1=Bach | first1=Roger | last2=Pope | first2=Damian | last3=Liou | first3=Sy-Hwang | last4=Batelaan | first4=Herman | title=Controlled double-slit electron diffraction | journal=New Journal of Physics | publisher=IOP Publishing | volume=15 | issue=3 | date=2013-03-13 | issn=1367-2630 | doi=10.1088/1367-2630/15/3/033018 | page=033018 | arxiv=1210.6243 | bibcode=2013NJPh...15c3018B | s2cid=832961 | url=https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1367-2630/15/3/033018}}</ref> Үстіңгі жағындағы кескіннің ортасында қарқындылық жоғарыдан төменге ауысып, екі саңылаудан сигналға кедергіні көрсетеді. Төменгі жағында: нүкте-нүкте құрастырылып жатқан үлгінің фильмі. '''Фильмді үлкейту үшін нобайды басыңыз.''' }} Релятивистік тұрғыдан жалпыланған теңдеуді (қ. ''[[Дирак теңдеуі]]'') 1928 жылы ''[[П. Дирак]]'' ұсынды. Дирак теңдеуі электронның ''[[спин]]інің'' (меншікті импульс моменті) болу себебін түсіндірді. Сонымен қатар Дирак теңдеуінен, массасы электронның массасына тең, оң бөлшектердің болатындығы анықталды. Электронның антибөлшегі “[[позитрон]]” деп аталды. Кейінірек табиғаттағы бөлшектердің көбінің [[антибөлшектері]] болатындығы айқындалды. Микробөлшектер классикалық статистикадан өзгеше кванттық статистикаға бағынады. Кванттық бөлшектердің статистикасы ''[[Ферми–Дирак статистикасы]]'' және ''[[Бозе–Эйнштейн статистикасы]]'' болып екіге ажыратылады. Спиндері жартылай бүтін бөлшектер (электрондар, протондар, нейтрондар, -мезондар, т.б. – “[[фермиондар]]”) Ферми–Дирак статистикасының заңдарына бағынады. Кванттық статистиканың басты ерекшелігі – фермиондардың ''[[Паули қағидасына]]'' бағынатындығы. Бұл қағида бойынша кванттық сандары бірдей екі фермион бір мезетте, бір күйде бола алмайды. Спиндері бүтін санға тең бөлшектер (фотондар, -мезондар, т.б. – ''“бозондар”'') Бозе–Эйнштейн статистикасына бағынады. Бозондар Паули қағидасына бағынбайды, яғни кез келген күйде бір мезгілде қанша бөлшек болса да орналаса береді. Көп электронды күрделі атомдар үшін, кванттық механика есептерінің күрделілігі сонша, Шредингер теңдеуінің [[аналитикалық]] дәл шешімі табылмайды. Әр түрлі тәсілдердің көмегімен оның тек жуық шешімдері ғана алынады. Атомның энергия деңгейлері әр түрлі физикалық шамалармен сипатталатын төрт кванттық сандармен (қараңыз ''[[Кванттық сандар]]'') анықталады. Электрондар Паули қағидасын сақтай отырып, әр энергия деңгейінде тек бір-бірден ғана орналасады. Атомның электрондық қабығының осылайша түзілуі химиялық элементтердің периодтық жүйесіндегі орналасу тәртібін түсіндіруге мүмкіндік береді. Кванттық механика – табиғаттың бұл заңдылығын алғаш түсіндірген бірден бір теория. [[Сурет:Plasmonic Young's double slits interference.png|thumb|right|300px|Плазмоникалық саңылаулардан таралудың өріске-жақын қарқындылығы: ені бірдей (A) және ені бірдей емес (B).]] Жылулық сәуле Бозе – Эйнштейн статистикасына бағынатын фотондардан тұратын жүйе ретінде қарастырылады. Мұндай тәсілді пайдаланып жылулық сәуленің спектрі бойынша энергияның таралу (үлестірілу) заңын анықтауға болады. Кванттық механика заңдары классикалық механиканың заңдарынан өзгеше болғанымен классикалық физиканың заңдарын жоққа шығармайды, оларды толықтырады. Кванттық механиканың кеңінен қолданыс тапқан бір саласы – ''[[соқтығысу теориясы]]''. Әр түрлі соқтығысу және шашырау құбылыстарын зерттеуге кванттық механиканы пайдаланып, бөлшектердің бір-бірімен әсерлесу кезіндегі [[эффективтік қима]]сын есептеп шығаруға болады. Кванттық механика атомдармен қатар молекулалардың қасиетіндегі ерекшеліктерді, [[валенттілік теориясы]] мен химиялық күштердің табиғатын, қатты денелермен сұйықтықтардың көптеген қасиеттерін: [[асқын өткізгіштік]] пен [[ферромагнетизм]]ді және [[асқын аққыштық]]ты, т.б. толығымен түсіндірді. Кванттық механиканы [[релятивистік]] тұрғыдан жалпылау нәтижесінде сәуле шығарудың және әлі де болса қалыптасып бітпеген [[өріс]]тің кванттық теориясы пайда болды. Кванттық механика физиканың көптеген саласында кеңінен пайдаланылып, елеулі нәтижелер беруде. Ол [[ядролық энергетиканың, радиоэлектрониканың]], т.б-дың негізі болып саналады. Қазіргі кезде кванттық механика – физикалық негіздері түсінікті, математикалық аппараты жетілген, іргелі физикалық мәселелерді толық шешуге мүмкіндігі бар, дәйекті де жүйелі теория қатарына жатады. <ref name="source1">Қазақ энциклопедиясы</ref> <ref name="source2"> [[Гейзенберг В.]], Физические қағидасы квантовой теории, Л. – М., 1932; [[Дирак П.]], Қағидасы квантовой механики, пер с англ., 1960</ref> <ref name="source3">[[Ландау Л. Д., Лифшиц Е. М.]], Квантовая механика, 4 изд., М., 1963;</ref> <ref name="source4">[[Фейнман Р., Лейтон Р., Сэндс М.]], Фейнмановские лекции по физике, пер. с англ., в. 8 и 9, М., 1967</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Механика}} {{Кванттық физика}} {{wikify}} [[Санат:Кванттық механика|*]] [[Санат:Теориялық физика]] suy3h5d3cf37y10r13lrxqzkp6xz30v 3614106 3614100 2026-06-06T12:12:32Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3614106 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Hydrogen Density Plots.png|thumb|right|300px|Әртүрлі энергетика деңгейіндегі [[сутегі]] атомындағы электронның [[толқындық функция]]лары. Кванттық механика бөлшектің кеңістіктегі нақты орнын болжай алмайды, тек оны әртүрлі орында табу ықтималдығына ие. <ref>Born, M. (1926). "Zur Quantenmechanik der Stoßvorgänge" [On the Quantum Mechanics of Collision Processes]. Zeitschrift für Physik (in German). 37 (12): 863–867. Bibcode:1926ZPhy...37..863B. doi:10.1007/BF01397477. ISSN 1434-6001. S2CID 119896026</ref> Жарық аймақтар электронды табудың жоғары [[ықтималдық]] жиілігін білдіреді.]] '''''Кванттық механика''''' ({{lang-en|Quantum mechanics}}, кейде '''толқындық механика''') — [[микробөлшек]]тердің (''элементар бөлшектердің, [[атом]]дардың, [[молекула]]лардың, атом [[ядро]]ларының'') және олардың жүйелерінің (мысалы, ''[[кристалл]]дардың'') қозғалу заңдылықтарын анықтайтын, сондай-ақ, бөлшектер мен жүйелерді сипаттайтын [[физикалық шама]]ларды макроскопиялық тәжірибеде тікелей өлшенетін шамалармен байланыстыратын [[теория]]. Кванттық механиканы – кванттық теориясында, [[кванттық химия]]да, [[кванттық статистика]]да, т.б. қолданылады. Ол екі тармаққа бөлінеді: ''бейрелятивистік'' (жарық жылдамдығымен салыстырғанда төмен жылдамдықтағы с) және ''релятивистік'' (жарық жылдамдығымен салыстыруға болатын жоғары жылдамдықтағы с). Бейрелятивистік кванттық механика (өзінің қолданылу аймағындағы Ньютон механикасы сияқты) – толық аяқталған, қайшылықтары жоқ, өз саласында кез келген есептерді шешуге мүмкіндігі бар теория. Керісінше, релятивистік кванттық механиканы мұндай теория қатарына жатқызуға болмайды. Классикалық механика кванттық механиканың жуықталған дербес түрі болып саналады. Түсініксіз эффектілер жиі кездеседі, [[Салыстырмалылық теориясы]]ның қабілеттілігі жойылады. == Қолданысы == Бір жолы – Ричард Фейнман: "Кванттық механиканы ешкім түсінген жоқ" деп айтқан. Түсінбесе де, бірақ барлығы оны қолданады. [[Туннельдік эффект]], кванттық былықпайшылық, қисынсыздық қағидасы және т.б. ғылымда қолданысын тапты. Кванттық механиканы тұрмыста қолдануы ойлап шығаруда. Мысалаға: итальян физика ғалымдары үш жылдан кейін,яғни, 2020-2021 жылдарда, кванттық батарея жасап алуына уәде берген. Кванттық компьютер ғылыми проектілеріне де жатады. D-Wave компаниясы 2012 жылда D-wave-2000Q деген кванттық компьютерді ойлап тапты. Оның бағасы 15 миллион АҚШ доллар. == Тарихы == [[Сурет:Max Planck (1858-1947).jpg|thumb|left|150px|Макс Планк (1858-1947) - кванттық теорияның атасы. Атақты [[Планк тұрақтысы]]н (Planck constant) анықтаушы]] [[Сурет:Solvay conference 1927.jpg|thumb|right|400px|Ұлы ғалымдардың ұлы жиналысы: 1927 жылы [[Брюссель]]дегі [[Солвей конференциясы]]: V реткі [[дүниежүзілік физика конференциясы]].]] [[20 ғасыр]]дың бас кезінде [[классикалық физика]]да түсінік таппаған бірнеше құбылыстар (''қызған дененің сәуле шығаруы, [[фотоэффект]], [[Резерфорд]] атомының орнықтылығы'', т. б.) тәжірибе жүзінде ашылды. Тәжірибеде қызған денеден шыққан сәуле қарқындылығының (интенсивтігінің) максимумы әр уақытта белгілі бір толқын ұзындығына сәйкес келетіндігі және ол максимум температура жоғарылаған сайын [[қысқа толқындар[[ жағына ығысатындығы байқалады. Мысалы, қызған темірдің түсі күрең қызылдан бастап, температура жоғарылаған сайын ашық түске боялып, соңынан ағарып кетеді. Демек температура жоғарылаған сайын қысқа толқынды жарық сәулесінің [[спектр]]дегі үлесі артады. Классиклық физика жылулық сәуле шығарудың спектрінде байқалатын заңдылықты мүлдем түсіндіре алмады. Оған себеп классиклық физика бойынша қызған дене әр уақытта [[қысқа толқынды]] сәуле шығаруға тиіс. Сонымен қатар классиклық физика тұрғысынан түсінік таппаған тағы бір құбылыс – ''[[фотоэффект құбылысы]]''. Бұл құбылыс кезінде зат бетіне түскен сәуле, одан электрондар бөліп шығарады; ұшып шыққан электрондардың энергиясы зат бетінде жұтылған сәуленің қарқындылығына байланысты болмай, оның жиілігіне тәуелді болуы түсініксіз болды. Егер түскен сәуленің жиілігі белгілі бір шамадан кем болса, онда жарықтың қарқындылығы қаншалықты артқанымен, электрондар заттан сыртқа қарай ұшып шыға алмайды. Ал классиклық физика тұрғысынан электрондардың энергиясы жарықтың қарқындылығына, яғни затқа түскен сәуле толқынының энергиясына байланысты болуы керек. Жылулық сәуле шығару және фотоэффект құбылыстарын түсіндіру нәтижесінде жаңа теорияның, яғни кванттық механиканың негізі қаланды. [[Сурет:Atomic-orbital-clouds spd m0.png|thumb|right|400px|1-сурет: Белгілі энергетикалық деңгейлерге ие [[сутегі]] атомындағы электронның [[толқындық функция]]ларына сәйкес [[Ықтималдық тығыздық функциясы|Ықтималдық тығыздықтары]] (суреттің жоғарыдан төменге қарай ұлғаяды: ''n'' = 1, 2, 3, ...) және бұрыштық момент (солдан оңға қарай өсуде: ''s'', ''p'', ''d'', ...). Тығызырақ аумақтар позицияны өлшеудегі жоғары ықтималдық тығыздығына сәйкес келеді. {{pb}}Мұндай толқындық функциялар [[классикалық физика]]дағы [[акустика|акустикалық]] тербеліс режимдерінің [[Чладни фигураларымен]] тікелей салыстырылады және өткір энергияға, демек, белгілі бір жиілікке ие тербеліс режимдері болып табылады. [[бұрыштық импульс]] және энергия [[кванттау (физика)|квантталған]] болып табылады және акустикадағы [[резонанстық жиіліктер]] үшін көрсетілгендей <em>тек</em> дискретті мәндерді қабылдайды.]] Кванттық ұғымдарды (қараңыз ''[[Квант]]'') алғаш рет ''1900 жылы'' ''[[М. Планк]]'' қызған денелердің жылулық сәуле шығаруын толық түсіндіретін еңбектерінде (теориясында) жариялады. Бұл теория бойынша жарық үздіксіз түрде емес ([[классикалық теория]] бойынша) белгілі бір үлеспен үздікті ([[дискретті]]) кванттар түрінде шығарылады немесе жұтылады. Бұл кванттың энергиясын Планк: =h (1) өрнегімен анықтады, мұндағы ''h=6,6210-34 Джс'' – ''Планк тұрақтысы'', –''шығарылатын (жұтылатын) жарықтың жиілігі''. Планктың осы еңбегін ескере отырып ''1905 жылы'' ''[[Альберт Эйнштейн]]'' фотоэффект теориясын ашты. Бұл теориясында Эйнштейн Планк идеясын дамыта отырып, мынадай болжам ұсынды: ''жарық тек үздікті түрде шығарылып (жұтылып) қана қоймай, ол кеңістікте үздікті кванттар ағыны түрінде тарайды.'' ''Үздіктілік''(''дискреттік'') – жарықтың өзіне тән қасиет. Кейіннен кванттар ''[[фотондар]]'' деп аталды. Жарық фотоны басқа бөлшектермен тұтас бөлшек ретінде әсерлеседі, яғни жарыққа ''[[корпускулалық]]'' қасиет те тән. Жарықтың корпускулалық қасиетінің екінші бір қырын ''1922 жылы'' америкалық физик ''[[А. Комптон]]'' ''(1892–1962)'' жарықтың бос электрондарда шашырау құбылысында (қараңыз ''[[Комптон эффектісі]]''), фотон мен электронның серпімді соқтығысуын зерттейтін тәжірибеде байқады. Мұндай соқтығысудың [[кинематикасы]] мен [[динамикасы]] энергия мен [[импульс]]тің сақталу заңдарымен анықталады. Осыдан барып фотонның =h энергиясынан басқа '''p=h/=h/c''' импульсінің болуы керектігі туындайды ( – ''толқын ұзындығы'', с – ''жарық жылдамдығы''). Фотонның [[энергиясы мен импульсі]] ='''pc''' өрнегімен байланысқан. Сонымен қатар [[интерференция]], [[дифракция]], [[поляризация]] құбылыстарын зерттеу кезінде жарықтың толқындық қасиеті де анық байқалған. Жарықтың екі жақтылық қасиетін =''h'' өрнегінен байқауға болады. Бұл өрнекте – бөлшекке, ал  – толқынға тән шамалар. Бұдан логикалық қайшылық туындайды: бір құбылысты түсіну үшін жарық – ''бөлшек'', ал екіншісін түсіну үшін жарық – ''толқын'' ретінде қарастырылуы тиіс. Жарықтың осы қасиетінің микробөлшектерге де тән екендігі жөнінде ''1924 жылы'' француз физигі ''[[Луй де Бройль]]'' (''1892–1987'') толқындық қасиет – тек жарық фотондарына ғана емес, [[материя]]ны құрайтын барлық бөлшектерге ([[электрондар, протондар, мезондар,]] т.б.) тән қасиет деген болжам айтты (қараңыз [[Де Бройль толқындары]]). [[Сурет:Double-slit.svg|thumb|right|300px|[[Қос-саңылау эксперименті]]нің (double-slit experiment) иллюстрациясы: жарық фотондарының қос саңлаудан толқын болып өтуі, экранға толқындық сипатта түсуі және бөлшек сипатында бақылаушыға көрінуі]] [[Сурет:Young's slits.jpg|thumb|right|300px|Янг саңлаулары: лазерден шыққан жасыл сәуле ені миллиметрден кіші екі саңылаудан өтіп экранға түсуі]] [[Сурет:Young diffraction.svg|thumb|right|300px|Жарықтың екі саңылаулық дифракциясын көрсету үшін Томас Янг жасаған эскиздің векторланған нұсқасы. А және В нүктелеріндегі тар саңылаулар қайнар ретінде, ал әртүрлі фазаларда кедергі жасайтын толқындар C, D, E және F нүктелерінде көрсетілген. Янг бұл тәжірибенің нәтижелерін 1803 жылы Корольдік қоғамға ұсынған болатын.]] Микробөлшектердің толқындық қасиеттері [[туннельдік эффект]] кезінде айқын байқалады. Бұл эффектіні түсіндіру арқылы классикалық физикада түсінік таппаған көптеген құбылыстардың (''[[автоэлектрондық эмиссия]], [[атом ядросының -ыдырауы]]'', т.б.) сыры ашылды.Осы қайшылықтарды шешу кванттық механиканың физикалық негіздерін жасауға мүмкіндік берді. [[Микродүние]]нің басқа да құбылыстарын зерттеу кезінде, әсіресе, атом құрылысын зерттеу кезінде, атом ішіндегі электрон қозғалысының классикалық физика заңдарына бағынбайтындығы және олардың энергияларының мүмкін болатын мәндері үздіксіз өзгермей, тек энергия деңгейлерінің дискретті қатарын құрайтындығы анықталды. Оң зарядты нүктелік ядро туғызатын өрісте қозғалатын электронға классикалық механиканың теңдеулерін қолдануға болмайды, яғни механика мен [[электрдинамика]] заңдарына негізделген ''[[Э. Резерфорд]]'' пен ''[[Н. Бор]]'' жасаған [[атом моделі]] орнықсыз болуға тиіс. Бірақ тәжірибе жүзінде атомның орнықты жүйе екендігі дәлелденді. Атомдарда [[стационар күйлер]] мен энергия деңгейлерінің бар екендігі ''[[Франк-Герц]]'' тәжірибесінде (''1913–14'') дәлелденді. Тәжірибеде байқалған атомдық құбылыстарды үйлестіру мақсатында Бор ''1913 жылы'' екі қағида ([[постулат]]) (қараңыз Бор қағидалары) және оларға қосымша [[сәйкестік қағидасын]] ұсынды. Бұл қағида бойынша шектік жағдайда (кванттық сандардың үлкен мәндерінде) теориялық жолмен алынған формулалар классикалық физиканың заңдарына айналады. Бор квант тұрақтысы ''h''-ты пайдалана отырып, заңдары классикалық механика заңдарынан өзгеше, сутек және сутек типтес атомдағы электрондардың қозғалысын анықтады. Сонымен қатар Бор теориясының жетістіктерімен бірге кемшіліктері де байқалды. Бұл теория электрондардың күрделі атомдардағы қозғалысын, атомдардың бір-бірімен байланысып молекулалар түзетіндігін, т.б. түсіндіре алмады. Атом теориясының одан әрі дамуына классикалық теорияның ұғымдары ([[траектория, орбита]], т.б.) кедергі болды. Сондықтан электрондардың атомдағы қозғалысын толық сипаттау үшін атомның алғашқы және кейінгі стационар күйлеріне тәуелді шамалар ғана енетін жаңа теория жасау қажет болды. Осындай теорияны ''1925 жылы'' неміс физигі ''[[В. Гейзенберг]]'' электронның координаттары мен жылдамдығының орнына [[абстрак]]тылы алгебралық шамалар – [[матрица]]лар ғана енетін матрицалық механика жасау арқылы жүзеге асырды. Гейзенбергтің бұл жұмысын ''[[М. Борн]]'' мен ''[[П. Иордан]]'' одан әрі қарай дамытты. ''[[М. Борн]]'' ''1926 жылы'' де Бройль толқынын ықтималдық теория тұрғысынан түсіндіру арқылы Гейзенбергтің [[матрицалық механикасы]] мен ''[[Э. Шредингердің]]'' толқындық механикасының [[эквивалент]]і екендігін дәлелдеді. [[Шредингер теңдеуі]] салыстырмалық теориясының талабын қанағаттандырмайды, ол жарық жылдамдығынан әлдеқайда төмен жылдамдықпен қозғалатын жүйенің күйін сипаттайды. {{multiple image | align = center | perrow = 1 | total_width = 420 | image_style = border:none; | image1 = Roger Bach et al 2013 New J. Phys. 15 033018 Figure 3 cropped to top frame.jpg | alt1 = Electron diffraction pattern | image2 = Electron_buildup_movie_from_"Controlled_double-slit_electron_diffraction"_Roger_Bach_et_al_2013_New_J._Phys._15_033018.gif | alt2 = Dots slowly filling an interference pattern. | caption2 = Тәжірибелік электронды қос саңылау дифракциясының үлгісі.<ref name="Bach Pope Liou Batelaan 2013 p=033018">{{cite journal | last1=Bach | first1=Roger | last2=Pope | first2=Damian | last3=Liou | first3=Sy-Hwang | last4=Batelaan | first4=Herman | title=Controlled double-slit electron diffraction | journal=New Journal of Physics | publisher=IOP Publishing | volume=15 | issue=3 | date=2013-03-13 | issn=1367-2630 | doi=10.1088/1367-2630/15/3/033018 | page=033018 | arxiv=1210.6243 | bibcode=2013NJPh...15c3018B | s2cid=832961 | url=https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1367-2630/15/3/033018}}</ref> Үстіңгі жағындағы кескіннің ортасында қарқындылық жоғарыдан төменге ауысып, екі саңылаудан сигналға кедергіні көрсетеді. Төменгі жағында: нүкте-нүкте құрастырылып жатқан үлгінің фильмі. '''Фильмді үлкейту үшін нобайды басыңыз.''' }} Релятивистік тұрғыдан жалпыланған теңдеуді (қ. ''[[Дирак теңдеуі]]'') 1928 жылы ''[[П. Дирак]]'' ұсынды. Дирак теңдеуі электронның ''[[спин]]інің'' (меншікті импульс моменті) болу себебін түсіндірді. Сонымен қатар Дирак теңдеуінен, массасы электронның массасына тең, оң бөлшектердің болатындығы анықталды. Электронның антибөлшегі “[[позитрон]]” деп аталды. Кейінірек табиғаттағы бөлшектердің көбінің [[антибөлшектері]] болатындығы айқындалды. Микробөлшектер классикалық статистикадан өзгеше кванттық статистикаға бағынады. Кванттық бөлшектердің статистикасы ''[[Ферми–Дирак статистикасы]]'' және ''[[Бозе–Эйнштейн статистикасы]]'' болып екіге ажыратылады. Спиндері жартылай бүтін бөлшектер (электрондар, протондар, нейтрондар, -мезондар, т.б. – “[[фермиондар]]”) Ферми–Дирак статистикасының заңдарына бағынады. Кванттық статистиканың басты ерекшелігі – фермиондардың ''[[Паули қағидасына]]'' бағынатындығы. Бұл қағида бойынша кванттық сандары бірдей екі фермион бір мезетте, бір күйде бола алмайды. Спиндері бүтін санға тең бөлшектер (фотондар, -мезондар, т.б. – ''“бозондар”'') Бозе–Эйнштейн статистикасына бағынады. Бозондар Паули қағидасына бағынбайды, яғни кез келген күйде бір мезгілде қанша бөлшек болса да орналаса береді. Көп электронды күрделі атомдар үшін, кванттық механика есептерінің күрделілігі сонша, Шредингер теңдеуінің [[аналитикалық]] дәл шешімі табылмайды. Әр түрлі тәсілдердің көмегімен оның тек жуық шешімдері ғана алынады. Атомның энергия деңгейлері әр түрлі физикалық шамалармен сипатталатын төрт кванттық сандармен (қараңыз ''[[Кванттық сандар]]'') анықталады. Электрондар Паули қағидасын сақтай отырып, әр энергия деңгейінде тек бір-бірден ғана орналасады. Атомның электрондық қабығының осылайша түзілуі химиялық элементтердің периодтық жүйесіндегі орналасу тәртібін түсіндіруге мүмкіндік береді. Кванттық механика – табиғаттың бұл заңдылығын алғаш түсіндірген бірден бір теория. [[Сурет:Plasmonic Young's double slits interference.png|thumb|right|300px|Плазмоникалық саңылаулардан таралудың өріске-жақын қарқындылығы: ені бірдей (A) және ені бірдей емес (B).]] Жылулық сәуле Бозе – Эйнштейн статистикасына бағынатын фотондардан тұратын жүйе ретінде қарастырылады. Мұндай тәсілді пайдаланып жылулық сәуленің спектрі бойынша энергияның таралу (үлестірілу) заңын анықтауға болады. Кванттық механика заңдары классикалық механиканың заңдарынан өзгеше болғанымен классикалық физиканың заңдарын жоққа шығармайды, оларды толықтырады. Кванттық механиканың кеңінен қолданыс тапқан бір саласы – ''[[соқтығысу теориясы]]''. Әр түрлі соқтығысу және шашырау құбылыстарын зерттеуге кванттық механиканы пайдаланып, бөлшектердің бір-бірімен әсерлесу кезіндегі [[эффективтік қима]]сын есептеп шығаруға болады. Кванттық механика атомдармен қатар молекулалардың қасиетіндегі ерекшеліктерді, [[валенттілік теориясы]] мен химиялық күштердің табиғатын, қатты денелермен сұйықтықтардың көптеген қасиеттерін: [[асқын өткізгіштік]] пен [[ферромагнетизм]]ді және [[асқын аққыштық]]ты, т.б. толығымен түсіндірді. Кванттық механиканы [[релятивистік]] тұрғыдан жалпылау нәтижесінде сәуле шығарудың және әлі де болса қалыптасып бітпеген [[өріс]]тің кванттық теориясы пайда болды. Кванттық механика физиканың көптеген саласында кеңінен пайдаланылып, елеулі нәтижелер беруде. Ол [[ядролық энергетиканың, радиоэлектрониканың]], т.б-дың негізі болып саналады. Қазіргі кезде кванттық механика – физикалық негіздері түсінікті, математикалық аппараты жетілген, іргелі физикалық мәселелерді толық шешуге мүмкіндігі бар, дәйекті де жүйелі теория қатарына жатады.<ref name="source1">Қазақ энциклопедиясы</ref><ref name="source2"> [[Гейзенберг В.]], Физические қағидасы квантовой теории, Л. – М., 1932; [[Дирак П.]], Қағидасы квантовой механики, пер с англ., 1960</ref><ref name="source3">[[Ландау Л. Д., Лифшиц Е. М.]], Квантовая механика, 4 изд., М., 1963;</ref><ref name="source4">[[Фейнман Р., Лейтон Р., Сэндс М.]], Фейнмановские лекции по физике, пер. с англ., в. 8 и 9, М., 1967</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Механика}} {{Кванттық физика}} {{wikify}} [[Санат:Кванттық механика|*]] [[Санат:Теориялық физика]] 68xk1wpaom1zodapl8atn0cbi0jo03m 0 82859 3614203 3577663 2026-06-07T06:13:01Z Rasulbek Adil 176232 /* Жүлделер мен марапаттар */ 3614203 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Таласбек Әсемқұлов |Шынайы есімі = |Сурет = Talasbek2005.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1.8.1955 |Туған жері = [[Таңсық (станция)|Таңсық]] теміржол станциясы, {{туғанжері|Аягөз ауданы|Аягөз ауданында}}, [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ КСР]] |Мансабы = жазушы, кинодраматург, күйші |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = 23.9.2014 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] |Әкесі = Баймухамет Әсемқұлов |Анасы = Кәмиля Жүнісбайқызы |Жұбайы = Зира Наурызбаева, мәдениеттанушы |Балалары = Хадиша, Жансүгір |Марапаттары = |Сайты = [http://otuken.kz/topics/talasbek/ otuken.kz] |Басқалары = https://www.facebook.com/groups/394506140697607/ |Commons = }} '''Таласбек Әсемқұлов''' ([[1 тамыз]] [[1955]], [[Таңсық (станция)|Таңсық]] (теміржол станциясы), [[Аягөз ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]-[[23 қыркүйек]] [[2014]], [[Алматы]]<ref>{{Cite web|title=ТАЛАСБЕК ӘСЕМҚҰЛОВ ӨМІРДЕН ОЗДЫ|url=https://abai.kz/post/40084|date=26 Қыркүйек 2014 жыл}}</ref><ref>{{Cite web|title=Таласбек Әсемқұлов дүниеден озды|url=https://qazaqstan.tv/news/90605}}</ref>) — қазақ жазушысы, кинодраматург, күйші, әдебиет және музыка сыншысы, мифология, тарих және этнография зерттеушісі, домбыра шебері, қазақ тілінен орыс тіліне, орыс тілінен қазақ тіліне тәржіме жасаған аудармашы<ref>{{Cite web|title=Зерттеуші-жазушы Таласбек Әсемқұлов қайтыс болды|url=https://kaz.tengrinews.kz/books/zertteusi-zazusy-talasbek-asemqulov-qaitys-boldy-257013/}}</ref>. «Талтүс» романы үшін Сорос-Қазақстан қорының [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%C2%AB%D0%9E%D1%82%D0%BA%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B5_%D0%9E%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%C2%BB «Қазіргі заманғы Қазақстан романы» әдеби бәйгесінің лауреаты] атанған (2002 ж.). Бұл – жазушының көзі тірісінде жазып кеткен жалғыз кітабы. 2019-жылы романды Shelley Fairweather Vega (Шэлли Фейруэзер Вега) ағылшын тіліне аударып, ол [https://slavica.indiana.edu/bookListings/Three_String_Books/A_Life_at_Noon A Life at Noon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190829172740/https://slavica.indiana.edu/bookListings/Three_String_Books/A_Life_at_Noon |date=2019-08-29 }} деген атпен Индиана Университетінің Slavica Pub баспасынан жарық көрд<ref>{{Cite web|title=Таласбек Әсемқұлов атындағы байқаудың ережесі жарияланды|url=https://aikyn.kz/284469/talasbek--semk-u-lov-atyndag-y-bayk-audyn--erezhesi-zhariyalandy}}</ref>і. Сонымен қатар, роман қазақстандық “Рухани Жаңғыру” мемлекеттік бағдарламасы аясында БҰҰ-ның ресми тілдеріне аударылған<ref>{{Cite web|title=Таласбек Әсемқұлов. Кемеңгердің өмірінен бір үзік сыр|url=https://abai.kz/post/12875}}</ref>. == Өмірбаяны == Таласбек Әсемқұлов 1955-жылы тамыздың 1-күні Семей облысының Таңсық теміржол бекетінде тігіншілер отбасында дүниеге келген. Туа сала бауырына басқан нағашы атасы, атақты күйші [[Жүнісбай Стамбаев]] тың (1891-1973) қолында, Семей облысының (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы) [[Айғыз]] ауылында өскен<ref>{{Cite web|title=Талас­бек Әсем­құ­лов­тың өмірі туралы мәлімет|url=https://bilim-all.kz/article/22928-Talas%C2%ADbek-Asem%C2%ADqu%C2%ADlov%C2%ADtyn-omiri-turaly-malimet}}</ref>. Атасы оны 7 жасынан бастап 11 жыл бойы, өзінің көзі жұмылғанша, дәстүрлі музыкалық өнерге баулиды. Сонымен бір мезгілде ол әнші Кәрім Баймұратовтың, күйші Ғазиз Нұрпейісовтің, есепші Мырзахан Оңғаров, домбыра шебері Төлеутай, ұста Ахметжаннан да тәлімін алады. Кейінірек атақты Атығай, [[Аққыз]], [[Бағаналы Саятүлеков|Бағаналы]] Саятүлеков, [[Мағауия Хамзин]], Әпике Әбенова сынды күйшілерден дәріс алған. Таласбек Әсемқұлов - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Тәттімбет]] (XIX ғасыр) сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе күй мектебінің өкілі. Аталмыш мектеп өкілдерінің ұстаздық-шәкірттік сабақтастығы: Байжігіт – Қызыл Мойын Қуандық – Тәттімбет – Кенжебай – Бодау мен Қызай – Жүнісбай Стамбаев болып келеді. Ж.Стамбаев - [[Мұхтар Мағауин|М.Мағауин]]нің «Көкбалақ» романындағы, сондай-ақ, Т.Әсемқұловтың өзінің «Талтүс» романындағы бас кейіпкердің түптұлғасы. Т.Әсемқұлов Байжігіттің, Тәттімбеттің, ұстазы Жүнісбайдың және басқа да шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаған, өзі де күй шығарған. Таласбектің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген Байжігіттің көптеген күйлері, Кет-Бұғаның [http://otuken.kz/%d1%81%d0%b0%d0%ba%d0%b1%d0%b8%d0%ba%d0%b5/ «Жансауға»] күйі (13 ғасыр), Қотан тайшының (15 ғасыр) күйі, сол сияқты, Тәттімбет, Қызылмойын Қуандық, [http://otuken.kz/%d1%81%d0%b0%d0%ba%d0%b1%d0%b8%d0%ba%d0%b5/ Сақбике], Қасабай, [https://www.youtube.com/watch?v=uD2_yC8d4Ao Ақай қажы] ның сирек кездесетін бірқатар күйлері мәлім болды. Т.Әсемқұловтың көкірегінен туған [http://otuken.kz/talasbek/ 8 авторлық күйі] бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=MrqQNXDjLP0&t=2s «Аққозым»], [https://www.youtube.com/watch?v=hScUOWmVMug «Азапкер»], «Тәттімбет сері», «Қара өткел», [https://www.youtube.com/watch?v=31WH-MZ_214 «Кемеңгер»], [https://www.youtube.com/watch?v=QcLslzsL7xU «Жеңеше»], [https://www.youtube.com/watch?v=OBNChra0ZGE «Еңлік»], [https://www.youtube.com/watch?v=jmhS8WRxYq4 «Әбікенді жұбату»].<ref>{{Cite web|title=Жазушы және күйші Таласбек Әсемқұлов шығармаларын мысалға ала отырып, дәстүрлі мәдениеттегі эксперимент|url=https://www.tselinny.org/kz/event/experimentation-in-traditional-culture-through-the-work-of-writer-and-kuishi-talasbek-asemkulov}}</ref> == Білімі == 1979 жылы Абай атындағы [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|ҚазҰПУ]], «Қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша бітірген<ref>{{Cite web|title=Таласбек Әсемқұлов|url=https://abaiacademy.kz/kz/avtory/talasbek-semlov}}</ref>. == Қызметі == * Калинин атындағы колхоздағы қой өсіруші комсомол-жастар бригадасы, * 1977-1982 – [[Алматы халық университеті]] музыкалық лекториясының оқытушысы (жоғары оқу орнындағы оқуымен қатар), * 1980-1982 – [[Ықылас Дүкенұлы атындағы музыкалық аспаптар мұражайы]]ның ғылыми қызметкері, [[Сазген|«Сазген»]] этнографиялық ансамблінің солисі. Мұражайдың іргесін қалаушылардың бірі (әуелгіде, экспозиция құрылғанға дейін мұражайдың тұңғыш директоры, музыкатанушы [[Жарқын Жақияұлы Шәкәрім|Жарқын]] оны шаруашылық ісінің меңгерушілігіне (завхоз) жұмысқа қабылдаған), * 1984-86 – «[[Жазушы баспасы|Жазушы]]» баспасының редакторы, * 1987-1999 – Құрманғазы атындағы Алматы ұлттық консерваториясының (қазіргі [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]) қазақ тілі оқытушысы, әдеби редакторы, фольклор кабинетінің меңгерушісі, * 1996—1998 — халықаралық «Zaman - Қазақстан» газетінің орысша бөлімінің редакторы, * 1998—2006 — [[Жұлдыз (журнал)|«Жұлдыз»]] әдеби журналы, сын бөлімінің редакторы, * 2004—2006 — ҚР Ұлттық кітапханасы жанындағы «Рух-Мирас» мәдениеттанушылық альманағының бас редакторы, * 2006—2014 — фрилансер, «Алтын Орда», «Алматы Ақшамы» газеттерімен, «[[Қазақфильм]]» киностудиясымен бірлесіп жұмыс істеген. == Шығармашылығы == === Домбырашы-күйші === ==== Дискография ==== * «Мелодия» бүкілодақтық фирмасының «Байжігіттің күйлері» атты жеке винилді гранд-дискі (1976), * «[https://www.azattyq.org/a/1157200.html Мәңгілік сарын]» қазақ күйлерінің антологиясына енген («Мәңгілік сарын», «Қазақстан» ТРК, 2004, № 5-, 6-, 7-дисктер, Т. Әсемқұловтың орындауында жиыны 14 күй назарға ұсынылған). * [https://egemen.kz/article/1772-kuy-oynaydy-qazaghymnynh-qanynda «Қазақтың 1000 күйі»] қазақ күйлерінің антологиясына енген (2010, Т.Әсемқұловтың орындауында 30-дан астам күй, соның ішінде, өзінің шығарған күйі де ұсынылған). * [https://www.ktk.kz/ru/news/video/2010/10/7/10071/ «Dombra du Kazakhstan: L`heritage de Tattimbet»] («Қазақ домбырасы — Тәттімбеттің мұрасы») атты CD-альбомына (2010, [https://en.wikipedia.org/wiki/Buda_Musique Buda Musique]) орындаушы және құрастырушы ретінде үлес қосқан. * Қайтыс болғаннан кейін жарық көрген [https://www.astana-akshamy.kz/talasbekting-taltusi/ «Талтүс»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128045501/https://www.astana-akshamy.kz/talasbekting-taltusi/ |date=2021-01-28 }} аты жеке альбомына оның орындауындағы 73 күй енген (2015).<ref>{{Cite web|title=Таласбек Әсемқұловтың орындауындағы күйлер|url=https://kitap.kz/music/2/talasbek-asemqulovtyng-oryndauyndagy-kuyler}}</ref> === Таласбек Әсемқұлов орындаған күйлер арқау болған анимациялық бейнебаяндар === * Байжігіттің «Көкбалақ» күйі сарынымен. * Байжігіттің «Алмажай» күйі сарынымен. * «Қоңыр қаз»] - Ж.Стамбаевтың «Қоңыр қаз» күйі сарынымен. * «Аққозым»] - Т.Әсемқұловтың «Аққозым» күйі сарынымен. === Қазақ тіліндегі көркем шығармалары === [[File:Talasbek Asemkulov books.jpg|thumb|left]] * «Атайы», «Болмашы әңгіме» (1980-жылдар), * «Кәрі күйші» әңгімелері (2002), * «Шымдан» хикаяты («Ерте келген күз» ұжымдық жинағына енген, «Жалын» баспасы, 1988), * «Талтүс» романы, * «Бекторының қазынасы» хикаяты (2011)<ref>{{Cite web|title=Таласбек Әсемқұлов. Бекторының қазынасы|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/talasbek-asemqulov-bektorynyn-qazynasy__21217}}</ref>, * «Тәттімбет сері» романының бірінші бөлімі. === Киносценарий === ==== Қазақ тілінде ==== * «Біржан сал» (2004-жылы жазылған, 2009-жылы «Казақфильм» киностудиясында тұсауы кесілген), * [https://www.youtube.com/watch?v=YrXpcCOfFZs «Құнанбай»] (2015-жылы «Қазақфильм» киностудиясында тұсауы кесілген), автор қайтыс болғаннан кейін «2016 жылғы ең үздік сценарий» номинациясы бойынша «Тұлпар» ұлттық сыйлығы берілген, * «Тұмар падиша» (2010). ==== Орыс тілінде ==== * «Смерть Кокбалака» («Көкбалақтың өлімі») (1997, басқаша атауы «Смерть ханского коня», 2002-жылы «Простор» журналының № 5 санында басылған. Абылай хан жайлы), * «Биржан-сал» (2004, қазақ тілінен авторлық аударма), * «Жезтырнак» (2006-жылы жазылған, 2007-жылы «Книголюб» журналының № 1-2 сандарында басылған, Оңтүстік Кореяның Мәдениет министрлігі ұйымдастырған «Орталық Азия мен Кореяның аңыз, ертегі және батырлық дастандары желісімен жазылған сценарийлердің халықаралық байқауы – 2011» байқауының жүлдегері, 2011), * «Алматы — Астана» (2008, заманауи тақырыпқа жазылған киносценарийлердің республикалық ашық байқауының 2-ші жүлдесін иеленген, 1-ші жүлде ешкімге берілмеді), * «Царица Томирис» (2010, «Тұмар падиша» сценарийінің кеңейтілген авторлық нұсқасы), * «Өгей» (Мұқағали Мақатаев жайлы; автор қайтыс болғаннан кейін оның жазып қалдырған нобай-нұсқалары мен ауызша айтқан әңгімелері негізінде сценарийді 2014 жылы жесірі Зира Наурызбаева аяқтады). === Негізгі зерттеулері === * «Единая тюркская мифологическая система» (1979-жылы жазылған, 1995 жылы «Горизонт» газетінде «Казахский эпос: человеческий дух в поисках изначального смысла» деген атпен шыққан), * «Көне қазақ романдарының эстетикасы» (1980—1990), * «Домбыраға тіл бітсе: Қазақтың байырғы музыкалық терминологиясы хақында» (1989, «Жұлдыз» журналында басылған, «Традиционная домбровая терминология», З. Наурызбаеваның қысқаша аудармасы), * «Тәттімбеттің Шығыс Түркістанға сапары» (1980—1990, «Путешествие Таттимбета в Восточный Туркестан», авторлық аударма), * «Жылан қайыс ырымының сипаттамасы» (1998) (З.Наурызбаеваның аударуындағы орысша нұсқасы - «Мифологическое описание обряда „Жылан қайыс“), * „Последний поход Кет-Буги: сакральная миссия кочевой цивилизации“ (2001)» — «Кет—Бұғаның соңғы жорығы. Көшпелі өркениеттің құпия миссиясы» (З. Наурызбаевамен бірлесіп жазған), * «Күй өнерінің болашағы» (1998, «Будущее искусства кюя», З.Наурызбаеваның аудармасы), * «Аштық және соғыс» («Голод и война», авторлық аударма), * «Бастырма», * «Қондыгердің бір-ақ беттік тарихы»<ref>{{Cite web|title=Қондыгердің бір-ақ беттік тарихы. Адам рухының дүниенің бастапқы мәнін іздеуі|url=https://qalam.global/kk/articles/qondygerdin-bir-aq-bettik-tarixy-kz}}</ref>, * «Қамбар есімі» (2012). * «Аңыз жайындағы аңыз, немесе ауызекі мәдениеттің пайда болуы турасында бір-екі толғам» («Эвакуация традиции» деп аталатын З.Наурызбаеваның қысқаша мазмұндауындағы орыс тіліндегі нұсқасы). === Cын мақалалары === # Аюп hәм Абай (2003)<ref>{{Cite web|title=Таласбек шығармаларының жаңа топтамалары|url=https://qazaqadebieti.kz/40306/talasbek-shy-armalaryny-zha-a-toptamalary}}</ref>, # Абайдың ұлы жұмбағы, # Кеменгердің өмірінен бір үзік сыр (2013), # Талғам — эстетикалық ар-ұят, # Қазіргі қазақ жастар прозасының бағыт-бағдары, # «Оқығам жоқ», # Эфиальттың кегі, # Интертекст, # Сұлулықта ояну<ref>{{Cite web|title=ТАЛАСБЕК ӘСЕМҚҰЛОВ. СҰЛУЛЫҚТА ОЯНУ|url=https://ult.kz/post/talasbek-asemkulov-sululykta-oyanu}}</ref>, # Ар мен ожданның өрті, # Сүгір әулиеті (2014). === Аудармалары === * Кобэ Абэ «Жат әлпет» («Чужое лицо»), * Иво Андрич «Дринадағы көпір» («Мост на Дрине», Астана: Аударма, 2004), * А. Есмаханов «Қазақтың кілемдері» («Казахские ковры», Алматы: DIDAR, 1998). * Мериме П. «Маттео Фальконе», * Шаламов В. «Жидек» («Ягоды») * Генис А. «Бабыл мұнарасы» («Вавилонская башня») * Якубовский А. «Әмір Темір» («Эмир Тимур») * Цуладзе А. «Саяси мифология» («Политическая мифология», еркін аударма) * Қажғалиұлы (Малаев) Ә. «Киіз туырлықтағы көркем шежіре» * Қажғалиұлы Малаев Ә. «Көне сымбат сыры» * Наурызбаева З. «Антропологиялық дағдарыс жағдайындағы мәдениет пен білім беру» * Наурызбаева З. «Батыс дәстүршілдігі және қазақ мәдениеті» * Сондай-ақ, әңгімелер, ғылыми зерттеулер, «Хабар» телеарнасындағы көркем және ғылыми-көпшілік фильмдердің дубляжы (1997—2003), * «Zaman-Қазақстан» газетінде басылған «Житие пророка нашего Мухаммеда» баянының түрікшеден орыс тіліне аудармасы (1998). == Жүлделер мен марапаттары == * Сорос-Қазақстан қоры ұйымдастырған «Қазіргі заманғы Қазақстан романы» байқауының жеңімпазы (2003), * ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі ұйымдастырған Толықметражды көркем фильмдер сценарийлері ашық байқауының жеңімпазы (2009), * «Орталық Азия мен Кореяның аңыз, ертегі және батырлық дастандарының желісімен жазылған сценарийлер халықаралық байқауы - 2011» байқауының «Сценарий жоспары» номинациясы бойынша жеңімпазы, * abai.kz сайты тағайындаған ҚР 20 жылдығына арналған Әлихан Бөкейханов атындағы тәуелсіз қоғамдық марапатының иегері (2011), * Қайтыс болғаннан кейін оған «Құнанбай» фильмінің сценарийі үшін [https://egemen.kz/article/105888-baygeninh-alghashqy-tulpary-tanyldy «Тұлпар»] ұлттық киносыйының «2016 жылдың ең үздік сценарийі» номинациясы бойынша жүлдесі берілді. Фильм ҚР Мемлекеттік сыйлығымен марапатталды. ''Ескертпе'' * «Құнанбай» фильмнің авторлық ұжымы 2016 жылғы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығын иеленді, алайда, сыйлық тағайындау шарттары бойынша аталмыш сыйлық қайтыс болған сценарий авторына берілмеді. == Таласбек Әсемқұлов туралы == === Пікірлер === * Мұхтар Мағауин. Күй бабасы Байжігіт (үзінді) * Зейнолла Серікқали. «Талтүс» романына алғы сөз (үзінді) * Әлия Бөпежанова. Таласбек Әсемқұловтың «Қазіргі қазақ романы» конкурсына түскен «Кәрі күйші» атты қолжазбасына пікір * Мурат Ауэзов. Большие надежды (фрагмент) * Мәдина Омарова. «Талтүсті» оқыған сон... * Әсия Бағдәулетқызы. Қазақты өзіне таныту миссиясы (“Біржан сал” фильмі туралы) === Жоқтау === * Тыныштықбек Әбдікәкімұлы. Таласбек * Мейірхан Ақдәулетұлы. Сен – жұмақтықсың! * Әбубәкір Қайран. Күрсініс пен сілкініс * Лиля Калаус. Он слышал шепот Тенгри... * Дидар Амантай. Помню первую нашу встречу... * [[Мұрат Мұхтарұлы Әуезов|Мұрат Әуезов]]. Ұлтын ерекше сүйген азамат еді... * Сәбит Досанов. Сан қырлы саңылақ * Талғат Ешенұлы. Ойдың Отыкені кетті... * Асия Байгожина. Хранитель Традиции * Ақберен Елгезек. Қазақ халқы абыз ұлынан айырылды * Айнаш Садықова. Алғыс, Ұстаз! * Рүстем Нүркенов. Ұстазым * Қанат Тасибеков. Таласбек аға маған домбыра болып көрінді * Тізімбек Анашұлы. Жоқтау * Ербол Алшынбай. Сілкініп өмір ағаш ұшты бір құс... === Сағыныш === * Зира НАУРЗБАЕВА. Таласбек соңғы жылдары өмір сүруден шаршағанын айта берген * Аянат Ахметжан. Таласбек Әсемқұловтың рухына * Жарқын ШӘКӘРІМ. Таласбекті тану * Тамара Муканова-Мендошева. Казахский Шырақшы * Тамара Муканова-Мендошева. Ценности истинные и мнимые * Асима Ишанова. Памяти Таласбека Асемкулова * Бақыт Сарбаұлы. Талантын Талтүсі еді… * Есей Женісұлы «Көкбалақтың» * Қали Сәрсенбай. Бір күні Таласбек кіріп келді * Раушан Джуманиязова. Об этом знал только он, или Таттимбет-кюйши vs Таттимбет-золотопромышленник * Зира Наурзбаева. Соперница (әңгіме) * Мәдина Омарова. Талтүс (әңгіме) === Таласбектану === * Әсия Бағдәлуетқызы. Тереңдік. Тәмсіл. Таласбек. * Раушан Джуманиязова. Не преданное наследие * Сағадат Ордашева. «Құдай Бекторыны кездестіргеннен сақтасын!» (Таласбек Әсемқұловтың «Бекторының қазынасы» хикаятына орай) * Сағадат Ордашева. «Еш заманның маңдайына сыймаған», немесе Таласбек, Бредбери һәм Абай мұңы * Сағадат Ордашева «Біртұтас теория» иесі * Сағадат Ордашева. Күнде жексенбі болса ғой... * [[Ардаби Мәулет]]. Таласбектің қызық домбырасы * Кенжехан Матыжанов. “Талтүсте” үзілген талант-тағдыр * Зира Наурзбаева. Жунусбай Стамбаев: «Кюй – это шепот Тенгри» * Зира Наурзбаева. Таласбек: «Только то есть музыка, что может стоять вровень со смертью» * Жүсіпбек Қорғасбек. Таласбек пен «Талтүс» * Нұрлан Садыр. Бар болғыр, Бекторы...! * Зира Наурзбаева. Травмы истории и их влияние на современных казахов в романе Таласбека Асемкулова «Полдень» <ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Драматургтер]] [[Санат:Қазақстан драматургтері]] [[Санат:Күйшілер]] dkuadrbiurgaf6d4p1f85kvudmbwzst 0 85908 3614096 3239359 2026-06-06T12:01:59Z Meyirim 176477 Сөзді жөндеп жаздым. 3614096 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Spectre.svg|thumb|right|Электромагниттік толқын шығару диапазондарының картасы]] '''Электромагниттік спектр''' - электромагниттік толқындарының барлық диапазондарының жиынтығы. Электромагниттік толқындар теледидарда және радиохабарда, телекоммункацияда, сонымен бірге тамақ әзірлеу үшін де қолданылады. == Электромагнитті толқындарының диапазоны == Электромагниттік толқындар шкаласы (v < 10²¹ Гц) төменгі жиілікті толқындар мен [[радиотолқындар]]дан бастап, гамма сәулелерге дейінгі (v < 1021 Гц) аралықты қамтиды. Жиілік пен ұзындықтарына байланысты әр түрлі электромагниттік толқындарды шартты түрде шығарып алу және тіркеу тәсіліне, затпен өзара әсерлесу сипаты бойынша ''диапазондарға'' бөледі. Төменгі жиілікті толқындар шығару, радиотолқындар, инфрақызыл сәулелер, көрінетін жарық, улътракүлгін сәулелер, рентгендік сәулелер жәпе <math>\gamma</math> - гамма шығару деп диапазондарға бөлу қабылданған. ===Төменгі жиілікті толқындар=== Бұл толқындарды арнайы жасалған [[генераторлар]] мен [[айнымалы ток]]тың генераторлары шығарады. Электрлік приборлар мен электрлік қозғалтқыштардың басым көпшілігі жиілігі 50—60 Гц айнымалы тоқпен қоректенеді. ===Радиотолқындар=== Радиосәулелерді шығаратын генераторлармен таныссыңдар. Олардың толқын ұзындықтары 10⁻⁶м-ден 5 ·10⁴ м-ге дейінгі аймақты қамтиды. ===Инфрақызыл, көрінетін жарық және ультракүлгін сәулелер шығару=== Толқын ұзындығы 2 мм-ден 760 нм-ге дейінгі, жылулық және электрлік әсерлерден [[молекулалар]] мен [[атомдар]]дың тербелісі кезінде инфрақызыл сәулелер шығады. Оны 1800 ж. Гершель ашқан еді. [[Инфрақызыл толқын]]дарды кейде жылулық сәуле деп те атайды. Адамның көзіне әсер етіп, көру сезімін туғызатын электромагниттік толқынның бөлігін көрінетін жарық дейді. Ол ұзындығы 380 нм (күлгін түс) мен 760 нм (қызыл түс) толқын аралықтарында болады және электромагниттік толқындардың диапазонында өте шамалы бөлікті құрайды. Толқын ұзындығы 400 нм-ден 10 нм-ге дейін болатын ультракүлгін сәулелерді шапшаң электрондардың әсерінен туындайтын солғын разряд арқылы алады. [[Ультракүлгін сәулелену|Ультракүлгін сәулелерді]] 1801 жылы И. Риттер мен У. Волластон алғаш рет шығарған. Ультракүлгін сәулелер де инфрақызыл сәулелер секілді көрінбейді. Бірақ химиялык активтігі жоғары. Шыны ультракүлгін сәулелерді жақсы жұтады. Зерттеу жұмыстарында кварц немесе арнайы жасанды кристалдар қолданылады. Бұл сәулелерді атомдар немесе молекуладағы электрондар бір энергетикалық денгейден екінші деңгейге ауысқан кезде шығарады. ===Рентген сәулелері=== 1895 жылы [[Вильгельм Конрад Рентген|В . Рентген]] толқын ұзындығы 10 нм-ден 10⁻³нм болатын, ультракүлгін толқындар ұзындығынан қысқа сәуле шығарудың түрін ашты. Рентген сәулелері шапшаң электрондар мен зарядталған бөлшектер кенет тежелгенде пайда болады. Қолданылу аймағы өте кең рентген сәулелерінің көзі рентген түтіктері болып табылады. Рентген бұл сәулелердің қасиеттерін зерттеу арқылы олардың жұтылуы түрліше екенін анықтады. Көбірек жұтылатын сәулелерді "жұмсақ", нашар жұтылатын сәулелерді "қатқыл" рентген сәулелері деп атаған. ===Гамма-сәуле шығару=== Электромагниттік сәуле шығарудың ішіндегі толқын ұзындығы ең қысқасы — гамма-сәулелер. Олардың толқын ұзындығы 10⁻¹⁰м мен 3 · 10⁻¹³ м аралығында болады. Гамма-сәулелер қозған атом ядроларында және радиоактивті ыдырау құбылысы кезінде шығарылады. Оның көзі Жер бетінде де, ғарышта да кездеседі. Ғарыштан келетін электромагниттік сәуле шығарудың кейбір бөлігі ғана Жер [[атмосфера]]сында жұтылмай өтеді. Ал гамма-сәуле шығарудың барлығы дерлік Жер атмосферасының [[озон қабаты]] жұтылады. Жер бетіндегі тіршіліктің өмір сүруі тікелей осы [[озон қабаты]]ның сақталуына байланысты. Электромагниттік сәуле шығарудың жеке түрлерінің арасындағы сапалық айырмашылық толқын ұзындықтары қысқарған сайын байқала бастайды. Қысқа толқынды электромагниттік сәулелерде корпускулалық қасиеттер басым. <ref>Физика: Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-Ф49 математика бағытындағы 11 сыныбына арналған оқулық /С. Түяқбаев, Ш. Насохова, Б. Кронгарт, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы. — 384 бет, суретті. ISBN 9965-36-055-3</ref> == Электромагниттік спектрдің қасиеттері == * Барлық электромагниттік толқындардағы магниттік күштің бағыты толқынның толқынның таралу бағытына перпендикуляр бағытталған. * Электромагниттік толқындардағы электрлік күштің бағыты магниттік күшке де, толқынның қозғалысының бағытына да перпендикуляр. * Электромагниттік толқындардағы магниттік күштің қуаты әрдайым электрлік күштің қуатына тең. * Электромагниттік толқындар бірнеше үздіксіз толқындардан тұрады, олар әр түрлі болып топтасуы мүмкін, олардың кішкентай бөлігі ғана көрінерлік болуы мүмкін. * Электромагниттік толқындар сонымен қатар элетр және магнит өрістерінің дірілдеуші (вибрацияланған) толқындары ретінде де қарастырылады, олар затта немесе барлық көлем бойынша таралады. == Оптикалық спектр == Оптикалық спектр (''грек.'' optіke – көзбен қабылдау жөніндегі ғылым, ''лат.'' spectrum – көрсету, бейнелеу) - көрінетін жарықты, инфрақызыл және ультракүлгін сәулеленулерді қамтитын [[электромагниттік толқын]]дардың жиынтығы.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0</ref> [[File:EM Spectrum Properties.svg|thumb|Оптикалық спектрлер]] Оптикалық спектрлер – толқын ұзындығы диапазоны 103 – 10 – 3 мкм аралығындағы электрмагниттік сәуле шығару спектрлері. Оптикалық спектрлер шығару спектрлері (''эмиссиондық спектр'' деп те аталады), жұту спектрлері (''абсорбциялық спектрлер''), шашырау және шағылу спектрлері болып ажыратылады. Оптикалық спектрлер физиканың бір саласы – [[спектроскопия]]да зерттеледі. Оптикалық жарыққа электромагниттік толқындар шкаласының ''инфрақызыл'', ''көрінетін'' және ''ультракүлгін'' сәулелерінің диапазоны жатады. Түріне қарай оптикалық спектрлер сызықтық ''(жеке спектрлік сызықтардан)'', жолақтық ''(тығыз орналасқан спектрлік сызықтардан тұратын жолақтар)'' және тұтас ''(толқын ұзындығының кең ауқымын қамтитын)'' спектрлер болып бөлінеді. Тұтас спектрді термодинамикалық тепе-теңдіктегі қызған қатты денелер мен сұйықтықтар шығарады. Тұтас спектрдегі энергияның толқын жиілігі бойынша таралуы М.Планктың сәуле шығару заңына бағынады (қ. Жылулық сәуле). Сызықтық спектрлер атомдардағы электрондардың энергия деңгейлері арасындағы кванттық ауысу нәтижесінде пайда болады (қ. Атомдық спектр). Қарапайым молекулалардың электрондық, айналмалы және тербелмелі энергия деңгейлері араларындағы ауысулар жолақтық спектр береді (қ. Молекулалық спектрлер). Сызықтық және жолақ спектрлерді сиретілген газдар мен булар шығарады. Оптикалық спектрді тіркеу үшін фотографиялық әдістер, сонымен қатар ультракүлгін сәулелер диапозонында фотоэлементтік әдістер мен фотондар есептеуіштері, ал [[инфрақызыл сәуле]] диапозонында ''термоэлементтер'' мен ''болометрлер'' кеңінен қолданылады. Заттардың құрылысын, құрамын зерттеуде оптикалық спектрдің маңызы зор. <ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том; Фриш С.Э., Оптические спектры атомов, М., 1963; Полатбеков П., Оптика, А., 1967; Шпольский Э.В., Атомная физика, 6-изд., т. 1, М., 1974; Ландсберг Г.С., Оптика, 5-изд., М., 1976.</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} [[Санат:Электромагнетизм]] {{Stub}} 31xeo189c0punl9iayt0jqfz0c2lems 3614098 3614096 2026-06-06T12:03:23Z Meyirim 176477 Сөзді жөндеп жаздым. 3614098 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Spectre.svg|thumb|right|Электромагниттік толқын шығару диапазондарының картасы]] '''Электромагниттік спектр''' - электромагниттік толқындарының барлық диапазондарының жиынтығы. Электромагниттік толқындар теледидарда және радиохабарда, телекоммункацияда, сонымен бірге тамақ әзірлеу үшін де қолданылады. == Электромагнитті толқындарының диапазоны == Электромагниттік толқындар шкаласы (v < 10²¹ Гц) төменгі жиілікті толқындар мен [[радиотолқындар]]дан бастап, гамма сәулелерге дейінгі (v < 1021 Гц) аралықты қамтиды. Жиілік пен ұзындықтарына байланысты әр түрлі электромагниттік толқындарды шартты түрде шығарып алу және тіркеу тәсіліне, затпен өзара әсерлесу сипаты бойынша ''диапазондарға'' бөледі. Төменгі жиілікті толқындар шығару, радиотолқындар, инфрақызыл сәулелер, көрінетін жарық, ультракүлгін сәулелер, рентгендік сәулелер жәпе <math>\gamma</math> - гамма шығару деп диапазондарға бөлу қабылданған. ===Төменгі жиілікті толқындар=== Бұл толқындарды арнайы жасалған [[генераторлар]] мен [[айнымалы ток]]тың генераторлары шығарады. Электрлік приборлар мен электрлік қозғалтқыштардың басым көпшілігі жиілігі 50—60 Гц айнымалы тоқпен қоректенеді. ===Радиотолқындар=== Радиосәулелерді шығаратын генераторлармен таныссыңдар. Олардың толқын ұзындықтары 10⁻⁶м-ден 5 ·10⁴ м-ге дейінгі аймақты қамтиды. ===Инфрақызыл, көрінетін жарық және ультракүлгін сәулелер шығару=== Толқын ұзындығы 2 мм-ден 760 нм-ге дейінгі, жылулық және электрлік әсерлерден [[молекулалар]] мен [[атомдар]]дың тербелісі кезінде инфрақызыл сәулелер шығады. Оны 1800 ж. Гершель ашқан еді. [[Инфрақызыл толқын]]дарды кейде жылулық сәуле деп те атайды. Адамның көзіне әсер етіп, көру сезімін туғызатын электромагниттік толқынның бөлігін көрінетін жарық дейді. Ол ұзындығы 380 нм (күлгін түс) мен 760 нм (қызыл түс) толқын аралықтарында болады және электромагниттік толқындардың диапазонында өте шамалы бөлікті құрайды. Толқын ұзындығы 400 нм-ден 10 нм-ге дейін болатын ультракүлгін сәулелерді шапшаң электрондардың әсерінен туындайтын солғын разряд арқылы алады. [[Ультракүлгін сәулелену|Ультракүлгін сәулелерді]] 1801 жылы И. Риттер мен У. Волластон алғаш рет шығарған. Ультракүлгін сәулелер де инфрақызыл сәулелер секілді көрінбейді. Бірақ химиялык активтігі жоғары. Шыны ультракүлгін сәулелерді жақсы жұтады. Зерттеу жұмыстарында кварц немесе арнайы жасанды кристалдар қолданылады. Бұл сәулелерді атомдар немесе молекуладағы электрондар бір энергетикалық денгейден екінші деңгейге ауысқан кезде шығарады. ===Рентген сәулелері=== 1895 жылы [[Вильгельм Конрад Рентген|В . Рентген]] толқын ұзындығы 10 нм-ден 10⁻³нм болатын, ультракүлгін толқындар ұзындығынан қысқа сәуле шығарудың түрін ашты. Рентген сәулелері шапшаң электрондар мен зарядталған бөлшектер кенет тежелгенде пайда болады. Қолданылу аймағы өте кең рентген сәулелерінің көзі рентген түтіктері болып табылады. Рентген бұл сәулелердің қасиеттерін зерттеу арқылы олардың жұтылуы түрліше екенін анықтады. Көбірек жұтылатын сәулелерді "жұмсақ", нашар жұтылатын сәулелерді "қатқыл" рентген сәулелері деп атаған. ===Гамма-сәуле шығару=== Электромагниттік сәуле шығарудың ішіндегі толқын ұзындығы ең қысқасы — гамма-сәулелер. Олардың толқын ұзындығы 10⁻¹⁰м мен 3 · 10⁻¹³ м аралығында болады. Гамма-сәулелер қозған атом ядроларында және радиоактивті ыдырау құбылысы кезінде шығарылады. Оның көзі Жер бетінде де, ғарышта да кездеседі. Ғарыштан келетін электромагниттік сәуле шығарудың кейбір бөлігі ғана Жер [[атмосфера]]сында жұтылмай өтеді. Ал гамма-сәуле шығарудың барлығы дерлік Жер атмосферасының [[озон қабаты]] жұтылады. Жер бетіндегі тіршіліктің өмір сүруі тікелей осы [[озон қабаты]]ның сақталуына байланысты. Электромагниттік сәуле шығарудың жеке түрлерінің арасындағы сапалық айырмашылық толқын ұзындықтары қысқарған сайын байқала бастайды. Қысқа толқынды электромагниттік сәулелерде корпускулалық қасиеттер басым. <ref>Физика: Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-Ф49 математика бағытындағы 11 сыныбына арналған оқулық /С. Түяқбаев, Ш. Насохова, Б. Кронгарт, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы. — 384 бет, суретті. ISBN 9965-36-055-3</ref> == Электромагниттік спектрдің қасиеттері == * Барлық электромагниттік толқындардағы магниттік күштің бағыты толқынның толқынның таралу бағытына перпендикуляр бағытталған. * Электромагниттік толқындардағы электрлік күштің бағыты магниттік күшке де, толқынның қозғалысының бағытына да перпендикуляр. * Электромагниттік толқындардағы магниттік күштің қуаты әрдайым электрлік күштің қуатына тең. * Электромагниттік толқындар бірнеше үздіксіз толқындардан тұрады, олар әр түрлі болып топтасуы мүмкін, олардың кішкентай бөлігі ғана көрінерлік болуы мүмкін. * Электромагниттік толқындар сонымен қатар элетр және магнит өрістерінің дірілдеуші (вибрацияланған) толқындары ретінде де қарастырылады, олар затта немесе барлық көлем бойынша таралады. == Оптикалық спектр == Оптикалық спектр (''грек.'' optіke – көзбен қабылдау жөніндегі ғылым, ''лат.'' spectrum – көрсету, бейнелеу) - көрінетін жарықты, инфрақызыл және ультракүлгін сәулеленулерді қамтитын [[электромагниттік толқын]]дардың жиынтығы.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0</ref> [[File:EM Spectrum Properties.svg|thumb|Оптикалық спектрлер]] Оптикалық спектрлер – толқын ұзындығы диапазоны 103 – 10 – 3 мкм аралығындағы электрмагниттік сәуле шығару спектрлері. Оптикалық спектрлер шығару спектрлері (''эмиссиондық спектр'' деп те аталады), жұту спектрлері (''абсорбциялық спектрлер''), шашырау және шағылу спектрлері болып ажыратылады. Оптикалық спектрлер физиканың бір саласы – [[спектроскопия]]да зерттеледі. Оптикалық жарыққа электромагниттік толқындар шкаласының ''инфрақызыл'', ''көрінетін'' және ''ультракүлгін'' сәулелерінің диапазоны жатады. Түріне қарай оптикалық спектрлер сызықтық ''(жеке спектрлік сызықтардан)'', жолақтық ''(тығыз орналасқан спектрлік сызықтардан тұратын жолақтар)'' және тұтас ''(толқын ұзындығының кең ауқымын қамтитын)'' спектрлер болып бөлінеді. Тұтас спектрді термодинамикалық тепе-теңдіктегі қызған қатты денелер мен сұйықтықтар шығарады. Тұтас спектрдегі энергияның толқын жиілігі бойынша таралуы М.Планктың сәуле шығару заңына бағынады (қ. Жылулық сәуле). Сызықтық спектрлер атомдардағы электрондардың энергия деңгейлері арасындағы кванттық ауысу нәтижесінде пайда болады (қ. Атомдық спектр). Қарапайым молекулалардың электрондық, айналмалы және тербелмелі энергия деңгейлері араларындағы ауысулар жолақтық спектр береді (қ. Молекулалық спектрлер). Сызықтық және жолақ спектрлерді сиретілген газдар мен булар шығарады. Оптикалық спектрді тіркеу үшін фотографиялық әдістер, сонымен қатар ультракүлгін сәулелер диапозонында фотоэлементтік әдістер мен фотондар есептеуіштері, ал [[инфрақызыл сәуле]] диапозонында ''термоэлементтер'' мен ''болометрлер'' кеңінен қолданылады. Заттардың құрылысын, құрамын зерттеуде оптикалық спектрдің маңызы зор. <ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том; Фриш С.Э., Оптические спектры атомов, М., 1963; Полатбеков П., Оптика, А., 1967; Шпольский Э.В., Атомная физика, 6-изд., т. 1, М., 1974; Ландсберг Г.С., Оптика, 5-изд., М., 1976.</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} [[Санат:Электромагнетизм]] {{Stub}} 7zoeslw6pqsjjyxdjyulstxbu4dvli2 3614103 3614098 2026-06-06T12:11:08Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3614103 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Spectre.svg|thumb|right|Электромагниттік толқын шығару диапазондарының картасы]] '''Электромагниттік спектр''' - электромагниттік толқындарының барлық диапазондарының жиынтығы. Электромагниттік толқындар теледидарда және радиохабарда, телекоммункацияда, сонымен бірге тамақ әзірлеу үшін де қолданылады. == Электромагнитті толқындарының диапазоны == Электромагниттік толқындар шкаласы (v < 10²¹ Гц) төменгі жиілікті толқындар мен [[радиотолқындар]]дан бастап, гамма сәулелерге дейінгі (v < 1021 Гц) аралықты қамтиды. Жиілік пен ұзындықтарына байланысты әр түрлі электромагниттік толқындарды шартты түрде шығарып алу және тіркеу тәсіліне, затпен өзара әсерлесу сипаты бойынша ''диапазондарға'' бөледі. Төменгі жиілікті толқындар шығару, радиотолқындар, инфрақызыл сәулелер, көрінетін жарық, ультракүлгін сәулелер, рентгендік сәулелер жәпе <math>\gamma</math> - гамма шығару деп диапазондарға бөлу қабылданған. ===Төменгі жиілікті толқындар=== Бұл толқындарды арнайы жасалған [[генераторлар]] мен [[айнымалы ток]]тың генераторлары шығарады. Электрлік приборлар мен электрлік қозғалтқыштардың басым көпшілігі жиілігі 50—60 Гц айнымалы тоқпен қоректенеді. ===Радиотолқындар=== Радиосәулелерді шығаратын генераторлармен таныссыңдар. Олардың толқын ұзындықтары 10⁻⁶м-ден 5 ·10⁴ м-ге дейінгі аймақты қамтиды. ===Инфрақызыл, көрінетін жарық және ультракүлгін сәулелер шығару=== Толқын ұзындығы 2 мм-ден 760 нм-ге дейінгі, жылулық және электрлік әсерлерден [[молекулалар]] мен [[атомдар]]дың тербелісі кезінде инфрақызыл сәулелер шығады. Оны 1800 ж. Гершель ашқан еді. [[Инфрақызыл толқын]]дарды кейде жылулық сәуле деп те атайды. Адамның көзіне әсер етіп, көру сезімін туғызатын электромагниттік толқынның бөлігін көрінетін жарық дейді. Ол ұзындығы 380 нм (күлгін түс) мен 760 нм (қызыл түс) толқын аралықтарында болады және электромагниттік толқындардың диапазонында өте шамалы бөлікті құрайды. Толқын ұзындығы 400 нм-ден 10 нм-ге дейін болатын ультракүлгін сәулелерді шапшаң электрондардың әсерінен туындайтын солғын разряд арқылы алады. [[Ультракүлгін сәулелену|Ультракүлгін сәулелерді]] 1801 жылы И. Риттер мен У. Волластон алғаш рет шығарған. Ультракүлгін сәулелер де инфрақызыл сәулелер секілді көрінбейді. Бірақ химиялык активтігі жоғары. Шыны ультракүлгін сәулелерді жақсы жұтады. Зерттеу жұмыстарында кварц немесе арнайы жасанды кристалдар қолданылады. Бұл сәулелерді атомдар немесе молекуладағы электрондар бір энергетикалық денгейден екінші деңгейге ауысқан кезде шығарады. ===Рентген сәулелері=== 1895 жылы [[Вильгельм Конрад Рентген|В . Рентген]] толқын ұзындығы 10 нм-ден 10⁻³нм болатын, ультракүлгін толқындар ұзындығынан қысқа сәуле шығарудың түрін ашты. Рентген сәулелері шапшаң электрондар мен зарядталған бөлшектер кенет тежелгенде пайда болады. Қолданылу аймағы өте кең рентген сәулелерінің көзі рентген түтіктері болып табылады. Рентген бұл сәулелердің қасиеттерін зерттеу арқылы олардың жұтылуы түрліше екенін анықтады. Көбірек жұтылатын сәулелерді "жұмсақ", нашар жұтылатын сәулелерді "қатқыл" рентген сәулелері деп атаған. ===Гамма-сәуле шығару=== Электромагниттік сәуле шығарудың ішіндегі толқын ұзындығы ең қысқасы — гамма-сәулелер. Олардың толқын ұзындығы 10⁻¹⁰м мен 3 · 10⁻¹³ м аралығында болады. Гамма-сәулелер қозған атом ядроларында және радиоактивті ыдырау құбылысы кезінде шығарылады. Оның көзі Жер бетінде де, ғарышта да кездеседі. Ғарыштан келетін электромагниттік сәуле шығарудың кейбір бөлігі ғана Жер [[атмосфера]]сында жұтылмай өтеді. Ал гамма-сәуле шығарудың барлығы дерлік Жер атмосферасының [[озон қабаты]] жұтылады. Жер бетіндегі тіршіліктің өмір сүруі тікелей осы [[озон қабаты]]ның сақталуына байланысты. Электромагниттік сәуле шығарудың жеке түрлерінің арасындағы сапалық айырмашылық толқын ұзындықтары қысқарған сайын байқала бастайды. Қысқа толқынды электромагниттік сәулелерде корпускулалық қасиеттер басым. <ref>Физика: Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-Ф49 математика бағытындағы 11 сыныбына арналған оқулық /С. Түяқбаев, Ш. Насохова, Б. Кронгарт, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы. — 384 бет, суретті. ISBN 9965-36-055-3</ref> == Электромагниттік спектрдің қасиеттері == * Барлық электромагниттік толқындардағы магниттік күштің бағыты толқынның толқынның таралу бағытына перпендикуляр бағытталған. * Электромагниттік толқындардағы электрлік күштің бағыты магниттік күшке де, толқынның қозғалысының бағытына да перпендикуляр. * Электромагниттік толқындардағы магниттік күштің қуаты әрдайым электрлік күштің қуатына тең. * Электромагниттік толқындар бірнеше үздіксіз толқындардан тұрады, олар әр түрлі болып топтасуы мүмкін, олардың кішкентай бөлігі ғана көрінерлік болуы мүмкін. * Электромагниттік толқындар сонымен қатар элетр және магнит өрістерінің дірілдеуші (вибрацияланған) толқындары ретінде де қарастырылады, олар затта немесе барлық көлем бойынша таралады. == Оптикалық спектр == Оптикалық спектр (''грек.'' optіke – көзбен қабылдау жөніндегі ғылым, ''лат.'' spectrum – көрсету, бейнелеу) - көрінетін жарықты, инфрақызыл және ультракүлгін сәулеленулерді қамтитын [[электромагниттік толқын]]дардың жиынтығы.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0</ref> [[File:EM Spectrum Properties.svg|thumb|Оптикалық спектрлер]] Оптикалық спектрлер – толқын ұзындығы диапазоны 103 – 10 – 3 мкм аралығындағы электрмагниттік сәуле шығару спектрлері. Оптикалық спектрлер шығару спектрлері (''эмиссиондық спектр'' деп те аталады), жұту спектрлері (''абсорбциялық спектрлер''), шашырау және шағылу спектрлері болып ажыратылады. Оптикалық спектрлер физиканың бір саласы – [[спектроскопия]]да зерттеледі. Оптикалық жарыққа электромагниттік толқындар шкаласының ''инфрақызыл'', ''көрінетін'' және ''ультракүлгін'' сәулелерінің диапазоны жатады. Түріне қарай оптикалық спектрлер сызықтық ''(жеке спектрлік сызықтардан)'', жолақтық ''(тығыз орналасқан спектрлік сызықтардан тұратын жолақтар)'' және тұтас ''(толқын ұзындығының кең ауқымын қамтитын)'' спектрлер болып бөлінеді. Тұтас спектрді термодинамикалық тепе-теңдіктегі қызған қатты денелер мен сұйықтықтар шығарады. Тұтас спектрдегі энергияның толқын жиілігі бойынша таралуы М.Планктың сәуле шығару заңына бағынады (қ. Жылулық сәуле). Сызықтық спектрлер атомдардағы электрондардың энергия деңгейлері арасындағы кванттық ауысу нәтижесінде пайда болады (қ. Атомдық спектр). Қарапайым молекулалардың электрондық, айналмалы және тербелмелі энергия деңгейлері араларындағы ауысулар жолақтық спектр береді (қ. Молекулалық спектрлер). Сызықтық және жолақ спектрлерді сиретілген газдар мен булар шығарады. Оптикалық спектрді тіркеу үшін фотографиялық әдістер, сонымен қатар ультракүлгін сәулелер диапозонында фотоэлементтік әдістер мен фотондар есептеуіштері, ал [[инфрақызыл сәуле]] диапозонында ''термоэлементтер'' мен ''болометрлер'' кеңінен қолданылады. Заттардың құрылысын, құрамын зерттеуде оптикалық спектрдің маңызы зор. <ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том; Фриш С.Э., Оптические спектры атомов, М., 1963; Полатбеков П., Оптика, А., 1967; Шпольский Э.В., Атомная физика, 6-изд., т. 1, М., 1974; Ландсберг Г.С., Оптика, 5-изд., М., 1976.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Stub}} [[Санат:Электромагнетизм]] kuiif88ibw2bx9rzrax9aly85rezxox 3614104 3614103 2026-06-06T12:11:30Z 1nter pares 146705 /* */ 3614104 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Spectre.svg|thumb|right|Электромагниттік толқын шығару диапазондарының картасы]] '''Электромагниттік спектр''' — электромагниттік толқындарының барлық диапазондарының жиынтығы. Электромагниттік толқындар теледидарда және радиохабарда, телекоммункацияда, сонымен бірге тамақ әзірлеу үшін де қолданылады. == Электромагнитті толқындарының диапазоны == Электромагниттік толқындар шкаласы (v < 10²¹ Гц) төменгі жиілікті толқындар мен [[радиотолқындар]]дан бастап, гамма сәулелерге дейінгі (v < 1021 Гц) аралықты қамтиды. Жиілік пен ұзындықтарына байланысты әр түрлі электромагниттік толқындарды шартты түрде шығарып алу және тіркеу тәсіліне, затпен өзара әсерлесу сипаты бойынша ''диапазондарға'' бөледі. Төменгі жиілікті толқындар шығару, радиотолқындар, инфрақызыл сәулелер, көрінетін жарық, ультракүлгін сәулелер, рентгендік сәулелер жәпе <math>\gamma</math> - гамма шығару деп диапазондарға бөлу қабылданған. ===Төменгі жиілікті толқындар=== Бұл толқындарды арнайы жасалған [[генераторлар]] мен [[айнымалы ток]]тың генераторлары шығарады. Электрлік приборлар мен электрлік қозғалтқыштардың басым көпшілігі жиілігі 50—60 Гц айнымалы тоқпен қоректенеді. ===Радиотолқындар=== Радиосәулелерді шығаратын генераторлармен таныссыңдар. Олардың толқын ұзындықтары 10⁻⁶м-ден 5 ·10⁴ м-ге дейінгі аймақты қамтиды. ===Инфрақызыл, көрінетін жарық және ультракүлгін сәулелер шығару=== Толқын ұзындығы 2 мм-ден 760 нм-ге дейінгі, жылулық және электрлік әсерлерден [[молекулалар]] мен [[атомдар]]дың тербелісі кезінде инфрақызыл сәулелер шығады. Оны 1800 ж. Гершель ашқан еді. [[Инфрақызыл толқын]]дарды кейде жылулық сәуле деп те атайды. Адамның көзіне әсер етіп, көру сезімін туғызатын электромагниттік толқынның бөлігін көрінетін жарық дейді. Ол ұзындығы 380 нм (күлгін түс) мен 760 нм (қызыл түс) толқын аралықтарында болады және электромагниттік толқындардың диапазонында өте шамалы бөлікті құрайды. Толқын ұзындығы 400 нм-ден 10 нм-ге дейін болатын ультракүлгін сәулелерді шапшаң электрондардың әсерінен туындайтын солғын разряд арқылы алады. [[Ультракүлгін сәулелену|Ультракүлгін сәулелерді]] 1801 жылы И. Риттер мен У. Волластон алғаш рет шығарған. Ультракүлгін сәулелер де инфрақызыл сәулелер секілді көрінбейді. Бірақ химиялык активтігі жоғары. Шыны ультракүлгін сәулелерді жақсы жұтады. Зерттеу жұмыстарында кварц немесе арнайы жасанды кристалдар қолданылады. Бұл сәулелерді атомдар немесе молекуладағы электрондар бір энергетикалық денгейден екінші деңгейге ауысқан кезде шығарады. ===Рентген сәулелері=== 1895 жылы [[Вильгельм Конрад Рентген|В . Рентген]] толқын ұзындығы 10 нм-ден 10⁻³нм болатын, ультракүлгін толқындар ұзындығынан қысқа сәуле шығарудың түрін ашты. Рентген сәулелері шапшаң электрондар мен зарядталған бөлшектер кенет тежелгенде пайда болады. Қолданылу аймағы өте кең рентген сәулелерінің көзі рентген түтіктері болып табылады. Рентген бұл сәулелердің қасиеттерін зерттеу арқылы олардың жұтылуы түрліше екенін анықтады. Көбірек жұтылатын сәулелерді "жұмсақ", нашар жұтылатын сәулелерді "қатқыл" рентген сәулелері деп атаған. ===Гамма-сәуле шығару=== Электромагниттік сәуле шығарудың ішіндегі толқын ұзындығы ең қысқасы — гамма-сәулелер. Олардың толқын ұзындығы 10⁻¹⁰м мен 3 · 10⁻¹³ м аралығында болады. Гамма-сәулелер қозған атом ядроларында және радиоактивті ыдырау құбылысы кезінде шығарылады. Оның көзі Жер бетінде де, ғарышта да кездеседі. Ғарыштан келетін электромагниттік сәуле шығарудың кейбір бөлігі ғана Жер [[атмосфера]]сында жұтылмай өтеді. Ал гамма-сәуле шығарудың барлығы дерлік Жер атмосферасының [[озон қабаты]] жұтылады. Жер бетіндегі тіршіліктің өмір сүруі тікелей осы [[озон қабаты]]ның сақталуына байланысты. Электромагниттік сәуле шығарудың жеке түрлерінің арасындағы сапалық айырмашылық толқын ұзындықтары қысқарған сайын байқала бастайды. Қысқа толқынды электромагниттік сәулелерде корпускулалық қасиеттер басым. <ref>Физика: Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-Ф49 математика бағытындағы 11 сыныбына арналған оқулық /С. Түяқбаев, Ш. Насохова, Б. Кронгарт, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы. — 384 бет, суретті. ISBN 9965-36-055-3</ref> == Электромагниттік спектрдің қасиеттері == * Барлық электромагниттік толқындардағы магниттік күштің бағыты толқынның толқынның таралу бағытына перпендикуляр бағытталған. * Электромагниттік толқындардағы электрлік күштің бағыты магниттік күшке де, толқынның қозғалысының бағытына да перпендикуляр. * Электромагниттік толқындардағы магниттік күштің қуаты әрдайым электрлік күштің қуатына тең. * Электромагниттік толқындар бірнеше үздіксіз толқындардан тұрады, олар әр түрлі болып топтасуы мүмкін, олардың кішкентай бөлігі ғана көрінерлік болуы мүмкін. * Электромагниттік толқындар сонымен қатар элетр және магнит өрістерінің дірілдеуші (вибрацияланған) толқындары ретінде де қарастырылады, олар затта немесе барлық көлем бойынша таралады. == Оптикалық спектр == Оптикалық спектр (''грек.'' optіke – көзбен қабылдау жөніндегі ғылым, ''лат.'' spectrum – көрсету, бейнелеу) - көрінетін жарықты, инфрақызыл және ультракүлгін сәулеленулерді қамтитын [[электромагниттік толқын]]дардың жиынтығы.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0</ref> [[File:EM Spectrum Properties.svg|thumb|Оптикалық спектрлер]] Оптикалық спектрлер – толқын ұзындығы диапазоны 103 – 10 – 3 мкм аралығындағы электрмагниттік сәуле шығару спектрлері. Оптикалық спектрлер шығару спектрлері (''эмиссиондық спектр'' деп те аталады), жұту спектрлері (''абсорбциялық спектрлер''), шашырау және шағылу спектрлері болып ажыратылады. Оптикалық спектрлер физиканың бір саласы – [[спектроскопия]]да зерттеледі. Оптикалық жарыққа электромагниттік толқындар шкаласының ''инфрақызыл'', ''көрінетін'' және ''ультракүлгін'' сәулелерінің диапазоны жатады. Түріне қарай оптикалық спектрлер сызықтық ''(жеке спектрлік сызықтардан)'', жолақтық ''(тығыз орналасқан спектрлік сызықтардан тұратын жолақтар)'' және тұтас ''(толқын ұзындығының кең ауқымын қамтитын)'' спектрлер болып бөлінеді. Тұтас спектрді термодинамикалық тепе-теңдіктегі қызған қатты денелер мен сұйықтықтар шығарады. Тұтас спектрдегі энергияның толқын жиілігі бойынша таралуы М.Планктың сәуле шығару заңына бағынады (қ. Жылулық сәуле). Сызықтық спектрлер атомдардағы электрондардың энергия деңгейлері арасындағы кванттық ауысу нәтижесінде пайда болады (қ. Атомдық спектр). Қарапайым молекулалардың электрондық, айналмалы және тербелмелі энергия деңгейлері араларындағы ауысулар жолақтық спектр береді (қ. Молекулалық спектрлер). Сызықтық және жолақ спектрлерді сиретілген газдар мен булар шығарады. Оптикалық спектрді тіркеу үшін фотографиялық әдістер, сонымен қатар ультракүлгін сәулелер диапозонында фотоэлементтік әдістер мен фотондар есептеуіштері, ал [[инфрақызыл сәуле]] диапозонында ''термоэлементтер'' мен ''болометрлер'' кеңінен қолданылады. Заттардың құрылысын, құрамын зерттеуде оптикалық спектрдің маңызы зор. <ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том; Фриш С.Э., Оптические спектры атомов, М., 1963; Полатбеков П., Оптика, А., 1967; Шпольский Э.В., Атомная физика, 6-изд., т. 1, М., 1974; Ландсберг Г.С., Оптика, 5-изд., М., 1976.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Stub}} [[Санат:Электромагнетизм]] i35fj0umuean39ny6a9vk8yqpnt2af0 0 104778 3614303 3534793 2026-06-07T11:23:38Z ~2026-33538-35 182209 /* Отбасысы */ 3614303 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Арман Тілектесұлы Бердалин |Шынайы есімі = |Суреті = |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 10.12.1983 |Туған жері = қазіргі [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Ақжар ауданы]], [[Айсары (Солтүстік Қазақстан облысы)|Айсары]] ауылы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{Байрақ|Қазақстан}} |Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] |Мансабы = Қоғам қайраткері, айтыскер, ақын, жазушы, саясаттанушы. |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = Айтыс |Жанры = |Шығармалардың тілі = |Дебюті = |Марапаттары = |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Арман Тілектесұлы Бердалин''' ([[10 желтоқсан]] [[1983 жыл]]ы, [[Айсары (Солтүстік Қазақстан облысы)|Айсары]] ауылында туды) — айтыскер, ақын, жазушы, саясаттанушы. Ұлты — [[Қазақтар|қазақ]], діні — [[ислам]]. ==Өмірбаяны== Арман Тілектесұлы Бердалин [[10 желтоқсан]] [[1983 жыл]]ы, қазіргі [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Ақжар ауданы]], Айсары ауылында туды. [[Көкшетау университеті]]нің саясаттану факультетін бітірген ([[2004 жыл|2004]]). [[Красный Яр (Солтүстік Қазақстан облысы)|Красный Яр]] кентіндегі Мәдениет үйінің директоры ([[2007 жыл|2007]]). 1992 жылы өткен «Әнші балапан» конкурсының жеңімпазы. [[Абай Құнанбайұлы|Абай]]дың 150-жылдығына ([[1995 жыл|1995]]), [[Қарасай батыр]]дың 400 жылдығына ([[1998 жыл|1998]]), [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]тың 110-жылдығына ([[2003 жыл|2003]]), [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев|Мағжан Жұмабаевтың]] 110-жылдығына ([[2003 жыл|2003]], 2-ші орын), Сейтен Сауытбаевтың 95-жылдығына (Гран-при), [[Көкен Шәкеев]]тің 80 жылдығына (Гран-при, [[2004 жыл|2004]]), [[Шығанақ Берсиев]]тың 125-жылдығына (Гран-при, [[2006 жыл|2006]]), [[Қостанай облысы]]ның 70-жылдығына (Гран-при, [[2006 жыл|2006]]), [[Қарағанды облысы]]ның 70-жылдығына ([[2007 жыл|2007]]), [[Ақмола облысы]]ның 70-жылдығына ([[2009 жыл|2009]]) арналып өткізілген көптеген өңірлік, республикалық айтыстардың жеңімпазы. [[Махамбет Өтемісұлы]]ның 200 жылдығына арналған «Жас толқын» фестивалінде 1-орын алды. [[Ресей]]дегі [[Қазақстан]] жылына (Мәскеу, [[2004 жыл|2004]]) арналып өткізілген халықаралық ақындар айтысына қатысқан<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том</ref>. [[2001 жыл]]дан бастап «Реквизит» ЖШС «Бұқпа» газетінің тілшісі. [[2002 жыл]]дан бастап «Камирас» [[Жауапкершілігі шектеулі серіктестік|ЖШС]] «Алаш үні» республикалық газетінің тілшісі. [[2006 жыл]]дан бастап «Көкшетау» МС фольклорлық ансамблінің жетекшісі. [[2007 жыл]]дан бері [[Көкшетау]] қаласының мәдениет пен тілдерді дамыту бөлімінің «Көкше» МС директоры. С. Сауытбековтың 95-жылдығына орай Республикалық ақындар айтысының бас жүлдегері (СҚО) ([[2003 жыл|2003]]); К. Шәкеевтың 80-жылдығына орай Республикалық ақындар айтысының бас лауреаты ([[2004 жыл|2004]]), сондай-ақ [[Қарағанды облысы]]ндағы, [[Атырау]], [[Ақтөбе]], [[Павлодар]] және т.б. қалалардағы республикалық жас ақындар сайыстарының бірнеше мәрте лауреаты. Қазақстанның болашағы туралы болжамы — «Гүлденген мемлекет». Хоббиі — [[бильярд]] ойыны, [[кітап]] оқу, [[өлең]] жазу<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref>. ==Еңбектері== * «'''Айсары'''» кітабы ([[2004 жыл|2004]]). * «'''Қазақ пен арақ'''» кітабы ([[2008 жыл|2008]]). * «'''Жоқ іздеп жүрмін...'''» кітабы ([[2023 жыл|2023]]). ==Отбасысы== * Әкесі — '''Бердалин Тілектес Ибраһимұлы''' — 2012 жылы қайтыс болған. Қойшы. * Анасы — '''Бердалина Гаухар Ахмерқызы''' — зейнеткер, түрлі жұмыстарды атқарған. * Жұбайы — '''Бердалина Алуа Жамбылқызы''' ([[1984 жыл]]ы туған), * Ұлы — '''Тілектес Темірлан Арманұлы''' ([[2004 жыл]]ы туған). * Ұлы — '''Тілектес Марғұлан Арманұлы''' ([[2007 жыл]]ы туған). * Қызы — '''Тілектес Мөлдір Арманқызы''' ([[2009 жыл]]ы туған). * Ұлы — ''' Тілектес Әмірұлан Арманұлы''' ([[2010 жыл]]ы туған). * Ұлы — ''' Тілектес Науан Арманұлы''' ([[2015 жыл]]ы туған). * Ұлы — ''' Тілектес Хазірет-Сұлтан Арманұлы''' ([[2019 жыл]]ы туған). * Ұлы — ''' Тілектес Сұлтан-Бейбарыс Арманұлы''' ([[2022 жыл]]ы туған). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Айтыс ақындары]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] or2zggr2j8kgnbk4of5rb6vtlvr6aw2 0 110775 3614107 2605164 2026-06-06T12:14:47Z Meyirim 176477 Сөзді жөндеп жаздым. 3614107 wikitext text/x-wiki '''Реабилитация''' - ақтау, ақталу, орынсыз тағылған айыптан ақтап шығару. Бұл көбінесе негізсіз тағылған айып-кінәні сот арқылы немесе әкімшілік жолмен жоққа шығару, абырой-атақпен хұқықты кайта калпына келтіру жолымен жүзеге асырылды. Р. әр елдің тарихында кездесіп отыратын оқиға. Бұл процесс біздің елімізде КОКП-нің 20, 22 ж әне 27-съездерінің, сондай-ақ Бүкілодақтық 19 партия [[конференция]]сының шешімдерінен кейін кең түрде жүзеге асырылды. КОКП-нің 20-съезінде [[Сталин|И.В.Сталиннің]] жеке басына табыну қатал айыпталып, репрессиялық саясатқа толық тыйым салынды, лениндік норма қайта қалпына келтірілді, социалистік заңлылықтықатаң сақтау талап етілді. Осыған байланысты 1954-1964 жылдар арасында бұрын репрессияға ұшырап, жазықсыз жазаланғандардың көпшілігі ақталып, азаттық алды қайтыс болғандары кейін ақталды. Бірақ бұл процесс 1960-1984 ж. арасында аздап тоқтап қалды. Елімізде болып өткен [[репрессия]]лар жөніңде айтпауға тырысты, айтқан күннің өзінде ол жөнінде жұқалап қана сөз бөлды. Ал елімізде демократия мен жариялылыктың, плюрализмнің дамуына кең жол ашты, партия халықты қайта құруға, бетбұрыс жасауға, жаңаша ойлауға, құқықтық мемлекетті нығайтуға шақырды. Оның үстіне КОКПОК-нің 1989 ж. «30-40-шы және 50-ші жылдардын бас кезінде орын алған жазалау шараларынын құрбаңдарына қатысты әділеттілікті қалпына келтіру жөніндегі қосымша шаралар туралы» қаулысына сай жазықсыз жазаланғандардың бәрінің толық ақталуына олардың бейнесінің мәңгі есте қалдыруына тиісті жағдай жасалды. ==Ақталған қарағандылықтар== Осыған байланысты әр жылдары орынсыз жауапқа тартылып, жазықсыз жазаға ұшыраған қарағандылықтар Ж.Ақбаев, Ә.Бөкейханов, Ә.Ермеков, Н.Нұрмақов, А.Асылбеков, М.Ғатаулин, Н.Нұрсейітов, М.Ордабаев, Ж.Баймолдин, А.Нарешев, Ж.Өмірбеков, 3.Әбділдин, Б.Жақсылықов, А.Рүстемов, Б.Ысқақов, М.Теміров, Р.Нарешев, т. б. реабилитация алды, яғни толық ақталды.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тарих]] 0q1n6yi0ugo9na3hfiwevnao9xpf9ro 3614108 3614107 2026-06-06T12:15:47Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3614108 wikitext text/x-wiki '''Реабилитация''' - ақтау, ақталу, орынсыз тағылған айыптан ақтап шығару. Бұл көбінесе негізсіз тағылған айып-кінәні сот арқылы немесе әкімшілік жолмен жоққа шығару, абырой-атақпен хұқықты кайта калпына келтіру жолымен жүзеге асырылды. Р. әр елдің тарихында кездесіп отыратын оқиға. Бұл процесс біздің елімізде КОКП-нің 20, 22 ж әне 27-съездерінің, сондай-ақ Бүкілодақтық 19 партия [[конференция]]сының шешімдерінен кейін кең түрде жүзеге асырылды. КОКП-нің 20-съезінде [[Сталин|И.В.Сталиннің]] жеке басына табыну қатал айыпталып, репрессиялық саясатқа толық тыйым салынды, лениндік норма қайта қалпына келтірілді, социалистік заңлылықтықатаң сақтау талап етілді. Осыған байланысты 1954-1964 жылдар арасында бұрын репрессияға ұшырап, жазықсыз жазаланғандардың көпшілігі ақталып, азаттық алды қайтыс болғандары кейін ақталды. Бірақ бұл процесс 1960-1984 ж. арасында аздап тоқтап қалды. Елімізде болып өткен [[репрессия]]лар жөніңде айтпауға тырысты, айтқан күннің өзінде ол жөнінде жұқалап қана сөз бөлды. Ал елімізде демократия мен жариялылыктың, плюрализмнің дамуына кең жол ашты, партия халықты қайта құруға, бетбұрыс жасауға, жаңаша ойлауға, құқықтық мемлекетті нығайтуға шақырды. Оның үстіне КОКПОК-нің 1989 ж. «30-40-шы және 50-ші жылдардын бас кезінде орын алған жазалау шараларынын құрбаңдарына қатысты әділеттілікті қалпына келтіру жөніндегі қосымша шаралар туралы» қаулысына сай жазықсыз жазаланғандардың бәрінің толық ақталуына олардың бейнесінің мәңгі есте қалдыруына тиісті жағдай жасалды. ==Ақталған қарағандылықтар== Осыған байланысты әр жылдары орынсыз жауапқа тартылып, жазықсыз жазаға ұшыраған қарағандылықтар Ж.Ақбаев, Ә.Бөкейханов, Ә.Ермеков, Н.Нұрмақов, А.Асылбеков, М.Ғатаулин, Н.Нұрсейітов, М.Ордабаев, Ж.Баймолдин, А.Нарешев, Ж.Өмірбеков, 3.Әбділдин, Б.Жақсылықов, А.Рүстемов, Б.Ысқақов, М.Теміров, Р.Нарешев, т. б. реабилитация алды, яғни толық ақталды.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тарих]] t7uzvyfs6sjor6qbehslz3ye7sthkia 3 122375 3614178 3612685 2026-06-06T19:36:40Z Елмұрат Х 157319 /* Алтын Орда дәуіріндегі тұрақжайлар */ 3614178 wikitext text/x-wiki {{Мұрағат|қыркүйек 2011 — қаңтар 2015|қаңтар 2015 — 2016 қаңтар|қаңтар 2016 — қаңтар 2017|қаңтар 2017 — сәуір 2019|маусым 2019 — желтоқсан 2020|ақпан 2021 — қаңтар 2022|ақпан 2022 — қаңтар 2023|қаңтар 2023 — сәуір 2024}} {{астынан}} == Жою №1 == Қайырлы күн. Мына қажетсіз айрық бетті <s>Мұқыр ауылдық округі</s> жою керек болып тұр. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 05:29, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05) :Алматы облысындағысының атауы шынымен Мұқыры ма? [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 08:34, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05) ::Иә, шынымен Мұқыры. Орысшасы ''Мукры''. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:51, 2024 ж. сәуірдің 29 (+05) :Жетісу облысында мұндай ауыл бар ғой [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 16:51, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05) == Павел Архипович Загребельный‎ == Павел Архипович Загребельный‎ мақаласынан не үшін «КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері» деген санатты алып тастадың? Себебін айта кетсең, келесіде қоймас үшін. [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) --[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 12:38, 2024 ж. мамырдың 1 (+05) : Түсіндім, кешірерсің, автоматты шығатын болып тұр ғой.--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 12:41, 2024 ж. мамырдың 1 (+05) ::Кеш жарық {{@|Мағыпар}}! Сонымен қатар {{tl|туғанжері}}, {{tl|қайтысболғанжері}} деген үлгілерді қолдансаңыз, автоматты түрде туған/қайтыс болған жерлердің санаты пайда болады --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:58, 2024 ж. мамырдың 1 (+05) == Үлгі:Азаматтық қақтығыс == Қайырлы күн, ''[[Үлгі:Азаматтық қақтығыс|Азаматтық қақтығыс]]'' үлгісін дұрыстап жібересіз ба? ''Себеп'' деген істемей тұр. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 15:30, 2024 ж. мамырдың 7 (+05) :Сосын, ''Нәтиже'' дегенде алғашқы сөйлемде * белгісі істемейді, мысалы [[Қазақстандағы жер наразылығы (2016)]] мақаласында көрсеңіз болады. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 15:41, 2024 ж. мамырдың 7 (+05) :Иә, енді істейді. Бірақ "жұлдызшаны" білмедім. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 17:29, 2024 ж. мамырдың 7 (+05) ::{{@|Casserium}}''*'' барлық үлгілерде солай дұрыс көрсетпейді, метауикиден болу керек --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:15, 2024 ж. мамырдың 8 (+05) :::Иә солай шығар онда -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 01:27, 2024 ж. мамырдың 8 (+05) == Албан тілі мақалам жоққа шығарылды. == Менің жақында істегем мақаламда қате кеткен болар, мақаланың қате кеткен жері бар ма? Болмаса жоққа шығарудың себе не? [[Қатысушы:Nafpeg|Nafpeg]] ([[Қатысушы талқылауы:Nafpeg|талқылау]]) 17:21, 2024 ж. мамырдың 8 (+05) :Себебі, сіз аудару функция арқылы мақаланы аяғына дейін өңдеген жоқсыз. Тыныс белгілер, дереккөздер арасында интервал қалып қойған, сонымен қатар дайын үлгіні пайдаланбай отырсыз --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:46, 2024 ж. мамырдың 9 (+05) == Мақалада қате бар == Қайырлы күн, [[Egov.Press|мына мақалада]] суретті жойып жіберген екен. Қырғызша нұсқасындағыдай түзеп жіберсеңіз керемет болар еді. [[Арнайы:Үлесі/37.99.97.162|37.99.97.162]] 17:42, 2024 ж. мамырдың 11 (+05) : Қайырлы күн! Суретті түзеп қойдым;-[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:52, 2024 ж. мамырдың 11 (+05) == Қате == Қайырлы кеш. Біраздан бері [[Үлгі:Елді мекен-Қазақстан]] дұрыс істемей тұр. Атырау облысының барлық елді мекендерінде '''<imagemap>: 2 жолдағы кескін жарамсыз, әрбір жол мынаның біреуінен басталу қажет:''' деген жазу шығады. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 23:06, 2024 ж. мамырдың 15 (+05) ::{{@|Casserium}}, үлгі қате емес. Позкарта үлгісіне қосымша үлгі жасалды. Түзетілді --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:39, 2024 ж. мамырдың 16 (+05) :::Көп рақмет -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 22:52, 2024 ж. мамырдың 16 (+05) == Жеңіл атлетші == Сәлеметсізбе! Жеңіл атлетші‎ үлгісі дүрыс істемей жатыр. ең төменгі жағында ақпаратты көрсетпейді (10 000м ден бастап). мүмкін шаблон тым созылғандықтан шығар? қалай түзетуге болады? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 22:54, 2024 ж. мамырдың 18 (+05) :{{@|TalgatSnow}}Қайырлы күн, уақыт болғанда тексерістен өткіземін. Ұзақ үлгі екен, асықпай қарау керек --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 16:56, 2024 ж. мамырдың 19 (+05) ::Ok [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 21:56, 2024 ж. мамырдың 19 (+05) == Мақалаларды жою == Қайырлы кеш, мына мақалаларды жоюға ұсынамын. * <s>Атбасар түсті металдар тресі (Атбасцветмет)</s> * <s>ХVІІІ ғасырдың екінші жартысы – ХІХ ғасырдың басында Ертістің оң жағалауына көшу.</s> * <s>Қорғанысқа және басқаруға жұмсалатын шығыстар</s> * <s>Гринвуд Джеймс</s> * <s>Зат мөлшері. Авогадро саны. Молярлық масса</s> * <s>Ең кіші шекті өлшем</s> * <s>Ең үлкен шекті өлшем</s> * ''Есенжол Қаниұлы Әлиаров'' * <s>Шіркеулік славянизмдер</s> * ''Байзақ ауданының ескерткіштері'' * <s>Иоганни Густав Ренат</s> * <s>Әбілқайыр Мұқамбет Ғази Баһадур хан</s> * <s>Әуе-десанттық күштер күні</s> * <s>Өздігінен даму</s> * <s>Сесиль Джон Родс</s> [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 02:25, 2024 ж. мамырдың 20 (+05) :Қалғандары не себеппен жойылмады? [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 04:37, 2024 ж. мамырдың 21 (+05) == Үш мақала жою == Мыналарды жоюға ұсынамын: * <s>Өзіндік маркетинг</s> * ''Өзін-өзі өлтіру‎'' * <s>Мен</s> --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 14:38, 2024 ж. мамырдың 24 (+05) == Өзін-өзі өлтіру‎ == Бұл мақаланы неге жоймадыңыз? --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 13:30, 2024 ж. мамырдың 26 (+05) :{{@|Жанна Ж}} Керек мақала, әлде дубликаты бар ма? Ретке келтіру керек --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:43, 2024 ж. мамырдың 26 (+05) :: Ол сізге не үшін керек? Оны қашан ретке келтіресіз? Менің ойымша, бұл мақала қажет емес. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 07:18, 2024 ж. мамырдың 27 (+05) :::{{@|Жанна Ж}}, маған керек деп жазбадым, сосын мен ретке келтіремін деген жоқпын. Мақала маңызды, сіз жой деп талқыға салмай мұндай керек мақалалар жойыла бермейді. Сіздің талқылау бетіңізге қалдырып кеткен жұмысты жасасаңыз дұрыс болар еді, уақытыңыз бен ынтаңыз бар сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:54, 2024 ж. мамырдың 27 (+05) :::: Бірақ мен айтқан ''Өзіндік маркетинг'' және ''Мен'' мақалаларын жойдыңыз ғой. Оларды талқыға салған жоқсыз. Ендеше мына мақаланы да жойыңыз. Оның тіпті '''Суицидтік ой''' деген дубликаты да бар. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:56, 2024 ж. мамырдың 28 (+05) :{{@|Жанна Ж}} Себебі басқа тілмен байланыспаған, сондықтан маңыздылығы төмен болғандықтан, жойылды. Ендеше жойыңыз деп бұйрық бере алмайсыз, мұнда өз еркімен. Қай нұқасының атауы ресми түрде дұрыс, соны қалдыру керек. Сізге айтылған жұмысты орындау қолыңыздан келмейтін сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:30, 2024 ж. мамырдың 30 (+05) : Мен сізді түсінбей отырмын: сапасы жоғары ''Өзіндік маркетинг'', ''Өздігінен даму'' және ''Мен'' мақалаларын сіз оңай жойып, сапасы төмен ''Өзін-өзі өлтіру''‎ мақаласын белгісіз бір себеппен қалдырып отырсыз, оның тіпті дубликаты да бар. Бұл екіжүзділік пе? --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:26, 2024 ж. мамырдың 30 (+05) : Жалпы сіз маңыздылықтың басқа тілдерге қатысы жоқ екенін білмейді екенсіз. Бірақ бұған соншама қадалып қалсаңыз, мысалы, ''Мен'' мақаласының 27 интеруики сілтемесі бар екенін біліп жүріңіз. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:32, 2024 ж. мамырдың 30 (+05) ::{{@|Жанна Ж}}Жақсы, сізге айтылған жұмысты білмейді екенсіз. Жасай алмайды екенсіз, бірақ маған сын айтып, білгіш болып, екіжүзділік танытып отырсыз. Немесе өтірікші екенсіз. 134 мақаланы тексерістен өткізіп, жоюға болатын мақалаларға үлгі қалдырып кетсеңіз. Ақыры сондай нәрсенің сарапшысына қатты ұқсайсыз. Іске сәт. Уақыт пен энергияны маған құртпаңыз, өмір онсызда қысқа. Пайдалы нәрсеге жұмсаңыз --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:09, 2024 ж. мамырдың 31 (+05) ::: Әңгімені басқа жаққа бұрудың шебері екенсіз! Екіжүзділік дегеніміз екі бірдей тақырыпты қарама-қарсы тәсілдермен шешу. Мысалы, мен айтқан '''Өзіндік маркетинг''' мақаласын сіз тез-ақ жоя салдыңыз, бірақ мен айтқан ''Өзін-өзі өлтіру''‎ мақаласын сіз «жой деп талқыға салмай мұндай керек мақалалар жойыла бермейді» деген сылтаумен қалдырдыңыз. Яғни мұнда екіжүзділік таныттыңыз!!! --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 10:38, 2024 ж. мамырдың 31 (+05) :{{@|Жанна Ж}}Егер басқа сұрақтарыңыз бен артық әңгімеңіз бітсе, құр босқа менің мазамды алмаңыз. Сау болыңыз, іске сәт --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:00, 2024 ж. маусымның 1 (+05) :: Екіжүзді болып танылмас үшін жаңағы үш мақаланы жойғандай [[Өзін-өзі өлтіру]] мақаласын да жойыңыз! --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 10:06, 2024 ж. маусымның 1 (+05) :::Ол мақаланы не себеппен жою керек? '''Біріншіден''', бұл бетке көп бет сілтеніп тұр. '''Екіншіден''', энциклопедиялық маңызы сіз айтқандай жоқ емес айтарлықтай маңызы бар ([[wikidata:Q10737|141 тілде жазылған]]). '''Үшіншіден''', мақаланы жоюға [[Талқылау:Өзін-өзі өлтіру#Жедел жоюға ұсынысы|қарсылықтар бар]]. Нақты аргументтер ұсынсаңыз. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 10:44, 2024 ж. маусымның 1 (+05) :::: Бірақ ол '''Өздігінен даму''' және '''Мен''' мақалаларын жойды ғой. Олардың сапасы шамамен бірдей, оларға да көп тілде сілтеме қойылған. Бұл кедергі болған жоқ қой. Сонда бұны да жойсын, әлде алдыңғы мақалаларды қайтара ма? --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:44, 2024 ж. маусымның 1 (+05) :::::Тағы айтам '''нақты аргументтер''' келтірсеңіз. Өздігінен даму бетіне [[Арнайы:Мында сілтегендер/Өздігінен даму|еш бет сілтеніп тұрған жоқ]], ал Мен бетіне [[Арнайы:Мында сілтегендер/Мен|2 бет қана сілтеніп тұр]]. Сонымен қатар, бұл мақалалар көлемі аз және сапасы жағынан өте нашар жазылған. Өтіп кеткен нәрсені қайта қозғаудың қажеті жоқ. Осымен бұл тақырып жабылсын. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 03:00, 2024 ж. маусымның 2 (+05) == Күндерек == Сәлеметсізбе! неліктен басты беттегі күндерек жаңартылмайды? кейбір күндері мүлдем бос тұр [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 19:10, 2024 ж. мамырдың 26 (+05) :{{@|TalgatSnow}} Кеш жарық, себебі ешкім жасамаған, жасалғандардың өзі ескі ақпарат сияқты. Егер ынтаңыз болса жасауға болады --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:47, 2024 ж. мамырдың 26 (+05) ::жазсам қосқан ақпарат басты бетте көрстілмейді. Бетті жаңалау батырмасы істемейді [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 10:28, 2024 ж. мамырдың 27 (+05) :::{{@|TalgatSnow}} қайырлы күн! Сіз тек ақпаратты «26 мамыр» сияқты деген бетке қосып жатқанға ұқсайсыз. Басты беттегі күндеректі өңдеу үшін «Уикипедия:Бүгін/26 мамыр» дегенді өңдеу қажет -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 13:10, 2024 ж. мамырдың 27 (+05) ::::Ок [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 13:23, 2024 ж. мамырдың 27 (+05) == [[Әйелдердің қоғамдағы орны]] == Kasymov, сізге не болды??? Бұл мақалаға енгізіп жүрген түзетулерімді неге жойып жүрсіз? Бір жерден қатені таптыңыз ба? --[[Қатысушы:Амантаева Дарига|Амантаева Дарига]] ([[Қатысушы талқылауы:Амантаева Дарига|талқылау]]) 22:49, 2024 ж. мамырдың 30 (+05) :{{@|Амантаева Дарига}} Ешнәрсе болған жоқ) Сіз мақалаға тікелей қатысы '''жоқ''' сөздерге сілтеме қойып жатыр екенсіз. Олай дұрыс емес, ''Әйелдердің қоғамдағы орны'' мақаласында ''генерал'', ''қазақ әйелдері'' (жоқ мақала, әрі ондай мақала болмайды да) сөздерге сілтенген соң кері қайтардым. Сіз қойған санатты қойдым --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:04, 2024 ж. мамырдың 31 (+05) :: Салт-дәстүр, қоғам, дала сөздерінің бұл мақалаға қатысы жоқ деп неге санайсыз? Тарихымызда болған төрт әйгілі әйелдің есіміне сілтеме қосу қалайша бұл мақалаға қатысты емес болады? Қайтарыңыз ол сілтемелерді... --[[Қатысушы:Амантаева Дарига|Амантаева Дарига]] ([[Қатысушы талқылауы:Амантаева Дарига|талқылау]]) 22:26, 2024 ж. мамырдың 31 (+05) :::Есімдерді сілтеймін, бірақ сал-дәстүр сияқты сөздер мақалаға тікелей қатысы жоқ --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:02, 2024 ж. маусымның 1 (+05) == Аралтұз == Қайырлы күн, ''Аралтұз'' мақаласын жойып, <s>Аралтұз комбинаты</s> мақаласын ''Аралтұз'' бетіне жылжытсаңыз. Себебі ол бұрын басталған және мен оны толықтырдым. Сосын ''Арал теңізі мәселелері жөніндегі мемлекетаралық кеңес'', ''Арал теңізі мәселелері жөніндегі мемлекетаралық келісім'' мақалаларын жоя салсаңыз. Арал теңізі мәселелері жөніндегі келісім дубликаты. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 15:58, 2024 ж. мамырдың 31 (+05) == Сайт == Қайырлы кеш. [[Үлгі:Компания|Мына үлгінің кодына]] сайтқа қойылатын ''URL'' үлгісін қоса қоясыз ба. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:18, 2024 ж. маусымның 1 (+05) :{{@|Casserium}}, өңдеуге болады. Болғаннан кейін, жаза салыңыз. Қайтадан жабамын --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 02:46, 2024 ж. маусымның 2 (+05) ::Рақмет, қостым. Жаба берсеңіз болады -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 01:52, 2024 ж. маусымның 4 (+05) :::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]], Енді [[Үлгі:Мемлекеттік орган|мына]] үлгіні уақытша аша тұрасыз ба. Өткендегі себеппен -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:18, 2024 ж. маусымның 6 (+05) :::Қайырлы күн, сіздер осы [[Үлгі:Компания]] үлгісінде логотиптен бөлек '''сурет''' бөлімін қоса аласыздар ма, яғни компания логотипі сосын астында мысалға штаб-пәтерінің суреті тұрады. Мәселен, орыс уикипедиясындағы [https://ru.m.wikipedia.org/wiki/Apple Apple] мақаласынан қарасаңыздар болады. Солай істелсе, жақсы болар еді. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 14:24, 2024 ж. маусымның 6 (+05) ::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]], екі үлгіні қайта аша қойыңызшы онда. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 19:47, 2024 ж. маусымның 7 (+05) :{{@|Casserium}}, {{@|Тұран}} дайын --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:53, 2024 ж. маусымның 10 (+05) == [[Әйелдің отбасындағы орны]] == Сіз антифеминистсіз бе? Бұл мақаланы неге жойдыңыз? Өте жақсы жазылған мақала еді ғой. [[Қатысушы:Амантаева Дарига|Амантаева Дарига]] ([[Қатысушы талқылауы:Амантаева Дарига|талқылау]]) 19:04, 2024 ж. маусымның 3 (+05) :Иә ''сексистпін''!! Мақаланың маңыздылығы төмен, мәселе әйел, ер болсын! Энциклопедиялық мақалаға қандай қатысы бар??? Неге жойдыңыз деудің орнына, ойыңызға келгенін ойланбай жазуға бола ма?!. Ескерту, бір-бірімізді танитын құрбы емеспіз, этика пен шекараны ұстаңыз! --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:50, 2024 ж. маусымның 4 (+05) :Админ дұрыс айтады. Сексист болу ең ауыр күнәлардың бірі болып саналады. Ол Ібіліс шайтанның ісі ғой [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 13:36, 2025 ж. шілденің 4 (+05) == Медиа Уики == <s>Қайырлы кеш. Уикипедияда [https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:Tooltip-n-portal/kk-cyrl Translatewiki] сайтында аударылып қойған [[МедиаУики:Tooltip-n-portal]] [[МедиаУики:Articleexists]] бар. Соны жою мүмкін бе екен?</s> -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 19:46, 2024 ж. маусымның 7 (+05) == Procter & Gamble == ''Проктер мен Гэмбл'' мақаласын '''Procter & Gamble''' деп жылжытып бересіз бе? Себебі бұл компанияның ресми атауы. Сосын, <s>Проктер және Гэмбл</s>, ''Проктер мен Гэмбл'' жоя салу керек, ешкім олай іздемейді. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 01:24, 2024 ж. маусымның 9 (+05) :{{@|Тұран}} Дайын, есік атауға мақалалар сільеніп тұр --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:55, 2024 ж. маусымның 10 (+05) ::Рақмет, оны өзім жөндей саламын. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 10:23, 2024 ж. маусымның 11 (+05) ::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] енді <s>Проктер мен Гэмбл</s> жоя салыңыз. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 11:08, 2024 ж. маусымның 11 (+05) == Жақсы мақалалардағы хаос == Сәлеметсіз бе, Kasymov мырза! Жақсы мақалаларда бүртүрлі жағдай. [[Қымыз]] мақаласы жақсы мақалалар қатарында болса да, ол таңдаулы мақала белгсіне ие. [[Биология]] мақаласында белгі мүлдем жоқ. Бұл ситуацияны түзейсіз бе [[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]] ([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылау]]) 00:35, 2024 ж. маусымның 13 (+05) :{{@|Рахман999}}Кеш жарық, шешімді қателеспесем Амангелді мен Нұрлан мырзалар шешкен. Солардан нақты жауап алып, түзетпесе. --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 02:05, 2024 ж. маусымның 14 (+05) ::Солардан сұрап көрейім бе? [[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]] ([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылау]]) 02:08, 2024 ж. маусымның 14 (+05) :Иә --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 02:09, 2024 ж. маусымның 14 (+05) == Вандализм == ‎Мықтыбек Оразтайұлы деген қатысушы менің [[Футболдан 2024 жылғы Еуропа чемпионаты (финал)]] мақаламды жойып, жылжытудың орнына көшіріп басқа атпен бастады [[Футболдан 2024 жылғы Еуропа біріншілігі (финал)]]. өзгенің еңбегін өзіңе жатқызу админге сай келмейтін нәрсе. бұған дейін менің рұқсатымсыз жеке бетімді бастап өндеген [[Қатысушы:TalgatSnow]]. сан үшін мақалаларды бастап бітірмейді:[[Футболдан Литва чемпионаты 2023]], [[Футболдан Украина кубогы 2021/22]]. мақала санатаулары дұрыс емес. әрекет етуіңізді сұраймын @[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]], @[[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]], @[[Қатысушы:Салиха|Салиха]] [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 16:13, 2024 ж. шілденің 17 (+05) :{{@|TalgatSnow}}Қалпына келді --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:46, 2024 ж. шілденің 18 (+05) ::@[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] біреудің мақаласын жойып дәл сол мәтінді өз атыңызбен жариялағыңыз шындық па? @[[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] осылай шағымданып жатыр екен, бұл тіпті бір жарым жыл бұрынғы талқыалу, енді телеграмдағы топта шағымданып жатыр. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:10, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) :::Бұл бетті де [[2026 Қысқы Олимпиада ойындары]]. Егер мен бұл бетке редирект жасамағанымда - [[2026 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары]] жағдай дәл осындай болар еді. Ол жәй ғана атауын өзгертпейді, бірақ мәтінді авторлығын көрсетпестен көшіріп алады [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 02:04, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) == Мақаланың көрінуі == Қайырлы күн! [[Айбар Қайнарұлы Олжаев]] мақаласы неге гуглдан іздесе шықпайды? Тек уикидің ішінен іздегенде ғана шығады екен. Жауабыңызға алдын ала рақмет. [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 12:41, 2024 ж. шілденің 22 (+05) :{{@|Daniyal.aidarov5}} кеш жарық, меніңше біршама уақыт керек сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:54, 2024 ж. шілденің 22 (+05) == Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have. This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called "regional wishlist list"), and many other options. ''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.'' Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here'''] Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:07, 2024 ж. шілденің 26 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Мақаладағы қате == Қайырлы күн, [[Egov.Press|мына мақалада]] Instagram-парақшасы қате сілтемеге жолдайды екен. Сілтемені алып тастасаңыз жақсы болар еді. [[Арнайы:Үлесі/37.99.45.88|37.99.45.88]] 18:49, 2024 ж. шілденің 27 (+05) :Түзетілді --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 19:38, 2024 ж. шілденің 29 (+05) == [[Жоба:Инкубатор/Astana Vision]] == Қайырлы күн Мен өңдеуге жіберген мақаланы тексере аласыз ба? Қарау кезегінде әлі көп мақалалар бар екенін түсінемін және осы мақалаға ерекше назар аударғаным үшін кешірім сұраймын. Алдын ала көп рахмет! [[Қатысушы:Nomini Meo|Nomini Meo]] ([[Қатысушы талқылауы:Nomini Meo|талқылау]]) 13:48, 2024 ж. тамыздың 9 (+05) == Мақаланы жою == Какого хуя менің қазақша мақалаларымды жоясыз ? Мен оларды орысша мақаладан өз қолыммен аударып, толықтай өзім өңдеп жарияласам, өшіріп тастағансыз. Какого хуя ? Қазақ тіліне деген құрметсіздік пе ?[[Қатысушы:Balgymbek Has Been|Balgymbek Has Been]] ([[Қатысушы талқылауы:Balgymbek Has Been|талқылау]]) 07:37, 2024 ж. тамыздың 14 (+05) :{{@|Balgymbek Has Been}} Мақалаңызда '''қ**тақта''' ақпарат жоқ екен, саған ескерткенмін! Мақаласымақты артынан құл сияқты тегін кім өңдеп толықтыру керек?? Дым ақпарат жоқ, өтірік аудару функциясы арқылы топаста жасай алады --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:57, 2024 ж. тамыздың 16 (+05) == "Бергамаск Сиютасы" мақаласы жойылды. == Сәлеметсіз бе! Менің "Бергамаск Сиютасы" атты мақалам тамыздың 4, сағат 21:00-де жойылды. Не себеппен жойылғанын айтып береңізші, мен қателерін түзетіп қайта жазып көрейін. Деректер ағылшын тілді мақала нұсқасынан алынды өйткені қазақ тілінде Бергамаск Сиютасы туралы мәлеметтер жоқ. [[Қатысушы:Nafpeg|Бекзат Азатұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Nafpeg|талқылау]]) 22:18, 2024 ж. тамыздың 17 (+05) : {{@|Nafpeg}}Сіз мақала емес, жоба бастапсыз, атауы өзгеріп, тексерістен өтпей тұр: ''Бергамаск сюитасы'' --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 19:45, 2024 ж. тамыздың 19 (+05) == Шақырым — километрдің қазақшасы == Қайырлы күн! Мен кей елді мекендердегі орысша сөздерді қазақшалап жатсам, оларды неге қайтадан орыс нұсқасына келтіріп жүрсіз? --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 13:35, 2024 ж. тамыздың 20 (+05) Мысалы, мынау жерде [[Ақшоқы (Солтүстік Қазақстан облысы)]]. :{{@|Kyzyljar muzei}}Ресми түрде қалай? шақырым деген сөзге дереккөздер көрсетсеңіз. Халықаралық сөзді аударған дұрыс па? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:16, 2024 ж. тамыздың 22 (+05) :: Ойбай, сіз жаңалықтарды қай тілде көресіз, оқисыз?! [https://egemen.kz/article/371013-kolik-infraqurylymyn-damytugha-568-mlrd-tenhge-bolinedi Мынау кешегі жаңалықта] басты газетте шыққан ақпарат — километр емес. --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 07:03, 2024 ж. тамыздың 28 (+05) :::{{@|Kyzyljar muzei}} Осы туралы телеграмм тобына қосылып, сонда талқылаңыз. Егер шақырым деген 100 пайыз сенімді болсаңыз СІЗ барлық мақала өзгерте аласыз ба???? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:44, 2024 ж. тамыздың 28 (+05) :::: Бұл талқылайтын дүние емес. Бұны бәрі біледі, сізден басқа. --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 09:03, 2024 ж. тамыздың 30 (+05) :{{@|Kyzyljar muzei}} Сізден 100 пайыз дәлел болмағандықтан '''км''' қалады. ''Бұны бәрі біледі'', 20 млн халықтан немесе осында белсенді 250 қатысушыдан сұрадыңыз ба? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:21, 2024 ж. тамыздың 30 (+05) :: Сіз теледидардан референдум сияқты сөздерді естіп, шақырым деген сөзді қалай елемей қалғансыз? --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 12:18, 2024 ж. қыркүйектің 1 (+05) == Түркістан облысы бауырлас қалалары == неге алынып тасталды? [[Қатысушы:Nurbol9393|Nurbol9393]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurbol9393|талқылау]]) 18:53, 2024 ж. тамыздың 20 (+05) == Үлгі-инфобокс керек еді == Қайырлы күн! Тарихи нысандар мен ескерткіштер бойынша енгізілген беттерді өңдеп, жаңа материалдар енгізбекші едім, соған үлгі-инфобокс жасап бере аласыз ба? (мен жасауды білмеймін). Жасау барысында үлгіде - атауы/суреті/орналасқан жері/ескерткіш түрі/кезеңі/авторы/нысан мәртебесі деген тұстар көрсетілсе. Мысалы, [[Тәнеке батыр мазары]]. Алдын ала рахмет! Салиха 16:39, 2024 ж. тамыздың 21 (+05) :{{@|Салиха}} Кеш жарық, мысалға көрсетіп жіберсеңіз (үлгіні) --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:17, 2024 ж. тамыздың 22 (+05) :Қайырлы күн! Мысалы, :{{Тарихи нысан : | атауы = Тәнеке батыр мазары : | Суреті = : | сурет атауы = : | орналасуы = Жетісу облысы, Ақсу ауданы : | жасалу кезеңі = ХІХ ғасыр : | сәулетші = : | мүсінші = : | нысанның түрі = қала құрылысы және сәулет : | нысан мәртебесі = киелі нысан :}} : қосарыңыз болса қосуға болады. Салиха 11:06, 2024 ж. тамыздың 23 (+05) :Жақсы --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:59, 2024 ж. тамыздың 24 (+05) == “Мұса пайғамбар” мақалаға енгізілген өзгерістерді қайтару == Bekzat Alibek есімді қолданушы жазған мәтін Уикипедияның стильдік талаптарына сәйкес келмейді. Мысалы, бүкіл мәтін тек жеке және исламдық тұрғыдан сипатталған. ("Ғ.С", стиль, анықтама) [[Қатысушы:Jondjas|Jondjas]] ([[Қатысушы талқылауы:Jondjas|талқылау]]) 09:24, 2024 ж. тамыздың 25 (+05) :{{@|Jondjas}} Ол жағы дұрыс, бірақ сіз неге '''Киелі кітапқа''' сілтеп тұрсыз --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:40, 2024 ж. тамыздың 26 (+05) == Мақалаларды жою == Ассалаумағалейкүм! [[Назар]] мен [[Абыл Өтембетұлы]] мақалаларын жоюға ұсынамын. Біріншісі түсініксіз, екіншісі қайталанған. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:47, 2024 ж. тамыздың 25 (+05) == Үлгі-инфобокс туралы == Қайырлы таң, Айдын! Тарихи нысанға үлгі-инфобокс жасауға мысал ретінде [[Қызыл таң маталар үйі]] бетін көріңізші, жаңа ғана жаздым. Салиха 11:30, 2024 ж. тамыздың 31 (+05) :Жақсы, уақыт тығыз болғандықтан, уикипедияға көңіл бөле алмай жатырмын --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:15, 2024 ж. қыркүйектің 2 (+05) == Жою №2 == Кеш жарық! ''Асыл Тұрсынбекұлы Шубай''‎ және ''Әйел тілі'' мақалаларын жоюды ұсынамын. --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 00:33, 2024 ж. қыркүйектің 5 (+05) :Жойылды, {{@|І Хәріполла}} --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 14:35, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05) == Мақалада қате бар == Қайырлы күн. [[Egov.Press|Мына мақаладағы]] Instagram сілтемесі дұрыс емес екен. Түзеп жіберсеңіз. egov.kz орнына egovpress болуы керек. [[Арнайы:Үлесі/37.99.44.42|37.99.44.42]] 09:58, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05) : Инстапарашаңызды түзеп қойдым. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 10:24, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05) == Қ.К. Тоқаев туралы == Тоқаевтың Тимурдан басқа тағы Манира (1987 ж.т.) деген қызы бар екен ғой. Оны неге ешкім жазбайды ? Рақмет [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 11:06, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05) == Аналды секс == Сәлем, ''бұл мақаланы'' жою керек! Масқара емес пе? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 21:31, 2024 ж. қыркүйектің 11 (+05) :Кеш жарық, енді ол масқара болғанда көп тілде жазылған, бар нәрсені қайтіп жоямыз. Басқа админдерден сұрап көріңіз --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:56, 2024 ж. қыркүйектің 12 (+05) == Қазақстанның темір жол бекеттері == Жалпы фотосуреттер қосқанда түсірген жылы міндетті түрде болу керек деп ойлаймын. Себебі қай жылы түсірілгенін оқырман білу керек. Екіншіден сол суретті, мысалы вокзалдардың дизайны өзгерсе, қайта жіберсең сурет бар деп қабылдамайды, егер жылы болмаса. Мен 10 жылдан бері Фотопланета энциклопедиясына суреттер жіберіп жүрмін, бәрінде де түсірген күнін, айын сұрайды. [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 09:54, 2024 ж. қыркүйектің 13 (+05) :{{@|Мағыпар}}Кеш жарық, суреттің атауы ұзақ сияқты. Сипаттамасы бөлімінде бәрін жазып көрсетуге болады --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:21, 2024 ж. қыркүйектің 14 (+05) ::Жақсы, келесілерін қысқартармын. [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 10:40, 2024 ж. қыркүйектің 15 (+05) == Үлгілер == == Үлгілер == Ассалаумағалейкум! [[АФК чемпиондар лигасы элитасы|АФК чемпиондар лигасы]] мен [[КОНКАКАФ чемпиондары кубогы|КОНКАКАФ чемпиондар лигасы]]ның атауы өзгеріпті. Үлгілерді қайтеміз? Атауын өзгертеміз бе? --[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 12:27, 2024 ж. қыркүйектің 16 (+05) :Кеш жарық! Навигациялық үлгілерді ма, егер сол болса иә. Әрі ескі атаудағы үлгіні жою керек --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 20:01, 2024 ж. қыркүйектің 16 (+05) == Жою №3 == Қайырлы кеш. Мақала атауларын бір үлгіге келтіру үшін мына сілтеме беттерді жою керек болып тұр: * ''КИМЭП'' * Үлгі:Кәрім Мәсімовтың министрлер кабинеті (2016 жыл 6 мамыр) -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 00:40, 2024 ж. қыркүйектің 30 (+05) :{{@|Casserium}}Екіншісін не үшін жою керек? Атын өзгерту керек, тарихы сақталады --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:45, 2024 ж. қазанның 1 (+05) ::Ол дубликат болып тұрған үлгі. Ішіндегі мазмұны [[Үлгі:Кәрім Мәсімовтің II министрлер кабинеті]] осы үлгімен біріктірілген. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 22:57, 2024 ж. қазанның 1 (+05) == Санат == Кеш жарық! "Қазақ билері" санатында [[Би (өнер)]] мен [[Би (тұлға)]] аралас екен. Бұл санатты [[Би (өнер)]]-ге қалдырып, қазақ тұлғаларын "Қазақ би-шешендері" санатына көшірсек қайтеді? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:19, 2024 ж. қазанның 2 (+05) * Санаттар дұрысталды, мәселе шешілді. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:39, 2024 ж. қазанның 3 (+05) == Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''. I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 17:10, 2024 ж. қазанның 7 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Біріктіруге немесе жоюға ұсынылған мақалалар тізімі == Біріктіруге немесе жоюға ұсынылған мақалалар тізімі: 1.0 – ''Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы'' (жақсысы) 1.1 – <s>Қазақ хандығындағы биліктің жойылуы</s> 1.0 – Саңырақ Тоқтыбайұлы батыр (жақсысы) 1.1 – Саңырық Тоқтыбайұлы 1.2 – Саңырақ батыр Тоқтыбайұлы 1.0 – Хангелді Сырымбетұлы 1.1 – Ханкелді батыр 1.0 – олбарыс би 1.1 – Жолбарыс Жылқайдарұлы 1.0 – Әлмерек абыз 1.1 – Әлмерек Жаншықұлы [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:03, 2024 ж. қазанның 9 (+05) == Translation request == Hello, Kasymov. Can you translate and upload the article about the prominent Turkish economist [[:en:Dani Rodrik]]/[[:ru:Родрик, Дэни]] in Kazakh Wikipedia? Yours sincerely, [[Қатысушы:Oirattas|Oirattas]] ([[Қатысушы талқылауы:Oirattas|талқылау]]) 16:14, 2024 ж. қазанның 14 (+05) == Координаттар == Ассалаумағалейкум! Қала туралы мақала жазғанда картадан географиялық орнын көрсетпей жатыр ғой. [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 13:50, 2024 ж. қазанның 28 (+05) : Уағалейкум салам! Бұл кемшілік кейбір үлгілердің әлі жазылмағанына байланысты болып отыр. Мысалы, мен екі жаңа үлгіні жүктеп қойдым, енді [[Кайенна]] мен [[Уагадугу]] қалалары картада көрсетіліп тұр. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 17:25, 2024 ж. қазанның 28 (+05) ::{{@|Мықтыбек Оразтайұлы}} қай мақала? Позкартасы жасалмаған болу керек --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:14, 2024 ж. қазанның 29 (+05) :::[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>}, [[Сан-Томе (қала)|Сан-Томе]], [[Сент-Джорджес]] мақалаларында тұр. Кей қалалардікі әдемі боп шығады, ал кейбіреуде олай емес--[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 00:39, 2024 ж. қазанның 30 (+05) :жақсы --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 20:04, 2024 ж. қазанның 31 (+05) : Иә, мәселе Позкартада болып тұр. Мен тағы Сальвадор және Эритреяны қостым, әрі қарай іліп әкетсеңдер жақсы болар ед... --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:26, 2024 ж. қазанның 31 (+05) ::Иә, жасап жатырмын--[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:27, 2024 ж. қазанның 31 (+05) :{{@|Мықтыбек Оразтайұлы}} Елді мекен үлгісін толық толтыру керек. Ауданы, халқы, телефоны сияқты мәліметтер жоқ қой және дұрыс толтыру керек, ел деген параметрге ешқандай сілтеме немесе туды қоюға болмайды --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:27, 2024 ж. қазанның 31 (+05) ::[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>}, ел деген параметрге тек елдің атын жазып жатырмын, еш сілтемесіз, үлгісіз--[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 01:15, 2024 ж. қарашаның 1 (+05) == Неге жойдың? == ''Махмет Құлмағамбетов'' деген танымал саясаткер туралы мақаланы не пиғылмен жойғансың? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 21:53, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) :{{@|Елмұрат Х}} жедел жоюға ұсыныпты, содан соң жойылды. '''Пиғылға келсек ата жауым болу керек''' --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:00, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) :: Ата жауың болатындай саған бірдеңке істеп қойған ба? [[File:Face-smile-big.svg|23px]] Негізі әйгілі тұлға, сақтап қалуға болатын еді. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 22:05, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) :{{@|Елмұрат Х}} Қалпына келтірілді, жедел жоюға ұсынған қатысушыдан сұрап көріңіз. Мүмкін дубликат мақала ма екен? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:11, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) :Мақала тым қысқа, екіншіден қайталанған. Сондықтан жедел жоюға ұсынылған. Міне жақсысы: [[Махмет Ибатоллаұлы Құлмағамбетов]]. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:15, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) ::{{@|Елмұрат Х}} мақаланы жоюға ұсынған себебім көрсетілген, бір тұлға туралы екі мақала бола алмайды, "Махмет Ибатоллаұлы Құлмағамбетов" мақаласы бірінші басталған, сондықтан сол қалуға құқылы деп ойлаймын. Жалпы бұл тұлғаның маңыздылығы күмән тудырады. Қосатын ақпаратыңызды осы мақалаға қосуды сұраймын.--[[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 22:37, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) ::: Алғашқыда жоюға себеп ретінде дубликат деп көрсетілмеген еді. Дубликат болса, жояйық әрине. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 22:57, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) == Үлгі == Ассалаумағалейкүм. <nowiki>{{Договор}}</nowiki> үлгісі жарамсыз сияқты, дұрыстап бересіз ба? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:34, 2024 ж. қарашаның 27 (+05) : Уағалейкум салам! Үлгі жарамды, бірақ орысша қалып қойған сөзді қазақшаға ауыстыру керек, сонда бәрі жақсы шығады. Мен қазір осы үлгіні мақалаға қосамын. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 09:57, 2024 ж. қарашаның 28 (+05) ::Рақмет! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 10:45, 2024 ж. қарашаның 28 (+05) == Неге жойылды? == Сурет:Maska--kazahstan-shou1.jpeg осы суретті "Маска" мақаласына кірістіріп қоям деп жүктеп қойсам жойып тастапсыз. Адамның еңбегін еш етуді білесіз, ә. Толықтырамын оны әлі!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 23:39, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05) :{{@|Madi Dos}}Екеуі де жойылады, себебі авторы мен қайнаркөзі көрсетілмеген. дайын суретті жүктеу қандай еңбек? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:42, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05) ::Білем, оны көрсету керек екендігін. Менің енгізген бұрынғы суреттерімде дереккөздер бар. Кейінірек енгіземін, оның үстіне бұл еркін сурет емес. Тек осы Қазуикиде ғана орналасатын сурет, сосын адамның жасаған ісін құнсыздандырмаңыз. Админ болсаңыз, өзіңізге админсіз.Дайын суреті де енгізілмеген қаншама мақала бар. [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 23:48, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05) :::Қалпына келтіремін, бірақ авторы мен дереккөзін көрсете кетсеңіз --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:54, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05) == Координат модулін жаңарту == Module:Coordinates модуліне көптеген жаңартулар енгізілді, соларды қазақша нұсқасына енгізіп, координаттардың мақаладағы орналасуын дұрыстау керек. Модульді соңғы рет сіз өңдепсіз, жаңартып жіберуіңізді сұраймын. [[Қатысушы:Murat Karibay|Murat Karibay]] ([[Қатысушы талқылауы:Murat Karibay|талқылау]]) 22:45, 2024 ж. желтоқсанның 22 (+05) <s>:Дайын --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:41, 2024 ж. желтоқсанның 23 (+05)</s> Нақтылау керек :Мысалы: [[Екібастұз]] немесе кез келген қала жайлы мақаланы ашқанда, коориднаттар инфобокспен бірге жабысып тұрады. Соны түзесеңіз. [[Қатысушы:Murat Karibay|Murat Karibay]] ([[Қатысушы талқылауы:Murat Karibay|талқылау]]) 23:38, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::{{@|Murat Karibay}}Ол үлгіден емес, уикипедияның интерфейсі жаңарғаннан болып тұр. --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:09, 2024 ж. желтоқсанның 27 (+05) == Кедергі == Саламатсыз ба, мазалағыныма кешірім сұраймын. Мен қазақша Википедияға өз үлесімді қосқым келеді, алайда шегіндіруші 1nter pares деген адам менің әрбір өңдеуімді себепсіз жойып жатыр. Мен одан неге өңдеулерімді жойғаның сұрадым, бірақ нақты жауап ала алмадым. Осы жайында шара қолдансаңыз. Алдын ала рақмет [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:33, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) == Айдаушы мақала == Француз және үнді соғысы деген жойылған мақаланы айдаушы бет ретінде қалпына келтіру үшін сыртқы сілтемелерді қалай қолдансам болады және оған рұқсатым бар ма [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:43, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) == Администраторды сайлау == Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:56, 2025 ж. қаңтардың 1 (+05) == Үлгі == Кеш жарық! Осы үлгінің басқасы бар ма? (Үлгі:Апат). Көрсетілімі нашарлау, не қолдануға болады орнына? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:08, 2025 ж. қаңтардың 22 (+05) :Бсақасын біле алмадым, мүмкін дубликат жасай бермей, осы үлгіні жаңарту керек шығар --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:11, 2025 ж. қаңтардың 22 (+05) == Администратор құқығынан айыру == Кеш жарық! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:31, 2025 ж. қаңтардың 23 (+05) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 11:23, 2025 ж. қаңтардың 26 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 тізімін пайдаланып User:Doc James@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Байланыс == Kasymov мырза сізбен қалай байланысқа шықсақ болады, мақала өңдеуге қатысты кейбір сұрақтар бар еді? [[Қатысушы:Nirvana 0099|Nirvana 0099]] ([[Қатысушы талқылауы:Nirvana 0099|талқылау]]) 11:21, 2025 ж. ақпанның 5 (+05) == Бітікші сайлауы == Қайырлы таң! [[Уикипедия:Бітікшілерді сайлау|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 07:34, 2025 ж. ақпанның 19 (+05) == Господин Касымов == Господин Касымов, как с вами связаться? У нас есть вопросы по редактированию статьи [[Қатысушы:1lockeny|1lockeny]] ([[Қатысушы талқылауы:1lockeny|талқылау]]) 19:54, 2025 ж. наурыздың 14 (+05) == Assistance with Template Updates on Kazakh Wikipedia == Hello Kasymov, I hope you're doing well. I recently made a request on the Kazakh Wikipedia village pump regarding updating certain country data templates to align with standard formatting. Since this impacts multiple pages, I’d appreciate your input or assistance in addressing it. You can find my request here: [[Уикипедия:Форум#Replacing "Country data" templates with "Үлгі:Байрақ".]] Please let me know if you need any clarification. Thank you for your time and consideration! Best regards. [[Қатысушы:OperationSakura6144|OperationSakura6144]] ([[Қатысушы талқылауы:OperationSakura6144|талқылау]]) 07:35, 2025 ж. наурыздың 26 (+05) == Sorting files in categories == Hi! I hope you can help me a bit. [[Үлгі:Non-free media]] seems to put files in [[:Category:Тегін мақалалар]] and according to Google Translate it means free files. It should say something like "All non-free files" like [[:en:Template:Non-free media]]. Also [[Үлгі:Free media]] should put files in "All free files" like [[:en:Template:Free media]]. Can you help fix? Finally there seems to be a lot of redundant categories in [[:Санат:Уикипедия:Суреттер]]. Can you delete those that are not needed? If you want to rename the categories wit files without machine-readable source, author etc. you need to use Translatewiki. You can see more at [[:m:File_metadata_cleanup_drive/How_to_fix_metadata#Finding_images_without_an_information_template]]. [[Қатысушы:MGA73|MGA73]] ([[Қатысушы талқылауы:MGA73|талқылау]]) 23:23, 2025 ж. сәуірдің 11 (+05) == Бетті жою == Қайырлы күн, Қасымов мырза. ''Қатысушы:Austrian Cat/зертхана/Осман империясы'' бетімді жоюыңыздың себебі не? [[Қатысушы:Austrian Cat|Austrian Cat]] ([[Қатысушы талқылауы:Austrian Cat|талқылау]]) 09:55, 2025 ж. сәуірдің 25 (+05) :қалпына келтірдім, бірақ ондай мақала бар ғой. Бұрынғы автордың еңбегін жоққа шығарып, зертханаңыздан көшіре салу болмайды --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:54, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05) ::неге? Қазақша Уикипедияда мақалалардың көбісі безендіру, яғни эстетика, дереккөздер мен сілтемелердің болуы тараптарынан біраз ақсап, және жалпы сапа критерийлерін қанағаттандырмайды деп айтуға болады. Әсіресе ол басқа тілдік бөлімдермен салыстырғанда байқалады. Егер де біздегі мақаланы ағылшын бөлімінде қолданылған сілтемелер мен деректерге негізделіп, оны бейімдеп һәм безендіріп, қайтадан жазғаннан не залал? Бір түсіндіріп жіберсеңіз [[File:Face-grin.svg|25px]] [[Қатысушы:Austrian Cat|Austrian Cat]] ([[Қатысушы талқылауы:Austrian Cat|талқылау]]) 23:15, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05) :::соны неге мақаланың өзің безендіріп, толықтырып жаңартпасқа --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:22, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05) ::::әзірше жазылу үрдісінде, зертханамда мәтін толық дайын болған соң, мақаланың өзіне бір-ақ өңдеме арқылы көшіре салам деген ой болған негізі. Себебі қазуикидегі кейбір үлгілер, мысалға [[Үлгі:Sfn]] жеке өзіме қазірше шамалы түсініксіз болып тұр (себебі орыс Уикипедиясында бұл үлгіні қолдану үшін, [[Үлгі:Cite book]] дегеннің "| ref =" қатарында автор есімін енгізіп, дәл соны ''sfn'' үлгісіне қоясың). Жазып аяқтаған соң, бұл үлгі дұрыс жұмыс істеп, барлық ақпарат толық екеніне көзім жеткенде жария етемін (деп ойлағанмын). Ондайға тыйым салынған ба? [[Қатысушы:Austrian Cat|Austrian Cat]] ([[Қатысушы талқылауы:Austrian Cat|талқылау]]) 23:32, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05) :Сапаға көмектесер еді, түсінгенім көп өңделген уикипедия тереңдігі көп болады екен --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:46, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05) Балам, ''Абсурдизм'' деген мақаланы неге жойдың? Қайтара салшы... --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 23:37, 2025 ж. Мамырдың 2 (+05) :Қалпына келді, {{@|І Хәріполла}} --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:38, 2025 ж. Мамырдың 9 (+05) Сәлем, [[Хасанкейф]] және [[Ойжұмбақ]] мақалаларын неге жойғансың? Қалпыларына келтіргенің дұрыс болады. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 22:05, 2025 ж. Мамырдың 7 (+05) :Кеш жарық! {{@|Елмұрат Х}} Ол қатысушы тоқтамай мақалалар жазған екен, барлық мақаласын жойғанмын. Қалпына келтірмеймін, себебі біреудің шала жұмысын админдер артынан неге ретке келтіріп отыру керек? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:38, 2025 ж. Мамырдың 9 (+05) :: Сәлем! Жалпы ондай жерде «тексерілмеген мақала» деген үлгіні қолданған жөн. Басқа қатысушылардың еңбегін елейтін болсақ, әрине. Немесе «бастама» деген үлгі де бар және оған қатысты көптеген нақтылау белгілерін қолдануға болады, егер мақалалар санын күрт азаюын қаламасақ. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 23:57, 2025 ж. Мамырдың 11 (+05) :{{@|Еститін Азамат}} кеш жарық! Онсызда сондай үлгі қойылады, бірақ оның мазмұнын, сапасын, грамматикасын кім тексереді. Біреудің артын кім тегін тексеріп, көзді қызартып, қиналып отыру керек. Ынтасы мен жауапкершілігі жоғары адам жазатын нәрсені жазады, жай шетелге барып қайту үшін жасамайды. Шындық солай --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:49, 2025 ж. Мамырдың 13 (+05) :: Қызықсың. Сені мұнда біреу мәжбүрлеп жатыр ма? --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:00, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) :Бірнеше қатысушы ғана тексеріп, уақытын бөліп, сапасыз дүниемен күресіп жүр. Соның ішінен Сені байқамадым. Сондықтан уақытты маған құрта бермей, жақсы мақалалар дамытуға үлес қоссаң немесе қате, жетіспейтін үлгілерлі толықтырса жақсы болар еді. Егер оларды түзетіп тексеріске салсаң, жоюға болмайды. Осыны әсіресе оқушылар мен студенттер көп пайдаланады. Мазмұны копи паст жасалған нәрседен қазуикипедияның сапасына күмәнмен қарайтын болады. Айдаладағы біреудің мақаласына басты ауыртудың қажеті шамалы. Болмаса телеграм топқа жаз, осы мәселені шулатып жүргенімізге біраз болды. Бірақ көбісі робот сияқты, қыстырмайды, бір рет қана өңделген, аударылған, конвейер мақалаларын минут сайын жазып отырады. --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:58, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) :: Әлгі [[Абсурдизм]] мақаласын алайықшы — оны өзің жойдың, өзің қалпына келтірдің. Жалпы оны жоятындай ештеңе көріп жатқан жоқпын, әжептәуір мақала. Орфографиялық қателер бар әрине, бірақ ол енді басқа әңгіме. Мүмкін, жойғанда сен оны оқымаған да шығарсың? Солай болып көрінеді. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 17:36, 2025 ж. мамырдың 18 (+05) :Ол да мүмкін, себебі жоймай қарап шыққанымда түзететін заттары көп болды. Сондықтан 2-3 минут аралықта жасалған мақалалардың сапасына күмн тудырдым. Сондықтан соған ұқсас дүниелерді қарамай жойғаным бар. --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:09, 2025 ж. мамырдың 20 (+05) :: Сөйтіп жүріп сапалы мақалаларды құртып жүрсің. Басқа қатысушылар Қазақ уикипедиясындағы мақалалар санын арттырып жатқанда, сен осындай керағар әрекетпен айналысып, не пайда таппақшысың? --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 23:17, 2025 ж. мамырдың 21 (+05) :{{@|Еститін Азамат}} сені және басқа да ұқсас '''фейк''' аккаунтарды бұғаттау жайлы талқылап жатыр. Соған қарағанда шынымен 4-5 аккаунт бір адамға тиесілі болу керек. Сен мені қадалағанша басқа шаруалармен айналыссай, істейтін тірлігін, жұмысын жоқ па? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:58, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) :: Мұнда фейк жұмыспен айналысқанды сені ғана көріп тұрмын. Жарайды, сен мылжи бермей, қатесіз жазуды үйреніп алсаш. Әртүрлі фейк тапсырмаларды «қадалағамай». --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 08:09, 2025 ж. мамырдың 23 (+05) :::Бұл даудың қажеті жоқ, бір-біріміздің уақытымызды алып нестейміз? :::Әркім барынша жұмыстанып жатыр, арасында қателерде болады, мінсіз адам жоқ) :::@[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]], сізге ұсыныс, басқа қатысушылардың әрекеттерін «қадағаламай» өзіңіз де мақала жазып бастаңыз. Мүмкін сіздікі ең үздігі болып шығар? :::Осы талқылау былай (агрессивті түрде) жалғаса берсе шынымен де бұғаттау шараларын еңгізуге тура келеді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 08:25, 2025 ж. мамырдың 23 (+05) :::: Артық кетсем, кешірерсіз. Жалпы бейтарап болуға тырысқанмын... --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 09:18, 2025 ж. мамырдың 23 (+05) :{{@|Еститін Азамат}} не деген екі жүзділік пен жасанды жауап. Бейтарап дей ма... деп Сен, не пайда таппақшысың деген жауаптар ше? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 13:33, 2025 ж. мамырдың 24 (+05) *{{@|Еститін Азамат}} Айтқаным келді. Құрметті админдер осы және осыған ұқсас '''ФЕЙК-ПРОВОКАТОР''' аккаунттың бәрін бұғаттап жою керек. ''Мира бел, Джамбул, осы аккаунт, Хәриполла'' деген аккаунт бір адамның артында. Кім екенін де сезіп тұрмын. {{@|Batyrbek.kz}}, {{@|Нұрлан Рахымжанов}} шара қолдансаңыздар. '''Ң''' әрпіне әдейі қате жіберіп, айтқан жауабынан байқадым. Өзінің жұмысы мен жеке өмірі жоқ па? Дені дұрыс емес-ау (осындай сөздер жазуға тура келіп тұр). Егер сіздер әрекет қылмасаңыздар өзім ретке келтіремін --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 13:28, 2025 ж. мамырдың 24 (+05) *:Еститін Азамат деген қатысушыны 6 айға блоктадым. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 16:29, 2025 ж. мамырдың 29 (+05) == CEE Meeting 2025 == Сәлеметсізбе. Биыл Грекияның Салоники қаласында CEE Meeting 2025 конференциясы болады. Біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2025|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 23:25, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) :дауыс берілді --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:01, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) == Техникалық мәселе == Ұлы мәртебелім, мен жоқ кезде қандай техникалық мәселе туындады? Мүмкін кейбіреуін шеше алармын. Талқылау легінне жазайын десем жаза алмай қалыппын, бұл менде ғана ма білейін деп едім. Әзірге себебін таба алмай жатырмын. Санатта неге мақалалар қазақ алфавитімен ретттелмейді деген сұраққа әлі жауап тапқам жоқ, мен жоқта анау үш нұсқа деген пәле жоғалыпты, қуанып қалдым. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 20:51, 2025 ж. мамырдың 21 (+05) :Арыстанбек, үш нұсқаны алдырттық қой әйтүп-бүйтіп. Талқылау легін барлық уики бойынша аламыз деп жатыр еді. Сол алып тастаған болар. Санаттар туралы сұрап көрейін. Осы бет иесінен кешірім өтінем, оның атынан жауап беріп отырғаным үшін. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 08:52, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) ::@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] Талқылау легі деген керемет дүние еді, жақсы дүниені неге құртқанды жақсы көреді екен. Фейсбуктың да алғашқы кездегі дизайны мен талқылау құрылымы өте әдемі еді, қазір быт-шыт бірдеңе болып кетткен. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:18, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) == [[Бауыржан]] == Why are you removing the name I added? [[Қатысушы:Altenmann|Altenmann]] ([[Қатысушы талқылауы:Altenmann|талқылау]]) 00:25, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 16:17, 2025 ж. мамырдың 29 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Үлгі == Қайырлы кеш! Апат және Оқиға үлгілерін ретке келтіре аласыз ба? Нашарлау екен. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:56, 2025 ж. маусымның 1 (+05) :Кеш жарық! Қазір өңдей алмаймын, кейінірек --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:57, 2025 ж. маусымның 1 (+05) ::Қайырлы түн. Осыны ұмытып кетпеңізші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:05, 2025 ж. маусымның 18 (+05) == Жеке кеңістігімдегі мақалалар == Қайырлы күн.Неліктен менің жеке кеңістігімдегі мақалаларды түсіндірместен өшірдіңіз? Мен негізгі мақала кеңістігін толтырмау үшін бос уақытымда жұмыс істейтін жаңа мақалалар жасадым. (Қатысушы:Programman/Kickstarter, т.д.). Барлық жойылған мақалаларды қалпына келтіруді сұраймын. [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 15:46, 2025 ж. маусымның 11 (+05) :Кеш жарық! Ол жерде ешқандай мақалалар көріп тұрған жоқпын. Бәрі бос бет қой? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:05, 2025 ж. маусымның 13 (+05) ::Иә, әзірге бос беттер болды, онда мен мәтінді біртіндеп қосуды жоспарладым. Осы беттердің барлығын қайта жасауым керек пе, әлде оларды қалпына келтіре аласыз ба? [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 13:40, 2025 ж. маусымның 13 (+05) :::асықпай, біртіңдеп жазған дұрыс-ау. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:24, 2025 ж. маусымның 14 (+05) == Мыстангер жайлы ақпаратты мақұлдау == Сәлем! Мыстангер жайлы бетті қазақшаға аударып, ақпарат қосып едім. Соны мақұлдап, жариялап жіберсеңіздер. [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 14:19, 2025 ж. маусымның 13 (+05) :Жалпы, қарап жіберетін біреу-міреу бар ма екен мұнда?)) [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:47, 2025 ж. маусымның 16 (+05) :Сілтемесін беріңіз. Қарап берейін. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 15:42, 2025 ж. маусымның 17 (+05) ::{{@|Aweworthy}} кеш жарық! Басқа да белсенді қатысушылар мен админдерден көмек сұрасаңыз болады--[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:57, 2025 ж. маусымның 17 (+05) ::Қайырлы күн! https://en.wikipedia.org/wiki/The_Witcher осының қазақшасын бастап берсеңіз)) [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 15:26, 2025 ж. маусымның 25 (+05) ::Өтініш жасағаныма 9 айдың жүзі болып қалыпты... ::https://en.wikipedia.org/wiki/The_Witcher [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:44, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] сіз көмектесе аласыз ба? [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:46, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::Сізге бетті бастап беру керек пе? Әрі қарай өзіңіз толықтырасыз ба? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:51, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::Дәл солай. Жаңа материал бастауға әлі құқығым жеткіліксіз, сондықтан тек өңдей аламын. [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:56, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::::Бастадым, өңдей беріңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:08, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) == Жою == Сәлеметсіз бе! <s>Асқар Алтынбекұлы Күлібаев</s> осы мақаланы жоюыңызды сұраймын [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 03:48, 2025 ж. маусымның 15 (+05) :дайын --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 13:45, 2025 ж. маусымның 15 (+05) == Біріктіру == Сәлеметсіз бе! [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасының орынбасарлары]] мен оның ағылшынша нұсқасын (Deputy Chairman of the Mäjilis) біріктіріп, барлық мақалаларда қолдана берсек қалай жалпы ? Егер рұқсат болса, біріктіруіңізді сұраймын. Рақмет [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 03:19, 2025 ж. маусымның 16 (+05) :жақсы, өзіңіз жұрыс деп шешсеңіз, жылжыта беріңіз --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:56, 2025 ж. маусымның 17 (+05) == Бетті уақытша жартылай қорғау == Сәлеметсізбе, менің жаңа мақаламда вандализмнің алдын алу үшін уақытша қорғауыңызды сұраймын. Мерзімі - 1 ай. Мақала аты: [[Яковлев Як-42]] және [[Zhezkazgan Air]] [[Жетісу Әуекомпаниясы]] [[Эрдэнэт қаласы]] 1 айға жартылай қорғау қылдырып беріңіз [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 10:45, 2025 ж. шілденің 4 (+05) == Мағынасыз мақала == Кеш жарық, [[PewDiePie T-Series-ге қарсы]] деген мақаланы жоюға ұсынамын. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 20:39, 2025 ж. шілденің 4 (+05) :Кеш жарық! Неге, мазмұнын оқымадым. Басқа тілдерде бар екен, себебін жаза кетсеңіз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:23, 2025 ж. шілденің 5 (+05) ::Енді адам деген мазмұнын білу үшін мәтінді оқымай ма?? Қарапайым нәрсе ғой, жоя салыңыз. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 17:24, 2025 ж. шілденің 6 (+05) :::Не себепті жою керек? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:34, 2025 ж. шілденің 6 (+05) ::::Ол қазақ болмысына, әдетіне жат шетелдердің еріккен күйбең тіршілігін сипаттайтын еш маңыздылығы жоқ мақала ғой. Анық көрініп тұр ғой, мағынасы жоқ екені. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 19:03, 2025 ж. шілденің 6 (+05) :::::Мақала басты бетте тұрған жоқ. Тек басқа тілдерден аударып жазылған. 18 тілде жазылған екен. 17 тілде жазылғандарын жойсаңыз, қазақ тілінде де жоямын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:08, 2025 ж. шілденің 6 (+05) ::::::Түсінбедім, сонда басқа тілдерде санасыз, мағынасыз мақалалар болса, бізде де қала бере ма? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 19:46, 2025 ж. шілденің 6 (+05) :::::::{{@|Елмұрат Х}} қайырлы кеш! Қандай да бір мақаланы жойылуға лайықты деп санасаңыз, онда сол мақалаға «[[Үлгі:Жедел жойылсын|Жедел жойылсын]]» үлгісін қойып, себебін жаза кетіңіз. Ары қарай жойылу туралы сол мақаланың талқылау бетінде жүруі қажет. Қандай да бір қатысушының талқылау бетіне жеке келіп, "мақаланы жоя салыңыз" деген болмайды -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 20:10, 2025 ж. шілденің 6 (+05) :::Елмұрат этика ұстаңыз. Көшеде, базарда жүрген жоқсыз, мен СЕНІ танымаймын. Арақашықтықты сақтаңыз! Қарапайым болса, нақты себебін көрсет, жоя сал, ала сал демей [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:52, 2025 ж. шілденің 8 (+05) == Мақала жойу == Сәлеметсіз бе. Сіз [[Kazakhstan Airlines]] мақаласын жойыңызшы. Мен оның орнына жаңа мақаласын жасамақпын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 11:50, 2025 ж. шілденің 5 (+05) :Кеш жарық! Сол мақаланы уикипедияға сәйкес толықтырыңыз. Жоя алмаймын [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:24, 2025 ж. шілденің 5 (+05) ::Неге сіз мен мақалалардың атын толықтай жазып қойсам қысқа қылдырып өзгертіп тастайсыз? Қысқа жазған біртүрлі ғой толық жазып қойу керек қой Ан-30 емес Антонов Ан-30 деп қойу керекқой [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 06:40, 2025 ж. шілденің 6 (+05) :::енді қайта толықтырып қойыңыз [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 06:42, 2025 ж. шілденің 6 (+05) ::::[[Жезқазған әуежайы]] деген мақаланы неге қайта қалпына келтіріңіз? Мен инфобокс және қосымша ақпараттар қосытымғой. Дереккөздердіде қосып қойғам [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 12:42, 2025 ж. шілденің 6 (+05) == беттің атын өзгертпей туралы == сәлеметсізбе, мен мақалалардың бетін тотықтап жазып қойсам сіз неге атын ауыстыра бересіз. Ан-30 жан Антонов Ан-30 деп өзгертсем қысқа сына ауыстырып жібере бересіз, бұл қандай себептермен??? [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 11:42, 2025 ж. шілденің 7 (+05) :кеш жары! Орыс тілінде қысқа нұсқадағы атауын маған ыңғайлы көрінді, яғни оқырман іздегенге оңай болады. Бірақ та қалған админдер дұрыс деп шешкен екен, сіздің қайта жылжытқан нұсқаңыз қалатын болды. Ескерту мақала атауларын ойланбай, талқыға салмай жатып жылжытпауды өтінемін. Рахмет [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:54, 2025 ж. шілденің 8 (+05) ::жауап бергеніңіз үшін рахмет [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 08:52, 2025 ж. шілденің 8 (+05) == ПозКарта == сәлемктсізбе. Айта аласыз ба қалай ПозКарта жасау керегін [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 13:47, 2025 ж. шілденің 8 (+05) == ескі өңдемеге қайтармау == Сәлеметсіз, [[Үржар (ауыл)]] деген бетті ескі өңдемесіне қайтармауды сұраймын. [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 20:24, 2025 ж. шілденің 9 (+05) == Growth features - Mentorship and Community updates == Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 17:28, 2025 ж. шілденің 16 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Әсел Құрманбаева == Сәлеметсіз бе! Әсел Құрманбаеваға уикипедия мақаласын жазсам қалай болады ? Әлде ол орынсыз ба ? [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 12:33, 2025 ж. шілденің 28 (+05) :Кеш жарық! кешірерсіз кім екенін білмедім) [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:10, 2025 ж. шілденің 28 (+05) ::Нұрсұлтан Назарбаевтың екінші әйелі 😉 жай ғаламторда оның өмірбаяны, жеке өмірі, отбасы, байлығы жазылған, соның бәрін қолданып уикипедия мақаласын арнасам ба деп едім [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 21:14, 2025 ж. шілденің 28 (+05) :::өз еркіңіз, маңызды болып көрінер. қазаққа біреудің өмірі мен өсек қызық болу керек) [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:20, 2025 ж. шілденің 28 (+05) ::::Жақсы 😅 [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 21:30, 2025 ж. шілденің 28 (+05) == Бет жою == Сәлеметсіз бе сіз меннің ''Бозанбай өзені'' деген мақаламды Бозанбай (өзен) деп жылжытыңыз. Ал ''Бозанбай өзені'' деп қалған мақаланы жойып бере аласызба [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 17:45, 2025 ж. шілденің 29 (+05) :Түсінбедім? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:09, 2025 ж. шілденің 31 (+05) ::Іздемеге жазсам (Гуглдың) Бозанбай өзені деп шығады соны бассам ол бет [[Бозанбай (өзен)]]іне айдатылған Kasymov деп тұр. жойылған бетті жойып бере аласызба [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:18, 2025 ж. тамыздың 2 (+05) :::Ол онсызда жойылған [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:35, 2025 ж. тамыздың 3 (+05) == Бет жою == <s>Нарын</s> бетін жойып беріңізші. Түпнұсқа бетін ''Нарын (айрық)'' дегенге айдағанмын. Мен бұл сөздің орнына ''Нарын (қала)''ның өзгертетін деп тұрмын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 06:44, 2025 ж. тамыздың 4 (+05) :Рахмет [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 17:07, 2025 ж. тамыздың 13 (+05) == Стивенсон Роберт Льюис == Сәлеметсізбе, мына мақаланы қалпына келтіре аласыз ба, өте әйгілі жазушы ғой? --[[Арнайы:Үлесі/2.133.132.177|2.133.132.177]] 14:21, 2025 ж. тамыздың 21 (+05) :Касымов мырза, неге жауап бермейсіз? Басқа жүз шақты тілде бар мақала қазақ тілінде де болу керек қой!! --[[Арнайы:Үлесі/2.133.132.177|2.133.132.177]] 17:06, 2025 ж. тамыздың 24 (+05) == Саддам Хусейн == Hello. There is something wrong with the childhood photo of Saddam Hussein in the [[Саддам Хусейн]] article. His date of birth is 1937, but in the photo, supposedly from 1940, he looks no older than one year old. Either the year is incorrect, or the child is not Saddam Hussein. The same issue was raised back in 2012 on the Wikimedia Commons discussion page for this photo, but there was no response. https://commons.wikimedia.org/wiki/File_talk:Saddam_in_childhood.jpg If the discrepancies cannot be identified, then this photo should be removed from the article. Yours sincerely, [[Арнайы:Үлесі/78.174.55.43|78.174.55.43]] 07:11, 2025 ж. тамыздың 30 (+05) == Тілдер vs. Infobox Language үлгілері == Сәлеметсіз бе. Тілдерге қатысты мақалаларды реттеуге үлес қосықым келді, және әдеттегідей басқа сапалы мақалалардың үлгісі бойынша жазуға тырысамын, мысалы [[Қазақ тілі]]. Бұл мақалада Үлгі:Тілдер үлгісі қолданылған. Кейбір беттерде қазақшаға аударылған Үлгі:Infobox Language тұр. Қайсысын қолданған дұрыс? "Тілдер" үлгісін ұстануға тырысып тұрмын, бірақ оны да пішімдеу тұрғыдан сәл өңдеу керек. [[Қатысушы:Aisford|Aisford]] ([[Қатысушы талқылауы:Aisford|талқылау]]) 19:55, 2025 ж. қыркүйектің 5 (+05) :кеш жарық! Тілдер үлгісін қолданған дұрыс. Егер үлгі қате болса, үлгіні толықтықтырып, әрлер қатесін түзетуге болады. Үлгіні жасай алатын шығарсыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:13, 2025 ж. қыркүйектің 7 (+05) == Execution of Saddam Hussein == Good afternoon! Would you be so kind to translate [[en:Execution of Saddam Hussein|this article]] into Kazakh language?! --[[Қатысушы:Edrilizer|Edrilizer]] ([[Қатысушы талқылауы:Edrilizer|талқылау]]) 01:48, 2025 ж. қыркүйектің 9 (+05) == Жазған мақаламды тексеріп, Wikidata тізіміне қосу == Ассалаумағалейкум ''Kasymov'' мырза, мен кеше [[Майлысу]] атты мақала жазған едім, соны тексеріп, Wikidata элементіне қосуыңызды сұраймын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 22:58, 2025 ж. қыркүйектің 21 (+05) == Ту үлгісін жасау == Кеш жарық! {{ту|Тайвань}} үлгісінің екінші нұсқасы бар ма екен? Олимпиада және спорт жарыстарына спортшылар басқа байрақпен шығады. Спорт жарыстарында да басқа ту көрсетіледі. Бізде сол тудың нұсқасын жасауға болар ма еді? Екінші өтініш, '''спорт жарысы''' үлгісінде атауы дегенді жасыл түспен белгілемесек бола ма? Сұр түсті қалдырсақ немесе шрифт жасыл фонда ақ болуы керек сияқты?. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 18:56, 2025 ж. қыркүйектің 22 (+05) == Тәулік суреті == Тәулік суретін бот ортаққордан импортайтындай жасап қойсақ қалай? Сен басқа пайдалырақ жұмыстарға көңіл бөле аласың. Бұндай қайталанатын шаршататын жұмыстарды ботқа тапсырған дұрыс. Бот күн сайын бір бетті сосын ай сайын бір бетті импорттап отырады. Келісесің бе? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:54, 2025 ж. қыркүйектің 28 (+05) :@[[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]] Әрине соны баяғыдан атйып жүргенмін, бұрындары солай болатын. Жасап қоя салыңыз) [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:30, 2025 ж. қазанның 1 (+05) ::Скрипт істеп тұр ма тексеру үшін сен бастаған осы айдың POTD үлгілерін жоямын. Түсіністікпен қарайды деп ойлаймын <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:39, 2025 ж. қазанның 1 (+05) ::@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|менің ботыма]], мерзімі шектеусіз уикиаралық импорттаушы тобына қосып бергенің керек болып тұр. Уикиаралық импорттау құқығын алудағы мақсат: Commons-тан Potd үлгілерін күнделікті импорттау <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:55, 2025 ж. қазанның 1 (+05) :::Ондай құқығым жоқ деп тұр. :( Нұрлан ағадан сұрап көрші. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 14:26, 2025 ж. қазанның 2 (+05) ::Тәулік суретіне қатысты үлгілерге ештеңе жасмай тұра тұруыңды сұраймын. Сынақ ойдағыдай болды, енді бот өзі үлгілерді бастай береді. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:33, 2025 ж. қазанның 4 (+05) :::Тамаша! Ортаққордан жүктейді ма? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 18:11, 2025 ж. қазанның 5 (+05) ::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] иә <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:23, 2025 ж. қазанның 6 (+05) :::::суреттің сипаттамасы жасанды интелеккт арқылы қазақша бірден жазылатындай жасауға бола ма екен негізі? Не сурет екенін көрсететіндей? [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 16:47, 2025 ж. қазанның 23 (+05) ::::::@[[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] көп нәрсені жасауға болады, бірақ оның бәріне уақыт керек қой. Көбіміз уақытты дұрыс бағаламаймыз. Уақыты келсе жасаймын, басымдықтарға, маңыздылықтарға бірінші көңіл бөлемін. Уикипедияға жасанды интеллект тікелей қосып қоямын ба деген ой да келген. Ең маңызды істер тұрғанда бұндағы істерім өзінің сәтті уақытын күте тұрады, мүмкін ондай сәтті уақыты мүлдем келмейтін де шығар, себебі Уикипедиядағы істерімнің маңыздылығы 1/10, 1/20, 1/40 геометриялық прогрессиямен маңыздылығы төмендеп барады. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:39, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] айлық үлгілерін өзің жазып жүр екенсің ботқа ай сайынғы үлгіні де жазып отыруға тапсырма беріп қойғанмын. Егер бет бар болса бот елемейді сондықтан боттың не жасағысы келгенін көре алмаймыз. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:41, 2025 ж. қарашаның 22 (+05) :жақсы, бастысы Бот санат пен интеруикиді қоюды ұмытпасың) [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:21, 2025 ж. қарашаның 23 (+05) ::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] интеруикиді өзіміз қоятын сиқтымыз. Бот қоя алмайды деп ойлай бер. Бізге де жұмыс қалсын ))) <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:46, 2025 ж. қарашаның 24 (+05) == Крем == Добрый день! Поясните причину [https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=Сары_май_кремі&diff=prev&oldid=3508291вашей отмены], пожалуйста. [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 19:13, 2025 ж. қазанның 5 (+05) :Кеш жарық! Стақан сияқты сөздерге мақалаға тікелей қатысы болмағандықтан, кері қайтардым [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:57, 2025 ж. қазанның 7 (+05) == Me editing my user page == For some reason, every time I add links to my user page on different Wikipedia language editons on my user page '[[User:PK2]]' in Kazakh, the following warning comes up: 'This action has been automatically identified as harmful, and therefore disallowed. If you believe your action was constructive, please inform an administrator of what you were trying to do. A brief description of the abuse rule which your action matched is: Қатысушы жеке бетіне мақала жазу'. [[Қатысушы:PK2|PK2]] ([[Қатысушы талқылауы:PK2|талқылау]]) 04:27, 2025 ж. қазанның 27 (+05) == Өңдеу қателігі == Асхат Советханұлы Жұмабеков бетінде мақала өңдегенде қателік шықты. Не істесем болады? Администраторға хабарлассын деген @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 21:19, 2025 ж. қазанның 30 (+05) :Кеш жарық! Түсінбедім [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:26, 2025 ж. қазанның 31 (+05) == Оңтүстік Қазақстан жастары Уикипедия бағдарламасы == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Оңтүстік_Қазақстан_жастары_Уикипедия_бағдарламасы|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 14:30, 2025 ж. қарашаның 14 (+05) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Қызыл ту ордені мақаласына бағыттайтын беттер қателігі == Сәлеметсіз бе! ҚҰРМЕТТІ @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]! Қызыл ту ордені бетіне бағыттайтын келесі беттер: ''Еңбек Қызыл Ту'' Бұл беттерді тез арада жобға ұсынамын, себебі Еңбек Қызыл Ту ордені - өз алдына басқа марапат. [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 08:43, 2025 ж. қарашаның 20 (+05) <s>:Жақсы</s> Біраз мақалаларға сілтеніп тұр, әзірше жойылмайды. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:56, 2025 ж. қарашаның 23 (+05) == Уикижобалар == Саламатсыз ба қазір қандай уикижобалар бар [[Қатысушы:Galumzhan|Galumzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Galumzhan|талқылау]]) 15:15, 2025 ж. желтоқсанның 18 (+05) == Администраторды сайлау == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:58, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05) == Райымбек батыр мақаласын қорғау жөнінде == Қайырлы күн, мырза! [[Райымбек батыр]] мақаласын уикилендірдім. Дереккөздерге сілтеме жасадым. Мақаланың қазіргі нұсқасын қорғауға алуларыңызды сұраймын. Трайбалистік сипаттағы вандализмнің (тұлғаларды негізсіз мадақтау және артық эпитеттер мен метафорларды қолдануы) алдын алу үшін. Алдын ала рақмет! [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 13:10, 2026 ж. қаңтардың 8 (+05) :Кеш жарық! жартылай қорғадым [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:13, 2026 ж. қаңтардың 10 (+05) ::Кеш жарық! ::Енді көріп отырмын, рақмет! [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 20:13, 2026 ж. қаңтардың 27 (+05) == '''Уикипедия 25''' == Уикипединың [[Уикипедия: 25 жылдық мерейтой|25 жылдық мерейтойын]] тойлауға шақырамыз [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 14:33, 2026 ж. қаңтардың 9 (+05) == Қазақстан Республикасындағы педагогикалық практика == Сәлеметсіз бе, менің мақаламды жойып тастапсыз. Себептерін айтсаңыз жақсы болар еді [[Қатысушы:Мақалалар жинағы|Мақалалар жинағы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мақалалар жинағы|талқылау]]) 11:45, 2026 ж. қаңтардың 13 (+05) :@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]Жауап бересіз бе? Басқаларға комментарий жазып жатырсыз, маған да мақаланың өшірілуі туралы жазған жоқсыз [[Қатысушы:Мақалалар жинағы|Мақалалар жинағы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мақалалар жинағы|талқылау]]) 08:53, 2026 ж. қаңтардың 20 (+05) ::Энциклопедиялық мақалаға келмейді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:32, 2026 ж. қаңтардың 21 (+05) == Орфографиялық қате == Сәлеметсіз бе. Неге менің [[Сәрсенбі]] бетіне жасаған өңдемемді қайтарып тастадыңыз? Қазақ тілінің орфографиялық ережесіне сәйкес бастауыш пен баяндауыш арасына [[дефис]] (-) емес ұзын сызық (—, [[сызықша]]) қолданылады. Мысалы, "Алма — жеміс". Сондықтан өзгеріс әдейі жасалды. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 20:23, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) :[[Бристоль]] бетіне жасаған өңдемемді де қайтарып тастапсыз. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 20:26, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) ::Бірінші мақала сол қалпында тұр. Екіншісінде орынсыз сілтеме қойылған. ** өзені деп сілтенбейді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 20:30, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) :::Сәлеметсіз бе. Сонда "<nowiki>[[Эйвон өзені]]</nowiki>" емес "<nowiki>[[Эйвон]]</nowiki> өзені", яғни тек [[жалқы есім]]ді сілтемеге алу керек пе? Дереккөз көрсете аласыз ба? [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 15:05, 2026 ж. қаңтардың 17 (+05) ::::Кеш жарық! Осындай аттас басқа заттар аталмаса ешқандай өзені, көлі деген керек емес. Болып жатса *** (өзен) деген дұрыс болады [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:08, 2026 ж. қаңтардың 17 (+05) == Одиссейді жою == Сәлем, мына мақаланы неғып жойдың? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 00:08, 2026 ж. қаңтардың 18 (+05) :сәлем! Ол қатысушының біраз өңдемелері кері қайтарылды. Бастаған мақалалары әлі тексерісен өткізілмеген. Қалпына келтірдім. Соны әрлеп, санаттарын қойып, мазмұнын тексеріп жіберсең жақсы болар еді. Жалпы сол қатысушының барлық бастаған мақаласын тексерістен өткізіп жіберсең, қазуикиге қосқан үлкен үлес болар еді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:26, 2026 ж. қаңтардың 18 (+05) == Айлық үлгілер == Тәулік суретінің айлық үлгілерін ай сайын айдың соңында 26-күні басталатын етіп қойдым. Енді өзің бастамай тек бақылап жүрсең жеткілікті болар. Бірдеңе дұрыс болмай жатса айтасың ғой. Уақытым болса дұрыстауға тырысамын. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:12, 2026 ж. қаңтардың 31 (+05) :Рахмет бірақ қате болып жатыр. Қазақша емес, басқа тілге сілтенбеген екен [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:29, 2026 ж. ақпанның 1 (+05) == Бетті жою == Сәлеметсіз бе. Мен жасаған [[Лимбург (Бельгия)]] бетін жоюыңыздың себебі не? [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 13:18, 2026 ж. ақпанның 1 (+05) :Қайырлы күн! Қателесіп кеткен шығар, [[Лимбург (Бельгия)|мақалаңыз]] қалпына келтірілді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 13:30, 2026 ж. ақпанның 1 (+05) :Жоқ, қателескен жоқпын. Қысқа мақалалар онсыз да толып жатыр. Неге оны толықтырып жазбасқа? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:31, 2026 ж. ақпанның 1 (+05) ::Негізі осындай бас-аяғы жоқ мақалаларда бастамаған дұрыс.--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 10:09, 2026 ж. ақпанның 2 (+05) :::Белгі қойып кетсеңіздер, неше күннен кейін жойылады. Әдетте жаңа жазылған мақалаға кемінде бір апта беру қажет. Егер жазылған күннен бастап толықтырылмаса бірден жойылуы тиіс. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 15:57, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) == Навигациялық үлгіні жою себебі түсіндірілмеген == Үлгі:FIFA Futsal World Cup 2024 деген үлгіні неге жойдыңыз? Қатесі болса, ескерту жасау мәдениеті бар ма? Жою тарихына да еш белгі, дерек қалдырмаған екенсіз? Қатесі болса жөндесіп жіберіңіз немесе ескертіп кеңес беріп кетсеңіз орынды болар еді. Тағы ескерту айтамын өзіңізге, бұл әкеңізден қалған мұра емес. Ескертіп, мәтінмен түсіндіріңіз шешіміңізді. Бірден жойылатын мақалалардың параметрлері болады. Бірақ бұл үлгіде дөрекі қате жоқ, өңдеуге және жетілдіруге болатын. Жауабыңызды толыққанды жазып, түсіндірірмесін беріңіз. Үлгіні қалпына келтіремін. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 16:11, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) :себебі басқа тілден ондай нав. үлгі таба алмадым. Әрі ол жерде құрамалар ғана көрсетілген. Меніңше сол жарысқа қатысты мақалалар болы керек шығар (финал, іріктеу, тағы сол сияқты) [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:55, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::Басқа тілде дәл осындай навигация үлгісі болмауы мүмкін. Қолдан жасалған яғни код мәселесі болмаған нәрсеге басқа уики үлгі болуы да мүмкін. Бірақ тақырып жаңадан ұарқын алып келе жатқан мәселеге арналғандықтан, біздің жағдайда футзал спорт түрі, онда оларда жоқ болуына таңғалмауымыз керек. Бізде бар екен. Әлем чемпионатына қатысқан және белгілі орын алған құрамалардың навигациялық кестесі жаңадан құрастырыла береді. Айып етпеңіз, бірақ бұл аргументіңізді қабылдай алмаймын. Керісінше, сол навигациялық кестеге ұсыныстарыңыз бен санаттарын және басқа үлгілерді кіріктіруге кеңес берсеңіз? Одан кейін, менің жасаған және басқа адам жасаған болсын талқыламай, пікір алмаспай жоймауыңызды сұраймын. Ережеге сәйкес егер ескерту айтылған уақыттан екі апта ішінде мақала жақсы жаңына қарай өзгермесе бірден жою қажет. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 15:08, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) == Жедел жойылсын == Қайырлы түн. [[Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығы|Мына]] мақаланың жойылуын қолдайсыз ба әлде қарсысыз ба? Талқылау бетінде өз пікіріңізді жазып кетсеңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:29, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) == Олимпиада ойындары туралы үлгі == Қасымов, Олимпиада туралы үлгіні түзеткен едім. Олимпиадалық ойын деген қазақша сөз жоқ. Сіз неге өзгерісті шегірттіңіз? Әлде қате жазуды қолдайсыз ба? Егер сауатыңыз жетпесе, талқылауға сұранбайсыз ба? [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 21:33, 2026 ж. ақпанның 22 (+05) :'''Олимпиа ойындары''' дегенді естімедім? сіз солай өзгертіпсіз. -''лық'' деген шылауды енді байқадым, алып тастадым. Қалпына келді :Футзал үлгісінде ешқандай санат жоқ сосын неге ағылшынша? Тексеру үлгісі тұра берсін, басқа біреулер ерінбей біреудің жүмысын аяқтап шығар. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:25, 2026 ж. ақпанның 24 (+05) == Администратор құқығынан айыру == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:50, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) == Панорама бостандығы == Қайырлы кеш, 1886 жылғы мешіттің бейнесін рұқсат сұрамай салу ешқандай мәселеге әкелмейдіғой? Және егер мен ғимарат иесінің немесе директорының рұқсатымен файлды, сондай-ақ Creative Commons Attribution 4.0 International лицензиясына келісетінін көрсететін қолтаңба мен мөрді тіркесем, 70 жасқа толмаған ғимараттардың фотосуреттерін жариялай аламын ба, себебі сәулетшілер мен жобалау фирмасының атаулары оларға белгісіз және ғимараттың қасбетінің қарапайым фотосуретін жариялау қиын процесс. Шетелдік модераторлар менің жұмысымды жоя ма? [[Қатысушы:Almatoswiki|Almatoswiki]] ([[Қатысушы талқылауы:Almatoswiki|талқылау]]) 19:55, 2026 ж. наурыздың 13 (+05) :Қайырлы күн! Сіздің сұрағыңызға нақты жауап бере алмадым. Өзіңіз түсірген сурет болса ешқандай мәселесіз жүктеуге болады. Сырттай болса авторлық құқық пен қайнаркөзін көрсету керек сияқты. Бұл мәселені Арыстанбек немесе Батырбек мырзалардан сұрап көріңіз. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 14:13, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) == Жоққа шығару == {{жабық}} @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Саламатсыз ба! Атырау облысын мақаласын неге жоққа шығардыңыз мені мен қатені түзетіп едім [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:41, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :Гектар неге үлкен әріппен, сөйлемнің ортасында тұрған сөз емес па? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 15:43, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) ::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] нүктеден кейін үлкен әріппен жазылуы керек. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:46, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :::қай жерде нүкте, сөйлемнің ортасы ғой. Сәл асықпай қараңыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 15:47, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) ::2 млн. Деп тұр мақалада сосын мен Гектар деп үлкен әріппен жазып жібердім дұрыстап қараңызшы нүкте тұр. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:59, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :::Сізге енді грамматиканы оқытып отырайық енді? ''млн.'' қысқартылған сөз, онда ''2000 ж.'' деп жазсақ артынан үлкен әріп жазыла ма? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 16:01, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) ::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] жоқ [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:06, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] 2000 ж. дегенге не қатысы бар? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:12, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) ::::::Саған мысал ретінде айтып отыр [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:17, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] негізі 2 млн. Гектар деп басталуы дұрыс. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:31, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) {{жабық-соңы}} == Жоққа шығару == қайырлы күн! Неге өңдемелерімді жоққа шығарып жатырсыз? "Алфавит бойынша ..." деп басталған тақырыптағы санаттар [[:Санат:Алфавит бойынша санаттар]] санатына қосылмай ма? Сосын [[:Санат:Шатқалдар]] санаты өз-өзіне қосылуы керек пе? Шатқал аңғардың бір түрі емес пе? -- [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 12:12, 2026 ж. наурыздың 18 (+05) :Қалпына келтірдім, мен қателесіп керісінше ойлап қалдым. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:43, 2026 ж. наурыздың 19 (+05) == Бетті жою == {{жабық}} @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] неге @[[Қатысушы:AdilBot|AdilBot]] деген бетті жойдыңыз? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:13, 2026 ж. наурыздың 25 (+05) :Себебі сізде бот мәртебесе жоқ. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:20, 2026 ж. наурыздың 25 (+05) ::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Өз аккаунтымда AutoWikiBrowser ді қолдануға бола ма? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:24, 2026 ж. наурыздың 25 (+05) :::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] бот жүргізбей @[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] осы аккаунтыма AutoWikiBrowser жұмыс жасауға рұқсат беріңізші. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:00, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) ::::Кеш жарық! Сізде әлі тәжірибе аз, қателессеңіз біз артынан түзетіп әлек боламыз. Әзірше жоқ [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:08, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) :::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Бот жүргізбеймін ғой тек өзімнің аккаунтыма AutoWikiBrowser ге жұмыс жасауға рұқсат беріңіз деп айттым [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:11, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) ::::::Ол жартылай автомат, сіз қателессеңіз, біз сияқты админдер артынан түзету үшін уақыт пен күшті құртамыз. Егер шынымен де жаны ашар болсаңыз, мақаладарды әрлеп, толықтырып, сапасын жақсартуға болады. Талай админ мен қатысушы солай жұмыс жасап жатыр. Сіз әлі тіпті үлгіні дұрыс қолдана алмайсыз, ''актриса'' деген үлгіні қойдыңыз ба? Болмаса, соны жасаңыз. Сау бол! [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:17, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) :::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Басқа қатысушылар да AutoWikiBrowser пайдаланып жүр ғой тәжірибе аз болса да. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:21, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) ::::::::Басқа админдерден сұраңыз, менің жауабым жоқ. Қандай қатысушылар? тізімін көрсетіп берсеңіз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:24, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) :::::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Zscout370 осы қатысушы егер қателеспесем. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:31, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) ::::::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] рұқсат бересіз бе өтініш [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:13, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) :::::::::::Берілмейді. Тіпті оны менде айттым, саған тәжірибе жинау керек. Талқылау аяқталды. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:15, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) {{жабық-соңы}} == Айдос Ғалымов туралы мақала == Сәлеметсіз бе! Инкубаторға Айдос Ғалымов туралы толық мақала енгіздім. Тексеріп, негізгі бетке көшіруге көмектесесіз бе? Рақмет! [[Қатысушы:QazPaluan|QazPaluan]] ([[Қатысушы талқылауы:QazPaluan|талқылау]]) 23:25, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05) == Жедел жою туралы == ''Анна Александровна Немченко'' мақаласы орыс уикида жоқ, бірақ ағылшын уикипедиясында бар. Маңыздылығы онша төмен емес. //- [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 12:06, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) :Қазуики оқырмандарына қандай маңыздылығы бар екен? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:22, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) == Мақаламдағы қателік == @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] кеш жарық! [[Дженнифер Лоуренс]] менің мақалам еді ол мақалада қателіктер бар ма? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 18:24, 2026 ж. сәуірдің 9 (+05) :Кристиан Бекйл, Крис Эванс сияқты мақалаларды қарап көріңіз. Әрине ол жерде мәліметтер ескірген, мысал ретінде көруге болады [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:49, 2026 ж. сәуірдің 9 (+05) == үлгі == Сәлеметсіз бе! Мына 3 үлгіні өңдеу үшін аша аласыз ба: Үлгі:Кино, Үлгі:Тұлға және Үлгі:Кинематограф [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 22:15, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05) :Дайын [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:20, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05) == Шегіндіру == @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] кеш жарық! Өңдемені шегіндіру үшін рұқсаты керек пе? Жалпы айтып жатқаным. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:53, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == CEE MEETING 2026 == Кеш жарық. [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC/%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80#TheNomadEditor_(Muzaffar_Turgunov) CEE MEETING 2026] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 19:07, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) == Алтын Орда дәуіріндегі тұрақжайлар == Елде Алтын Орданың мұрасын жаңғырту үдерісі қарқыынды дамып жатқанда, сен оған қатысты мақалаларды жойып жатқаның қалай болды??? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 23:52, 2026 ж. мамырдың 26 (+05) :Қандай мақаланы жойдым? @[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]]. Тізімін көрсетіп бер, қалпына келтірейін, әлде басқа админ болуы да мүмкін [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:17, 2026 ж. мамырдың 27 (+05) :: [[Алтын Орда дәуіріндегі тұрақжайлар]] --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 21:38, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) :::''І Хәріполла'' мырза жоюға ұсыныпты, дубликат деп. Өте қырағы екенсің) ''Алтын Орда тарихы, Қазақстан тарихын'' осылай жаңартып, толықтырып жіберсең жақсы болар еді. Өңдеу санын 100 асыруға үлкен мүмкіндік бар [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:28, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) :::: Басқа қатысушының өңдемелер санында не шатағың бар??? Бұл бір. Екіншіден, мақала аттары ұқсас болса, жоя бересің ба, бұл қайдан шыққан ереже? Жалпы тарихи кезеңге бір мақала арналса, сол заманның тұрақжайлар тізімі туралы тағы бір мақала болса, бір жерің тарыла ма? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 23:39, 2026 ж. маусымның 1 (+05) :::::кішкене этиканы ұсиауды өтінемін. Бірінші жазған сұрақтарға сәл назар аударсаң. Сен, қалай болды деп, ауыз екі стильде жазуды доғару керек. Тағы осылай қайталанса, дөрекілік үшін бұғаттауға кетеді. Жазу мәнерің тура алдында бір шатақ кісінің стиліне ұқсайды. Жауабымды түсінбедің, І Хәріполла деген қатысушы дубликат деп ЖЖ ұсыныпты, содан жойылды. Сенің маған аяқ асты қызығушылық танытқанынан, жасаған өңдеулерге назар аудардым. Енді неге басқа мақалаларды ретке келтірмеске, мысалы сол Алтын Орда [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:11, 2026 ж. маусымның 3 (+05) ::::::Ойыбай, енді „Сен“ деген сөзден қорықсаң, онда саған ештеңе де жазбай-ақ қояйын. Нәзік жандарға тиісетін адам емеспін. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 00:36, 2026 ж. маусымның 7 (+05) de6stv0rzmbt36wyrjjymbktd7t5w29 10 139241 3614194 2712811 2026-06-07T03:25:26Z ShadZ01 56180 3614194 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{docpage}}</noinclude> __NOTOC__ ; Қолдану <nowiki> {{cite web |url = |title = |author = |date = |website = |publisher = |accessdate = </nowiki>{{#time: Y-m-d}}<nowiki> |lang = }} </nowiki> ; Бір жолға жазылған нұсқасы <nowiki>{{cite web|url=|title=|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=</nowiki>{{#time: Y-m-d}}<nowiki>|lang=}}</nowiki> ; Толық нұсқасы <nowiki> {{cite web |url = |title = |author = |authorlink = |coauthors = |quote = |date = |format = |website = |publisher = |accessdate = </nowiki>{{#time:Y-m-d}}<nowiki> |lang = |description = |deadlink = |archiveurl = |archivedate = }} </nowiki> == Тағы қараңыз == * [[Үлгі:Кітап]] * [[Үлгі:Мақала]] * [[Үлгі:Cite news]] * [[Үлгі:Cite book]] * [[Үлгі:Cite paper]] * [[Үлгі:Cite episode]] * [[:Санат:Үлгілері дұрыс қолданылмаған беттер:Cite web]] == Template data == <templatedata> { "params": { "1": {}, "title": { "label": { "en": "Title", "kk": "Тақырыбы" }, "type": "string", "suggested": true }, "url": { "label": { "en": "URL", "kk": "URL сілтемесі" }, "type": "url", "required": true }, "archiveurl": { "label": { "en": "Archive URL", "kk": "Мұрағат URL-і" }, "type": "url", "aliases": [ "archive-url" ] }, "archivedate": { "label": { "en": "Archive date", "kk": "Мұрағатталған күні" }, "type": "date", "aliases": [ "archive-date" ] }, "author": { "label": { "en": "Author", "kk": "Авторы" }, "type": "string" }, "last": { "label": { "en": "Last name", "kk": "Тегі" }, "type": "string" }, "authorlink": { "label": { "en": "Author link", "kk": "Автор мақаласы" }, "type": "wiki-page-name" }, "first": { "label": { "en": "First name", "kk": "Есімі" }, "type": "string" }, "lang": { "label": { "en": "Language code", "kk": "Тіл коды" } }, "language": { "label": { "en": "Language", "kk": "Тілі" } }, "format": { "label": { "en": "Format", "kk": "Форматы" } }, "work": { "label": { "en": "Work/Journal", "kk": "Еңбек/Журнал" } }, "website": { "label": { "en": "Website", "kk": "Веб-сайт" }, "type": "string", "suggested": true, "description": { "en": "The name of the website hosting the source text material.", "kk": "Дереккөз материал орналасқан веб-сайттың атауы." } }, "pages": { "label": { "en": "Pages", "kk": "Беттер" } }, "publisher": { "label": { "en": "Publisher", "kk": "Баспагер" } }, "location": { "label": { "en": "Location", "kk": "Орналасқан жері" } }, "date": { "label": { "en": "Date", "kk": "Күні" } }, "datepublished": { "label": { "en": "Date published", "kk": "Жарияланған күні" } }, "year": { "label": { "en": "Year", "kk": "Жылы" } }, "month": { "label": { "en": "Month", "kk": "Айы" } }, "doi": { "label": { "en": "DOI" } }, "doilabel": {}, "description": { "label": { "en": "Description", "kk": "Сипаттамасы" } }, "quote": { "label": { "en": "Quote", "kk": "Үзінді" } }, "accessdate": { "label": { "en": "Access date", "kk": "Тексерілген күні" }, "type": "date", "suggested": true, "aliases": [ "access-date" ] }, "accessmonthday": {}, "accessdaymonth": {}, "deadlink": { "label": { "en": "Dead link status", "kk": "Өлі сілтеме күйі" } }, "accessyear": {}, "ref": {}, "nocat": {}, "coauthors": { "label": { "en": "Coauthors", "kk": "Қосалқы авторлар" } }, "editor": { "label": { "en": "Editor", "kk": "Редакторы" } } } } </templatedata> <includeonly> [[Санат:Үлгілер:Дереккөздерге сілтемелер|{{PAGENAME}}]] </includeonly> k6iz9250ila0vhnp9q44feejkz156sw 3614195 3614194 2026-06-07T03:29:59Z ShadZ01 56180 3614195 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{docpage}}</noinclude> __NOTOC__ ; Қолдану <nowiki> {{cite web |url = |title = |author = |date = |website = |publisher = |accessdate = </nowiki>{{#time: Y-m-d}}<nowiki> |lang = }} </nowiki> ; Бір жолға жазылған нұсқасы <nowiki>{{cite web|url=|title=|author=|date=|website=|publisher=|accessdate=</nowiki>{{#time: Y-m-d}}<nowiki>|lang=}}</nowiki> ; Толық нұсқасы <nowiki> {{cite web |url = |title = |author = |authorlink = |coauthors = |quote = |date = |format = |website = |publisher = |accessdate = </nowiki>{{#time:Y-m-d}}<nowiki> |lang = |description = |deadlink = |archiveurl = |archivedate = }} </nowiki> == Тағы қараңыз == * [[Үлгі:Кітап]] * [[Үлгі:Мақала]] * [[Үлгі:Cite news]] * [[Үлгі:Cite book]] * [[Үлгі:Cite paper]] * [[Үлгі:Cite episode]] * [[:Санат:Үлгілері дұрыс қолданылмаған беттер:Cite web]] == Template data == <templatedata> { "params": { "1": {}, "title": { "label": { "en": "Title", "kk": "Тақырыбы" }, "type": "string", "suggested": true }, "url": { "label": { "en": "URL", "kk": "URL сілтемесі" }, "type": "url", "required": true }, "archiveurl": { "label": { "en": "Archive URL", "kk": "Мұрағат URL-і" }, "type": "url", "aliases": [ "archive-url" ] }, "archivedate": { "label": { "en": "Archive date", "kk": "Мұрағатталған күні" }, "type": "date", "aliases": [ "archive-date" ] }, "author": { "label": { "en": "Author", "kk": "Авторы" }, "type": "string" }, "last": { "label": { "en": "Last name", "kk": "Тегі" }, "type": "string" }, "authorlink": { "label": { "en": "Author link", "kk": "Автор мақаласы" }, "type": "wiki-page-name" }, "first": { "label": { "en": "First name", "kk": "Есімі" }, "type": "string" }, "lang": { "label": { "en": "Language code", "kk": "Тіл коды" } }, "language": { "label": { "en": "Language", "kk": "Тілі" } }, "format": { "label": { "en": "Format", "kk": "Форматы" } }, "work": { "label": { "en": "Work/Journal", "kk": "Еңбек/Журнал" } }, "website": { "label": { "en": "Website", "kk": "Веб-сайт" }, "type": "string", "suggested": true, "description": { "en": "The name of the website hosting the source text material.", "kk": "Дереккөз материал орналасқан веб-сайттың атауы." } }, "pages": { "label": { "en": "Pages", "kk": "Беттер" } }, "publisher": { "label": { "en": "Publisher", "kk": "Баспагер" } }, "location": { "label": { "en": "Location", "kk": "Орналасқан жері" } }, "date": { "label": { "en": "Date", "kk": "Күні" } }, "datepublished": { "label": { "en": "Date published", "kk": "Жарияланған күні" } }, "year": { "label": { "en": "Year", "kk": "Жылы" } }, "month": { "label": { "en": "Month", "kk": "Айы" } }, "doi": { "label": { "en": "DOI" } }, "doilabel": {}, "description": { "label": { "en": "Description", "kk": "Сипаттамасы" } }, "quote": { "label": { "en": "Quote", "kk": "Үзінді" } }, "accessdate": { "label": { "en": "Access date", "kk": "Тексерілген күні" }, "type": "date", "suggested": true, "aliases": [ "access-date" ] }, "accessmonthday": {}, "accessdaymonth": {}, "deadlink": { "label": { "en": "Dead link status", "kk": "Өлі сілтеме күйі" } }, "accessyear": {}, "ref": {}, "nocat": {}, "coauthors": { "label": { "en": "Coauthors", "kk": "Қосалқы авторлар" } }, "editor": { "label": { "en": "Editor", "kk": "Редакторы" } } }, "paramOrder": [ "1", "title", "url", "author", "last", "first", "authorlink", "coauthors", "editor", "website", "work", "publisher", "location", "date", "datepublished", "year", "month", "pages", "lang", "language", "format", "doi", "doilabel", "description", "quote", "accessdate", "accessmonthday", "accessdaymonth", "accessyear", "deadlink", "ref", "nocat", "archiveurl", "archivedate" ] } </templatedata> <includeonly> [[Санат:Үлгілер:Дереккөздерге сілтемелер|{{PAGENAME}}]] </includeonly> ss3pefh2zb1913vysji43ssjx5b2sev 3614196 3614195 2026-06-07T03:30:18Z ShadZ01 56180 3614196 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{docpage}}</noinclude> __NOTOC__ ; Қолдану <nowiki> {{cite web |url = |title = |author = |date = |website = |publisher = |accessdate = </nowiki>{{#time: Y-m-d}}<nowiki> |lang = }} </nowiki> ; Бір жолға жазылған нұсқасы <nowiki>{{cite web|url=|title=|author=|date=|website=|publisher=|accessdate=</nowiki>{{#time: Y-m-d}}<nowiki>|lang=}}</nowiki> ; Толық нұсқасы <nowiki> {{cite web |url = |title = |author = |authorlink = |coauthors = |quote = |date = |format = |website = |publisher = |accessdate = </nowiki>{{#time:Y-m-d}}<nowiki> |lang = |description = |deadlink = |archiveurl = |archivedate = }} </nowiki> == Тағы қараңыз == * [[Үлгі:Кітап]] * [[Үлгі:Мақала]] * [[Үлгі:Cite news]] * [[Үлгі:Cite book]] * [[Үлгі:Cite paper]] * [[Үлгі:Cite episode]] * [[:Санат:Үлгілері дұрыс қолданылмаған беттер:Cite web]] == Template data == <templatedata> { "params": { "1": {}, "title": { "label": { "en": "Title", "kk": "Тақырыбы" }, "type": "string", "suggested": true }, "url": { "label": { "en": "URL", "kk": "URL сілтемесі" }, "type": "url", "required": true }, "archiveurl": { "label": { "en": "Archive URL", "kk": "Мұрағат URL-і" }, "type": "url", "aliases": [ "archive-url" ] }, "archivedate": { "label": { "en": "Archive date", "kk": "Мұрағатталған күні" }, "type": "date", "aliases": [ "archive-date" ] }, "author": { "label": { "en": "Author", "kk": "Авторы" }, "type": "string" }, "last": { "label": { "en": "Last name", "kk": "Тегі" }, "type": "string" }, "authorlink": { "label": { "en": "Author link", "kk": "Автор мақаласы" }, "type": "wiki-page-name" }, "first": { "label": { "en": "First name", "kk": "Есімі" }, "type": "string" }, "lang": { "label": { "en": "Language code", "kk": "Тіл коды" } }, "language": { "label": { "en": "Language", "kk": "Тілі" } }, "format": { "label": { "en": "Format", "kk": "Форматы" } }, "work": { "label": { "en": "Work/Journal", "kk": "Еңбек/Журнал" } }, "website": { "label": { "en": "Website", "kk": "Веб-сайт" }, "type": "string", "suggested": true, "description": { "en": "The name of the website hosting the source text material.", "kk": "Дереккөз материал орналасқан веб-сайттың атауы." } }, "pages": { "label": { "en": "Pages", "kk": "Беттер" } }, "publisher": { "label": { "en": "Publisher", "kk": "Баспагер" } }, "location": { "label": { "en": "Location", "kk": "Орналасқан жері" } }, "date": { "label": { "en": "Date", "kk": "Күні" } }, "datepublished": { "label": { "en": "Date published", "kk": "Жарияланған күні" } }, "year": { "label": { "en": "Year", "kk": "Жылы" } }, "month": { "label": { "en": "Month", "kk": "Айы" } }, "doi": { "label": { "en": "DOI" } }, "doilabel": {}, "description": { "label": { "en": "Description", "kk": "Сипаттамасы" } }, "quote": { "label": { "en": "Quote", "kk": "Үзінді" } }, "accessdate": { "label": { "en": "Access date", "kk": "Тексерілген күні" }, "type": "date", "suggested": true, "aliases": [ "access-date" ] }, "accessmonthday": {}, "accessdaymonth": {}, "deadlink": { "label": { "en": "Dead link status", "kk": "Өлі сілтеме күйі" } }, "accessyear": {}, "ref": {}, "nocat": {}, "coauthors": { "label": { "en": "Coauthors", "kk": "Қосалқы авторлар" } }, "editor": { "label": { "en": "Editor", "kk": "Редакторы" } } }, "paramOrder": [ "1", "title", "url", "author", "last", "first", "authorlink", "coauthors", "editor", "website", "work", "publisher", "location", "date", "datepublished", "year", "month", "pages", "lang", "language", "format", "doi", "doilabel", "description", "quote", "accessdate", "accessmonthday", "accessdaymonth", "accessyear", "deadlink", "ref", "nocat", "archiveurl", "archivedate" ] } </templatedata> <includeonly> [[Санат:Үлгілер:Дереккөздерге сілтемелер|{{PAGENAME}}]] </includeonly> bygcyk3theg3tnahx5v6lnaq7crksch 3614197 3614196 2026-06-07T03:35:11Z ShadZ01 56180 3614197 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{docpage}}</noinclude> __NOTOC__ ; Қолдану <nowiki> {{cite web |url = |title = |author = |date = |website = |publisher = |accessdate = </nowiki>{{#time: Y-m-d}}<nowiki> |lang = }} </nowiki> ; Бір жолға жазылған нұсқасы <nowiki>{{cite web|url=|title=|author=|date=|website=|publisher=|accessdate=</nowiki>{{#time: Y-m-d}}<nowiki>|lang=}}</nowiki> ; Толық нұсқасы <nowiki> {{cite web |url = |title = |author = |authorlink = |coauthors = |quote = |date = |format = |website = |publisher = |accessdate = </nowiki>{{#time:Y-m-d}}<nowiki> |lang = |description = |deadlink = |archiveurl = |archivedate = }} </nowiki> == Тағы қараңыз == * [[Үлгі:Кітап]] * [[Үлгі:Мақала]] * [[Үлгі:Cite news]] * [[Үлгі:Cite book]] * [[Үлгі:Cite paper]] * [[Үлгі:Cite episode]] * [[:Санат:Үлгілері дұрыс қолданылмаған беттер:Cite web]] == Template data == <templatedata> { "params": { "1": {}, "title": { "label": { "en": "Title" }, "type": "string", "suggested": true }, "url": { "label": { "en": "URL" }, "type": "url", "required": true }, "archiveurl": { "label": { "en": "Archive URL" }, "type": "url", "aliases": [ "archive-url" ] }, "archivedate": { "label": { "en": "Archive date" }, "type": "date", "aliases": [ "archive-date" ] }, "author": { "label": { "en": "Author" }, "type": "string" }, "last": { "label": { "en": "Last name" }, "type": "string" }, "authorlink": { "label": { "en": "Author link" }, "type": "wiki-page-name" }, "first": { "label": { "en": "First name" }, "type": "string" }, "lang": { "label": { "en": "Language code" } }, "language": { "label": { "en": "Language" } }, "format": { "label": { "en": "Format" } }, "work": { "label": { "en": "Work/Journal" } }, "website": { "label": { "en": "Website" }, "type": "string", "suggested": true, "description": { "en": "The name of the website hosting the source text material.", "kk": "Дереккөз материал орналасқан веб-сайттың атауы." } }, "pages": { "label": { "en": "Pages" } }, "publisher": { "label": { "en": "Publisher" } }, "location": { "label": { "en": "Location" } }, "date": { "label": { "en": "Date" } }, "datepublished": { "label": { "en": "Date published" } }, "year": { "label": { "en": "Year" } }, "month": { "label": { "en": "Month" } }, "doi": { "label": { "en": "DOI" } }, "doilabel": {}, "description": { "label": { "en": "Description" } }, "quote": { "label": { "en": "Quote" } }, "accessdate": { "label": { "en": "Access date" }, "type": "date", "suggested": true, "aliases": [ "access-date" ] }, "accessmonthday": {}, "accessdaymonth": {}, "deadlink": { "label": { "en": "Dead link status" } }, "accessyear": {}, "ref": {}, "nocat": {}, "coauthors": { "label": { "en": "Coauthors" } }, "editor": { "label": { "en": "Editor" } } }, "paramOrder": [ "1", "title", "url", "author", "last", "first", "authorlink", "coauthors", "editor", "website", "work", "publisher", "location", "date", "datepublished", "year", "month", "pages", "lang", "language", "format", "doi", "doilabel", "description", "quote", "accessdate", "accessmonthday", "accessdaymonth", "accessyear", "deadlink", "ref", "nocat", "archiveurl", "archivedate" ] } </templatedata> <includeonly> [[Санат:Үлгілер:Дереккөздерге сілтемелер|{{PAGENAME}}]] </includeonly> 407iy8rllq90sze3m8fq96fukba42av 0 143886 3614183 3331106 2026-06-06T22:54:26Z Ollin Masa 181238 File 3614183 wikitext text/x-wiki [[File:Autorretrato de Murillo.jpg|thumb|Bartolomé Esteban Murillo]] '''Мурильо Батроломе Эстебан''' (Murillo, Bartolome Esteban) -(1 қаңтар [[1618 жыл]]ы шоқынған, Севилья, [[Испания]] -3 сәуір [[1682 жыл]], сол жерде), испан суретшісі. <ref> "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)</ref>.17 ғасырдағы Испаниядағы ең атақты барокко стилінің діни суретшісі, керемет композицияларымен ерекшеленеді, олардың көбі туған жері Севильидің діни ордендеріне және ағайындарына арнап жазылған. Оның бұрынғы жұмыстары Ф.Сурбаранның натуралистік стилінде жазылған, бірақ кемелденген стилінің қалыптасуы жағынан [[1650 жыл]]дары атағы мен танымалдылығы бұрынғы шеберлерден асып түсті. «Непорочное зачатие» (1652) (өзінің сүйікті сюжеті) тәрізді кейінгі маталарындағы пішінді жеңіл модельдеуі, мол түсі мен көлемді қылқаламы 16 ғасырдағы венециандық және фламандтық барокко стиліндегі суретшілердің әсерін көрсетеді. Оның шығармаларын Испания мен империядағы көптеген суретшілер көшіріп, соған еліктеген; испандық әлемнен тыс жерлерге атағы әйгілі болған алғашқы испан суретшісі болған. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] ixhnfcn7ff0p8m0yss8vqg1k9xusumo 0 171645 3614333 2254689 2026-06-07T11:58:42Z Meyirim 176477 Сөздерді жөндеп жаздым. 3614333 wikitext text/x-wiki [[Инфляция]]ның салдарлары әр алуан, өзара қайшылықта болады және мынадай жағдайларға әкеп соқтырады. Егерде ұлттық [[экономика]] экономикалық өсуі төмен тіпті нөлдік қарқынмен мінезделсе, онда өмір сүру деңгейі көтерілуі мүмкін емес. [[Инфляция]] әр түрлі әлеуметтік-экономикалық қиындықтар туғызады. == Инфляцияның әлеуметтік-экономикалық салдарлары== Біріншіден, ол [[ұлт]]тық табыс пен байлықты [[қоғам]]ның әр түрлі топтарымен, экономикалық және [[әлеумет]]тік [[институт]]тар арасында қалай болса солай және болжамсыз қайта бөлуіне мәжбүр етеді.<ref>Мауленова С.С. "Экономикалық теория". Алматы 2004.</ref> Қаражаттар жеке сектордан мемлекет тарапына қайта бөлінеді. Инфляция факторының біреуі болып табылатын мемлекет бюджетінің тапшылығы, инфляциялық салықпен өтеледі. Осыны нақты ақша қалдықтарының барлық ұстаушылары төлейді. Ол өзімен-өзі, автоматты түрде төленеді, өйткені инфляция кезінде ақша капиталы құнсызданады.Инфляциялық салық нақты ақша қалдығы құнының төмендегенін көрсетеді. Табысты мемлекет пайдасына қайта бөлудің келесі жолы, ол- [[ақша]] басып шығаруға [[монополия]]лық құқықтың болуынан пайда болады. Қосымша басылып шыққан банкноттар номиналдарының сомасы мен оларды басып шығаруға жұмсалған шығындардың айырмасы сеньораж деп аталады. Ол мемлекеттің басып шығарған ақша үшін алатын нақты ресурстарының санына тең болады. Сеньораж халықтың өздерінің ақша қалдықтарының нақты құнын ұстап тұрған жағдайдағы инфляциялық салыққа тең болады. Белгіленген табыстары бар адамдар инфляция нәтижесінде нақты табыстардың төмендеуінен шығынға ұшырайды. Индексацияланған табыс алушы топтар табыстарды индексациялау жүйесі оларға нақты жалақыны сақтап қалуға мүмкіндік бергенше инфляциядан қорғана алады. [[Нарық]]та монополиялық жағдайға ие болушылар өздерінің нақты табысын өсіре алады. Нақты активтер иелерінің инфляциядан қорғанысы молырақ болады, өйткені осы тауарлар бағасының өсуі елдегі инфляцияның жалпы дәрежесінен артық болып отырады. Процент ставкасы өзгермеген тұрақты болса, күтпеген инфляция нәтижесінде кредиторлар ұтылысқа ұшырайды, қарыз алушылар ұтады. Шығындарын азайтуды көздеп, банктер қарыз ставкасын жоғарлатады. Осы жағдай өндіріске жасалатын инвестиция көлемін төмендетеді. Бұл ситуация ұзақ мерзімді аспектіде ЖҰӨ нақты көлемін азайтады және инфляцияны жандандыра түседі. Салық салудың погрессивтік жүйесі үй шаруашылықтарынан қаражаттар алынуын шапшандатады. Инфляция нәтижесінде [[ақша]] формасында жинақталған қаражаттың құнының төмендеуіне байланысты, жинақталған табыстар қоғамның кәрімүшелерінен алынып, оның жас мүшелерінің пайдасына қайта бөлінеді. Екіншіден, инфляцияның жоғары қарқыны және баға құрылымының күрт өзгеруі фирмалар мен үй шаруашылықтарының жоспарлауын қиындата түседі. Ңәтижесінде бизнес жүргізуде болжамсыздық пен қауіп-қатер көбейеді. Осының төлемі ретінде процент ставкасы мен пайда өседі. Инвестициялар қысқы мерзімдік сипат ала бастайды, инвестицияның жалпы көлемінде күрделі құрылыстың үлесі төмендейді және спекулятивтік операциялардың үлес салмағы өсе түседі. Болашақта бұл жағдай ұлттың тұрмысын, әл- ауқатын және жұмыспен қамтылуын төмендетуі мүмкін. Үшіншіден, қоғамның саяси тұрақтылығы төмендейді, әлеуметтік шиеленіс өседі. Жоғары дәрежелі инфляция қоғамның жаңа құрылымына көшуге жол ашады. Төртіншіден, экономиканың ашық секторындағы бағаның өсуінің шамамен жоғары қарқындылығы ұлттық тауарлардың бәсекелік қаблетін төмендетеді. бұның нәтижесінде импорт өседі, экспорт төмендейді, жұмыссыздық көбейеді және тауар өндірушілер ойсырады. Бесіншіден, тұрақтылығы жоғары шетел валютасына сұраныс өседі. Капиталдың шетелге кетуі өседі, валюта нарығында спекуляция үдей түседі. осылар бағаның өсуін жылдамдатады. Алтыншыдан, ақша формасында жасалған жинақтың нақты құны төмендейді, нақты активтерге сұраныс өседі. Бұның нәтижесінде осы тауарлардың бағасы, бағаның жалпы дәрежесінің өзгеруінен шапшаң өсіп отырады. Инфляцияның жылдам жүруі экономикадағы сұраныстың өсуіне дем береді, ақшадан қашуға жол береді. Фирмалар мен үй шаруашылықтары нақты активтер сатып алу үшін қосымша шығын жасауға мәжбүр болады. Жетіншіден, мемлекеттік бюджеттің құрылымыөзгереді және нақты табыстары төмендейді. мемлекеттің экспонсионистік фискалдық және монетарлы саясат жүргізуге мүмкіндігі шектеледі. Бюджеттік тапшылық және мемлекеттік борыш өседі. Осыларды ұдайы өндіру механизмі іске қосылады. Сегізіншіден, жұмыспен толық қамтамасыз етілмеген жағдайда қызмет ететін экономикадағы орташа инфляция, халықтың нақты табысын шамалы төмендетіп, оның көбірек және бұрынғыдан да жақсы еңбек етуін талап етеді. Нәтижесінде жылжымалы инфляция бір мезгілде экокномикалық өсудің төлемі және оның стимулы болып табылады. Дефляция керісінше жұмыспен қамтуды және өндірістік қуаттардың пайдаланылуын төмендетеді. Тоғызыншыдан, стагфляция жағдайында инфляцияның жоғары дәрежесі үлкен жұмыссыздықпен ұштасады. Елеулі инфляция жұмыспен қамтуды өіруге мүмкіндік бермейді. Бірақ инфляциямен бір жақтан өндіріс көлемін және жұмыссыздықтың, екінші жақтан арасында тікелей өзара байланыс болмайды. Оныншыдан, әр түрлі тауарлардың салыстырмалы бағалары және олардың өндірічінің көлемі ұқсас емес бағыты жылжып отырады. Ұзақ мерзімді уақыт интервалында, инфляцияның шапшаңдауы теориясы бойынша, жылдан жылға инфляцияның қарқынының өсуі, өндірістің нақты көлемін, оның өзінің табиғи дәрежесінен жоғары ұстап тұруға мүмкіндік береді.<ref>Мамыров Н.Қ., Есенғалиева Қ.С. "Микроэкономика". Алматы 2000 ж.</ref> == Инфляцияға қарсы саясат жүргізу== [[Инфляция]]ға қарсы [[саясат]] деген бұл инфляцияны төмендетуге бағытталған [[мемлекет]]тік реттеу құралдарының жиынтығы. XX ғ. 60 жылдарынан бастап бағаны тікелей түрде және жанама түрде реттеу мқсатымен барлық экономикаға ортақ шаралар қолданыла бастады. Тікелей реттеу табыстар саясаты шеңберінде жүрді. Табыстар саясатын шартпен екі бағытқа бөлуге болады: жалақы мен бағалар өсуінің нысаналарын белгілеу және осыларға тікелей бақылау жүргізу. Осыларды қолдана отырып нақты табыстар мен бағаның өсуін төмендетуге тырысқан жағдайлар болған. Нысаналарға еркін орындалуға тиісті ережелердің жиынтығы жатады. Бақылауға заң актілерінің күші тән болады. Нысаналар ретінде баға мен жалақы ставкалары өсуінің максималдық шегі пайдаланылған. [[Жалақы]] ставкаларының өзгерстері әдетте барлық экономикадағы еңбек өнімділігінің өсу қарқындылығымен байланыста болады; бағалардың өзгерістері еңбекақыға жұмсалған шығындардың өзгерістерін өтеу үшін жүргізіледі. Осы бағыттың мәні мынада: жалдамалы жұмыскерлердің табысы реттеледі, ал пайда - жанама түрде баға рқылы реттеледі. Әдетте бақылауды пайдалану үшін бағалар мен жалақыны белгілі бір уақыт мерзімі бойынша тұрақты етіп ұстап тұру туралы аң қабылданатын. Жалдамалы жұмыскерлер үшін табыстар саясатының дикриминациялық дәрежесі жоғары болады, өйткені мемлекет органдары және өндірушілер бағадан гөрі жалақыға бақылау жүргізу оңайға түспейді, өйткені тауарлар топтарының саны көп болады. Бұдан басқа экономикада еңбек өнімділігінің өсуі автоматты түрде ұлттық табыстағы жұмысшылардың үлесін салыстырмалы және абсолютті төмендетеді. Табыстар саясатының бір вариантына әлеуметтік контракт жатады. Бағаның өсуі мен жалақының арасында тұрақты компромисс орнату үшін үкімет ірі кәсіпорындар мен кәсіподақтарының арсында келіссөз ұйымдастырады. Табыстар саясаты қашан болмасын дискуссия тудыратын. Осы саясаттың қарсыластарының айтуы бойынша кісіпкерлер мен кәсіподақтар жетекшілері өздерінің мақсатты қызметтерінен- барынша көп пайда табу бас тарта алмайды, сондықтан олар үкімет белгілеген нысаналарды өз еркімен орындамайды. [[Заң]] жүзінде бағаның өсуіне шектеудің қойылуы, бағаларын жоғарлату пайдалы тауарлардың көлеңкелі нарығын дамытуы мүмкін. Бағалардың өсуіне шек қоюды болдырмайтын келесі әдіс, ол буып- түю дайын өнімдердің сапасы мен салмағын төмендету. Осыдан басқа бағаға әкімшілдік бақылау жүргізу нарықтың қызметін дұрыс атқаруына, ресурстар мен капиталдардың еркін жылжуына кедергі болады. Нәтижесінде, экономикада тапшылық жинақтала түседі, тұтынуды нормалау қажеттігі туады. Табыстар саясатының жақтаушылары бойынша, егер кәсіпкерлер мен жұмыскерлер үкіметтің инфляциямен күресуге кші де, құралдары да жеткілікті деп сеңсе, онда бұл саясат инфляциялық күтімдерді сөндіруге мүмкіндік береді. Нарық қызметінің тиімділігі туралы әңгіме құрғанда мына жағдайды атап өту қажет: монополиялық күштердің – тауар өндірушілердің және ресурстар иелерінің – бар болуын өзі ресурстардың бөлінуін бұрмалайды. Экономикада инфляцияның болуы осы тұжырымды дәлелдейді. Сондықтан бағаға бақылау жүргізу жағдайды түзетуге көмек бере алады.<ref>Райханов Н. "Қазақстанның экономикалық реформа жолы өзінше" // Ақиқат -1996ж</ref> XX ғ. 60 жылдары нарық экономикалы елдерде жүргізілген табыстар саясатының тиімділігі күткендей болмады. Сондықтан 70 жылдардың ортасында практика жүзінде барлық дамыған елдер оны жүргізуден бас тартты. [[Баға]]ға ықпал жасаудың жанама әдістеріне монетарлық және фискалдық саясаттың дефляциялық шаралары жатады. Алғашқыда олар циклға қарсы саясат көлемінде қолданған болатын. Орталық банк инфляцияның күшеюіне байланысты ақша массасының өсуіне, ерілетін несиенің көлеміне, есепке алу ставканың өсуіне және ашық нарықта сатылатын мемлекеттік құнды қағаздардың міндетті резервтерінің нормасына бірте-бірте шектеу еңгізеді. Айналымдағы ақшаның көлеміне шек қоюдан басқа, мемлекет фискалдық әдістер арқылы жиынтық сұранысты азайтуға тырысады: мемлекеттік сатып алуға және инвестицияларға шек қойып, жеңілдіктерді жойып, немесе тікелей және жанама салықтарды өсіріп, амортизациялық реттейтін ережелерді қатайтады. Инфляцияны төмендету мақсатымен алюта саясатының инструменттері пайдалануы мүмкін: шетелдерден келетін ақшаға шек қою, ұлттық валюта курсын көтеру. [[Дефляция]]лық шаралардың тежеу жасайтын әсері алдымен экономикалық өсуді баяулатты және жұмыссыздықты өсірді, ал бағалардың төмендеуі елеулі болмады.Стагфляцияның пайда болуы дефляция саясатының кейбір инструменнтерінен бас тартуға мәжбүр еттті. Стагфляциямен күресудің неоклассикалық бағытының балама жолдары бар. Оның мәні: инфляцияны төмендетуде қандайда болмасын құралдарды қолданбау үшін, экономикадағы осы және басқа процестерді қолдан шығарып алмауды көздеу керек. Филлипстің қисық сызығына рестриктивтік шектеу монетарлық және фискалдық саясатты қолданып қалайда қайтып келіудің қажетіне тырысу керек емес, жиынтық ұсыныстың қисық сызығына тікелей ықпал ету қажет. Осы үшін қаржылық және ақша саясатын азғана өзгертіп, қатал стандарттарды, мақсатты қаржыландыру мен несиелендіруді, салаларды селективтік қолдауды, протекционистік шараларды, табыстар саясатының элементтерін қолдануды пайдалануға болады. Соңғы варианты қолданудың тиімділігі жоғары және бұның әлеуметтік шығындары төмен. [[Үкімет]] үшін инфляцияға қарсы саясат жүргізудің екі бағыты болады: оны бірте-бірте ұзақ мерзімді көздеп жүргізу немесе оны шұғыл жүргізу. Барлық жағдай елдің көлеміне, оның экономикасының болмысына, әлемдік нарыққа кірудің дәрежесіне және шарттарына, өзгерістерді халықаралық қаржы мекемелерінің қолдануына, ел ішіндегі әлеуметтік саяси жағдайға және т.б. байланысты болады. [[Қазақстан]]да инфляцияның дамуы сұраныс пен ұсыныс инфляциясының әр қилы ұштасуын қолдану арқылы жүріп отырады. [[Қазақстан]]да ақша массасының өсуінің үш себебін атап көрсетейік: *Біріншіден, бюджеттік тапшылықты қаржыландыру үшін орталық банктерден келген несиелер; *Екіншіден, Орталық банктің коммерциялық банктерге несиесі қайта қаржыландыру үшін несиелер ; *Үшіншіден, [[ТМД]] мемлекеттеріне несие – олардың Қазақстанмен саудадағы тапшылығымен байланысты. Аталған несиелердің көздері, негізінде ақша массасы өскен және инфляция жандана түскен ақшалай түрдегі базаны кеңейткен болатын. Қазақстанның өтпелі экономикасында алғашқыда инфляцияға қарсы шаралар тек естен таңдыру терапиясының монетаристік әдісі қолданылды. Бұлар күткен нәтиже бермеді. Қорытып айтқанда, Қазақстандық экономикадағы инфляциялық процестер шаруашылықтың жалпы құлдырауымен,экономикалық байланыстардың бұзылуымен, тым өсіп кеткен басқару аппаратын қаржыландырумен байланысты. Сондықтан ресурсстарды жалпы үнемдеу және бюджет тапшылығын жою инфляцияға қарсы саясат жүргізудің басты құралына айналды. [[Премьер-Министр]]дің айтуынша, инфляцияны реттеу мәселелері Үкіметтің айрықша бақылауында тұрған көрінеді. Бағаның өсуіне байланысты барлық мәселені Үкіметтің арнайы құрған тобы қатаң бақылауға алған. Қазір алдын-ала жасалған талдаулар негізінде инфляцияның белгіленген дәлізден шықпауы үшін істің бәрінің жүйесі анықталып, жүйелі тапсырмалар берілген деседі. Бұл да дәтке қуат. Бірінші кезекте, тиісті органдар сыртқы сауда секторы есебінен болатын баға өсімін терең зерттеуге кіріскен. Біздің ішкі рыногымыз қанша дегенмен әлемдік коңюнктураға тікелей байланысты ғой. Түрлі тауарлар мен қызмет түрлерінің бағасы сыртқы факторларға сәйкес күрт өсіп кетуі ғажап емес. Сондықтан импорт инфляциясын үнемі назарға алып отыру керек. Екінші кезекте, екінші деңгейдегі банктер мен шаруашылық жүргізуші субъектілердің сыртқы жағдайларға тәуелділігінен туындайтын баға өсімі кешенді талдауға өзек болған. Ұлттық Банк мәліметтеріне қарағанда, жеке сектордың сыртқы қарызы 39,1 миллиард АҚШ долларына жеткен. Бұл ішкі жалпы өнімнің 70 пайызы. 2001 жылдың аяғында бұл көрсеткіш жалпы ішкі өнімнің 51,3 пайызын құрағанын ескерсек, айырма айтарлықтай. Бүгінде жеке сектордың сыртқы қарызының 35,5 пайызын екінші деңгейдегі банктер қарызы құрайды. Банктердің несие қаржыларын оңды-солды бере бастағанының астарында осындай гәп жатыр. Экономиканың тұтыну несиелері өскен сайын екінші деңгейдегі банктер алақандарын ысқылай түседі. Сырттан алынған қарыз ақшаның ағыны көбейген сайын қаржы құнсыздануы жылдамдайды. Қазірдің өзінде тұтыну несиелері елеулі түрде өсіп отыр. Ол 2006 жылдың екі айы ішінде халықтың салымдарының өсуінен 4 есе артық болып шықты. Тұтыну несиелерінің бұлайша шарықтай түсуі инфляцияның шапшуына тікелей түрткі болатыны түсінікті. Мемлекеттік бюджеттің ағымдық шығындарын қысқарту арқылы да инфляцияны ауыздықтауға болады. Есеп-қисапты дұрыс жүргізіп, не керек, не керек еместігін уақтылы айқындап отырса, мемлекеттік бюджет есебінен болатын негізсіз шығындарды реттеуге мүмкіндік бар. Үкімет соңғы жылдары мемлекеттік шығындарды жалпы ішкі өнімге қарай алғанда 22-23 пайыз деңгейінде ұстауға ұмтылып отыр. 2005 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 22,9 пайызды құраса, 2004 жылы 23,4 пайыз болған еді. Бұл арада Ұлттық қор трансферттерін қоспағандағы таза мемлекеттік шығындар туралы әңгіме болып отыр. 2006 жылдың 1 шілдесінен бастап Ұлттық қор жаңа схема бойынша жұмыс істей бастайды. Бұдан былай Ұлттық қор макроэкономикалық реттеуші рөлін атқарады. Мемлекеттік бюджет қаражатын Үкімет ұсынақты түрде жұмсауға көшетін болады. Экономиканың “қызып кетпеуі” үшін осындай түбегейлі шаралар қолға алынған. Үкімет халықтың табысының, жалақысының өсуін және еңбек өнімділігін тұрақты зерттеуге тырысып отырса керек. Өйткені, инфляцияның өсу шегін дәл анықтау үшін мұндай деректерді ай ма ай нақтылап отырмаса болмайды. Үстіміздегі жылдың екі айы ішіндегі көрсеткіштерге қарағанда, нақты еңбекақының өсімі еңбек өнімділігінің нақты өсімінен 2,3 есе артық екен. Халықтың нақтылай қаражат кірістері бөлшек сауда айналымының өсу қарқынынан 1,4 есе жоғары. Ішкі тұтыну сұранысының тарапынан жүріп жатқан өсімдер инфляциялық үдерістерге еріксіз итермелеп отыр. Инфляциялық үдерістерді реттеуде антимонополиялық саясаттың орны өте зор. Осы мақсатта бәсекелестікті қорғау жөніндегі комитеттің аумақтық бөлімшелері құрылып, [[1 шілде]]ден бастап нақты жұмысқа кірісетін көрінеді. Бәсекелестікті жандандыру үшін металлургия, химия, банк, өндіріс салаларындағы “жасырын монополияларды” жою ісі қолға алынбақ. “Монополистік қызметті шектеу және бәсекелестік туралы” заң жобасы Мәжіліс қарауына ұсынылады. Индустрия және сауда министрлігіне 2007-2009 жылдарға арналған бәсекелестікті қорғау және дамыту саласындағы бағдарламаны әзірлеу тапсырылған. Бұл да маңызды құжат болғалы тұр. Көптеген монополистер өз делдалдары арқылы жұмыс істейтіні жасырын емес. Аралық буындардың көптігінен тариф көтеріліп кетеді де түпкі тұтынушы зардап шегеді. Сондықтан Үкіметтің ендігі бір айналысатын шаруасы делдал құрылымдардың шектен тыс көбеюіне тоқтам салу болса керек. [[Электр]] энергетикасы, мұнай өнімдері, табиғи газ сияқты экономика салаларында мұндай аралық делдал буындар тіпті көбейіп кеткен. Сонымен, инфляцияны ауыздықтауға Үкіметтің мүмкіндігі мол. Әрекет бар. Әдіс те жоқ емес. Тек қапы қалмау жағын ойлау керек. Инфляцияға қарсы шаралардың кешенді жүйесін жасау аз, оны тұрақты түрде қолданып отыру қажет. Сонда ғана инфляция именеді.<ref>Ільясов Қ.Қ., Құлпыбаев С. "Қаржы", // Алматы,2005ж.</ref> == Дереккөздер == <references/> {{бастама}} {{уики}} [[Санат:Экономика]] iz6yaji6tfvf3ocachgkaq2ua8qjb9v 10 200072 3614187 3613759 2026-06-07T03:02:54Z ShadZ01 56180 3614187 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:Алфавит бойынша фильмдер]]}} {{Инфобокс |үлгі_атауы = |дене_класс = vevent |дене_стиль = |атауы = |атауы_стиль = |үсті = {{{Қазақша атауы}}} |үсті_класс = summary |үсті_стиль = background:#C6C9FF; font-size: larger |үсті2 = {{{Шынайы атауы|}}} |үсті_класс2 = |үсті_стиль2 = |сурет = {{#if:{{{Суреті|}}}|[[Сурет:{{{Суреті}}}|{{#if:{{{Сурет ені|}}}|{{{Сурет ені}}}|267x300}}px|Фильмнің постері]]}} |сурет_стиль = |сурет_атауы = {{{Сурет атауы|}}} |сурет_атауы_стиль = |тақырыпша_стиль = |белгі_стиль = text-align:left; background-color:#F9F9F9; width=11em |мәтін_стиль = |белгі1 = Жанры |мәтін1 = {{{Жанры}}} |белгі2 = Режиссёрі |мәтін2 = {{{Режиссёрі}}} |белгі3 = Продюсері |мәтін3 = {{{Продюсері|}}} |белгі4 = Негізі |мәтін4 = {{{Негізі|}}} |белгі5 = Сценарийдің авторы |мәтін5 = {{{Сценарийші|{{{Сценарист|}}}}}} |белгі6 = Басты рөлдерде |мәтін6 = {{{Актерлер|}}} |белгі7 = Операторы |мәтін7 = {{{Операторы|}}} |белгі8 = Сазгері |мәтін8 = {{{Сазгері|{{{Композиторы|}}}}}} |белгі9 = Қоюшы суретші |мәтін9 = {{{Қоюшы суретші|}}} |белгі10 = Кинокомпания |мәтін10 = {{{Компания|}}} |белгі11 = Дистрибьютор |мәтін11 = {{{Дистрибьютор|}}} |белгі12 = Ұзақтығы |мәтін12 = {{{Ұзақтығы|}}} |белгі13 = Бюджеті |мәтін13 = {{{Бюджеті|}}} |белгі14 = Кассалық түсімі |мәтін14 = {{{Түсім|}}} |белгі15 = Мемлекет |мәтін15 = {{{Мемлекет|}}} |класс15 = locality |белгі16 = Тілі |мәтін16 = {{{Тілі|}}} |белгі17 = Шыққан жылы |мәтін17 = {{#ifeq:{{#expr:{{{Жыл}}}*0}}|0|[[{{{Жыл}}} жыл|<span class="dtstart">{{{Жыл}}}</span>]]{{#ifeq: {{FULLPAGENAME}}|{{PAGENAME}}|[[Санат:{{{Жыл}}} жылғы фильмдер]]}}|{{{Жыл}}}}} |белгі18 = Алдыңғы фильм |мәтін18 = {{{Алдыңғы_фильм|{{{Алдыңғы фильм|}}}}}} |белгі19 = Келесі фильм |мәтін19 = {{{Келесі_фильм|{{{Келесі фильм|}}}}}} |белгі20 = [[Internet Movie Database|IMDb]] |мәтін20 = {{#if:{{{imdb_id|}}}|[[IMDbTitle:{{{imdb_id}}}|ID&nbsp;{{{imdb_id}}}]]|[https://www.imdb.com/title/{{#property:P345}} ID&nbsp;{{#property:P345}}]}} |асты_стиль = background:#C6C9FF; |асты = {{#if:{{{Сайты|}}} | {{{Сайты}}} | {{#property:P856}} }} {{#if:{{{Ортаққор|{{{ортаққор|}}}}}}|<div>[[Ортаққор]]дағы '''[[commons:Category:{{{Ортаққор|{{{ортаққор}}}}}}{{!}}{{#if:{{{Қазақша атауы|}}}|{{{Қазақша атауы}}}|{{PAGENAME}} }}]]'''</div>|{{#if:{{#property:P373}}|<div>[[Ортаққор]]дағы '''[[commons:Category:{{#property:P373}}{{!}}{{#if:{{{Қазақша атауы|}}}|{{{Қазақша атауы}}}|{{PAGENAME}} }}]]'''</div>}}}} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> 85nidlj99xc4qqibe69b1ok72w5h2x6 3 268390 3614105 1092402 2026-06-06T12:11:36Z XXBlackburnXx 81796 XXBlackburnXx [[Қатысушы талқылауы:Vítya Szkarjatyin]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Renamed user 7f00d45bf3ec2a4b2980d6b5e3e44341]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Vítya Szkarjatyin|Vítya Szkarjatyin]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user 7f00d45bf3ec2a4b2980d6b5e3e44341|Renamed user 7f00d45bf3ec2a4b2980d6b5e3e44341]]" 1092402 wikitext text/x-wiki {{Welcome|--[[Қатысушы:BolatbekBot|BBot]] ([[Қатысушы талқылауы:BolatbekBot|talk]]) 23:27, 2012 ж. тамыздың 23 (ALMT)}} n9hoa9uce6h0bk553vjr8ghr42crali 10 278849 3614130 3550888 2026-06-06T12:59:29Z Ziv 164355 [[Арнайы:Үлесі/CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ([[Қатысушы талқылауы:CommonsDelinker|талқылауы]]) істеген нөмір 3550888 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]] 3614130 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |түс={{түс|Португалия}} |сурет = [[Сурет:Brasão de Almada.png|40px|Таңба]] |тақырыбы=[[Алмада|Алмада]] муниципалитетінің аудандары ([[Сетубал (округ)|Сетубал]])<small> — [[:pt:Almada|Almada]]</small> |мазмұны = &nbsp;[[Алмада (аудан)|Алмада]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Касильяш]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Капарика (Алмада)|Капарика]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Шарнека-де-Капарика]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Кошта-да-Капарика]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Кова-да-Пьедаде]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Фейжо (Алмада)|Фейжо]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Ларанжейру]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Прагал]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Собреда]] &nbsp;&#124;&nbsp;[[Трафария]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Португалия географиясы]] </noinclude> s5ri7wqd6jhmotmnxlf497vzkjxn62a 0 281653 3614129 3550889 2026-06-06T12:59:06Z Ziv 164355 [[Арнайы:Үлесі/CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ([[Қатысушы талқылауы:CommonsDelinker|талқылауы]]) істеген нөмір 3550889 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]] 3614129 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = аудан |қазақша атауы = Алмада (аудан) |шынайы атауы = Almada |сурет = |жағдайы = |ел = Португалия |елтаңба = Brasão de Almada.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = 100 |ту ені = 100 |lat_dir=N |lat_deg=38 |lat_min=40 |lat_sec=49 |lon_dir=W |lon_deg=9 |lon_min=09 |lon_sec=30 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Лиссабон аймағы (аймақ){{!}}Лиссабон аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Португалия әкімшілік бөлінісі{{!}}Округі |ауданы = Сетубал (округ){{!}}Сетубал |кестедегі аудан = |қауым түрі = Португалия муниципалитеттері{{!}}Муниципалитеті |қауым = Алмада |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1,42 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1954 |санақ жылы = 2001 |тығыздығы = 13 742,3 |шоғырлануы = Үлкен Лиссабон |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +0 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.jf-almada.pt |сайт тілі = }} '''Алмада (аудан)''' ({{lang-pt|Almada}}) — [[Португалия]]дағы аудан (фрегезия), [[Сетубал (округ)|Сетубал]] округінің құрамына кіреді. [[Алмада]] муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. [[Үлкен Лиссабон]] [[Португалия ірі қалалық агломерациялары|ірі қалалық агломерациясында]] орналасқан. Португалияның [[Лиссабон аймағы (аймақ)|Лиссабон аймағы]] регионына қарасты [[Жартыарал Сетубал (субаймақ)|Жартыарал Сетубал]] экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. [[2001 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1954 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1,42 км² шамасында. Халық тығыздығы — 13 742,3 адам/км². Ауданның қамқоршысы — Киелі Иоанн. == Тарихы == Ескі әкімшілік бөлініс бойынша [[Эштремадура]] провинциясының құрамына кірген. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.jf-almada.pt Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906053603/http://www.jf-almada.pt/ |date=2012-09-06 }} {{Алмада муниципалитетінің аудандары}} {{portugal-geo-stub}} [[Санат:Сетубал округінің елді мекендері]] 9yqttvfh7goj0z8ui0d4ve8ezefmfwp 0 480435 3614226 3554096 2026-06-07T07:35:21Z 1nter pares 146705 3614226 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Тобылғылы құмы.jpeg|thumb|right|200px|]] '''Жетіқоңыр алабы''' — құмды алқап. [[Қарағанды облысы]]ның [[Ұлытау ауданы]] және [[Жаңаарқа ауданы]] аумағында орналасқан. [[Шу (өзен)|Шу өзенінің]] теріскейінде көз тоқтатар бұдыры жоқ Бетпақтың сары даласы көсіліп жатыр. Осы кең даланың Терістік бетінде түйе өркеш шоқылары мен құмшауытты қырқалары бар қазақтың шұрайлы жайлауы [[Сарыарқа]]. Оның төсінде жатқан қазақтың сүйікті мекені [[Жетіқоңыр]] басталады. Жетіқоңырдың шыбын-масасы жоқ, қоңыр самалды жазғы табиғаты жан-жануарға қолайлы болғандықтан да жылдың осы мезгілінде бұл өңірде қазақтың үш жүзінің басы қосылып ақыл-кеңес құратын, қымыз ішіп, той-думан өткізетін құрметті мекенжайы болған. 1932 жылғы ашаршылық кесірінен тоқшылық жерін іздеп [[Қаратау]]ға көшкен жұртпен бірге кеткен Қиямбек Әліпов деген Созақ тұрғыны Жетіқоңырды сағынып: </br> "[[Сарыарқа]], Жетіқоңыр өскен жерім, </br> Кір жуып, кіндігімді кескен жерім. </br> Көп болды көрмегелі елден кетіп, </br> Бұл күнде қай күйде екен туған жерім? </br> Сарғайған сары алтындай сары құмың, </br> Жараға, жанға рахат дәрі құмың. </br> Мен сені сағындым-ау, Жетіқоңыр! </br> Есімнен еш кетпейсің әлі бүгін. </br> Көктемде көтеріліп ел қыстаудан, </br> Бетпаққа мал төлдетіп көшуші едік. </br> Қоңырға [[қақ]] суымен асамыз деп, </br> Салт-сана, әдет-ғұрыппен көшкен едім" деп жырлайды екен.<ref>Сүлеймен Тәбірізұлы. "Созақ өңірі". "Дәуір" баспасы, 2007 ж. - SBN 9965-749-84-1</ref> Жетіқоңырдың батыс жақ беті [[Сәменқұм]]ы деп аталады. Ол да өз кезегінде [[Қатынқұм]], [[Баршақұм]], [[Ортақұм]], [[Талдықұм]] алаптарына бөлінеді. - Уа, пәлі, Жетіқоңыр дегенің – жетім-жесірдің жері екен. Жетіліп, қанатын қомдағанға таптырмайтын жер екен. Жылаған жұбанатын, мұңайған қуанатын, уайымды ұмыттыратын ұйық мекен екенсің-ау, - деген екен. Асан Қайғы жеті құмды – момын құмдар екен деп, Жетіқоңыр деп атаған екен. Жетіқоңырды Сарыарқаның маусымына балапты. [[Сарысу ауданы]] тоғыз ауылдан құрылған уақытта бірінші ауыл – Қарақыз болысы деп аталған. Қарақыз болысының негізгі жері – [[Жетіқоңыр|Жетіқоңыр құмы]]. Жетіқоңыр жеті құмнан – Жиделі, Тобылғылы, Қызылжыңғыл, Байғана, Қосшеңгел, Атансор, Өлке-Керуен құмдарынан тұрады.<ref>Н.Рахымжанов, Жетіқоңыр:Жиделі және Жайылма</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ұлытау ауданы географиясы]] [[Санат:Жаңаарқа ауданы географиясы]] [[Санат:Қазақстан шөлдері]] 0f9fql6abi86v0w3a60tv08mr3284li 4 492279 3614095 3613655 2026-06-06T12:01:19Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3614095 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:2431}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1800}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 3 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:731}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 4 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:524}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 5 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:267}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 6 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:251}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 7 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:226}}]] || {{Permissions|Aldogarov}} |- | 8 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:205}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 9 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:198}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 10 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:196}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}} |- | 11 || [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] || [[Special:Contributions/TalgatSnow|{{formatnum:191}}]] || {{Permissions|TalgatSnow}} |- | 12 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 13 || [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] || [[Special:Contributions/Rasulbek Adil|{{formatnum:144}}]] || {{Permissions|Rasulbek Adil}} |- | 14 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:130}}]] || {{Permissions|Салиха}} |- | 15 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:126}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} |- | 16 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:125}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 17 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:123}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 18 || [[User:Madi Dos|Madi Dos]] || [[Special:Contributions/Madi Dos|{{formatnum:107}}]] || {{Permissions|Madi Dos}} |- | 19 || [[User:Гулмира Исатай|Гулмира Исатай]] || [[Special:Contributions/Гулмира Исатай|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Гулмира Исатай}} |- | 20 || [[User:Kazakhkingofprince|Kazakhkingofprince]] || [[Special:Contributions/Kazakhkingofprince|{{formatnum:98}}]] || {{Permissions|Kazakhkingofprince}} |- | 21 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:97}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 22 || [[User:Нұрсүлу Нұрым|Нұрсүлу Нұрым]] || [[Special:Contributions/Нұрсүлу Нұрым|{{formatnum:91}}]] || {{Permissions|Нұрсүлу Нұрым}} |- | 23 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:61}}]] || {{Permissions|Almatrkh}} |- | 24 || [[User:Айдос Қаракөз|Айдос Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Айдос Қаракөз|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|Айдос Қаракөз}} |- | 25 || [[User:Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] || [[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Kuralbayev Almas}} |- | 26 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 27 || [[User:Маржан 1973|Маржан 1973]] || [[Special:Contributions/Маржан 1973|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Маржан 1973}} |- | 28 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Ashina}} |- | 29 || [[User:Қызғалдақ 1986|Қызғалдақ 1986]] || [[Special:Contributions/Қызғалдақ 1986|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Қызғалдақ 1986}} |- | 30 || [[User:Оразбаева Жанна|Оразбаева Жанна]] || [[Special:Contributions/Оразбаева Жанна|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|Оразбаева Жанна}} |- | 31 || [[User:Gulnazira.koshanova|Gulnazira.koshanova]] || [[Special:Contributions/Gulnazira.koshanova|{{formatnum:45}}]] || {{Permissions|Gulnazira.koshanova}} |- | 32 || [[User:QazPaluan|QazPaluan]] || [[Special:Contributions/QazPaluan|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|QazPaluan}} |- | 33 || [[User:Bkozhykov|Bkozhykov]] || [[Special:Contributions/Bkozhykov|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|Bkozhykov}} |- | 34 || [[User:Kas77777|Kas77777]] || [[Special:Contributions/Kas77777|{{formatnum:36}}]] || {{Permissions|Kas77777}} |- | 35 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:36}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}} |- | 36 || [[User:Ольга Муравьева|Ольга Муравьева]] || [[Special:Contributions/Ольга Муравьева|{{formatnum:35}}]] || {{Permissions|Ольга Муравьева}} |- | 37 || [[User:Гульнар Рысбекқызы|Гульнар Рысбекқызы]] || [[Special:Contributions/Гульнар Рысбекқызы|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Гульнар Рысбекқызы}} |- | 38 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Nurkhan}} |- | 39 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 40 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}} |- | 41 || [[User:Мейіржан Ерсаинов|Мейіржан Ерсаинов]] || [[Special:Contributions/Мейіржан Ерсаинов|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Мейіржан Ерсаинов}} |- | 42 || [[User:Baobaba1984|Baobaba1984]] || [[Special:Contributions/Baobaba1984|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Baobaba1984}} |- | 43 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}} |- | 44 || [[User:Sudralum|Sudralum]] || [[Special:Contributions/Sudralum|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Sudralum}} |- | 45 || [[User:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] || [[Special:Contributions/Alphy Haydar|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Alphy Haydar}} |- | 46 || [[User:Серик Жунусов|Серик Жунусов]] || [[Special:Contributions/Серик Жунусов|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Серик Жунусов}} |- | 47 || [[User:KarlDaBuddies|KarlDaBuddies]] || [[Special:Contributions/KarlDaBuddies|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|KarlDaBuddies}} |- | 48 || [[User:Baratrass|Baratrass]] || [[Special:Contributions/Baratrass|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Baratrass}} |- | 49 || [[User:Бақтыгүл|Бақтыгүл]] || [[Special:Contributions/Бақтыгүл|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Бақтыгүл}} |- | 50 || [[User:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] || [[Special:Contributions/Daniyal.aidarov5|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Daniyal.aidarov5}} |- | 51 || [[User:Sleepycatinacap|Sleepycatinacap]] || [[Special:Contributions/Sleepycatinacap|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Sleepycatinacap}} |- | 52 || [[User:Тұрысбек Жанеля 7д|Тұрысбек Жанеля 7д]] || [[Special:Contributions/Тұрысбек Жанеля 7д|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Тұрысбек Жанеля 7д}} {{/end}} jbfxibrbjyoxm3rzlt4jhfyjwtzrib2 0 492515 3614185 3533920 2026-06-07T02:39:54Z ~2026-33574-52 182194 3614185 wikitext text/x-wiki {{Ұлттық футбол құрама командасы | атауы = Бразилия | Badge =| Size = 150px | Nickname = ''Seleção (Таңдаулы), Pentacampeone (Бес дүркін чемпиондар)'' | Association = [[Футболдан Бразилия конфедерациясы]]<br /> | Confederation = [[КОНМЕБОЛ]] | Coach = | Captain = | Most caps = [[Кафу]] (142) | Top scorer = [[Пеле]] (77) | Home stadium = | | FIFA Rank = 5 <small>(18.07.2024)</small> | | FIFA Code = BRA | | pattern_la1 = _bra20H | pattern_b1 = _bra20H | pattern_ra1 = _bra20H | pattern_sh1 = _bra20h | pattern_so1 = _bra20h | leftarm1 = FFCC00 | body1 = FFCC00 | rightarm1 = FFCC00 | shorts1 = 0000FF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _bra20A | pattern_b2 = _bra20A | pattern_ra2 = _bra20A | pattern_sh2 = _bra19aw | pattern_so2 = _nikeyellow | leftarm2 = 003CFF | body2 = 003CFF | rightarm2 = 003CFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 003CFF |First game = {{flagicon|Argentina}} [[Аргентина Ұлттық футбол құрамасы|Аргентина]] 3 — 0 Бразилия {{flagicon|Brazil}}<br />([[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]]; [[20 тамыз]], [[1914 жыл]]) | Largest win = {{flagicon|Brazil}} Бразилия 14 - 0 [[Никарагуа Ұлттық футбол құрамасы|Никарагуа]] {{flagicon|Nicaragua}}<br />([[Мехико]], [[Бразилия]]; [[17 қазан]], [[1975 жыл]]) | Largest loss = {{flagicon|Uruguay}} [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]] 6 - 0 Бразилия {{flagicon|Brazil}}<br />([[Винья-дель-Мар]], [[Чили]]; [[18 қыркүйек]], [[1920 жыл]])<br /> {{flagicon|Germany}} [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]] 7 - 1 Бразилия {{flagicon|Brazil}}<br />([[Белу-Оризонти]], [[Бразилия]]; [[8 шілде]], [[2014 жыл]])| World cup apps = 19 | World cup first = 1930 | World cup best = Чемпиондар, [[Футболдан 1958 жылғы әлем біріншілігі|1958]], [[Футболдан 1962 жылғы әлем біріншілігі|1962]], [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]], [[Футболдан 1994 жылғы әлем біріншілігі|1994]], [[Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі|2002]] | Regional name = [[Футболдан Америка кубогы]] | Regional cup apps = 31 | Regional cup first = [[Футболдан Оңтүстік Америка кубогы 1916|1916]] | Regional cup best = Чемпиондар, [[Футболдан Оңтүстік Америка кубогы 1919|1919]], [[Футболдан Оңтүстік Америка кубогы 1922|1922]], [[Футболдан Оңтүстік Америка кубогы 1949|1949]], [[Футболдан Америка кубогы 1989|1989]], [[Футболдан Америка кубогы 1997|1997]], [[Футболдан Америка кубогы 1999|1999]], [[Футболдан Америка кубогы 2004|2004]], [[Футболдан Америка кубогы 2007|2007]] }} '''Футболдан Бразилия Ұлттық құрамасы''' ({{lang-pt|Seleção Brasileira de Futebol}}) — [[Бразилия]]ны халықаралық матчтар мен футболдан турнирлерде ұсынады. Елдегі футбол ұйымының негізгі басқарушысы [[футболдан Бразилия конфедерациясы]]ның қол астында бақылауда болады. 1923 жылдан бастап [[ФИФА]] мүшесі болып келеді, сонымен қатар 1916 жылдан бастап [[КОНМЕБОЛ]] мүшесі болып табылады. == Тарихы == Ең алғашқы жолдастық кездесуін 1914 жылы [[Англия]]ның "Эксетер Сити" клубтық командасына қарсы өткізіп, 2:0 есебімен ұтқан (бірақ кей мәліметтерде бұл матч 3:3 есебімен тең аяқталған деп те көрсетіледі). === Әлем чемпионаты === [[Футболдан 1930 жылғы әлем біріншілігі|1930]], [[Футболдан 1934 жылғы әлем біріншілігі|1934]] жылғы Әлем Чемионаттарында ұлттық құрама алғашқы кезеңнен аса алмаған. Тек, [[Футболдан 1938 жылғы әлем біріншілігі|1938]] жылы Францияда өткізілген әлемдік додада алғашқы тырнақ алды дүниежүзілік жүлдесін иемденді. Қола медалді олжалады. Осы чемпионатта құрама шабуылшысы — [[Леонидас да Силва|Леонидас]] [[Футболдан әлем чемпионаты|Әлем Чемпионат]]тары тарихында тұңғыш [[покер]] (бір матчта төрт гол) соққан футболшы ретінде тарих беттерінде қатталды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі алғашқы Әлем Чемпионаты [[Футболдан 1950 жылғы әлем біріншілігі|1950]] жылы Бразилияда өткізілді. Екінші топтық турнирдің шешуші матчында Бразилия құрамасы Уругваймен күш сынасты. Тең түссе болды, чемпион атанатын алаң иелері мүмкіндікті қолдан жіберіп алды. 47 минутта Фриаса бразилиялықтарды алға шығарғанымен, 68 минутта Скяффино есепті теңестірді. Ал, ойын бітуге 10 минут қалғанда Альсидес Хиггия шешуші голды соқты да, Уругвай екінші рет Әлемдік додада топ жарды. Бұл матч Бразилия футболы тарихында "Мараканасо" ([[Футболдан 1950 жылғы әлем біріншілігі (финал)|"Маракана қасіреті"]]) деген атпен ең қаралы матч ретінде есте қалды. Бірақ, Бразилия құрамасының алар асулары әлі алда еді. [[Футболдан 1958 жылғы әлем біріншілігі|1958]] жылы Швецияда өткен VI Әлем Чемпионатында [[Пеле]], [[Гарринча]], [[Диди]], [[Вава]] секілді жұлдыздар құраманы сонау шырқау биікке бір-ақ көтерді. Команданы аңызға айналған бапкер [[Висенте Феола]] бастап барды. Құрама тұңғыш рет Әлем Чемпионы атанды. 4-4-2 жүесімен орналасуды да осы додаға бразилиялықтар бірінші болып қолданды. Бұл — Әлемдік футболдың жаңа кезеңінің басталу шағы еді. [[Футболдан 1962 жылғы әлем біріншілігі|1962 жылы]] Чилиде өткен чемпионатқа құраманы Айморе Морейра бастап барды. Бұл жолы команда 4-4-3 жүйесімен ойын көрсетіп, айласын асырып кетті. Футбол королі Пеле тек бірінші ойында ғана командасына жәрдем берді де, қалған кездесулерде жарақатына орай алаңға шыға алмады. Бұл жоғалту құраманың екінші рет чемпион атануына кедергі болмады. [[Футболдан 1966 жылғы әлем біріншілігі|1966]] жылы Англияда өткен бәсекеде құрама топтық турнирден аса алмады. Пеле бұл жолы да жарақатына орай дұрыстап өнер көрсете алған жоқ. Бірақ [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970 жылы Мексикада өткен Әлем Чемпионатында]] "Селесауларға" тең келетін құрама табылмады. Чемпионат басталуға аз ғана қалғанда құрама тізгінін ұстаған [[Марио Загалло|Марио Загало]] құрамадағы Пеле, [[Жаирзиньо]], [[Жерсон]], [[Тостао]], [[Карлос Алберто Торрес|Карлос Альберто]] секілді теңдессіз футболшыларды орнымен пайдалана білді. Нәтижесінде құрама үшінші рет әлм футболының шыңына шықты. Келесі чемпиондықты аттай 24 жыл күтуге тура келді. 1974-1990 жылдар аралығында тек бір рет қана, 1978 жылы қола жүлдеге ие болды. Бұл аралықта құраманың намысын қорғаған [[Зико]], [[Сократес]], [[Пауло Роберто Фалькао|Фалькао]], [[Эдер Алейшо де Ассис|Эдер]], [[Мюллер (футболшы)|Мюллер]], [[Карека]] секілді футболшыларға алтын кубокты иемдену бұйырмапты. [[Футболдан 1994 жылғы әлем біріншілігі|1994 жылы АҚШ-та өткен "Соккер-шоуда"]] құраманы Карлос Альберто Парейра баптады. Ептеп прагматиктеу ойын көрсеткен құрама ешкімнен де жеңілмеді. Финалда өздерінің тарихи басты бәсекелестері — [[Италия Ұлттық футбол құрамасы|Италия құрамасын]] [[пенальти]] арқылы жеңіп, алтын жүлдені төртінші рет олжалады. Арада төрт жыл өткен соң да құрама жақсы ойнады, тек финалда алаң иелері — Франциядан ірі есеппен (0:3) ұтылды да, күміс жүлдені қанағат тұтты. 2002 жылы Азия елдерінде өткен бәсеке бразилиялықтар үшін сәтті болды. Жеті матчтың жетеуінде де жеңіске жетіп, бесінші рет Әлем Чемпионы атанды. 2006, 2010 жылдарғы Әлем Чемпионаттарында құрама ширек финалдан аса алмады. [[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|2014 жылғы әлемдік бәсеке]] тағы да Бразилияда өтті. Тілеулестері тек чемпиондықты күткен бұл додада Бразилия жартылай финалға ғана жетті. [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]] құрамасынан 1:7 есебімен ұтылып, айдай әлемге шерменде болды. Үшінші орын үшін өткен матчта да Голландияға жол беріп (0:3), бас бапкер [[Луиз Фелипе Сколари]] орнынан алынды. === Басқа да турнирлер === Құрама [[Футболдан Америка кубогы|Америка кубогында]] тоғыз рет топ жарды. Бұл Аргентина мен Уругвайдан кейінгі үшінші көрсеткіш. Бұл турнирде де дағдарысқа ұшыраған кезеңдері болған. 50-60-70 жылдары Пеленің дәуірінде бір рет те құрлықтық турнирде топ жармапты. 1949-1989 жылдар аралығында құрама Америка чемпионы атана алмаған. [[Конфедерациялар кубогы|Конфедерациялар кубогында]] ең көп чемпион атанған құрама. 2005-2009-2013 жылдары қатарынан үш турнирде топ жарды. Сондай-ақ, 1997 жылы да чемпион атанған. == Жетістіктері== * Бес дүркін Әлем чемпионы атанған — 1958, 1962, 1970, 1994, 2002 * Екі дүркін Әлемнің күміс жүлдегері — 1950, 1998 * Екі дүркін Әлемнің қола жүлде иегері — 1934, 1978 * [[Футболдан әлем чемпиондарының алтын кубогы|Әлем чемпиондарының алтын кубогы]] — 1981 * Конфедерациялар кубогының жеңімпазы — 1997, 2005, 2009, 2013 * [[Футболдан Америка кубогы|Оңтүстік Америка чемпионы]] — 1919, 1922, 1949, 1989, 1997, 1999, 2004, 2007, 2019 == Рекордшылар == ''2016 жылғы 11 қарашадағы жағдай'' {{Multicol}} '''Көп матч өткізгендер''' {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !width=10%| !width=45%|Аты-жөні !width=25%|Карьера !width=10%|Матч !width=10%|Гол |- | 1 | align=left|[[Кафу]] | 1989 — 2006 | 142 | 5 |- | 2 | align=left|[[Роберто Карлос]] | 1992 — 2006 | 125 | 11 |- | 3 | align=left|[[Лусио]] | 2000 — 2011 | 105 | 4 |- | 4 | align=left|[[Клаудио Таффарел]] | 1987 — 1998 | 104 | -70 |- |- style="background-color: #F9C66C;" | 5 | align=left|[[Робиньо]] | 2003—2011 | 99 | 29 |- | 6-7 | align=left|[[Роналдо]] | 1994 — 2011 | 98 | 62 |- | 6-7 | align=left|[[Джалма Сантос]] | 1952 — 1968 | 98 | 3 |- | 8 | align=left|[[Роналдиньо]] | 1999 — 2013 | 97 | 33 |- | 9-10 | align=left|[[Алдаир]] | 1989—2000 | 94 | 4 |- | 9-10 | align=left|[[Жилмар]] | 1958—1969 | 94 | -98 |- | 11 | align=left|[[Жилберто Силва]] | 2001 — 2008 | 93 | 3 |- | 12-13 | align=left|[[Роберто Ривелино]] | 1965 — 1978 | 92 | 26 |- | 12-13 | align=left|[[Пеле]] | 1957—1971 | 92 | 77 |- | 14 | align=left|[[Дунга]] | 1982—1998 | 91 | 6 |- |- style="background-color: #F9C66C;" | 15 | align=left|[[Кака]] | 2002—2013 | 90 | 29 |- | 16-17 | align=left|[[Дида (қақпашы)|Дида]] | 1995—2006 | 87 | -65 |- | 16-17 | align=left|[[Жулио Сезар]] | 2004—2014 | 87 | -68 |} {{Multicol-break}} '''Мергендер''' {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !width=10%| !width=45%|Аты-жөні !width=25%|Карьера !width=10%|Гол !width=10%|Матч |- | 1 | align=left|[[Пеле]] | 1957 — 1971 | 77 | 92 |- | 2 | align=left|[[Роналдо]] | 1994 — 2011 | 62 | 98 |- | 3 | align=left|[[Ромарио]] | 1987 — 2005 | 55 | 70 |- |-|- style="background-color: #F9C66C;" | 4 | align=left|[[Неймар]] | 2010 — | 50 | 74 |- | 5 | align=left|[[Зико]] | 1976 — 1989 | 48 | 71 |- | 6 | align=left|[[Бебето]] | 1985—1998 | 39 | 75 |- | 7 | align=left|[[Леонидас да Силва]] | 1932—1946 | 37 | 37 |- | 8 | align=left|[[Тостао]] | 1966—1972 | 35 | 65 |- | 9 | align="left" |[[Ривалдо]] | 1993—2003 | 34 | 74 |- | 10 | align="left" |[[Жаирзиньо]] | 1964—1982 | 33 | 81 |- | 11 | align=left| [[Роналдиньо]] | 1999—2013 | 33 | 97 |- | 12 | align=left|[[Адемир]] | 1945—1953 | 32 | 39 |- | 13 | align=left|[[Зизиньо]] | 1942-1957 | 31 | 54 |- | 14 | align=left |[[Адриано Лейте Рибейро]] | 2000—2009 | 29 | 51 |- | 15 | align=left |[[Карека]] | 1982—1993 | 29 | 63 |- |- style="background-color: #F9C66C;" | 16 | align=left|[[Кака]] | 2002—2013 | 29 | 90 |- |- style="background-color: #F9C66C;" | 17 | align=left|[[Робиньо]] | 2003—2014 | 29 | 99 |- | 18 | align=left|[[Луис Фабиано]] | 2003—2013 | 28 | 46 |} {{Multicol-end}} == Әлем чемпионаттарында гол соққан футболшылар == {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:89%" !Ойыншы !Гол !1930 !1934 !1938 !1950 !1954 !1958 !1962 !1966 !1970 !1974 !1978 !1982 !1986 !1990 !1994 !1998 !2002 !2006 !2010 !2014 !2018 |- |[[Роналдо]] !15 | | | | | | | | | | | | | | | |4 |8 |3 | | | |- |[[Пеле]] !12 | | | | | |6 |1 |1 |4 | | | | | | | | | | | | |- |[[Жаирзиньо]] !9 | | | | | | | | |7 |2 | | | | | | | | | | | |- |[[Вава]] !9 | | | | | |5 |4 | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Адемир]] !8 | | | |8 | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Леонидас да Силва|Леонидас]] !8 | |1 |7 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Ривалдо]] !8 | | | | | | | | | | | | | | | |3 |5 | | | | |- |[[Карека]] !7 | | | | | | | | | | | | |5 |2 | | | | | | | |- |[[Бебето]] !6 | | | | | | | | | | | | | | |3 |3 | | | | | |- |[[Роберто Ривелино]] !6 | | | | | | | | |3 |3 | | | | | | | | | | | |- |[[Гарринча]] !5 | | | | | | |4 |1 | | | | | | | | | | | | | |- |[[Неймар]] !5 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |4 |1 |- |[[Ромарио]] !5 | | | | | | | | | | | | | | |5 | | | | | | |- |[[Зико]] !5 | | | | | | | | | | |1 |4 | | | | | | | | | |- |[[Шику|Чико]] !4 | | | |4 | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Сократес]] !4 | | | | | | | | | | | |2 |2 | | | | | | | | |- |[[Амарилдо]] !3 | | | | | | |3 | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Бальтазар]] !3 | | | |2 |1 | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Сезар Сампайо]] !3 | | | | | | | | | | | | | | | |3 | | | | | |- |[[Диди]] !3 | | | | |2 |1 | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Дирсеу]] !3 | | | | | | | | | | |3 | | | | | | | | | | |- |[[Пауло Роберто Фалькао|Фалькао]] !3 | | | | | | | | | | | |3 | | | | | | | | | |- |[[Луис Фабиано]] !3 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |3 | | |- |[[Жозе Перасио]] !3 | | |3 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Прегиньо]] !3 |3 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Роберто Динамит]] !3 | | | | | | | | | | |3 | | | | | | | | | | |- |[[Ромеу Пелличиарри|Ромеу]] !3 | | |3 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Тостао]] !3 | | | | | | | |1 |2 | | | | | | | | | | | | |- |[[Адриано Лейте Рибейро|Адриано]] !2 | | | | | | | | | | | | | | | | | |2 | | | |- |[[Давид Луис]] !2 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |2 | |- |[[Эдер Алейшо де Ассис|Эдер]] !2 | | | | | | | | | | | |2 | | | | | | | | | |- |[[Элано]] !2 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |2 | | |- |[[Фред (футболшы, 1983)|Фред]] !2 | | | | | | | | | | | | | | | | | |1 | |1 | |- |[[Жаир да Роза Пинто|Жаир]] !2 | | | |2 | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Жозимар]] !2 | | | | | | | | | | | | |2 | | | | | | | | |- |[[Жулиньо]] !2 | | | | |2 | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Жозе Альтафини]] !2 | | | | | |2 | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Филиппе Коутиньо]] !2 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |2 |- |[[Модерато]] !2 |2 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Мюллер (футболшы)|Мюллер]] !2 | | | | | | | | | | | | | |2 | | | | | | | |- |[[Нелиньо]] !2 | | | | | | | | | | |2 | | | | | | | | | | |- |[[Оскар Жуниор|Оскар (1991)]] !2 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |2 | |- |[[Пинга]] !2 | | | | |2 | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Робиньо]] !2 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |2 | | |- |[[Роналдиньо]] !2 | | | | | | | | | | | | | | | | |2 | | | | |- |[[Сержиньо Чулапа|Сержиньо]] !2 | | | | | | | | | | | |2 | | | | | | | | | |- |[[Тиаго Силва]] !2 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |1 |1 |- |[[Марио Загалло]] !2 | | | | | |1 |1 | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Зизиньо]] !2 | | | |2 | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Алфредо Рамос дос Сантос|Алфредо]] !1 | | | |1 | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Бранко (футболшы)|Бранко]] !1 | | | | | | | | | | | | | | |1 | | | | | | |- |[[Карлос Алберто Торрес|Карлос Алберто]] !1 | | | | | | | | |1 | | | | | | | | | | | | |- |[[Клодоалдо]] !1 | | | | | | | | |1 | | | | | | | | | | | | |- |[[Джалма Сантос]] !1 | | | | |1 | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Эдиньо Назарет Фильо|Эдиньо]] !1 | | | | | | | | | | | | |1 | | | | | | | | |- |[[Эдмилсон]] !1 | | | | | | | | | | | | | | | | |1 | | | | |- |[[Фернандиньо]] !1 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |1 | |- |[[Албино Фриаса]] !1 | | | |1 | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Жерсон]] !1 | | | | | | | | |1 | | | | | | | | | | | | |- |[[Жилберто Силва|Жилберту Силва]] !1 | | | | | | | | | | | | | | | | | |1 | | | |- |[[Жуан Силвейра дос Сантос|Жуан Жезус]] !1 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |1 | | |- |[[Жуниньо Пернамбукано]] !1 | | | | | | | | | | | | | | | | | |1 | | | |- |[[Жуниор (футболшы)|Жуниор]] !1 | | | | | | | | | | | |1 | | | | | | | | | |- |Женилсон !1 | | | | | | | | | | | | | | | | |1 | | | | |- |[[Кака]] !1 | | | | | | | | | | | | | | | | | |1 | | | |- |[[Майкон Дуглас Сизенандо|Майкон]] !1 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |1 | | |- |[[Манека (футболшы)|Манека]] !1 | | | |1 | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Марсио Сантос]] !1 | | | | | | | | | | | | | | |1 | | | | | | |- |[[Нилтон Сантос]] !1 | | | | | |1 | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Жозе Оскар|Оскар (1954)]] !1 | | | | | | | | | | | |1 | | | | | | | | | |- |[[Паулиньо]] !1 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |1 |- |[[Раи]] !1 | | | | | | | | | | | | | | |1 | | | | | | |- |[[Рейнальдо]] !1 | | | | | | | | | | |1 | | | | | | | | | | |- |[[Рилдо]] !1 | | | | | | | |1 | | | | | | | | | | | | | |- |Роберто !1 | | |1 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Роберто Карлос]] !1 | | | | | | | | | | | | | | | | |1 | | | | |- |[[Валдомиро]] !1 | | | | | | | | | |1 | | | | | | | | | | | |- |[[Зе Роберто]] !1 | | | | | | | | | | | | | | | | | |1 | | | |- |[[Зито]] !1 | | | | | | |1 | | | | | | | | | | | | | | |- !Барлығы !226 !5 !1 !14 !22 !8 !16 !14 !4 !19 !6 !10 !15 !10 !4 !11 !14 !18 !10 !9 !11 !5 |} ==Құрамы== ''2021 жылғы Америка кубогындағы құрамы'' {| class="wikitable" !№ !Футболшы !Клуб !Туған күні |- ! colspan="4" |Қақпашылар |- |1 |[[Алиссон Бекер|Алисон]] |[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]] |2 қазан 1992 |- |12 |[[Вевертон]] |[[Палмейрас]] |13 желтоқсан 1987 |- |23 |[[Эдерсон Сантана ди Мораес|Эдерсон]] |[[Манчестер Сити]] |17 тамыз 1993 |- ! colspan="4" |Қорғаушылар |- |2 |[[Данило Луис да Силва|Данило]] |[[Ювентус]] |15 шілде 1991 |- |3 |[[Тиаго Силва|Тиагу Силва]] |[[Челси (футбол клубы)|Челси]] |22 қыркүйек 1984 |- |4 |[[Маркиньос]] |[[Пари Сен-Жермен]] |14 мамыр 1994 |- |6 |[[Алекс Сандро]] |[[Ювентус]] |26 қаңтар 1991 |- |13 |[[Эмерсон (футболшы, 1999)|Эмерсон]] |[[Реал Бетис]] |14 қаңтар 1999 |- |14 |[[Эдер Милитан]] |[[Реал Мадрид]] |18 қаңтар 1998 |- |16 |[[Ренан Лоди]] |[[Атлетико Мадрид]] |8 сәуір 1998 |- |22 |[[Филипе Луис Касмирски|Фелипе]] (25 маусымға дейін) |[[Атлетико Мадрид]] |16 мамыр 1989 |- |22 |[[Лео Ортис]] (26 маусымнан кейін) |[[Ред Булл Брагантино]] |3 қаңтар 1996 |- ! colspan="4" |Жартылай қорғаушылар |- |5 |[[Каземиро]] |[[Реал Мадрид]] |23 ақпан 1992 |- |8 |[[Фред (футболшы, 1993)|Фред]] |[[Манчестер Юнайтед]] |5 наурыз 1993 |- |11 |[[Эвертон Рибейро]] |[[Фламенго]] |10 сәуір 1989 |- |15 |[[Фабиньо (футболшы 1993)|Фабиньо]] |[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]] |23 қазан 1993 |- |17 |[[Лукас Пакета]] |[[Олимпик Лион]] |27 тамыз 1997 |- |25 |[[Дуглас Луис]] |[[Астон Вилла]] |9 мамыр 1998 |- ! colspan="4" |Шабуылшылар |- |7 |[[Ришарлисон де Андраде|Ришарлисон]] |[[Эвертон (футбол клубы)|Эвертон]] |10 мамыр 1997 |- |9 |[[Габриэл Жезус]] |[[Манчестер Сити]] |3 сәуір 1997 |- |10 |[[Неймар]] (к) |[[Пари Сен-Жермен]] |5 ақпан 1992 |- |18 |[[Винисиус Жуниор]] |[[Реал Мадрид]] |12 шілде 2000 |- |19 |[[Эвертон Соарес|Эвертон]] |[[Бенфика|Бенфика (Лиссабон)]] |22 наурыз 1996 |- |20 |[[Роберто Фирмино]] |[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]] |2 қазан 1991 |- |21 |[[Габриэль Барбоза|Габриэл Барбоза]] |[[Фламенго]] |30 тамыз 1996 |- ! colspan="4" |Главный тренер |- | | colspan="2" |[[Тите]] |25 мамыр 1961 |} == Дереккөздер == {{Сыртқы сілтемелер}}{{Футболдан әлем чемпиондары}} {{Футболдан Америка кубогы жеңімпаздары}} {{Оңтүстік Америка Ұлттық футбол құрама командалары құрамы}} [[Санат:Бразилия Ұлттық футбол құрамасы]] 5ir1ozdmbdnz541y6zagjd69v1sjs7l 3614186 3614185 2026-06-07T02:43:55Z ~2026-33574-52 182194 /* Құрамы */ 3614186 wikitext text/x-wiki {{Ұлттық футбол құрама командасы | атауы = Бразилия | Badge =| Size = 150px | Nickname = ''Seleção (Таңдаулы), Pentacampeone (Бес дүркін чемпиондар)'' | Association = [[Футболдан Бразилия конфедерациясы]]<br /> | Confederation = [[КОНМЕБОЛ]] | Coach = | Captain = | Most caps = [[Кафу]] (142) | Top scorer = [[Пеле]] (77) | Home stadium = | | FIFA Rank = 5 <small>(18.07.2024)</small> | | FIFA Code = BRA | | pattern_la1 = _bra20H | pattern_b1 = _bra20H | pattern_ra1 = _bra20H | pattern_sh1 = _bra20h | pattern_so1 = _bra20h | leftarm1 = FFCC00 | body1 = FFCC00 | rightarm1 = FFCC00 | shorts1 = 0000FF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _bra20A | pattern_b2 = _bra20A | pattern_ra2 = _bra20A | pattern_sh2 = _bra19aw | pattern_so2 = _nikeyellow | leftarm2 = 003CFF | body2 = 003CFF | rightarm2 = 003CFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 003CFF |First game = {{flagicon|Argentina}} [[Аргентина Ұлттық футбол құрамасы|Аргентина]] 3 — 0 Бразилия {{flagicon|Brazil}}<br />([[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]]; [[20 тамыз]], [[1914 жыл]]) | Largest win = {{flagicon|Brazil}} Бразилия 14 - 0 [[Никарагуа Ұлттық футбол құрамасы|Никарагуа]] {{flagicon|Nicaragua}}<br />([[Мехико]], [[Бразилия]]; [[17 қазан]], [[1975 жыл]]) | Largest loss = {{flagicon|Uruguay}} [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]] 6 - 0 Бразилия {{flagicon|Brazil}}<br />([[Винья-дель-Мар]], [[Чили]]; [[18 қыркүйек]], [[1920 жыл]])<br /> {{flagicon|Germany}} [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]] 7 - 1 Бразилия {{flagicon|Brazil}}<br />([[Белу-Оризонти]], [[Бразилия]]; [[8 шілде]], [[2014 жыл]])| World cup apps = 19 | World cup first = 1930 | World cup best = Чемпиондар, [[Футболдан 1958 жылғы әлем біріншілігі|1958]], [[Футболдан 1962 жылғы әлем біріншілігі|1962]], [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]], [[Футболдан 1994 жылғы әлем біріншілігі|1994]], [[Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі|2002]] | Regional name = [[Футболдан Америка кубогы]] | Regional cup apps = 31 | Regional cup first = [[Футболдан Оңтүстік Америка кубогы 1916|1916]] | Regional cup best = Чемпиондар, [[Футболдан Оңтүстік Америка кубогы 1919|1919]], [[Футболдан Оңтүстік Америка кубогы 1922|1922]], [[Футболдан Оңтүстік Америка кубогы 1949|1949]], [[Футболдан Америка кубогы 1989|1989]], [[Футболдан Америка кубогы 1997|1997]], [[Футболдан Америка кубогы 1999|1999]], [[Футболдан Америка кубогы 2004|2004]], [[Футболдан Америка кубогы 2007|2007]] }} '''Футболдан Бразилия Ұлттық құрамасы''' ({{lang-pt|Seleção Brasileira de Futebol}}) — [[Бразилия]]ны халықаралық матчтар мен футболдан турнирлерде ұсынады. Елдегі футбол ұйымының негізгі басқарушысы [[футболдан Бразилия конфедерациясы]]ның қол астында бақылауда болады. 1923 жылдан бастап [[ФИФА]] мүшесі болып келеді, сонымен қатар 1916 жылдан бастап [[КОНМЕБОЛ]] мүшесі болып табылады. == Тарихы == Ең алғашқы жолдастық кездесуін 1914 жылы [[Англия]]ның "Эксетер Сити" клубтық командасына қарсы өткізіп, 2:0 есебімен ұтқан (бірақ кей мәліметтерде бұл матч 3:3 есебімен тең аяқталған деп те көрсетіледі). === Әлем чемпионаты === [[Футболдан 1930 жылғы әлем біріншілігі|1930]], [[Футболдан 1934 жылғы әлем біріншілігі|1934]] жылғы Әлем Чемионаттарында ұлттық құрама алғашқы кезеңнен аса алмаған. Тек, [[Футболдан 1938 жылғы әлем біріншілігі|1938]] жылы Францияда өткізілген әлемдік додада алғашқы тырнақ алды дүниежүзілік жүлдесін иемденді. Қола медалді олжалады. Осы чемпионатта құрама шабуылшысы — [[Леонидас да Силва|Леонидас]] [[Футболдан әлем чемпионаты|Әлем Чемпионат]]тары тарихында тұңғыш [[покер]] (бір матчта төрт гол) соққан футболшы ретінде тарих беттерінде қатталды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі алғашқы Әлем Чемпионаты [[Футболдан 1950 жылғы әлем біріншілігі|1950]] жылы Бразилияда өткізілді. Екінші топтық турнирдің шешуші матчында Бразилия құрамасы Уругваймен күш сынасты. Тең түссе болды, чемпион атанатын алаң иелері мүмкіндікті қолдан жіберіп алды. 47 минутта Фриаса бразилиялықтарды алға шығарғанымен, 68 минутта Скяффино есепті теңестірді. Ал, ойын бітуге 10 минут қалғанда Альсидес Хиггия шешуші голды соқты да, Уругвай екінші рет Әлемдік додада топ жарды. Бұл матч Бразилия футболы тарихында "Мараканасо" ([[Футболдан 1950 жылғы әлем біріншілігі (финал)|"Маракана қасіреті"]]) деген атпен ең қаралы матч ретінде есте қалды. Бірақ, Бразилия құрамасының алар асулары әлі алда еді. [[Футболдан 1958 жылғы әлем біріншілігі|1958]] жылы Швецияда өткен VI Әлем Чемпионатында [[Пеле]], [[Гарринча]], [[Диди]], [[Вава]] секілді жұлдыздар құраманы сонау шырқау биікке бір-ақ көтерді. Команданы аңызға айналған бапкер [[Висенте Феола]] бастап барды. Құрама тұңғыш рет Әлем Чемпионы атанды. 4-4-2 жүесімен орналасуды да осы додаға бразилиялықтар бірінші болып қолданды. Бұл — Әлемдік футболдың жаңа кезеңінің басталу шағы еді. [[Футболдан 1962 жылғы әлем біріншілігі|1962 жылы]] Чилиде өткен чемпионатқа құраманы Айморе Морейра бастап барды. Бұл жолы команда 4-4-3 жүйесімен ойын көрсетіп, айласын асырып кетті. Футбол королі Пеле тек бірінші ойында ғана командасына жәрдем берді де, қалған кездесулерде жарақатына орай алаңға шыға алмады. Бұл жоғалту құраманың екінші рет чемпион атануына кедергі болмады. [[Футболдан 1966 жылғы әлем біріншілігі|1966]] жылы Англияда өткен бәсекеде құрама топтық турнирден аса алмады. Пеле бұл жолы да жарақатына орай дұрыстап өнер көрсете алған жоқ. Бірақ [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970 жылы Мексикада өткен Әлем Чемпионатында]] "Селесауларға" тең келетін құрама табылмады. Чемпионат басталуға аз ғана қалғанда құрама тізгінін ұстаған [[Марио Загалло|Марио Загало]] құрамадағы Пеле, [[Жаирзиньо]], [[Жерсон]], [[Тостао]], [[Карлос Алберто Торрес|Карлос Альберто]] секілді теңдессіз футболшыларды орнымен пайдалана білді. Нәтижесінде құрама үшінші рет әлм футболының шыңына шықты. Келесі чемпиондықты аттай 24 жыл күтуге тура келді. 1974-1990 жылдар аралығында тек бір рет қана, 1978 жылы қола жүлдеге ие болды. Бұл аралықта құраманың намысын қорғаған [[Зико]], [[Сократес]], [[Пауло Роберто Фалькао|Фалькао]], [[Эдер Алейшо де Ассис|Эдер]], [[Мюллер (футболшы)|Мюллер]], [[Карека]] секілді футболшыларға алтын кубокты иемдену бұйырмапты. [[Футболдан 1994 жылғы әлем біріншілігі|1994 жылы АҚШ-та өткен "Соккер-шоуда"]] құраманы Карлос Альберто Парейра баптады. Ептеп прагматиктеу ойын көрсеткен құрама ешкімнен де жеңілмеді. Финалда өздерінің тарихи басты бәсекелестері — [[Италия Ұлттық футбол құрамасы|Италия құрамасын]] [[пенальти]] арқылы жеңіп, алтын жүлдені төртінші рет олжалады. Арада төрт жыл өткен соң да құрама жақсы ойнады, тек финалда алаң иелері — Франциядан ірі есеппен (0:3) ұтылды да, күміс жүлдені қанағат тұтты. 2002 жылы Азия елдерінде өткен бәсеке бразилиялықтар үшін сәтті болды. Жеті матчтың жетеуінде де жеңіске жетіп, бесінші рет Әлем Чемпионы атанды. 2006, 2010 жылдарғы Әлем Чемпионаттарында құрама ширек финалдан аса алмады. [[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|2014 жылғы әлемдік бәсеке]] тағы да Бразилияда өтті. Тілеулестері тек чемпиондықты күткен бұл додада Бразилия жартылай финалға ғана жетті. [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]] құрамасынан 1:7 есебімен ұтылып, айдай әлемге шерменде болды. Үшінші орын үшін өткен матчта да Голландияға жол беріп (0:3), бас бапкер [[Луиз Фелипе Сколари]] орнынан алынды. === Басқа да турнирлер === Құрама [[Футболдан Америка кубогы|Америка кубогында]] тоғыз рет топ жарды. Бұл Аргентина мен Уругвайдан кейінгі үшінші көрсеткіш. Бұл турнирде де дағдарысқа ұшыраған кезеңдері болған. 50-60-70 жылдары Пеленің дәуірінде бір рет те құрлықтық турнирде топ жармапты. 1949-1989 жылдар аралығында құрама Америка чемпионы атана алмаған. [[Конфедерациялар кубогы|Конфедерациялар кубогында]] ең көп чемпион атанған құрама. 2005-2009-2013 жылдары қатарынан үш турнирде топ жарды. Сондай-ақ, 1997 жылы да чемпион атанған. == Жетістіктері== * Бес дүркін Әлем чемпионы атанған — 1958, 1962, 1970, 1994, 2002 * Екі дүркін Әлемнің күміс жүлдегері — 1950, 1998 * Екі дүркін Әлемнің қола жүлде иегері — 1934, 1978 * [[Футболдан әлем чемпиондарының алтын кубогы|Әлем чемпиондарының алтын кубогы]] — 1981 * Конфедерациялар кубогының жеңімпазы — 1997, 2005, 2009, 2013 * [[Футболдан Америка кубогы|Оңтүстік Америка чемпионы]] — 1919, 1922, 1949, 1989, 1997, 1999, 2004, 2007, 2019 == Рекордшылар == ''2016 жылғы 11 қарашадағы жағдай'' {{Multicol}} '''Көп матч өткізгендер''' {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !width=10%| !width=45%|Аты-жөні !width=25%|Карьера !width=10%|Матч !width=10%|Гол |- | 1 | align=left|[[Кафу]] | 1989 — 2006 | 142 | 5 |- | 2 | align=left|[[Роберто Карлос]] | 1992 — 2006 | 125 | 11 |- | 3 | align=left|[[Лусио]] | 2000 — 2011 | 105 | 4 |- | 4 | align=left|[[Клаудио Таффарел]] | 1987 — 1998 | 104 | -70 |- |- style="background-color: #F9C66C;" | 5 | align=left|[[Робиньо]] | 2003—2011 | 99 | 29 |- | 6-7 | align=left|[[Роналдо]] | 1994 — 2011 | 98 | 62 |- | 6-7 | align=left|[[Джалма Сантос]] | 1952 — 1968 | 98 | 3 |- | 8 | align=left|[[Роналдиньо]] | 1999 — 2013 | 97 | 33 |- | 9-10 | align=left|[[Алдаир]] | 1989—2000 | 94 | 4 |- | 9-10 | align=left|[[Жилмар]] | 1958—1969 | 94 | -98 |- | 11 | align=left|[[Жилберто Силва]] | 2001 — 2008 | 93 | 3 |- | 12-13 | align=left|[[Роберто Ривелино]] | 1965 — 1978 | 92 | 26 |- | 12-13 | align=left|[[Пеле]] | 1957—1971 | 92 | 77 |- | 14 | align=left|[[Дунга]] | 1982—1998 | 91 | 6 |- |- style="background-color: #F9C66C;" | 15 | align=left|[[Кака]] | 2002—2013 | 90 | 29 |- | 16-17 | align=left|[[Дида (қақпашы)|Дида]] | 1995—2006 | 87 | -65 |- | 16-17 | align=left|[[Жулио Сезар]] | 2004—2014 | 87 | -68 |} {{Multicol-break}} '''Мергендер''' {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !width=10%| !width=45%|Аты-жөні !width=25%|Карьера !width=10%|Гол !width=10%|Матч |- | 1 | align=left|[[Пеле]] | 1957 — 1971 | 77 | 92 |- | 2 | align=left|[[Роналдо]] | 1994 — 2011 | 62 | 98 |- | 3 | align=left|[[Ромарио]] | 1987 — 2005 | 55 | 70 |- |-|- style="background-color: #F9C66C;" | 4 | align=left|[[Неймар]] | 2010 — | 50 | 74 |- | 5 | align=left|[[Зико]] | 1976 — 1989 | 48 | 71 |- | 6 | align=left|[[Бебето]] | 1985—1998 | 39 | 75 |- | 7 | align=left|[[Леонидас да Силва]] | 1932—1946 | 37 | 37 |- | 8 | align=left|[[Тостао]] | 1966—1972 | 35 | 65 |- | 9 | align="left" |[[Ривалдо]] | 1993—2003 | 34 | 74 |- | 10 | align="left" |[[Жаирзиньо]] | 1964—1982 | 33 | 81 |- | 11 | align=left| [[Роналдиньо]] | 1999—2013 | 33 | 97 |- | 12 | align=left|[[Адемир]] | 1945—1953 | 32 | 39 |- | 13 | align=left|[[Зизиньо]] | 1942-1957 | 31 | 54 |- | 14 | align=left |[[Адриано Лейте Рибейро]] | 2000—2009 | 29 | 51 |- | 15 | align=left |[[Карека]] | 1982—1993 | 29 | 63 |- |- style="background-color: #F9C66C;" | 16 | align=left|[[Кака]] | 2002—2013 | 29 | 90 |- |- style="background-color: #F9C66C;" | 17 | align=left|[[Робиньо]] | 2003—2014 | 29 | 99 |- | 18 | align=left|[[Луис Фабиано]] | 2003—2013 | 28 | 46 |} {{Multicol-end}} == Әлем чемпионаттарында гол соққан футболшылар == {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:89%" !Ойыншы !Гол !1930 !1934 !1938 !1950 !1954 !1958 !1962 !1966 !1970 !1974 !1978 !1982 !1986 !1990 !1994 !1998 !2002 !2006 !2010 !2014 !2018 |- |[[Роналдо]] !15 | | | | | | | | | | | | | | | |4 |8 |3 | | | |- |[[Пеле]] !12 | | | | | |6 |1 |1 |4 | | | | | | | | | | | | |- |[[Жаирзиньо]] !9 | | | | | | | | |7 |2 | | | | | | | | | | | |- |[[Вава]] !9 | | | | | |5 |4 | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Адемир]] !8 | | | |8 | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Леонидас да Силва|Леонидас]] !8 | |1 |7 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Ривалдо]] !8 | | | | | | | | | | | | | | | |3 |5 | | | | |- |[[Карека]] !7 | | | | | | | | | | | | |5 |2 | | | | | | | |- |[[Бебето]] !6 | | | | | | | | | | | | | | |3 |3 | | | | | |- |[[Роберто Ривелино]] !6 | | | | | | | | |3 |3 | | | | | | | | | | | |- |[[Гарринча]] !5 | | | | | | |4 |1 | | | | | | | | | | | | | |- |[[Неймар]] !5 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |4 |1 |- |[[Ромарио]] !5 | | | | | | | | | | | | | | |5 | | | | | | |- |[[Зико]] !5 | | | | | | | | | | |1 |4 | | | | | | | | | |- |[[Шику|Чико]] !4 | | | |4 | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Сократес]] !4 | | | | | | | | | | | |2 |2 | | | | | | | | |- |[[Амарилдо]] !3 | | | | | | |3 | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Бальтазар]] !3 | | | |2 |1 | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Сезар Сампайо]] !3 | | | | | | | | | | | | | | | |3 | | | | | |- |[[Диди]] !3 | | | | |2 |1 | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Дирсеу]] !3 | | | | | | | | | | |3 | | | | | | | | | | |- |[[Пауло Роберто Фалькао|Фалькао]] !3 | | | | | | | | | | | |3 | | | | | | | | | |- |[[Луис Фабиано]] !3 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |3 | | |- |[[Жозе Перасио]] !3 | | |3 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Прегиньо]] !3 |3 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Роберто Динамит]] !3 | | | | | | | | | | |3 | | | | | | | | | | |- |[[Ромеу Пелличиарри|Ромеу]] !3 | | |3 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Тостао]] !3 | | | | | | | |1 |2 | | | | | | | | | | | | |- |[[Адриано Лейте Рибейро|Адриано]] !2 | | | | | | | | | | | | | | | | | |2 | | | |- |[[Давид Луис]] !2 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |2 | |- |[[Эдер Алейшо де Ассис|Эдер]] !2 | | | | | | | | | | | |2 | | | | | | | | | |- |[[Элано]] !2 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |2 | | |- |[[Фред (футболшы, 1983)|Фред]] !2 | | | | | | | | | | | | | | | | | |1 | |1 | |- |[[Жаир да Роза Пинто|Жаир]] !2 | | | |2 | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Жозимар]] !2 | | | | | | | | | | | | |2 | | | | | | | | |- |[[Жулиньо]] !2 | | | | |2 | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Жозе Альтафини]] !2 | | | | | |2 | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Филиппе Коутиньо]] !2 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |2 |- |[[Модерато]] !2 |2 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Мюллер (футболшы)|Мюллер]] !2 | | | | | | | | | | | | | |2 | | | | | | | |- |[[Нелиньо]] !2 | | | | | | | | | | |2 | | | | | | | | | | |- |[[Оскар Жуниор|Оскар (1991)]] !2 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |2 | |- |[[Пинга]] !2 | | | | |2 | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Робиньо]] !2 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |2 | | |- |[[Роналдиньо]] !2 | | | | | | | | | | | | | | | | |2 | | | | |- |[[Сержиньо Чулапа|Сержиньо]] !2 | | | | | | | | | | | |2 | | | | | | | | | |- |[[Тиаго Силва]] !2 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |1 |1 |- |[[Марио Загалло]] !2 | | | | | |1 |1 | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Зизиньо]] !2 | | | |2 | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Алфредо Рамос дос Сантос|Алфредо]] !1 | | | |1 | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Бранко (футболшы)|Бранко]] !1 | | | | | | | | | | | | | | |1 | | | | | | |- |[[Карлос Алберто Торрес|Карлос Алберто]] !1 | | | | | | | | |1 | | | | | | | | | | | | |- |[[Клодоалдо]] !1 | | | | | | | | |1 | | | | | | | | | | | | |- |[[Джалма Сантос]] !1 | | | | |1 | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Эдиньо Назарет Фильо|Эдиньо]] !1 | | | | | | | | | | | | |1 | | | | | | | | |- |[[Эдмилсон]] !1 | | | | | | | | | | | | | | | | |1 | | | | |- |[[Фернандиньо]] !1 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |1 | |- |[[Албино Фриаса]] !1 | | | |1 | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Жерсон]] !1 | | | | | | | | |1 | | | | | | | | | | | | |- |[[Жилберто Силва|Жилберту Силва]] !1 | | | | | | | | | | | | | | | | | |1 | | | |- |[[Жуан Силвейра дос Сантос|Жуан Жезус]] !1 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |1 | | |- |[[Жуниньо Пернамбукано]] !1 | | | | | | | | | | | | | | | | | |1 | | | |- |[[Жуниор (футболшы)|Жуниор]] !1 | | | | | | | | | | | |1 | | | | | | | | | |- |Женилсон !1 | | | | | | | | | | | | | | | | |1 | | | | |- |[[Кака]] !1 | | | | | | | | | | | | | | | | | |1 | | | |- |[[Майкон Дуглас Сизенандо|Майкон]] !1 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |1 | | |- |[[Манека (футболшы)|Манека]] !1 | | | |1 | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Марсио Сантос]] !1 | | | | | | | | | | | | | | |1 | | | | | | |- |[[Нилтон Сантос]] !1 | | | | | |1 | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Жозе Оскар|Оскар (1954)]] !1 | | | | | | | | | | | |1 | | | | | | | | | |- |[[Паулиньо]] !1 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |1 |- |[[Раи]] !1 | | | | | | | | | | | | | | |1 | | | | | | |- |[[Рейнальдо]] !1 | | | | | | | | | | |1 | | | | | | | | | | |- |[[Рилдо]] !1 | | | | | | | |1 | | | | | | | | | | | | | |- |Роберто !1 | | |1 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |[[Роберто Карлос]] !1 | | | | | | | | | | | | | | | | |1 | | | | |- |[[Валдомиро]] !1 | | | | | | | | | |1 | | | | | | | | | | | |- |[[Зе Роберто]] !1 | | | | | | | | | | | | | | | | | |1 | | | |- |[[Зито]] !1 | | | | | | |1 | | | | | | | | | | | | | | |- !Барлығы !226 !5 !1 !14 !22 !8 !16 !14 !4 !19 !6 !10 !15 !10 !4 !11 !14 !18 !10 !9 !11 !5 |} ==Құрамы== ''2021 жылғы Америка кубогындағы құрамы'' {| class="wikitable" !№ !Футболшы !Клуб !Туған күні |- ! colspan="4" |Қақпашылар |- |1 |[[Алиссон Бекер|Алисон]] |[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]] |2 қазан 1992 |- |12 |[[Вевертон]] |[[Палмейрас]] |13 желтоқсан 1987 |- |23 |[[Эдерсон Сантана ди Мораес|Эдерсон]] |[[Манчестер Сити]] |17 тамыз 1993 |- ! colspan="4" |Қорғаушылар |- |2 |[[Данило Луис да Силва|Данило]] |[[Ювентус]] |15 шілде 1991 |- |4 |[[Маркиньос]] |[[Пари Сен-Жермен]] |14 мамыр 1994 |- |6 |[[Алекс Сандро]] |[[Ювентус]] |26 қаңтар 1991 |- |13 |[[Эмерсон (футболшы, 1999)|Эмерсон]] |[[Реал Бетис]] |14 қаңтар 1999 |- |14 |[[Эдер Милитан]] |[[Реал Мадрид]] |18 қаңтар 1998 |- |16 |[[Ренан Лоди]] |[[Атлетико Мадрид]] |8 сәуір 1998 |- ! colspan="4" |Жартылай қорғаушылар |- |5 |[[Каземиро]] |[[Реал Мадрид]] |23 ақпан 1992 |- |8 |[[Фред (футболшы, 1993)|Фред]] |[[Манчестер Юнайтед]] |5 наурыз 1993 |- |11 |[[Эвертон Рибейро]] |[[Фламенго]] |10 сәуір 1989 |- |15 |[[Фабиньо (футболшы 1993)|Фабиньо]] |[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]] |23 қазан 1993 |- |17 |[[Лукас Пакета]] |[[Олимпик Лион]] |27 тамыз 1997 |- |25 |[[Дуглас Луис]] |[[Астон Вилла]] |9 мамыр 1998 |- ! colspan="4" |Шабуылшылар |- |7 |[[Ришарлисон де Андраде|Ришарлисон]] |[[Эвертон (футбол клубы)|Эвертон]] |10 мамыр 1997 |- |9 |[[Габриэл Жезус]] |[[Манчестер Сити]] |3 сәуір 1997 |- |10 |[[Неймар]] (к) |[[Пари Сен-Жермен]] |5 ақпан 1992 |- |18 |[[Винисиус Жуниор]] |[[Реал Мадрид]] |12 шілде 2000 |- |19 |[[Эвертон Соарес|Эвертон]] |[[Бенфика|Бенфика (Лиссабон)]] |22 наурыз 1996 |- |20 |[[Роберто Фирмино]] |[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]] |2 қазан 1991 |- |21 |[[Габриэль Барбоза|Габриэл Барбоза]] |[[Фламенго]] |30 тамыз 1996 |- |} == Дереккөздер == {{Сыртқы сілтемелер}}{{Футболдан әлем чемпиондары}} {{Футболдан Америка кубогы жеңімпаздары}} {{Оңтүстік Америка Ұлттық футбол құрама командалары құрамы}} [[Санат:Бразилия Ұлттық футбол құрамасы]] 2hwph7s80zsf3zhc29xzg68tpovmu51 3 492668 3614144 3609925 2026-06-06T15:27:58Z Madi Dos 18369 /* Порталдарға автоматты түрде мақалаларды қосу */ жаңа бөлім 3614144 wikitext text/x-wiki <!-- {{Уики-демалыс|тамыздың ортасы}}--~~~~ --> <div class="scrollingtext"> <p>Проблемалар сені депрессияға емес, әрекет етуге итермелеуі керек. (с) [[Бернард Шоу]]</p> </div> <div style="position: fixed; top: 70px; right: 0; transparency: 1; z-index: 100;">[[Сурет:Kz tu.jpg|160px]]</div> <div align="center" class="usermessage">Егер мен сіздің талқылау бетіңізге жазсам, [[Арнайы:Талқылауым|талқылау бетіңізде]] жауап беріңіз;<br /> Егер сіз менің талқылау бетіме жазсаңыз, менің талқылау бетімде жауап беремін.<br /> Жайдан жай сұрамаңыз, сұрауға тұрарлық {{Тақырып қосу|нәрсе сұраңыз!|section=new{{{link|}}}}} ([[Уикипедия:Администраторлар|админдерге]] және тәжірибелі қатысушыларға қатыссыз ескертпе) {{{!}} style="border:0; margin:0 auto; width:94%; background:transparent" {{!}} style="valign:center;text-align:center;padding-right:0.5em;padding-left:0.25em;width:47%;" {{!}} '''{{color|white|Жаңа талқылау бастау:}}''' <inputbox> type=commenttitle page=Қатысушы талқылауы:Arystanbek width=60 placeholder=Жаңа бөлім атын енгізіңіз preload=Қатысушы_талқылауы:Arystanbek/Preload editintro=Қатысушы_талқылауы:Arystanbek/Editintro buttonlabel=Тақырып қосу </inputbox> {{!}}} </div> {{User:box/Көмек көрсету}} <!--{{User:Box/Хат жіберу}}--> [[Санат:Уикипедия:Көмек көрсетуге дайын қатысушылар]] {{Мұрағат|2012 жылғы талқылаулар|2013 жылғы талқылаулар|2014 жылғы талқылаулар|2015 жылғы талқылаулар|2016 жылғы талқылаулар|2017 жылғы талқылаулар|2019 жылғы талқылаулар|2020 жылғы талқылаулар|2021 жылғы талқылаулар|2022 жылғы талқылаудар}} {{астынан}} {{User:Box/Боқтық сөздерге қарсы}} {{User:Box/Telegram қолданушы}} {{user:box/buttons}} == Уики Браузер == <s>Қайырлы кеш. Маған былтыр АутоУикиБраузермен жұмыс істеуге рұқсат берген едіңіз, бірақ жұмыс істейін десем, [[Уикипедия:AutoWikiBrowser/CheckPageJSON]] мына бет шығады. Шеше аласыз ба, өтініш. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Кассериум''']] 01:24, 2023 ж. маусымның 23 (+06)</s> == Need your input on a policy impacting gadgets and UserJS == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear interface administrator, This is Samuel from the Security team and I hope my message finds you well. There is an [[m:Talk:Third-party resources policy|ongoing discussion]] on a proposed policy governing the use of external resources in gadgets and UserJS. The proposed [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|Third-party resources policy]] aims at making the UserJS and Gadgets landscape a bit safer by encouraging best practices around external resources. After an initial non-public conversation with a small number of interface admins and staff, we've launched a much larger, public consultation to get a wider pool of feedback for improving the policy proposal. Based on the ideas received so far, the proposed policy now includes some of the risks related to user scripts and gadgets loading third-party resources, best practices for gadgets and UserJS developers, and exemptions requirements such as code transparency and inspectability. As an interface administrator, your feedback and suggestions are warmly welcome until July 17, 2023 on the [[m:Talk:Third-party resources policy|policy talk page]]. Have a great day!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Samuel (WMF)|Samuel (WMF)]], on behalf of the Foundation's Security team</bdi> 18:08, 2023 ж. шілденің 10 (+06) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/IAdmins_MassMessage_list_2&oldid=25272792 тізімін пайдаланып User:Samuel (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Filter 62 == Hey, I wanted to share that you may want to reconsider the threshold for or complexity of the [[Арнайы:AbuseFilter/62|Abuse Filter 62]]. Even though I [[Арнайы:Қатысушы_құқықтары/SGrabarczuk_(WMF)|may be an autoconfirmed user]] (I'm not really sure), I can't add longer messages on people's talk pages. [[Special:Diff/3210332|I needed to do this instead]]. Perhaps exceptions for accounts with some strings in the user names (like CEEhub or WMF) would be sufficient? Thanks. [[Қатысушы:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:SGrabarczuk (WMF)|талқылау]]) 01:37, 2023 ж. қазанның 5 (+06) == Translation request == Hello. Can you translate and upload the article [[:ru:Аборты в Азербайджане]] in Kazakh Wikipedia? Yours sincerely, [[Қатысушы:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Қатысушы талқылауы:Multituberculata|талқылау]]) 17:54, 2023 ж. қазанның 6 (+06) == Администраторды сайлау == Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:21, 2025 ж. қаңтардың 1 (+05) == секунт == Қайырлы күн! Секунт дегенді секунд деп өзгерту керек еді. Кезінде translatewiki-ден өзім таба аламаған сияқтымын. Жаңа есіме түсіп кетті. Соны қарап жіберсеңіз. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 08:58, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) :@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] менде таба алмадым, уақыты келгенде табылады. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:37, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 16:17, 2025 ж. мамырдың 29 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Үлгі == Қайырлы күн! Апат және Оқиға үлгілерін ретке келтіре аласыз ба? Нашарлау екен. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:54, 2025 ж. маусымның 1 (+05) :@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ол туралы @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]-қа айтқаның жөн, ол сондайлармен айналысады. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:35, 2025 ж. маусымның 1 (+05) == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 17:28, 2025 ж. шілденің 16 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Бұрыс өңдеме == Сәлем, үлкендер не істегенін түсінбесең, сұраған дұрыс. Анау мұрағатта мен ескірген және маңызы жоқ ақпаратты алып тастап жүрмін. Мысалы, туиттер қазір жоқ, ол туралы статистика ешкімге керек емес. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 17:51, 2025 ж. қыркүйектің 8 (+05) :@[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] Мұрағат ол мұрағат, мұраға қалдырамыз деген сөз басқаша айтқанда архивте жатады, оған тиісудің еш қажеті жоқ. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:26, 2025 ж. қыркүйектің 8 (+05) :: Балақай, жай веб-парақшаны мемлекеттік мұрағатпен шатастырма. Және өзіңнен әлдеқайда тәжірибелі қатысушылармен дауласа берме. Ол парақта көп қате және ескірген деректер жиналып қалған. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 19:34, 2025 ж. қыркүйектің 8 (+05) :::@[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] Атауы мұрағат деп тұр ендеше келесі ұрпаққа келесі буынға келесі келетін жаңа қатысушыларға арналған деген сөө. Олар өзіне керекті ақпаратты сол жерден таба алауы мүмкін, тура біз сияқты бұрыңғылардың жазғандарын іздеп тапқанымыз сияқты. Сонымен сіз менен қаншалықты тәжірибелімін деп санайсыз? Қашан тіркелдіңіз, тәжірибелі болсаңыз неге жартылай бұғатталған деп шығып тұр? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:57, 2025 ж. қыркүйектің 8 (+05) :::: Соңғы бес жылда неше мақала жаздың? Сосын менікімен салыстыр, сонда түсінесің. Саған тағы да қайталаймын: қарапайым, қатеге толы веб-парақшаны мемлекеттік мұрағатпен шатастырма. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 20:04, 2025 ж. қыркүйектің 8 (+05) == Кедергі жасаудың себебі == Сенің өңдемелерің неге тек маған кедергі келтіруге бағытталған? Неге пайдалы әрекетпен айналыспайсың? «Білгенге маржан» айдарын жаңаруына неге қарсы болып тұрсың? Сапасыз дубликаттарды жоюға неге кедергі келтіресің? Сау адамсың ба өзің? Уикипедияның дамуына бөгет жасау үшін қайтып келдің ба? --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 22:44, 2025 ж. қыркүйектің 9 (+05) : Балақай, сұрақтарға жауап берсеш... --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 21:00, 2025 ж. қыркүйектің 12 (+05) ::@[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] жаңарып тұрғанына мен қарсы емеспін, ескі деректер үстінгі жағынан емес астынғы жағынан алып оны мұрағат бетіне көшіру керек, жаңа деректер үлгінің басқы жағына енгізу керек. Нұсқаулық үлгі бетінде тұр емес пе? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:31, 2025 ж. қыркүйектің 12 (+05) ::: Бірақ өңдемемді жоққа шығарғаның біртүрлі екен. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 21:37, 2025 ж. қыркүйектің 12 (+05) ::Оған қоса кез келген адам басты бетке шығара бермей жауаптанған адамдар ғана шығару керек. [[Жоба:Білгенге маржан/Ұсыныстар/2025]] осы бетке басқа қатысушылар ұсыныс кіргізеді оны басты бетке шығару дұрыс деп шешкен жауапты адам басты бетке шығару керек. Кезінде осы ұлгіге порнография шығарып басты бетте сол суреттен басқа ештеңе көрінбей қалған. Оны Қасымов деген админ дер кезінде байқап қалып жоққа шығарды. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:38, 2025 ж. қыркүйектің 12 (+05) :::Білгенге маржан айдарын неге тек Админдер шығара алатындай өзгеріп кеткен? Неге автократия болып кеткен? [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 10:42, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) ::::@[[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] сен админ болатын уақытың болды ғой өзіңді ұсынсаңшы, кейбір қатысушылар бейберекет әрекет жасағандықтан солай істедік. Басты бетке шығатын ақпарат бейберекет болғаны болмайды <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:54, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) :::::Мен техникалық тұрғыдан көп нәрсені білмеймін, әлі үйренетінім көп, жай қолданушы болып мақала қосып, өңдесем де жетеді. Негізі жаңа үлгілер қосып, жобалар (портал) жасағым келеді, бірақ жай қолданушы болу да жарайды. [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 10:58, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) ::::::@[[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] бұл айтқандарың сылтау. Ақпараттық технологияларға бейімдігі шамалы қаншама қатысушылар бізде админ болып жүр. Толық қорғалған беттерді өңдеу, бүзақы қатысушыларды бұғаттау, беттерді қорғау, қажетсіз беттерді жоюға қандай технологияны меңгеру деңгейі керек?! Ешқандай супертехнолог болудың қажеті жоқ. Ал сенің айтып тұрған технологиялық админді интерфейс админдері деп атайды. Біздің уикиде тек екі ғана интерфейс админ бар. Саған ешкім интерфейс админі бол деп жатқан жоқ қой. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 12:27, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) ::::::@[[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] админ болсаң толық қорғалған беттерге келгенде өңдей алмай тіреліп қалмай өз бетіңше өңдей бересің. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 12:29, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) == Сурет == Кеш жарық! Күнделікті сурет үлгісі қате шығып жатыр [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:41, 2025 ж. қазанның 19 (+05) :Мүлдем басқа сурет, сонымен қатар көрсетпейді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:42, 2025 ж. қазанның 19 (+05) ::Бір күн кешіктіріп көрсетіп жатыр екен. Қазір уақытым болмай жатыр, кейін дұрыстармын. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:01, 2025 ж. қазанның 20 (+05) :::Уикипедия:Тәулік суреті бетіне өтсең, дұрыс көрсетпейді. Жазулар мен қызыл сілтеме болып тұрады. Соны да түзете кетіңіз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:40, 2025 ж. қазанның 21 (+05) ::::??? қате болып жатыр. Мен өзім түзетіп жұрмін. Мүмкін қатесін қарап шығарсыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 19:46, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) :::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] дұрыстап қойдым, енді қатені түземей ақ бір екі рет тексеріп қойсаң болды, қате шықпауы керек, шығып жатса айта саласың ғой. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 11:30, 2025 ж. қарашаның 15 (+05) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == [[Үлгі:Ірі 40 Уикипедия]] == Испанская обошла итальянскую и русскую, поправьте (да и ниже много где порядок неправильный). [[Қатысушы:MBH|MBH]] ([[Қатысушы талқылауы:MBH|талқылау]]) 20:15, 2026 ж. қаңтардың 5 (+05) :@[[Қатысушы:MBH|MBH]] по моему мнению, этот шаблон нужно автоматизировать через бота. Обновление вручную требует слишком много времени, усилий и концентрации. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:49, 2026 ж. қаңтардың 6 (+05) :: Да, но только в одном разделе я встретил автоматизацию. См. https://guc.toolforge.org/?by=date&user=MBH мой вклад за вчера, вот где-то в одном из этих разделов расстановка автоматизирована, даже не через бота, а полностью автоматически. [[Қатысушы:MBH|MBH]] ([[Қатысушы талқылауы:MBH|талқылау]]) 18:41, 2026 ж. қаңтардың 6 (+05) :: Или наоборот: в каких-то интервиках, где я НЕ сделал правку, всё было автоматизировано. [[Қатысушы:MBH|MBH]] ([[Қатысушы талқылауы:MBH|талқылау]]) 18:42, 2026 ж. қаңтардың 6 (+05) == Уикипедия:25 == Уикипедияның [[Уикипедия:25 жылдық мерейтой|25 жылдық мерейтойы]] құтты болсын! [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 09:50, 2026 ж. қаңтардың 15 (+05) == Module:Pagetype/config: pagetype атаулары туралы == Қайырлы кеш! Осыдан 10 жыл бұрын [[Module:Pagetype/config]] бетін өңдепсіз. Модульдегі pagetypes мәндері «мақаланы», «санатты» сияқты жалғауларда берілген екен. Қазір бұл модульді [[Үлгі:Қысқаша сипаттама]] үлгісінде қолданғанда, санат атауы <nowiki>[[Санат:Қысқаша сипаттамасы бар мақаланы]]</nowiki> түрінде шығып тұр. Негізі мұнда «мақалалар» болуы керек еді. Бұл модуль қазір тағы қандай үлгілерде қолданылады? Айтпағым pagetypes мәндерін мақала, санат, үлгі деп ауыстыру басқа үлгілерге кері әсер етпей ме? Басқа тілдердегі Уикипедияларда бұл мәндер жалғаусыз берілгенін байқадым, сондықтан нақты себеп бар ма, соны түсінгім келеді. Алдын ала рақмет. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 19:23, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) :@[[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] бұны жасаған кезден бері көп уақыт өткен екен. Бұлар жүйелік хабарламаларға қолданған болуым керек. Бұл бет қорғалған деген жүйелік хабарламаларға. Сондықтан бұны өзгерту жалғауларын өзгерту жүйелік хабарламалардың мағынасын бұзып мән мағынасыз қылуы мүмкін. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:28, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) == Администратор құқығынан айыру == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:55, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) == Бұғаттау == Ол қатысушылардың мақалаларын өзім түзетейін, бұғаттап керек емес. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:03, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] 3 күн көп уақыт емес, тыңдамайтын адамға басқаша қалай ескертесің? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:06, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] қазақша Уикипедияға орысша атаумен мақалаларды неге бастайды? Қазақ тіліне менсінбей қарайтын безбүйрек біреу сияқты. Келесіде қайталанса мәңгіге бұғаттаймын. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:23, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::Жақсы, мен ескертіп қойдым. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:27, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) == Rasulbek Adil == Кеш жарық! Неге оңды-солды әркімге автоуикиді пайдалануға рұқсат бердіңіз. Ол қатысушы қарапайым нәрселерден қателік жіберіп жатыр, енді басқа админ соның қоқысын тазап әлек. Соны және бірнеше қатысушыны алып тастадым [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:04, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] мүмкін AutoWikiBrowser дің мақалалары қателері бар сияқты. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:31, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] сол әрекетіме өзім де өкініп қалдым, тәжірибесіз қатысушыға неге бердім деп. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:43, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) ::Тәжірибесіздіктен қателестім. Бұл менің қателігім, толық мойындаймын және кешірім сұраймын. Адам қателесіп үйренеді. Маған жаман ниетпен қарамағаныңызды сұраймын. Менің ниетім жақсы болды, бірақ әрекетім қателесуге әкелді. Болашақта ережелерді толық меңгеріп, мұқият сақтайтын боламын және мұндай қателіктерді ешқашан жібермейтін боламын. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:02, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :::@[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] Кеш жарық! Сіз ешкімге міндетті емессіз, әрі кешірім сұраудың қажеті жоқ) Уикипедия еріктілердің жобасы, бірақ сол өзгерістерге жауапкершілікпен қарау керек. Өзіңіз қызыққан дүниелерге қатысты мақалаларды дамытсаңыз болады. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:32, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :::@[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] кешірім сұраудың орнына мен AutoWikiBrowser қолданып не бүлдірдім соларды қалпына келтірейін деген ой келмей ме? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 15:42, 2026 ж. наурыздың 30 (+05) ::::@[[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]] кешірім сұрағаныма қарамастан, сіздің айтқаныңызды дұрыс түсіндім: маған бүлдірілген өзгерістерді қалпына келтіру туралы бірден ойлану керек еді. Бұл менің қателігім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:33, 2026 ж. наурыздың 30 (+05) :::::Барлық қателіктерді түзетемін және AWB-ны дұрыс қолдануды үйренемін. 3-4 айдан кейін қайта сұраймын, егер дайын болсам. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:46, 2026 ж. наурыздың 30 (+05) == Танымал спортшы Айдос Ғалымов туралы == Армысыз! Инкубаторға Қазақ күресінен екі дүркін Әлем чемпионы Айдос Ғалымов туралы жазған едім, тексеріп, қарап бере аласыз ба? Үлкен рақмет! [[Қатысушы:QazPaluan|QazPaluan]] ([[Қатысушы талқылауы:QazPaluan|талқылау]]) 15:37, 2026 ж. сәуірдің 10 (+05) :@[[Қатысушы:QazPaluan|QazPaluan]] бармысыз? Инкубатордан мақала атау кеңістігіне ауыстырдым, біршама жақсы мақала екен, жазарыңыз көбейсін. Қазақ тілінде дұрысы <s>үлкен рақмет</s> емес <u>көп рақмет</u> деп айтады. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:11, 2026 ж. сәуірдің 10 (+05) == Анна Ракитина туралы == Сәлеметсіз бе? Құрметті администратор! Жаңадан жазылған мақаламды Ресейлік дирижер Анна Ракитина туралы мақаламды тексеріп, шолып шықсаңыз? == AWB == Қайырлы күн! Маған AutoWikiBrowser қосып бересің ба? Үйреніп, жасап көрейін. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:37, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) :@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] бірінші AWB бағдарламасын жеке өзіңе сақтап алдың ба? Қарапайым алмастырулар жасаудың қиын ещтеңесі жоқ, арықарай біртіндеп күрделендіре бересің. Anydesk немесе UltraViewer, Zoom арқылы тікелей қосылып үйретіп жіберсем де болады <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:21, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) ::Жақсы, рақмет. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:16, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) :::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] мен сонша көп нәрсе айтып жауап бердім. Сенің мұндай қысқа жауабың қанағаттандырмады. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 15:21, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) ::::Ахахахах, жақсы) ::::Мана қызығып жазып едім, кейін қолым тимейтін шығар деп ойлап қойдым. Жаз айларында көрейін. Оған дейін жаңа ПК алатын шығармын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:28, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Қазақша аудару == Кеш жарық! қазуикидің біраз интерфейсі ағылшынша, соны қазақша стилистиканы сақтап аударып шықсаңыз нұр үстіне нұр болар еді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:01, 2026 ж. мамырдың 27 (+05) == Порталдарға автоматты түрде мақалаларды қосу == [[Портал:Автомобиль/Жаңа мақалалар]] [[Портал:Білім беру/Жаңа мақалалар]] Арыстанбек, осы порталдарға автоматты түрде жаңа мақалалар қосылып отыратындай жасай аласың ба? [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 20:27, 2026 ж. маусымның 6 (+05) 95i1eubyqtxfkl8cviuk88ymv32fn8p 0 497403 3614225 3199149 2026-06-07T07:35:12Z 1nter pares 146705 3614225 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Джон Пирпонт Морган I |Толық есімі = John Pierpont Morgan I |Сурет = JohnPierpontMorgan.png |ені = |описание изображения = |анықтама = предприниматель, банкир и финансист |имя при рождении = |род деятельности = |туған күні = 17.4.1837 |туған жері = [[Коннектикут]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |гражданство = |подданство = |өлген күні = 31.3.1913 }} '''Джон Пирпонт Морган I''' ([[17 сәуір]] [[1837 жыл|1837]] – [[31 наурыз]] [[1913 жыл|1913]]) — американдық кәсіпкер, банкир және финансист. == Өмірбаяны == Джон Пирпонт «J.S. Morgan & Co» иесі Дж. С. Морганның отбасысында туған. Джон Пирпонт Геттингендік университетте білім алған.<br /> 1857 - 1861 «Данкан, Шерман & Кº» банкінде жұмыс істеді. 1861 Амелии Старджесске үйленеді, 1862 жылы әйелі қайтыс болады.<br /> 1865 жылы Джон екінші рет Фрэнсис Луиз Трейси үйленеді. Әйелі Джонға 4 бала туады: Луизу Пирпонт Морган , «Джека» Пирпонта Моргана, Джульетт Морган және Энн Морган. == Бизнесі == Әртүрлі фирмаларда жұмыс істеген соң, 1871 жылы Джон «Дрексел, Морган & Кº» компаниясымен әріптес болады. Әріптесінің қазасынан кейін 1893 жылы компания Джон Пирпонттың қол астына өтеді. Кейін компанияның аты «Дж. П. Морган & Кº» деп өзгереді. Филадельфия, Париж және Лондондағы бағынышты компаниялармен қосылып, ең үлкен қаржылық компанияға айналады.<br /> Морганның қаржы компаниясы темір жолдардың соғылуын қадағалай бастады және «Ю. Эс. Стил корпорейшн» компаниясының соғылуына көмегін берді. 1907 жылы Морган әлемді кризистен құтқарып қалған. == Морган және Америкадағы азамат соғысы (1861–1865) == (1861–1865) жылдардағы америкадағы азамат соғысында Морган қару-жарақ сатумен айналысты. == Коллекционер және Демеуші == Морган суреттерді, кітаптарды жинаумен айналысқан. Соның көбісін ол Нью-Йорктағы «Метрополитен-музейіне» сыйлаған. Морган қайтыс болған соң оның ұлы Нбю-Йоркте Морган Пирпонт атындағы кітапхана ашты, және оның директоры етіп әкесінің кітапханашысын сайлады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1837 жылы туғандар]] 4c8b0n5ftvbd6pfmzkia4z8s8b76qwe 0 498108 3614236 1950959 2026-06-07T07:38:58Z 1nter pares 146705 3614236 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Camelcalf-feeding.jpg|thumb|Бота]] '''Боталау''' – іштегі төлдің физиологиялық даму процесі аяқталғанда інгеннің (аруананың) бота табуы.<ref>Жануарлар энциклопедиясы</ref> Айыр түйе ботасын 14, аруана – 13 ай көтереді. Жұмысқа көп жегіп жүдеген інген бота бастайды. Боталауына 6-7 ай қалғанда інгенді ауыр жұмыстан босатады. Боталауы жақын інгендер дезинфекция жүргізіліп, төсеніш төселген жылы қорада ұсталады. Әдетте інген қиналмай боталайды. Басқа күйіс малындай түйе ботасын жаламайды. Сондықтан ботаны шаранадан (әсіресе танауын) тазартып, үстін өрілген сабан не орамалмен ысқылап сүртеді. Ботаның кіндігін 5-6 см қалдырып, иодқа малынған тарамыспен қысып байлап, қалғанын кесіп иод жағады. Лас қорада туған, кіндігі дер кезінде кесілмеген бота «қоскіндік» ауруына шалдығуы мүмкін. Мұндай ботаның кіндігі ісіп, қызуы көтеріледі, енесін еме алмайды. Өзге түліктің төліне қарағанда бота аяқтанғанша өте әлжуаз болады, күтімді көп тілейді. Әсіресе ылғалды, суықты, иісті көтере алмайды. Сондықтан қораны үнемі жылы ұстап, желдетіп, төсенішті алмастырып отыру қажет. Әдетте ботаны туысымен 2 сағаттан кейін, одан әрі әрбір 3 сағат сайын (2-3 аптаға дейін) емізеді. Түйе көбінесе наурыз-мамыр аларында боталайды. Күн жылынғанша ботаны қорада, күн шуақта ашық қорада ұстайды. Ауа райы қолайлы болса, 15 күндік ботаны енесімен бірге ашық қорада қалдыруға болады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Биология]] e72e0bc3wucsh8jamca0qynoxogwhcg 0 498182 3614238 2980290 2026-06-07T07:39:29Z 1nter pares 146705 3614238 wikitext text/x-wiki '''Мультипликатор''' – көбейткіш, ал '''акселератор''' – жылдамдату, деген мағынаны білдіреді<ref>Экономикалық энциклопедия</ref>. Мультипликатор –бұл инвестицияның өзгерісімен ұлттық табыс өзгерісі арасындағы байланысты көрсететін коэффициент. K=dY/dI; мұнда: dY – ұлттық табыстың өзгерісі (өсімі), dI – инвестицияның өзгерісі (өсімі). Басқаша айтқанда, мультипликатор – қолда бар күрделі қаржының өсуі кезіндегі ұлттық табыстың қанша есеге өсетінін көрсетеді. <br /> Акселератор – ұлттық табыстың өсуі инвестицияның өсуіне әкеледі. V= dIt/Yt-Yt-1, мұнда: dIt – ағымдағы жылдағы инвестицияның өсімі, Yt-Yt-1 - өткен жылдағы ұлттық табыстың өсімі, V – акселерация коэффициенті, яғни табыс өсімінің инвестиция өсіміне ықпалының көрінісі. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Экономикалық терминдер]] b05w3gmlq7v9m0jamc6bo1s69gje7qe 0 498351 3614276 3342402 2026-06-07T10:06:07Z Преображенский Ф Ф 168443 3614276 wikitext text/x-wiki [[Сурет:RussianRegalia.jpg|100px|thumb|справа|Ресей империясының діні]] '''Бүкілресейлік император''' (''импера́торъ всероссíйскій'') лауазымын 1721 жылғы 22 қазанда (2 қарашада) [[I Пётр]] қабылдаған және ол [[ақпан төңкерісі]]нде ғана ыдырады. Берілген тізімде хронологиялық ретпен ''жалпықабылданған'' императорлар мен патшайымдардың есімдері берілген. Сондай-ақ тізімде келесі ақпараттар бар: императордың аты-жөні, портреті, мемлекет елтаңбасы, басқару жылдары және ақпарат қайнарлары көрсетілген. Даталар ескі де, жаңа да мәнерде жазылған. == Императорлар тізімі == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Император ! {{comment|Портреті|Жақша ішінде өмір сүрген жылдары көрсетілген}} ! Елтаңба ! Басқара<br /> бастады ! Басқаруын<br /> аяқтады ! Тәж кигізу жорасы ! {{comment|Қ.|Қайнар}} |- | '''[[I Пётр|I Пётр Алексеевич]]''' | [[Сурет:Peter de Grote.jpg|150px]]<br /><center><small>(1672–1725)</small></center> |[[Сурет:Russia05.png|100px]] | {{СС|2|қараша|1721|22|қазан}}<br /><small>(1682–1721 —<br />[[Орыс патшалығы| Ұлы патша, тақсыр және Ұлы князь]])</small> | {{СС|8|ақпан|1725|28|қаңтар}} | {{СС|5|маусым|1682|25|шілде}} | <ref>[http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=661361&thSearchText=%CF%C5%D2%D0%20I%20%C2%E5%EB%E8%EA%E8%E9 Ұлы ПЕТР I ]</ref> |- | '''[[I Екатерина|I Екатерина Алексеевна]]''' | [[Сурет:Catherine I of Russia by Nattier.jpg|150px]]<br /> <center><small>(1684–1727)</small></center> | [[Сурет:Russia05.png|100px]] | {{СС|8|ақпан|1725|28|қаңтар}} | {{СС|17|мамыр|1727|6}} | {{СС|18|мамыр|1724|7}}<br /><small>(I Пётрдің патшайым-жұбайы ретінде)</small> | <ref>[http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=631584&thSearchText=%C5%CA%C0%D2%C5%D0%C8%CD%C0%20I ЕКАТЕРИНА I]</ref> |- | '''[[II Пётр|II Пётр Алексеевич]]''' | [[Сурет:Peter II by unknown.jpg|150px]] <br /> <center><small>(1715–1730)</small></center> | [[Сурет:Russia05.png|100px]] | {{СС|17|мамыр|1727|6}} | {{СС|30|қаңтар|1730|19}} | {{СС|8|наурыз|1728|25|ақпан}} |<ref>[http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=661363&thSearchText=%CF%C5%D2%D0%20II ПЕТР II]</ref> |- | '''[[Анна Иоанновна|I Анна Иоанновна]]''' |[[Сурет:Louis_Caravaque,_Portrait_of_Empress_Anna_Ioannovna_(1730).jpg|150px]]<br /> <center><small>(1693–1740)</small></center> | | {{СС|26|ақпан|1730|15}} | {{СС|28|қазан|1740|17}} | {{СС|9|мамыр|1730|28|сәуір}} | <ref>[http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=610913&thSearchText=%C0%CD%CD%C0%20%C8%E2%E0%ED%EE%E2%ED%E0 АННА Ивановна]</ref> |- | '''[[VI Иван|VI Иван Антонович]]''' | [[Сурет:Ivan6russia1740.jpg|150px]]<br /> <center><small>(1740–1764)</small></center> | | {{СС|28|қазан|1740|17}}<br>{{small|('''9 қараша''' 1740 жылдан бастап''' — 25 қараша''' 1741 жылғы дейін [[Анна Леопольдовна]]ның [[регент]]тігінде)}} | {{СС|6|желтоқсан|1741|25|қараша}} | Тәж киюі<br>жүрген жоқ | <ref>[http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=634006&thSearchText=%C8%C2%C0%CD%20VI ИВАН VI]</ref> |- | '''[[Елизавета Петровна]]''' | [[Сурет:Carle Vanloo, Portrait de l’impératrice Élisabeth Petrovna (1760).jpg|150px]]<br /> <center><small>(1709–1762)</small></center> | [[Сурет:Russia06.gif|100px]] | {{СС|6|желтоқсан|1741|25|қараша}} | {{СС|5|қаңтар|1762|25|желтоқсан|1761}} | {{СС|6|мамыр|1742|25|сәуір}} | <ref>[http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=631644&thSearchText=%C5%CB%C8%C7%C0%C2%C5%D2%C0%20%CF%E5%F2%F0%EE%E2%ED%E0 ЕЛИЗАВЕТА Петровна]</ref> |- | '''[[III Пётр|III Пётр Фёдорович]]''' | [[Сурет:Coronation portrait of Peter III of Russia -1761.JPG|150px]]<br /> <center><small>(1728–1762)</small></center> | [[Сурет:Russia06.gif|100px]] | {{СС|5|қаңтар|1762|25|желтоқсан|1761}} | {{СС|9|шілде|1762|28|маусым}} | {{СС|6|желтоқсан|1796|25|қараша}} | <ref>[http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=661365&thSearchText=%CF%C5%D2%D0%20III%20%D4%E5%E4%EE%F0%EE%E2%E8%F7 ПЕТР III Федорович]</ref> |- | '''[[II Екатерина|II Екатерина Алексеевна]]''' | [[Сурет:Rokotov ekaterina.jpg|150px]]<br /> <center><small>(1729–1796)</small></center> | [[Сурет:Russia06.gif|100px]] | {{СС|9|шілде|1762|28|мусым}} | {{СС|17|қараша|1796|6}} | {{СС|3|қазан|1762|22|қыркүйек}} | <ref>[http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=631585 ЕКАТЕРИНА II]</ref> |- | '''[[I Павел|Павел Петрович]]''' | [[Сурет:Paul i russia.jpg|150px]]<br /> <center><small>(1754–1801)</small></center> | [[Сурет:Russian eagle 1800.png|100px]] |{{СС|17|қараша|1796|6}} | {{СС|24|наурыз|1801|12}} | {{СС|16|сәуір|1797|5}} | <ref>[http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=659284 ПАВЕЛ I Петрович]</ref> |- | '''[[I Александр|I Александр Павлович]]''' | [[Сурет:Alexander I by S.Shchukin (1809, Tver).png|150px]]<br /> <center><small>(1777–1825)</small></center> | [[Сурет:Russia09.gif|100px]] |{{СС|24|наурыз|1801|12}} | {{СС|1|желтоқсан|1825|19|қараша}} | {{СС|27|қыркүйек|1801|15|қыркүйек}} | <ref>[http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=609329 АЛЕКСАНДР I Павлович]</ref> |- | '''[[I Николай|I Николай Павлович]]''' | [[Сурет:Franz_Krüger_-_Portrait_of_Emperor_Nicholas_I_-_WGA12289.jpg|150px]]<br /> <center><small>(1796–1855)</small></center> | [[Сурет:Russia10.gif|100px]] | {{СС|1|желтоқсан|1825|19|қараша}} | {{СС|2|наурыз|1855|18|ақпан}} | {{СС|3|қыркүйек|1826|22|тамыз}} | <ref>[http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=656044&thSearchText=%CD%C8%CA%CE%CB%C0%C9%20I%20%CF%E0%E2%EB%EE%E2%E8%F7 НИКОЛАЙ I Павлович]</ref> |- | '''[[II Александр|II Александр Николаевич]]''' | [[Сурет:Alex2.jpg|150px]] <br /> <center><small>(1818–1881)</small></center> | [[Сурет:Greater Coat of Arms of the Russian Empire 1700x1767 pix Igor Barbe 2006.jpg|100px]] | {{СС|2|наурыз|1855|18|ақпан}} | {{СС|13|наурыз|1881|1}} | {{СС|7|қыркүйек|1856|26|тамыз}} | <ref>[http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=609332 АЛЕКСАНДР II Николаевич]</ref> |- | '''[[III Александр|III Александр Александрович]]''' | [[Сурет:Shilder AlexanderIII.jpg|150px]]<br /> <center><small>(1845–1894)</small></center> | [[Сурет:Greater Coat of Arms of the Russian Empire 1700x1767 pix Igor Barbe 2006.jpg|100px]] | {{СС|13|наурыз|1881|1}} | {{СС|1|қараша|1894|20|қазан}} | {{СС|27|мамыр|1883|15}} | <ref>[http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=609334&thSearchText=%C0%CB%C5%CA%D1%C0%CD%C4%D0%20III%20%C0%EB%E5%EA%F1%E0%ED%E4%F0%EE%E2%E8%F7 АЛЕКСАНДР III Александрович]</ref> |- | '''[[II Николай|II Николай Александрович]]''' | [[Сурет:Portrait of Nicholas II of Russia by Ilya Galkin.jpg|150px]]<br /> <center><small>(1868–1918)</small></center> | [[Сурет:Greater Coat of Arms of the Russian Empire 1700x1767 pix Igor Barbe 2006.jpg|100px]] | {{СС|1|қараша|1894|20|қазан}} | {{СС|15|наурыз|1917|2}} | {{СС|26|мамыр|1896|14}} | <ref>[http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=656045&thSearchText=%CD%C8%CA%CE%CB%C0%C9%20II%20%C0%EB%E5%EA%F1%E0%ED%E4%F0%EE%E2%E8%F7 НИКОЛАЙ II Александрович]</ref> |} == Генеалогиялық ағашы == Бұл жерде тек атақты өкілдер көрсетілген. {{familytree/start}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | }} {{familytree | | | | | | | MM |~|y|~|~|~|АМ|~|~|y|~|~|НН| MM=[[Мария Милославская|Мария <br />Милославская]]|АМ=[[Алексей Михайлович Романов]]|НН=[[Наталья Нарышкина|Наталья<br /> Нарышкина]]}} {{familytree | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | |!| | | | | | | }} {{familytree | | | | |ПС|y|~|И5| | |ел|y|п1|y|е1| | п1=[[Сурет:Ströhl-Regentenkronen-Fig. 03.png|20px]]<br />[[I Пётр]]|е1=[[Сурет:Ströhl-Regentenkronen-Fig. 03.png|20px]]<br />[[I Екатерина]]|ел=[[Евдокия Лопухина|Евдокия<br /> Лопухина]]|ПС=[[Прасковья Салтыкова|Прасковья <br /> Салтыкова]]|И5=[[V Иван]]}} {{familytree | | | | | |,|-|^|-|.| | | | | | | |!| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|.| | |}} {{familytree |КЛ|y|ЕИ| |АИ| |НА|y|Ал| |АП|y|КФ| |ЕП| |КЛ=[[Карл Леопольд Мекленбург-Шверинский|Карл-Леопольд]]|ЕИ=[[Екатерина Ивановна|Екатерина <br />Ивановна]]|АИ=[[Сурет:Ströhl-Regentenkronen-Fig. 03.png|20px]]<br />[[Анна Иоанновна|Анна <br />Иоанновна]]|Ал=[[Алексей Петрович|Алексей <br />Петрович]]|НА=[[Шарлотта Кристина София Брауншвейг-Вольфенбюттельская|Наталья <br /> Петровна]]|АП=[[Анна Петровна|Анна <br /> Петровна]]|КФ=[[Карл Фридрих Гольштейн-Готторпский|Карл <br />Фридрих]]|ЕП=[[Сурет:Ströhl-Regentenkronen-Fig. 03.png|20px]]<br />[[Елизавета Петровна|Елизавета <br /> Петровна]]|}} {{familytree | | | |!| | | | | | | | | | | |!| | | | | | | |!| | | }} {{familytree | | |АЛ |y|АУ | | | | | |П2| | | | | | П3|y|Е2 |АЛ=[[Анна Леопольдовна]]|АУ=[[Брауншвейгтік Антон Ульрих|Антон Ульрих]]|П2=[[Сурет:Ströhl-Regentenkronen-Fig. 03.png|20px]]<br />[[II Пётр]]|Е2=[[Сурет:Ströhl-Regentenkronen-Fig. 03.png|20px]]<br />[[II Екатерина]] |П3=[[Сурет:Ströhl-Regentenkronen-Fig. 03.png|20px]]<br />[[III Пётр]]|}} {{familytree | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| }} {{familytree | | | | |И6| | | | | | | | | | | | | |МФ|y|П1|И6=[[Сурет:Ströhl-Regentenkronen-Fig. 03.png|20px]]<br />[[VI Иван]]|П1=[[Сурет:Ströhl-Regentenkronen-Fig. 03.png|20px]]<br />[[I Павел]]|МФ=[[Мария Фёдоровна (I Павелдың әйелі)|Мария Фёдоровна]]||}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |,|-|^|-|.|}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | |АФ|y|Н1| |А1|АФ=[[Александра Фёдоровна (I Николайдың әйелі)|Александра Фёдоровна]]|Н1=[[Сурет:Ströhl-Regentenkronen-Fig. 03.png|20px]]<br />[[I Николай]]|А1=[[Сурет:Ströhl-Regentenkronen-Fig. 03.png|20px]]<br />[[I Александр]]}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | }} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | |А2|y|МА|А2=[[Сурет:Ströhl-Regentenkronen-Fig. 03.png|20px]]<br />[[II Александр]]|МА=[[Мария Александровна (императрица)|Мария Александровна]]||}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!|}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |А3|y|МФ|А3=[[Сурет:Ströhl-Regentenkronen-Fig. 03.png|20px]]<br />[[III Александр]]|МФ=[[Мария Фёдоровна (III Александрдың әйелі)|Мария Фёдоровна]]||}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!|}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |Н2|Н2=[[Сурет:Ströhl-Regentenkronen-Fig. 03.png|20px]]<br />[[II Николай]]|||}} {{familytree/end}} == Дереккөздер == <references/> {{Ресей императорлары}} [[Санат:Ресей империясы|*]] [[Санат:Ресей императорлары]] [[Санат:Еуропа билеушілерінің тізімдері]] [[Санат:Азия билеушілерінің тізімдері]] 4o9b01gu0se3inhk8q3lll5np72uikt 0 503017 3614180 3613308 2026-06-06T20:03:21Z LNTG 156666 [[Арнайы:Үлесі/~2026-32487-86|~2026-32487-86]] ([[Қатысушы талқылауы:~2026-32487-86|талқылауы]]) істеген нөмір 3613308 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]] 3614180 wikitext text/x-wiki '''Адам бойы''' - ағзаның морфологиялық белгілерінің бірі. Ол атропология мен медицинада дененің басқа да өлшемдерімен бірге, [[адам]] тұлғасының сәйкестігін, дене дамуын, бітімін сипаттайтын негізгі көрсеткіш болып саналады. Сонымен қатар, шашы, көзі, өңі, бет бейнесі, бас құрылысы т.б. дене құрылыс ерекшіліктерімен қоса қарағанда, Адам бойы нәсілдік белгілердің бірі болады. Адам бойы балаларды жасы мен жынысына қарай бөлуде де маңызды роль атқарады. Жасына және жынысына байланысты, Адам бойының өсу сатылары әр түрлі болады. Мысалы, әйелдерде 19-20, ерлерде 25-26 жастарда бойдың өсуі тоқтайды. Бұдан соң жасы 50-ден асқаннан кейін еркектердің де, әйелдерді де бойы әрбір он жылда 1-1,5 см шөгіп отырады. == Адам бойының жасына қарай өсуі (орта есеппен) == {| class="wikitable" |- ! Жасы ! Ер бала ! Қыз бала |- | туған кездегі бойы | 51 см | 50 см |- | 1 жасқа дейін | 33 см жылына | 33 см жылына |- | 1 жастан 2 жасқа дейін | 10 см жылына | 10 см жылына |- | 2 жастан 4 жасқа дейін | 7,5 см жылына | 7,5 см жылына |- | 4 жастан 7 жасқа дейін | 5,7 см жылына | 5,7 см жылына |- | 7 жастан 10 жасқа дейін | 4,3 см жылына | 4,5 см жылына |- | 10 жастан 13 жасқа дейін | 4,5 см жылына | 5,2 см жылына |- | 13 жаста 17 жасқа дейін | 5,1 см жылына | 3 см жылына |- | 17 жастан 19 жасқа дейін | 1,5 см жылына | 0,5 см жылына |- |} Адам бойының өсуіне түрлі жағдайлар әсер етеді. Ересек адам бойының орташа мөлшері: ерлерде 165 см, әйелдерде 154 см. Адам бойы орташа мөлшерден кем не артық болуы көпшілік жағдайда әр түрлі аурулардың салдарыан болады. Адамның, әсіресе жас балалардың, дұрыс тамақтауы, ішер астың құрамы мен сапасы да бойдың өсуіне әсер етеді. Күнделікті тамақта витаминдер жетіспесе, немесе ағза ашықса, не бір ауруға шалдықса, бойдың өсуі тоқталып қалады. Адам бойыны өсуі дене шынықтыруға, ой еңбегі мен дене еңбегі дұрыс ұштастыруға да байланысты. Сондай-ақ, оған ішкі секреция бездері қызметінің де әсері болады. == Дереккөздер == * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 [[Санат:Адам]] hk6aeeclfng8wi9z54qcv6qs3629y2f 0 509005 3614228 2011263 2026-06-07T07:35:54Z 1nter pares 146705 3614228 wikitext text/x-wiki Жартылай өткізгіштер электр тогын өткізу қасиеті бойынша өткізгіштер мен диэлектриктердің аралығында жатады. Жартылай өткізгіштерде еркін электрондардың саны аз болуына байланысты олардың меншікті өткізгіштігі де онша үлкен болмайды, мәселен, қалыпты жағдайда германийдің 1см3 көлемінде атомның саны 1022 болғанымен еркін электрондар саны Ne=3*1013 1/cm3 Жартылай өткізгіштерге: кремний, германий, селен, сондай-ақ химиялық элементтердің периодтықкестесінің 3-ші және 4-ші қатарының кейбір элементтерінің қоспалары: арсенид-галид, мырыш-кремний, т.б. және кейбір органикалық қоспалар жатады. Жартылай өткізгіштерді қыздырған кезде немесе электромагнитті өріс әсер еткенде атомдардың байланысы үзіліп, валенттік электрондар еркін электрондар болып өзгереді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[санат:физика]] fzmfvkt9z1u4kzznozt71dc94fm9csm 0 510163 3614199 3614084 2026-06-07T05:15:26Z SCP-2000 99247 Reverted 2 edits by [[Special:Contributions/HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[User talk:HorseBro the hemionus|talk]]): Sorry for writing in English. Per file description "facial features are speculative" and it is an imagined portrait, rather than "real" or a "research-based" work. (TwinkleGlobal) 3614199 wikitext text/x-wiki '''Севан Рабдан, Севан Рабдан, Цеван Рабтан, Цеван Рабдан, Цон Араптан, Шаған Рабдан''' (1663 – 1727 жылдары өмір сүрген) – жоңғар ханы (1697 - 1727), мемлекет қайраткері, мәмлігер және қолбасшы. Жиырма жыл бойы Маньчжур әулетінің билеушілерімен, [[Циндік Қытай]]мен қақтығысқа жол бермей Жоңғар хандығын тез арада нығайтып алып, өзінің күш-жігерін қазақ қоныстарын, [[Тянь-Шань]] қырғыздарының жерін, [[Шығыс Түркістан]]ды, [[Саян-Алтай]] және Барабы даласын қоныстанған халықтарды жаулап алуға бағыттады. Жоңғарлар қазақтарға үсті-үстіне шапқыншылық жасап, адамдары мен малдарын айдап әкетті, жайылымдары мен мүліктерін тартып алып, кейде тұтас рулар мен ауылдарды қырып-жойды. Үздіксіз жасалған сыртқы шабуылдар мен ішкі алауыздықтан бытырап, әлсіреген қазақ халқы бұл кезеңде асқан зор қайғы-қасіретті бастан кешірді. Сыбан Раптан Шығыс Түркістанды бағындырып, Тибетке басып кіреді. 1716 жылы Сыбан Раптан әскерінің негізгі бөлігін қазақтарға қарсы аттандырады. 1718 жылы көктемде жоңғарлар Түркістанға тақап келген еді. 1722 жылы Қытай императоры Канси қайтыс болып, 1723 жылы жоңғар-қытай бітімі жасалды. Соғысқа мықтап дайындалып алған Сыбан Раптан 1723 жылы көктемде қазақ жеріне жеті тұстан басып кіреді. Бұл шабуыл қазақ халқына ауыр қасірет әкеліп, «[[Ақтабан шұбырынды]], алқакөл сұлама» деп аталып кетті. [[Сайрам]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]], [[Ташкент]] қалаларын басып алды.<ref>А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х</ref> 1726 жылы барлық қазақ руларын басқыншыларға қарсы біріктіру қолға алынып (Ордабасы кеңесі), үш жүздің қолы жоңғар әскеріне соққы бере бастайды. == Дереккөздер == <references/> {{stub}} {{wikify}} [[Санат:Тұлғалар]] j4zq691s5xb7ret1p2g9ocnwupuvihq 4 513022 3614156 3613019 2026-06-06T16:25:10Z Nurtenge 93712 /* Мықтыбек Оразтайұлы */ сайлау беруді мұрағаттау 3614156 wikitext text/x-wiki {{Администрация}} {{archive box| [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру/Мұрағат|Бұрынғы админ құқығынан айыру талқылаулары]] }} <!-- Талқылауды бастау үшін осы қатардан кейін жазыңыз --> == Администратор құқығынан айыру == ==== Қатысушы есімі ==== ==== Жақтаушы дауыс ==== ==== Қарсы дауыс ==== ==== Қалыс дауыс ==== ==== Басқа пікірлер ==== ==== Қорытынды ==== [[Санат:Уикипедия:Администраторлар]] nenijjp307w51zkfk70q0zkt4bcgcfd 4 513031 3614152 3505576 2026-06-06T16:15:42Z Nurtenge 93712 дауыс беруді мұрағаттау 3614152 wikitext text/x-wiki {{Жабық}} == Мықтыбек Оразтайұлы == {{Админ белсенділігі|Мықтыбек Оразтайұлы}} '''Дауыс беру уақыты: 2026 жылғы 23 ақпан - 9 наурыз''' Құрметті әріптестер! Аталмыш қатысушының талқылау бетінде де, Телеграм топтық чатымызда да айтылғандай, Мықтыбек мырза тәжірибелі қатысушы әрі админ болғанына қарамастан, барлық Уикипедияға тән негізгі ережелерді өрескел бұзып жатыр. Атап айтқанда, мүлде маңызы жоқ тұлғалар туралы мақалалар жазып, олардың фотосуреттерін авторлық құқықты сақтамай, өз суреті ретінде жүктеп салған (тапсырыспен жазылған деген күдік бар). Сондай-ақ кей қатысушыларға қарсы өзінің админдік мансабын асыра пайдаланған (олар жазған мақаланы өшіріп, дәл сол мақаланы өзі қайтадан бастаған). Ескертулерді ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы#Қатысушының шағымы|1]] және [[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы#Сіздің атыңызға түскен көп шағым|2]]) елеп те жатқан жоқ. Сол себепті мұндай ереже бұзушылықты одан әрі болдырмас үшін, қауымдастық болып демократиялық жолмен дауыс беріп, осы қатысушының админдік құқығын алып тастауымыз керек деп санаймын. Төменде дауыс беруіңізді және/немесе пікір білдіруіңізді сұраймын. ===Жақтаушы дауыс=== # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 02:58, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) # {{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 03:03, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) # {{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Murat Karibay|Murat Karibay]] ([[Қатысушы талқылауы:Murat Karibay|талқылау]]) 03:40, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) # {{Қолдаймын}} [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 08:20, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 09:28, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 15:02, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 16:41, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) # {{Қолдаймын}} --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 16:47, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 17:35, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 14:50, 2026 ж. ақпанның 24 (+05) # {{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 01:16, 2026 ж. ақпанның 26 (+05) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Makenzis|Makenzis]] ([[Қатысушы талқылауы:Makenzis|талқылау]]) 12:50, 2026 ж. ақпанның 27 (+05) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 14:02, 2026 ж. ақпанның 28 (+05) # {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 08:00, 2026 ж. наурыздың 1 (+05) # {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 02:26, 2026 ж. наурыздың 7 (+05) # {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 10:29, 2026 ж. наурыздың 7 (+05) ===Қарсы дауыс=== ===Қалыс дауыс=== * {{қалыс қалдым}} --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:21, 2026 ж. ақпанның 24 (+05) ===Басқа пікірлер=== * Қайырлы күн. Бұл кісіге қойылған айыптарды тізіп, дәлел ретінде көрсетіп шығу мүмкіндігі бар ма? Қандай мақалаларды туралы айтып отырсыздар? Қарап шықсақ бола ма? Әсіресе тұлғалар туралы айтылған. :* Негізі спорт туралы жазып жүрген адам ретінде және осы бағытта әкімшілік қызмет атқарып жүрген еңбегін ескеру қажет. Айыпқа бұйырмасаңыздар телеграмда айтылған, талқыланған әңгіменің құқықтық мәртебесі аздау сияқты. Бәріміз ол жақта отырған жоқпыз. Әр нәрсе сәйкесінше өз бетінде талқылануы қажет деп санаймын.--[[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 15:38, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) ::Қайырлы күн! Мен көрсеткен сілтемелерді қарап көріңіз (1 деген). Сол кісінің талқылау бетінде Талғат деген қатысушы тізіп берген. Сосын өзіңіз де бір рет осы Мықтыбек мырзаның мақаласын мысалға келтіргенсіз (Нұрсұлтан деген кісі жайлы сіз жазған мақаланы жойғанымызда). Біз ол кісінің спорт туралы жазатын еңбегін жоққа шығармаймыз. Біз ол кісіні бандауға ұсынып жатқан жоқпыз. Тек админ деген атаққа лайық емес деп тұрмыз. Жоғарыда көрсетілген мысалдар нағыз айғақ болады деп тұрмыз. Спорт не басқа да өзі жақсы білеін тақырыпта жаза берсін. Бірақ админдік қызметін босатсын деп тұрмыз. Контенттің де, қатысушылардың да сапасын жақсартқымыз келсе, бұлай жалғаса бермеуі керек. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 16:30, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) ::@[[Қатысушы:Ashina|Ashina]] айыптау жеткілікті: [[Қатысушы_талқылауы:Мықтыбек_Оразтайұлы#Қатысушының_шағымы]], бірақ өз қателігін түсініп енді қайталамайтынын айтып кері байланыс берсе администраторлық дәрежесінен айыруға негіз жоқ бірінші ескерту сосын сөгіс сосын ғана дәресесін айыру қарастырылу керек болатын. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 16:32, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) :::Сіз көрсеткен сілтеме бойынша ақапаратты қарап шықтым. Иә, расымен, еш маңыздылығы жоқ тұлғалар туралы 2024 жылы басталған мақалалар бар екен. Ондай мақала жылдам жойылсын үлгісін қойыпсыздар, ондайды ендігі жоятын кез келген сияқты. Тым ұзақ уақыт тұр ғой. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 16:40, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) * Ең соңғы байланысу мүмкіндіктерін қарастыру керек деп есептеймін. Хат жазу деген байланысу мүмкіндігі қарастырылған жоқ сияқы. Тіпті әлеуметтік желіден тауып жазуға болады. Байқауымша Facebook әлеуметтік желісінде белсенденді болатын. Қазақта алдыңа келсе атаңның құнын кеш деген сөз бар, мүмкін қателігін түсініп білмейтінін біліп жүрер. Білетінің бір тоғыз білмейтінің 99 дейді, менше білмейтініміз шет шегі жоқ шексіз әлем сияқты шексіз. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 16:28, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) *:Уикиде күнікеше ғана белсенді болып жүрді. Талқылау бетіне сын айтыла бастағанда үндемей қалды. Сәйкестік деп ойламаймын. Біраз уақыт бердік. Сосын бұған дейін де 2024 жылы "админдіктен алуымыз мүмкін" деп айтқанымда (Фейсбук мессенджер арқылы), "шығара берсін, ренжімеймін" деп жауап берді. Осы жауапқа сүйеніп, бұл кісіге админдіктің болғаны не болмағаны маңызды емес деп ойлаймын. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 16:36, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) *:@[[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]] қазақ екеніміз рас. Бірақ қазақшылықпен ереже бұзушылықты ақтап алып керек емес деп ойлаймын. Ереже бәріне бірдей. Бұл - бірінші рет болып жатқан жайт емес. Және ол кісі жаңадан қосылған адам емес. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 16:39, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) *::@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] шығарса шығара берсін деп айтқаны шын болса онда дәрежесінен айыруға еш кедергі жоқ деп есептеймін. Бірақ кезіндегі билер қазылар төрелігі кезіндегі қара қылды қақ жарған әділдікті айтқым келген. Сол кезге қатысты кітаптардағы даналықтарға таң қаламын. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 16:47, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) *::Батырбек, сізге тағы бір тақырыптың ұшын ашайын. Мына админдер арасында да талқылау, ортақ пікірге келу деген жоқ па? мысалы мұнда Қасымов деген қатысушы қазақ тілінде жазылған қатені жөндеген кезде кері қайтарып тастайды. Мысалы [[Үлгі:Олимпиада|Олимпиада]] деген үлгіде '''Олимпиадалық ойындар''' емес '''Олимпиада ойындары''' деген дұрыс. Екінші мәселе, Нұркен деген қатысушы Примаков мақаласындағы '''Отечество – вся Россия''' деген орысша сөзді қазақша Атамекен-бүкіл Ресей деп қойыпты. Жөндесек, тексеріп талқылау орнына кері шегіндіреді. Бұл админдік құқықты орынсыз қолдану деп санаймын. Салиха атты админге ескерту жасаған едік, авторлық құқығы реттелмеген суреттер салынып жатыр. Админдер неге бұлай жасайсыздар? Талқылауға салыңдар, ортақ келісімге келейік. Өз беттеріңше әмірлік жүргізіп жатқан кездер бар, бірақ негіздемесін беріңіздер. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 16:50, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) *:::@[[Қатысушы:Ashina|Ashina]] мырза, кешірерсіз, жазғаныңызды байқамай қалыппын (қатарынан бірнеше хабарландыру келгесін). Сіз айтқан мәселелер шешіледі жайлап. Көш жүре түзеледі дегендей. Ереженің толық нұсқасын жасап жатырмыз. Админдердің кері шегіндіруі туралы: сіздің де бұндай "күнәңіз" бар екенін еске сала кетейін. :) Әлбетте, мақсатым бір-біріміздің бетімізден басып, қырылыстырып қою емес. Осы жауабыңызда атап өткен мәселелерді жеке-жеке шешуге де болады деп ойлаймын диалог құрып. Осы арнайы беттің кейіпкерінің мәселесі үлкен болғасын, осындай дауысқа салғанбыз. Ол кісі админнен гөрі жақсы қатысушыға көбірек келеді (әрине, өзі жақсы білетін футбол сияқты тақырыпта) [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 04:14, 2026 ж. наурыздың 10 (+05) ===Қорытынды=== [[Санат:Уикипедия:Администраторлар]] Дауыс беру нәтижесі мынадай: 16 жақтаушы дауыс, 1 қатысушы қалыс қалды. Қорытынды бойынша қатысушыны админ құқығынан айыру туралы сұрау [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward%20requests/Permissions ғаламдық стюардтарға жіберілді]. Сондай-ақ оның ережелерге қайшы мақалалары алдағы уақытта тексеріліп, жойылады.--[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 17:41, 2026 ж. наурыздың 9 (+05) :Стюардтар сұранысымыз бойынша Мықтыбек Оразтайұлы деген қатысушының админдік құқығын алып тастады. Админдіктен босатылғанына қарамастан, ережелерге сай сапалы мақалалар жазатын қатысушы болып қала береді деп үміттенеміз. Бәріңізге рақмет! [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 04:05, 2026 ж. наурыздың 10 (+05) == Бірнеше админді бірден құқығынан айыру == {{Админ белсенділігі|Ulan}} {{Админ белсенділігі|Arystanbek}} {{Админ белсенділігі|Sibom}} {{Админ белсенділігі|Daniyar}} {{Админ белсенділігі|AlibekKS}} Құрметті әріптестер, бірнеше қатысушының админ лауазымынан алып тастау мәселесін қайтадан қозғауға тура келіп отыр: '''{{@|Ulan}}, {{@|Arystanbek}},{{@|Sibom}}, {{@|Daniyar}}, {{@|AlibekKS}}'''. Алғашқы екеуінің белсендігі мүлде жоқ. Арыстанбекті бітікшіліктен де алып тастау керек. Осы 5 қатысушыдан басқаларын келесі талқыда қарастырамыз. Әзірге осыларды қарастырайық. Дауыс беру уақыты: 23 қаңтар – 6 ақпан, 2025 жыл. === Қолдаушы дауыс === # --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 17:29, 2025 ж. қаңтардың 23 (+05) # --[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 18:15, 2025 ж. қаңтардың 23 (+05) # {{Қолдаймын}}, Arystanbek-ті «Интерфейс администраторы» құқығынан да босату қажет -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 18:38, 2025 ж. қаңтардың 23 (+05) # --[[Қатысушы:Makenzis|Makenzis]] ([[Қатысушы талқылауы:Makenzis|талқылау]]) 18:37, 2025 ж. қаңтардың 23 (+05) # {{Қолдаймын}}, [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:40, 2025 ж. қаңтардың 23 (+05) # --[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 19:41, 2025 ж. қаңтардың 23 (+05) # --[[Қатысушы:Murat Karibay|Murat Karibay]] ([[Қатысушы талқылауы:Murat Karibay|талқылау]]) 19:55, 2025 ж. қаңтардың 23 (+05) # {{Қолдаймын}}-- [[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 21:16, 2025 ж. қаңтардың 23 (+05) # -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 22:38, 2025 ж. қаңтардың 23 (+05) # --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:22, 2025 ж. қаңтардың 23 (+05) # {{Қолдаймын}}-- [[Қатысушы:KoishymanovaG]] # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 00:54, 2025 ж. қаңтардың 25 (+05) # {{Қолдаймын}} Негізі Арыстанбек біртүрлі болса да берталайғы уақытқа дейін Уикипедияға техникалық жағынан т.б. пайдалы істер атқарды, бірақ қазір белсенділігі жоқ, сондықтан "иа". Келіп жатса қайтадан сайлай саламыз.[[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 23:29, 2025 ж. қаңтардың 26 (+05) # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 12:46, 2025 ж. қаңтардың 27 (+05) # {{Қолдаймын}}-- Кейін оралса, салануына жеңілдік жасауға болатын шығар) [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]] ([[Қатысушы талқылауы:Amangeldi Mukhamejan|талқылау]]) 18:06, 2025 ж. қаңтардың 27 (+05) # {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 20:42, 2025 ж. қаңтардың 31 (+05) # {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылау]]) 01:54, 2025 ж. ақпанның 5 (+05) === Қарсы дауыс === === Қалыс дауыс === #Ешқайсысын танымаймын. Қалыс қалам.--[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 23:45, 2025 ж. қаңтардың 23 (+05) #:Әңгіме тану-танымауда емес (мен бұл қатысушылардың екеуін ғана өмірде көргем), қатысушының өз міндетін атқара алуында. Бұл волонтерлік жоба болғанымен, админ рөлін алғасын қандай да болмасын лауазымына сай әрекеттер орындап тұру керек. Бәріміз соған қарап бағалауымыз керек. Әйтпесе, таныстыққа қарайтын болсақ, еш ілгері жылжымаймыз (өмірде онсыз да бұндайды көріп жүрміз ғой) [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 17:43, 2025 ж. қаңтардың 24 (+05) #Қатысушылардың еткен еңбектеріне құрметпен қараймын, талай келелі істің түйінін шешуге араласып еді. Сондықтан, қалыс қалуды жөн деп шештім. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 07:10, 2025 ж. қаңтардың 24 (+05) #:Нұреке, бұл қолданушылардың жеке басына ешқандай қарсылығымыз жоқ. Кезінде белсенді болғандары рас. Бұл жерде маңызды сөз - '''кезінде'''. Бірнеше жылдан бері белсенді емес адамдарды ұстап тұрғаннан пайда жоқ (адам санын көбейтіп) (қатты кетсем, кешірім өтінем). Орнына жаңа адамдарды алуымыз керек нақыт ұмтылысы бар Қазақ Уикипедиясын жақсартуға. Алдағы уақытта, мысалы, мен де мүлде үлес қоспай кетсем, мені де алып тастаған дұрыс болады. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 13:50, 2025 ж. қаңтардың 24 (+05) #::Қайтадан белсенді болса тағы да сайлай саламыз.--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 00:54, 2025 ж. қаңтардың 25 (+05) #::: Кезінде осындай істерге бастамашы болып едім. Солардың біразынан көмек те алғанмын. Кейін осы пысықтығыма көп өкіндім. Негізінен админдерді бір жыл мерзімге сайлауды енгізу керек, сонда ешкім ешкімге ренжімейді. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 19:08, 2025 ж. қаңтардың 25 (+05) :Олай жүрекпен емес, реалист болу керек. Енді екі-үш дауыстан кейін құқықтарын алып тастау керек, {{@|Batyrbek.kz}}. Қайта белсенді болып, әрі керек болып жатса сайланып жатар. === Басқа пікірлер === === Қорытынды === Ұлан мен Әлібектің админ құқықтары алынды. Қалған 3 қатысушынікін ғаламдық стюардтар арқылы сұраттым. Жауабын күтеміз. --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 18:42, 2025 ж. ақпанның 18 (+05) [[Санат:Уикипедия:Уикипедия басқарылуы]] :Ғаламдық стюардтар өтінішімізді орындады. Қатысушылар админ лауазымынан босатылды. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 02:43, 2025 ж. ақпанның 19 (+05) == Бірнеше админді бірден құқығынан айыру == {{Админ белсенділігі|Ulan}} {{Админ белсенділігі|Sibom}} {{Админ белсенділігі|Daniyar}} {{Админ белсенділігі|AlibekKS}} {{@|Нұрлан Рахымжанов}}, {{@|Batyrbek.kz}} мырзалар, меніңше бірнеше қатысушының админ лауазымынан алу керек: '''{{@|Ulan}}, {{@|Sibom}}, {{@|Daniyar}}, {{@|AlibekKS}}'''. Алғашқы екеуінің белсендігі жоқ десе болады, кейінгі екеуінің жылына тек 10-20 шақты өңдеу жасап жоқ болуы. Өздеріңіз айтқандай лауазымды алғаннан кейін, белсенділік өте төмен болып кетеді екен. Сонымен қатар {{@|Sagzhan}} мырзаны да, себеп: админдікке қатысты нәрселерге үлес қоспау, тек өзінің мақаласын аудару фнкция арқылы жұмыс жасау (оның үстіне қателіктер шығып жатыр, талай рет жазғанмын, бірақ мені ғана көресің деп ренжиді). Ол жұмысты жай ғана қатысушы болып та жұмыс жасауға болады. Ешқандай біреудің көңілі деген нәрсе емес, фактпен жұмыс жасап жүрген админдер қалған дұрыс сияқты. --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:19, 2024 ж. наурыздың 19 (+06) Дауыс беру уақыты: 19 наурыз - 9 сәуір, 2024 жыл. === Қолдаушы дауыс === # {{@|Нұрлан Рахымжанов}}, {{@|Batyrbek.kz}}: алғашқы 4 кандидаттың лауазымын қайтару керек --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:31, 2024 ж. наурыздың 20 (+06) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 10:43, 2024 ж. сәуірдің 1 (+06) === Қарсы дауыс === === Қалыс дауыс === === Басқа пікірлер === :Армысыздар! Алдыңғы үшеуін өзгерте алмадым. Сұр болып тұр (яғни рұқсатым жоқ дейді). Әлібектікін басқа бітікші алып тастаған екен. Ол админ емес енді. Сағжан туралы кейін жауап берем. Ол қатысушы туралы көп ештеңе білмейді екем. Зерттеу керек деп ойлайм. Жалпы Қасымовтың уәждерін түсініп тұрмын. Алдағы уақытта белсенділік критерийлерін белгілейміз және қатаң қыламыз. Сондай-ақ Нұрлан мырза айтпақшы, админ болу мерзімін қысқа уақытқа береміз (1 жыл, мысалы), содан соң ол админнің белсенділігіне қарай әрі қарай ұзартамыз не алып тастаймыз. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 13:38, 2024 ж. наурыздың 27 (+06) ::{{@|Batyrbek.kz}} ''AlibekKS'' статусы айырылған уақыты керек еді. ''яғни рұқсатым жоқ дейді'' Мүмкін Нұрлан мырза шешіп берер --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:20, 2024 ж. сәуірдің 1 (+06) ::: Әлібектің дәрежесіне өзгерту енгізілген жоқ. 2016 жылдан бері администратор болып тұр. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 10:46, 2024 ж. сәуірдің 1 (+06) === Қорытынды === Қажетті дауыс жиналмағандықтан, администраторды құқығынан айыру өтпеді деп танылды. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 19:59, 2024 ж. сәуірдің 11 (+06) == Kasymov админ құқығы бойынша == {{Админ белсенділігі|Kasymov}} Қасымовты айыру керек админдіктен, жаңа қатысушыларды үркіткеннен басқа пайдасы жоқ. [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 05:55, 2024 ж. наурыздың 19 (+06) Дауыс беру уақыты: 19 наурыз - 9 сәуір, 2024 жыл. === Жақтаушы дауыс === # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 15:22, 2024 ж. наурыздың 21 (+06) <s>{{Қолдаймын}}, [[Әл-жәбрдің атасы]] деген еңбегімізді құрдымға әкете жаздады. --[[Қатысушы:Бейсенбинова Салта|Бейсенбинова Салта]] ([[Қатысушы талқылауы:Бейсенбинова Салта|талқылау]]) 11:12, 2024 ж. наурыздың 23 (+06)</s> === Қарсы дауыс === # {{Қарсымын}} [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 11:53, 2024 ж. сәуірдің 2 (+06) # {{Қарсымын}} -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 15:15, 2024 ж. сәуірдің 2 (+06) # {{Қарсымын}} --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 23:13, 2024 ж. сәуірдің 4 (+06) === Қалыс дауыс === === Басқа пікірлер === === Қорытынды === Дауыс саны жетпегендіктен, администратор құқығынан айыру бойынша дауыс беру өтпеді деп танылды. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 20:01, 2024 ж. сәуірдің 11 (+06) == Бірнеше админді бірден құқығынан айыру == {{Админ белсенділігі|Kasymov}} === Айыру === * Kasymov деген админ өтірікші екен. Жаңа мақалаларға кірісіп, олардағы бар санаттарды алып тастайды, сосын ол мақалаларда еш санат болған жоқ дейді екен. Бар санаттың орнына жоқ санаттарды қосады және оларды көбінесе жазылмаған күйінде қалдырады. Қосқан санаттарының жартысы жалған, мақалаға сай емес. Оны админ дәрежесінен айыруды сұраймын. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылауы]]) 11:00, 2021 ж. қыркүйектің 20 (+06) <br>Мысалдары: 1) [[Қатысушы талқылауы:Kasymov#Сауатсыз санаттарды қосуды доғару керек|Мұнда]] дұрыс санаттың орнына екі қате санат қосылды; 2) [[Қатысушы талқылауы:Kasymov#Мақала сапасын төмендетiп жiбердiңiз|Мұнда]] екі санатты алып тастап, '''санат жоқ деп өтірік соқты''', сосын санат болғанын өзі мойындады; 3) [[Қатысушы талқылауы:Kasymov#Өте сауатсыз өңдеме|Мұнда]] қате жасағанын түсініп, мақаланы жоюға тырысты; т.б. :Бұл санаттарға қатысты келіспеушілік администратордың нақты құзіретіне кірмейді, санатпен кез келген қатысушы айналыса алады. Бұл мүлдем негізсіз талқылау. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:42, 2021 ж. қыркүйектің 20 (+06) ::Яғни сіз админдердің өтірікші бола бергенін қалайсыз ба? --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылауы]]) 20:16, 2021 ж. қыркүйектің 20 (+06) :::Өтірікшілігі администратор дәрежесіне ешқандай қатысы жоқ. Администратор ретінде емес жәй қатысушы ретінде де өтірікші болуы мүмкін. Ал өтірікші екеніне даусыз дәлелді скриншортпен көрсетсеңіз болады. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 11:31, 2021 ж. қыркүйектің 21 (+06) ::::Сіздің пікіріңіз түсінікті. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылауы]]) 11:45, 2021 ж. қыркүйектің 21 (+06) :{{@|Ерден Карсыбеков}} өтірікші деп мені өте жаман кінә артып тұрсыз. Мысалдарға жауап, '''1:''' неге сіздің қойған санатыңыз дұрыс та, мен қосқан санат қате екен? '''2:''' Қайтарған себебім, толық тексерістен өтпеді, жарайды деп қайтарып бірақ өзім көп нәрсесін түзеттім (өңдеу тарихына қарап кетіңіз дедім, келесі жолы солай тексерістен өткізеді деген оймен), сонда да бұл кісі романдар санаты болған деп соған килікті, жарайды дедім. Өзіңе айтылған сын-пікірді қабылдамайды, бір қате кетсе соны көрсетіп қайта-қайта сағызша созады. '''3:''' жазған мақалаға ағылшын уикиден қарап ''автордың романдары'' деп санат қостым, сөйтсе бұл кісі оны неге қыстырдың, ол автордың жалғыз шығармасы деп шықты (менде осы кісі сияқты сынды көтере алмай жойдым, әрине дұрыс емес, қалпына келтірдім), содан кейін бұл кісі сіз маған өштігшіп алдыңыз деп шықты. Ақыры аталған санатты алып тыңды.--[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 02:07, 2021 ж. қыркүйектің 23 (+06) :: 1) [[Төрт бостандық]] мақаласына қосқан екі санаттың дұрыс болмауының себебі — сіз оларды кейін тағы бірнеше рет түзеткеніңізде. 2) Сіз жүйелі түрде қайталайтын қателерді айтқанда не бар??? Бәрібір түзеу керек нәрсені кейін түзеттіңіз, бірақ оның алдында қырсығып қалдыңыз, өзіңізден көріңіз. 3) Бірінші сөйлемде "жалғыз роман" деп жазылса, не үшін керексіз санатты қосқаныңызды әлі түсінбей отырмын. Соны айтқанда, мақаланы жоймақшы болғаныңызды әбден түсінбедім. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылауы]]) 13:40, 2021 ж. қыркүйектің 23 (+06) *{{@|Arystanbek}} {{@|Ерден Карсыбеков}} деген қатысушы, менің байқаным ол кісі '''Алфи''' деген қатысушы сияқты өз жасаған дүниелерін басқа біреулер өңдеп кетсе қатты қызғанады. Осындай кемшіліктер мен қателіктер кетті деп жазса, қабылдай алмайды. Өзіңе шабуыл жасап, құйын сияқты араластырып өзіңді кінәлі қылып, шатастырып жіберуден шебер екен. Және де тікелей қойған сұрақтан жалтарудан шебер екен. Мені өтірікші, ақылы кем адамға теңеп отыр --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 02:16, 2021 ж. қыркүйектің 23 (+06) :: Тағы да өтірік соғып жүрсіз. Сіздің қателеріңіз қайталана берсе, оны өзіңізден ғана көріңіз. Менің өңдемелеріме күмәнданып жүрсеңіз маған еркін жаза аласыз. Бірақ сізде өтіріктен басқа жазатыныңыз бар ма өзі??? --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылауы]]) 13:40, 2021 ж. қыркүйектің 23 (+06) * Өтірікші болғанымен қатар бұл қатысушы дұрыс мақалаларды жоя береді екен. Мысалдары: 1) [https://kk.wikipedia.org/wiki/Topic:Vt5b84yd8af0hy8f Сократтық сауал қою], 2) Гамма (музыка), 3) Найзағайлы асу. Және инкубатордағы жап-жақсы бастамаларды дамытпай, оларды жоя салады. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылауы]]) 11:51, 2021 ж. қыркүйектің 21 (+06) === Айырмау === === Басқа пікірлер === {{@|Ерден Карсыбеков}} өтірікші екенімді тізбектеп дәлелдеп беріңіз. Қай жерде санатты алып тастап, қоймадыңыз деп жала жаптым? Сіз осы '''жоқ санаттар''' деп жазғанды қоймайды екенсіз. Жоқ болса пайда болады, сіздің де жоқ мақалаларыңыз дүниеге келіп жатыр ғой. Осыға дейін жоқ санаттар/үлгілер/мақалалар қалай пайда болды дейсіз? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 12:17, 2021 ж. қыркүйектің 20 (+06) :Сізге қанша рет айтуға болады? Мәселе жоқ санаттарды қосуда емес. Мәселе бар санаттарды алып тастауда және оларды жоқ санаттармен алмастыруда. Яғни сіз дұрыс істейтін санаттарды алып тастап, қатысушыларға кедергі жасап жүрсіз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылауы]]) 12:58, 2021 ж. қыркүйектің 20 (+06) ::Мақалаға қатысты өңдеме қақтығысы админ құқығын айыруға еш қатысы жоқ, сондықтан бұл талқылау еш негізсіз деп есептеймін. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:44, 2021 ж. қыркүйектің 20 (+06) Негізі, бұл кісі санаттарды Ресейдің санаттарынан көшіретіні бар. Түсініспеушіліктер болып жатыр санатқа т.б. нәрселерге қатысты. Мысалы , менің кейбір мақалаларға жасаған грамматикалық өңдеулерді қайтадан қате қате нұсқасына қайтарып тастаған. (боқтық сөз) Телеграм топқа кіріп скриншотпен жібере салайын , көрсетейін көзіне десем Телеграмға да кірмейді. Осында сол бүкіл қатесін тәптіштеп жазып отыруым керек екен арнайы сол кісі үшін. Айтсаң айтты дейді, болып жатқан нәрселер шынында да. Әрине, қазіргі Уикиде белсенді болып жүргеніне әңгіме жоқ, алайда осындай қателерін түзесе дұрыс болар еді. Уикиде скриншот жіберуге ұзақ уақыт кететіндіктен Уикипедияшылардың чатына қосылыңыздар. Сол топта жылдам сөйлесетін. Уақытымызды бағалайық барынша. [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] :{{@|Madi Dos}} Тағы да жазамын бүткіл қателігімді сілтеп көрсетіңізші (боқтық сөзі барында). Түзетуге дайынмын дедім. --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 02:19, 2021 ж. қыркүйектің 23 (+06) *{{@|Arystanbek}} мұнда менің қателігім: жуықтағы өзгерістерді бақылауымда. Бұны жалғыз мен емес, қалған админдер мен тәжірибесі мол қатысушылар жасай алады негізі. Қанша рет вандализм болған дүниелерді кері қайтардым, интеруикисіз, санатсыз мақалалар, үлгілер, санаттар тексерістен өткізіп қойдым. Сол кезде осындай болмашы кикілжіңдер туындап жатыр. Менің бар ойым қазуики бір жүйеде болса, қалған қатысушылар (көбісі) өз жасаған дүниесінен ары аспайды. Олар дубликат мақала, санат, үлгі жасап жатады. Тексерістен өтті деп тек сол үлгіні алып тастап жатқандар бар. Өзіңе көп алады деп жазыпты, мен тек қазуикидің сапасы жақсарсын деген ниетпен жүрмін. Сол айтылған қателіктерге көңіл бөлсе, келесі жолы қайталамай, қатесіз өңдеулер жасайтын қатысушыларға қосылар еді (ондай админдер мен қатысушылар бар). Кезінде маған да талай рет сын айтылып, түзетілдік қой барынша. Мен өзімді идеал деп тұрған жоқпын (кейбіреулері өзің солай санайды деп жүр), мұндағы болған нәрсе админдер мен тәжірибесі мықты қатысушылардың аздығы мен сөздің жүрмеуінен кесірінен болып тұр. Содан жүйесіз жұмыс жүріп жатыр --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 02:35, 2021 ж. қыркүйектің 23 (+06) *:[[Жаңаөзен оқиғасы (2011)]] Осы мақалада мен жасаған өңдемелерді бұрыс нұсқасына қайтарғансыз. Сіз тіпті ештеңеге қарамай ең бастысы мен осыны жасап кетсем болды деп қана жоққа шығарған секілдісіз осы жерде. [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылауы]]) 05:48, 2021 ж. қыркүйектің 27 (+06) :Сіздің менің бір мақалаға жасаған грамматикалық қателер өңдемелерін қайтадан қате қате нұсқасына ауыстырып тастағаныңызды көрдім. Таппай қойдым соны. Ескертпелерден таппадым. Тапсам осында қоямын. [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылауы]]) 02:54, 2021 ж. қыркүйектің 25 (+06) === Қорытынды === == Админ құқығынан айыру 2016 == === Бірнеше админні бірден құқығынан айыру === Бірнеше админні белсенділігін мүлдем тоқтатқандықтан бірден құқықтарынан айыруды ұсынамын. Бұл туралы бұрында талқылаулар мен ұсыныстар болған мысалы [[Қатысушы талқылауы:Нұрлан_Рахымжанов#Админ құқығынан айыру|мұнда]] және кейбіреуіне қатысты админ дәрежесінен айыру туралы дауыс беруде болған ([[Уикипедия:Админ құқығынан_айыру/Мұрағат#Daniyar|Daniyar-ға қатысты]], [[Уикипедия:Админ құқығынан_айыру/Мұрағат#Ashina|Ashina-ға қатысты]]). Егер төменде аталған қатысушылардың админ дәрежесінен айырылмағанын қаласаңыздар қайтадан белсенді болуына ықпал етіңіздер --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 16:04, 2016 ж. наурыздың 31 (ALMT) Талқыға салу уақыт аралығы: 31.03.2016 — 20.04.2016 (21 күн, сағат 19:00, Алматы уақытымен) ---- {{Админ белсенділігі|Ashina}} {{Админ белсенділігі|Daniyar}} {{Админ белсенділігі|Qarakesek}} {{Админ белсенділігі|Sagzhan}} ==== Жақтаушы дауыс ==== # {{Қолдаймын}} --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 16:04, 2016 ж. наурыздың 31 (ALMT) # {{Қолдаймын}} Сағжанға әлі ерте деп ойлаймын. Қалғандарын қолдаймын. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов 16:25, 2016 ж. наурыздың 31 (ALMT)]] # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы талқылауы:Салиха|Қатысушы талқылауы:Салиха--Салиха 16:44, 2016 ж. наурыздың 31 (ALMT)]] # {{Қолдаймын}}-- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 17:29, 2016 ж. наурыздың 31 (ALMT) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Шокай|Шокай]] ([[Қатысушы талқылауы:Шокай|талқылауы]]) 13:04, 2016 ж. сәуірдің 11 (ALMT) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]]) 15:31, 2016 ж. сәуірдің 11 (ALMT) ==== Қарсы дауыс ==== ==== Қалыс дауыс ==== # {{Қалыс қалдым}} [[Қатысушы:Nurkhan|Nurkhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurkhan|талқылауы]]) 23:23, 2016 ж. наурыздың 31 (ALMT) # {{Қалыс қалдым}} [[Қатысушы:Muslim Qazaq]] ([[Қатысушы талқылауы:Muslim Qazaq|талқылауы]])15:30, 2016 ж. сәуірдің 20 (ALMT) ==== Басқа пікірлер ==== Алғашқы екеуіне келісем. Қаракесекті сәл күте тұрайық та, ал Сағжан жөнінде әлі асықпайық дегім келеді. --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 17:08, 2016 ж. наурыздың 31 (ALMT) :Qarakesek-ке қарсымын.-- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 17:30, 2016 ж. наурыздың 31 (ALMT) ==== Қорытынды ==== [[Қатысушы:Daniyar]] және [[Қатысушы:Ashina]]ның админ құқығынан айыру туралы метаға кім жазады? [[Қатысушы:Arystanbek]], [[Қатысушы:GanS NIS]]! --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов 12:32, 2016 ж. сәуірдің 21 (ALMT)]] :Аталған қатысушылар жуықта ғана өңдеме жасапты, сондықтан мета белсенді қатысушыларды құқығынан айыруға еш негіз жоқ деп жауап береді. Мен оны бұрынғы мұрағаттардан қарап білдім. Оған қарамай алып тастауын талап етуіміз тек қатысушыларға деген реніш эмоциямызды ғана білдірмек. Сондықтан мета белсенділігін тоқтатқанына екі жыл болған админдерді құқығын алып тастап отыратын ережесі бойынша ғана админдердің саны реттеліп отырғаны жөн сияқты. --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 16:51, 2016 ж. сәуірдің 21 (ALMT) ::Бұл да жөн екен. Демек, аладғы уақытта админ құқығына сайлау өткізерде аса сақ болып, оның лайықтылығы, белсенділігінің қалыптылығы және Уикипедияға деген сүйіспеншілігінің тұрақтылығына қарап сайлауымыз қажет болды ғой. Барымен - базар! --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов 16:55, 2016 ж. сәуірдің 21 (ALMT)]] == Админ құқығынан айыру 2015 == ===[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]=== Бұл админнің әрекеттері көбінесе Уикипедия ережелеріне қайшылықпен белгілі. Қатысушыларды мақала жазба деп бұғаттайды, мақалаларды үлгі, инфобокс, т.б. міндетті емес нәрселерді қоймады деп жояды. Бағыттау беттерін жояды. Тағы да басқа дұрыс емес жұмыстарды қосып, Уикипедия сапасын көтеремін деген жалған ұранмен Қазақша Уикипедия жұмысына кері әсер етіп отыр, жаңадан келген қатысушыларды безіндіру жұмыстарын ұйымдастырып отыр. Жасап отырған әрекеттері Уикипедия админсі үшін жат қылық деп есептеймін. Осы жағдаяттарды ұзақ уақыттардан бері ойлана келіп, [[Қатысушы:Kasymov]]-тың бұдан ары қарай админ болып қалуы - Уикипедия үшін аса зиянды деп есептеймін. Сіздерді оның админлік дәрежесінен айрыу туралы ұсынысымды қолдауларыңызды сұраймын. Талқыға салу уақыт аралығы: 07.03— 27.03.2015 ==== Жақтаушы дауыс ==== #{{Қолдаймын}} Бұдан да ертерек бастау керек еді. Өкінішті! --[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 21:59, 2015 ж. наурыздың 7 (ALMT)]] ==== Қарсы дауыс ==== #{{Қарсымын}} админдер бір-бірлеріңізбен тіресе бермей жұмыс жасаңыздар. ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:21, 2015 ж. наурыздың 7 (ALMT) #{{Қарсымын}} 1) Жұмыс істеп жүрген, белсенді адамның бетін қайтаруға болмайды. Қателіктер әр адамда болады. Нұрлан аға, мүмкін бүгін қате деп отырған нәрсеміз ертен дұрыс болып шығуы мүмкін. 2) Сосын тағы айтарым, мен де сіз де үлгі, навигация т.с.с. нәрселерді жасай алмаймыз. Осы екі себептен мен үшін бұл админнің Қазақ уикиде болғаны өте маңызды. -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>FaбдyлFани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 22:35, 2015 ж. наурыздың 7 (ALMT) #{{Қарсымын}} Қасымов өз қателігін мойындады. Ескерту жеткілікті болады. Себебсіз тәжірбесі мол қатысушыны цензуралап бір жылға бұғаттаған және қателігін мойындамаған админдерді құқығынан айыруды ұсыну керек--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]]) 00:28, 2015 ж. наурыздың 8 (ALMT) :Себеппен бұғатаған. Себебін көрсеткен. --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 00:37, 2015 ж. наурыздың 8 (ALMT) ::Көрсетілген себеп уикипедия ережесіне сай емес--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]]) 00:41, 2015 ж. наурыздың 8 (ALMT) Қатысушының әрекеттері де Уикипедия ережелеріне сай емес: жеке басқа қол сұғушылық, жоспарлы түрде лаң салу, қатысушыларды Уикипедиядан қуу. Егер қатысушы ережелерді бұзса админ бұғаттауға құқылы. --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 00:45, 2015 ж. наурыздың 8 (ALMT) ==== Қалыс дауыс ==== ==== Басқа пікірлер ==== :Иә сапасыз дами берсін, қазақ уикипедиясы --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:10, 2015 ж. наурыздың 7 (ALMT) ::Ия, сапасын керемет көтеріп жібердіңіз. Жатып қарасаңыз да, тұрып қарасаңыз да керемет! Елді бездіргеннен басқа қайбір сапа көтеріп едіңіз?! --[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 22:16, 2015 ж. наурыздың 7 (ALMT)]] :Керемет еңбегі сіңген қатысушылар кетіп қалғандай айттыңыз ғой, мысалға келтірсеңіз?? '''Бернс Роберт''' деген атақты адам болғаны соншалық халық тура сөйтіп іздейді екен ғой. Мен бұл жерде менсіз Қазуики уики болмайды деп айтып отырған жоқпын. Айтып отырсақ, былай қарасақ деген сөздері бар не басы не аяғы жоқ, мән мағынасыз мақалаларды айтып тұрсыз ба? Арасы 1-2 минутта жазылатын керемет сапалы мақалалар ғой! қанша рет айтып келе жатырмын, оларды ескертіп жатырмын деп. --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:29, 2015 ж. наурыздың 7 (ALMT) :Өтініш, бір-бірлеріңізді түсінуге тырысыңыздар. Екеуіңізге де тек жақсы болсын деп ойлаймын. Тым қатты кете көрмеңіздер. Қасымов сізде ол кісіні түсінуге тырысыңыз. Бұрыңғы ұстанымдарыңызды сәл жұмсартсаңыз мүмкін бәрі жақсы болар. --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:42, 2015 ж. наурыздың 7 (ALMT) ::Мәселе бір '''Бернс Роберт''' мақаласында емес, ондайлар жүздеп саналады. Қаншама қатысушылар кетіп жатыр, олар жіберген қателігін кейіннен жөндей алады ғой. Мен де қай бір керемет мақала жаздым. бірақ, сол жазғандарым Қазақ елінің тарихи тұлғалары, географиясы туралы ғой, ел білсін деген ниетпен жаздым. Оның сапасын көтеру уақыт еншісі. Онда өңкей ғалымдарды отырғызып қояйық уикипедияға. Олар уақытын тауып келмейді. Сондықтан оқушылардың қатысуына зәру боласыз. [https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=Арнайы:Жоюды_болдырмау&target=Бекжігіт+Кенжебекұлы+Сердәлі&timestamp=20140922163403 мына жерді қараңыз] - {{Дәйексөз|басы}}жедел жою| әркімді жаза берсек не болғаны, ғалым болса да[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:34, 2014 ж. қыркүйектің 22 (ALMT){{Дәйексөз|соңы}} Ол туралы интернеттен іздеп оқыдыңыз ба? [http://famous.ukz.kz/serdali-bekzhigit-kenzhebekulyi.html Сердәлі Бекжігіт Кенжебекұлы]. Ондай дәрежеге жетіп алу кеерк, содан соң сөйлеу керек солай деп. тура осындай әдіспен нешеме мақала жойылып кетті. Оны тексеріп отыратын біреу табылар түбінде. Сол кезде сіздің қанша мақаланы жойып, қанша адамның қызығушылық ынтасын жойғаныңызды сараптау мүмкіндігі туар. --[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 22:43, 2015 ж. наурыздың 7 (ALMT)]] ::Университет мұғалімдерін жазудың қажеті қанша? Мен де жазайын 1-2 марапат алып 10 шақты кітап шығарған адам туралы. Сондай нәрселер бізде жетеді. Сіз айтқандай 50-100-1000-дап жойған жоқпын. Арасында 3-4 болмаса. --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:51, 2015 ж. наурыздың 7 (ALMT) :Өтініш сабыр сақтаңыздар. Бір ауыр сөз айтылса келесі адамға ауыр сөз айтуға мәжбүр етесіздер. --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:56, 2015 ж. наурыздың 7 (ALMT) ==== Қорытынды ==== Бітікші құқығына ие емеспін. Бірақ қорытынды шығарылу керек. Сосын барлық талқылаулар архивке көшірілуі тиіс. Бітікшіге сұраныс жібердім. [[Қатысушы:Alibek2030|Alibek2030]] ([[Қатысушы талқылауы:Alibek2030|талқылауы]]) 10:05, 2015 ж. наурыздың 31 (ALMT) :Бұл талқылауда 1 - жақтаушы, 3 - қарсы дауыс болып, тиісті кворум жинай алмағандықтан, қандай да болсын шешім қабылдануға жатпайды. Сондықтан бітікші бұған ешқандай шешім бермейді. Ол тек түйінді даудың шығу себептерін анықтап, тиісінше қорытынды ғана беруі тиіс. Естеріңізде болса, мұндай талқылаулар бұрынғы жылдарда да болған. Оларда бітікші тек тиісті кворум жиналғанда ғана шешім беретін. Сондықтан бұл бетті үш-төрт күннен кейін қайтадан мұрағаттайтындығымды естеріңізге сала кетейін. --[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 02:23, 2015 ж. сәуірдің 6 (ALMT)]] == Админ құқығынан айыру 2014 == === [[Қатысушы:Daniyar|Daniyar]]=== Бұл админнің белсенділігі сайланғалы бері тіптен төмен болып келеді. Ескерту хаты жіберілгелі 3 ай болды. Оянған секілді шамалап әрекет еткені болмаса, Уикипедия үшін пайдалы әрекеттер жасамады десе де болады. Әрекетінің төмендігін ескере келіп, админ құқығынан айыруды ұсынамын. https://tools.wmflabs.org/xtools/adminstats/?project=kk.wikipedia.org&begin=2014-01-31&end= Талқыға салу уақыт аралығы: 31.07.2014 — 20.08.2014 {{Админ белсенділігі|Daniyar}} ==== Жақтаушы дауыс ==== #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 16:55, 2014 ж. шілденің 31 (ALMT)]] #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Daur_s|Дәурен Сыздықоа 19:11, 2014 ж. шілденің 31 (AST)]] #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 19:41, 2014 ж. шілденің 31 (ALMT) #{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Ablay Tastankul|Абылай]] ([[Қатысушы талқылауы:Ablay Tastankul|талқылауы]]) 22:49, 2014 ж. шілденің 31 (ALMT) #{{Қолдаймын}} Басында қалық қалған едім енді талқылау нәтижесі бойынша құқықтын айырылуын қолдаймын. Бірақ өзінен сұраппедіңіздер--<font color="#009900">[[Қатысушы:Amankel'dy|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Amankel'dy|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылау)</font></span>]] 15:11, 2014 ж. тамыздың 1 (ALMT) #{{Қолдаймын}} қарсы дауыс берген едім алайда мен қателестім. --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>Тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 16:10, 2014 ж. тамыздың 1 (ALMT) #{{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 11:59, 2014 ж. тамыздың 4 (ALMT) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 17:03, 2014 ж. желтоқсанның 12 (ALMT) ==== Қарсы дауыс ==== <s>#{{Қарсымын}} Мен қорқайын дедім админдеріміздің бәрін алып тастағанда не болады. Админдерді жаппай қысқартуды Сибом мырза бастап беріп еді менде бірнешеуін ұсынып едім бұл өзі белең алып бара жатқан ауру сияқты. Кейбір уикилерде екі жыл жоламай кеткендерді де көп ойланып толғанып барып бірақ дәрежесінен айырады екен. Менің Даниярға ескерту жасағаным тек ойландыру үшін ғана жасаған әрекетім еді. Менде де алты ай кіруге мүмкіндік болмай қалған жағдайда менің басыма да түсетін жағдай сияқты. Жастарға орындарын босатып беру керек дейсіздер орын бостатпай-ақ админ болып сайлана берулеріңізге болады ғой. Орынды босатып барып бірақ отыратын бұл қандай да бір жұмыс орны емес қой. Мысалы президент біреу ғана болады деген сияқты. Админ дәрежесі дегеніміз президентті орынынан алмайынша президент болып сайланбайтындай нәрсе емес қой. Менде кәрі болып тұрғам жоқ әлі жаспын --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>Тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 12:51, 2014 ж. тамыздың 1 (ALMT)</s> #{{Қарсымын}} Белсенділігі Ашина мен Болатбектен жоғары. Олардан админ статус алмадық. Данияр алты айда админ ретінде 39 -ндеу жасады Аз емес.--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]]) 19:24, 2014 ж. тамыздың 1 (ALMT) :Басқа пікірлер бөліміне қарауыңызға болады. Бұл әңгіме қозғалып қойған. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 19:29, 2014 ж. тамыздың 1 (ALMT)]] #{{Қарсымын}}, әкiмшiлер аз, ал жұмыс көп.--[[Қатысушы:Malbakov Korkem Shamshievih|Көркем]]/[[Қатысушы талқылауы:Malbakov Korkem Shamshievih|талқ]] 20:43, 2014 ж. тамыздың 1 (ALMT) #{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылауы]]) 09:12, 2014 ж. тамыздың 3 (ALMT)Madi Dos ==== Қалыс дауыс ==== :<s>#{{Қалыс қалдым}} Өңдемелер саны - 8 163 екен. Сіңірген еңбегі бар секліді. Алайда белсенділік шынымен төмендеп кетіпті, тіпті соңғы 30 күн ішінде тек 2 өңдеме. Бірақ әлі де белсенділік көрсетер... Әлде 3 ай - ауқымды мерзім бе? --<font color="#009900">[[Қатысушы:Amankel'dy|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Amankel'dy|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылау)</font></span>]] 22:42, 2014 ж. шілденің 31 (ALMT)</s> ::Өз басым отбасылы адам болғандықтан кейде мен де бірнеше ай Уикипедияға кірмей кететінім бар, сол жағынан алғанда админлік құқықтан айырмаған дұрыс. Әйтсе де, егер админ соңғы алты айда көзге ілігерлік еңбек етпесе оны құқығынан айырған дұрыс - жоғары да айтылғандай жастарға орын беру керек. Оның үстіне бізге санынан да сапасы жақсырақ болар еді. --[[Қатысушы:Ulan|UlanMukash]] ([[Қатысушы талқылауы:Ulan|талқылауы]]) 23:31, 2014 ж. шілденің 31 (ALMT) :::Біз де отбасылы, жұмыс басты жанбыз. Уикипедияға уақыт тауып кіреміз. Ал, бұл админ сайлануының өзі өз қалауымен емес, итермелеумен түскен болатын. Сол уақыттан бері жылға жуық уақыт болды. Одан бұрын да ол кісі белсенділігін азайтып, қызығушылығын жоғалтқан қатысушыға ұқсайды. Рас, сайлаудың қорытындысын алу қиын болды. Енді құлықсыз қатысушының дәрежесін алып, басқа құлықты қатысушыға беруді ұсынамын. Жақын маңда хабар беретін шығармын. Онымен келісіп алайын. --[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 09:12, 2014 ж. тамыздың 1 (ALMT)]] #{{Қалыс қалдым}} [[Қатысушы:Alibek2030|Alibek2030]] ([[Қатысушы талқылауы:Alibek2030|талқылауы]]) 09:09, 2014 ж. тамыздың 1 (ALMT) :Админ құқынан айыру туралы дауыс саны жеткіліксіз болғандықтан, келесі админдердің құқынан айыру 3 ай уақыт өткеннен кейін, ең ерте дегенде 2014 жылдың қыркүйек айының аяғына таман өткізілсе дұрыс болады. Олар: [[Қатысушы:Bolatbek|Bolatbek]] және [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]. Әрине, бұл ұсынысқа бірқатар қатысушылар қарсы болуы мүмкін. Олар Уикипедия дамуы үшін ерекше еңбек еткен, оларға ескерткіш қою керек, болмаса бұл құқынан айыруға болмас деп. Өмір заңдылығы солай болғандықтан, кейінгі жас толқынға орын беру үшін, даму жолын жалғастыру үшін солай еткеніміз ләзім болады деп есептеймін. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 16:52, 2014 ж. шілденің 31 (ALMT)]] ::<s>Ендігі админ құқығынан айыру талқылауларына тек қарсы дауыс бергім келеді. Өйткені ондай жағдай менің басыма да келіп қалуы мүмкін. Тіптен енді админ болып сайланғандар мен қазіргі админдерді құқығынан айыруға бойкот жариялау туралы талқылау бастағым келіп отыр. Бұл мүлде сізге қарсылығым емес, бір тартыстарда сізге жақтассам кейде сізге қарсы шығуға тура келіп қалатын жағдайлар болып қалып жатады оны өзіңізде білерсіз. Сондықтан сізден мың мәрте кешірім сұрай отырып бойкот жариялау туралы талқылауды бастаймын. --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>Тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:09, 2014 ж. тамыздың 1 (ALMT)</s> :::<s>Оның үстіне жоғарыда атап өткен админдерге қатысты талқылау өтті емес пе? Болатбекке көп қатысушы дәрежесінен айыруға қарсы болды емес пе? Ал Ашина мырзаға тек үш жақтаушы дауыспен тоқтап қалған екен. --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>Тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:12, 2014 ж. тамыздың 1 (ALMT)</s> :Жақсы, сайлауды доғарайық, талқылауды доғарайық. Мораторий жариялайық. Алға басудың орнына артқа тартудың не керегі бар?! Біз Даниярдың сайлануына қатысқанбыз. Бірақ, ол құлықсыз түскендіктен бе, әлде басқа желілерге шығып кеткендіктен бе, өз дәрежесінде қызметін атқара алмады. Мен келгелі 1,5 жылдан асты. Қаншама өзгерістер болды. Қуанамын. Сол үрдісті сақтау керек. Ережелерді орындамайтын болсақ, не үшін қабылдадық. Соңғы алты айда админнің админлік әрекеттерінің саны 50-ден аспаса, оған ескерту беріледі, ескерту алғаннан соң 3 айдың ішінде өз статистикасын жақсартпаса админ құқығын алу туралы ұсыныс жасалады. Оны жасамасақ, онда Ереженің керегі не? Ережесіз-ақ жұмыс жасайық, тәртіптің керегі не, вандализм жасай берейік. Админнің керегі не, сайланып ал да, ордень-медаль сияқты тағып жүре бер. Бұдан бұрын да админдер құқығынан айрылған. [[Қатысушы:Arruah|Arruah]]-ты құқығынан айырғанда ол: "Блудный сын вернулся, прошу вернуть флаг" дегенде "Біріншіден, админ дәрежесі дауыс беру арқылы жүреді, екіншіден, кандидатқа қойылатын минималды талаптармен танысыңыз" деген жоқ па еді [[Қатысушы:Bolatbek|Bolatbek]]. Осының бәрін ескере келіп, бұл іс тоқтатуға жатпайтын, күнделікті бақылап отыратын жұмыс деп есептеймін. Егер де, ол админ өзін сайлаған қауымды сыйлайтын болса, "Менде осындай жағдай болып тұр" деп жеке бетіне немесе талқылау бетіне "уики-демалыс" үлгісін қойып бара берсін. Онда әңгіме жоқ. Ал, бірінші мәрте құқығынан айыру туралы талқылауда қатысушылар қарсы болса, екінші мәрте дауыс беруді 3 айдан соң өткізу дұрыс деп санаймын. Ол дауыс беруде админ құқығынан айыруға қауым қарсылық білдірсе, онда мәңгілік админ-ақ болып қалсын. Біздің жақсы көруіміз, ұнатпауымыз ешкімді ерекше жағдайға жібермеуі керек. Уики-ді дамыту арқылы барша уикипедияшылар дамыса деген ой меніке. Қалғанын өздеріңіз біліңіздер. Bolatbek-ті бітікшілікке сайлайтын-ақ жігіт еді, хабарсыз кетті. Демек, әлем өзгеріп жатқанда, біздің де көсемдерді іріктеп отыруымыз керек шығар деген ой ғой меніке. Админ санының көптігіне емес, сапасының жақсылығына қуанайық. Мерзімі өтіп кеткен тауарға кім қызықсын. Ал, сіздің қауіптенуіңізге жол болсын! Оны мен істемей-ақ қояйын, кейін шыққан белсендінің бірі істемесіне кім кепіл?! Менің пәлен еңбегім бар еді деген ақталуымызды кейінгі толқын тыңдай ма?! Ол кімге де болса, басына келетін іс қой, осыны айтып, бастап отырған менің басыма да келеді. Мен айтарымды айтып болдым. --[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 15:57, 2014 ж. тамыздың 1 (ALMT)]] ::Жарайды, сіздікі жөн. Менікі шынымен байбалам болып кетіпті. [[File:Face-smile.svg|23px]]. Сізге осы жерде бір ғана сын айтсам бола ма? Ашулансаңыз да сауатты жазсаңыз жақсы болар еді. Сіз өте сауатты жазушы едіңіз мына жерде тілім бұралып кетті. Мен дауысымды қайтадан өзгертемін. Мен жоғалып кетіп админ дәрежесінен айырылып қалып жатсам, қайта оралғанда міндетті түрде қайта сайланғым келеді. Бірақ, жоғалып кеткендіктен маған ешкім дауыс бермей қоюы мүмкін. Егер админ статусымнан айырылып қайтадан админ болуға кепілдік болса мен бұлай қорықпас едім [[File:Face-wink.svg|23px]]. --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>Тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 16:09, 2014 ж. тамыздың 1 (ALMT) :::Маған негізі админдік мәнсап үшін емес, қызығушылық үшін ғана керек. Кейбіреулер сияқты ештеңе өндіріп жатпаса да басқа сайттар әлеуметтік желілерде мен Қазақша Уикипедия админсімін деп жазып қоятындардың қатарында емеспін. --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>Тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 16:15, 2014 ж. тамыздың 1 (ALMT) {{Орындалды}}[[File:Face-smile.svg|23px]] --[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 16:37, 2014 ж. тамыздың 1 (ALMT)]] :Түсінсем бұйырмасын не орындалды? [[File:Face-grin.svg|23px]] --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>Тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 16:24, 2014 ж. тамыздың 1 (ALMT) ::Ааа енді түсіндім. --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>Тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 16:25, 2014 ж. тамыздың 1 (ALMT) ==== Қорытынды ==== Дауыс беру кеше аяқталды. Біздің бітікшілер ары қарай не жасар екен? --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 16:18, 2014 ж. тамыздың 21 (ALMT)]] === [[Қатысушы:Bolatbek|Bolatbek]]=== Бұл админнің белсенділігі тура бір жылдан бері байқалмайды. Қазақша Уикипедияға сіңірген еңбегі ұшан-теңіз. Үлкен үміт күткен қатысушының бірі болды. Бірақ, белсенділігін тоқтатып, әрекет жасауды қойды. Өмір заңдылығына бағынып, Уикипедия админсі құқығынан айыруды ұсынамын. https://tools.wmflabs.org/xtools/adminstats/?project=kk.wikipedia.org&begin=2013-11-27&end=&uselang=kk Талқыға салу уақыт аралығы: 27.11.2014 — 17.12.2014 {{Админ белсенділігі|Bolatbek}} ==== Жақтаушы дауыс==== #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 15:10, 2014 ж. қарашаның 27 (ALMT)]] #{{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>FaбдyлFани</b></font></span>]] 15:29, 2014 ж. қарашаның 27 (ALMT)) #{{Қолдаймын}}---[[Қатысушы:Zhaksilik|Zhaksilik]] ([[Қатысушы талқылауы:Zhaksilik|талқылауы]]) 15:32, 2014 ж. қарашаның 27 (ALMT) #{{Қолдаймын}}---[[Қатысушы:Аслан Жукенов|Аслан Жукенов]] #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 01:11, 2014 ж. желтоқсанның 7 (ALMT) #{{Қолдаймын}} -- Сырлыбек 22:01, 2014 ж. желтоқсанның 7 (ALMT) #{{Қолдаймын}} Егер Уикипедияға қайтып келсе қайтадан админ статусын дауысқа салып береміз. НЗМ-нен ережені жақсы білетін админ сайлау керек. Өз сыныптастарымен жұмыс жасайтындай. --[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]]) 11:55, 2014 ж. желтоқсанның 10 (ALMT) #{{Қолдаймын}} жоғарыда айтылған сөзге келісемін --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 17:01, 2014 ж. желтоқсанның 12 (ALMT) #{{Қолдаймын}}. қайта оралып жатса сайлаусыз админ құқығын қайтарып берген жағдайда қолдаймын. ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:08, 2014 ж. желтоқсанның 12 (ALMT) #{{Қолдаймын}}. Пікірлерді оқып шықтым. Админ болып алып жоқ болып кетті демеңіздерші өтінем. ҰБТ-ға дайындық қызу жүріп жатыр, уақыт жоқ. Админ құқығынан айырам десеңіздер қарсы емеспін. Қайта оралып жатсам сайлаусыз админ құқығын берсеңіздер әрине)))))). Үміттерңізді ақтауға тырысам алдарыңызда берген сөзім әлі есімде--<font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылау)</font></span>]] 22:15, 2014 ж. желтоқсанның 19 (ALMT) ==== Қарсы дауыс ==== <s>#{{Қарсымын}} бұл тек сайлаудағы дауыс қарсылығы, бұл Нұрекеңе ешқандай қарсылық емес. Жаңа шыққан ережеге сай белсенділін тоқтатқанына екі жылдан асса стюарттар админ дәрежесінен талқылаусыз айырады. --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 15:53, 2014 ж. қарашаның 27 (ALMT)</s> #{{Қарсымын}} Әзірге құқығынан айыру қажеттілігін көріп тұрған жоқпын. [[Қатысушы:Alibek2030|Alibek2030]] ([[Қатысушы талқылауы:Alibek2030|талқылауы]]) 16:20, 2014 ж. қарашаның 27 (ALMT) <s>#{{Қарсымын}} Ойбаааай! Қойыңыздар Болатбек мырзаның Уикипедияның дамуына өте үлкен үлес қосты. Әлі қайтып келетін шығар күте тұрсаңыздаршы. --<font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылау)</font></span>]] 21:23, 2014 ж. қарашаның 27 (ALMT)</s> <s>{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:03, 2014 ж. қарашаның 27 (ALMT)</s> #{{Қарсымын}}--[[Қатысушы:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] ([[Қатысушы талқылауы:Alphy Haydar|талқылауы]]) 01:14, 2014 ж. желтоқсанның 7 (ALMT) #{{Қарсымын}} Әзірше күте тұрайық --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 03:31, 2014 ж. желтоқсанның 7 (ALMT) ==== Қалыс дауыс ==== #{{Қалыс қалдым}} — [[Қатысушы:Абылай|Абылай]] ([[Қатысушы талқылауы:Абылай|талқылауы]]) 20:06, 2014 ж. желтоқсанның 11 (ALMT) ==== Басқа пікірлер ==== Мен Болатбектің қалай және қандай жұмыс жасап жүргенін білмейді екенмін{{like|username=GanS NIS}}, сондықтан дауыстың қайсысын таңдау қиынырақ болып тұр. [[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 15:59, 2014 ж. қарашаның 27 (ALMT) Салиха, өзіӊіз айтқан {{Дәйексөз|...Болатбектің қалай және қандай жұмыс жасап жүргенін білмеймін...}} деген сөздерге мән беріӊізші. Дұрыстап ойланса жауабы бетінде тұр.--[[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>FaбдyлFани</b></font></span>]] 10:19, 2014 ж. қарашаның 28 (ALMT) :Болатбектің өз басына және админ ретіндегі жұмысына еш таласым жоқ. Өз басын танымаймын, ал админ ретіндегі жұмысына, қатысушы ретіндегі танымына, парасаттылығына дән ризамын. Біз, егер де Болатбектің админ ретіндегі құқығынан айыруды қазір қолдамайтын болсақ, онда қалған админдерге де өз қызметін атқармағаны үшін түк те істей алмайтын боламыз. Алдымен, Болатбекке істеп ал деп қарайды да тұрады. Жақын күндерде тағы бір-екі қатысушы өздерін админ дәрежесіне ұсынып қалады дейік. Олар сайланады да, ештеңе қылмайды екен, мета өзі үшін екі жылдан кейін админні құқығынан айырады екен деп алаңсыз кете беретін болады. Админ қылып бекерге сайлаймыз, егер оған ешқандай ықпал жасай алмайтын болсақ. --[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 17:46, 2014 ж. қарашаның 27 (ALMT)]] ::Аса құрметті админ мырзалар! Сіздерге айтар бір әӊгіме бар: жоғарыдағыдай тірлікті бастар алдында форумдарыӊда немесе ФБ–та өзара келісімге келіп алыӊдаршы. «Сен папаӊды жақсы көресіӊ бе, әлде мамаӊды ма?», – деген әлемдегі еӊ топас сұраққа жауап бере алмай отырған ана бала сияқты бізді жалтақтатып қойдыӊдар ғой. --[[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>FaбдyлFани</b></font></span>]] 23:08, 2014 ж. қарашаның 27 (ALMT) Пай-пай! Саяси бюроның мүшелері Лениннің ескерткішін алып тастаймыз дегенде өре түрегеліпті деп еді. Бұл да сол секілді болған екен, а?! [[File:Face-smile.svg|23px]] Жалпы, жігіттер, Уикипедия тарихында Болатбектің еңбегінің зор екендігін мен де білемін. Егерде, біз қазір осылай етпесек, онда әрекетсіз админдердің санын көбейтуге жол ашамыз. Шынынын айтқанда, не істейсің маған, кесетін жерің болса кесіп ал деп отырған админдеріміздің бар екендігі өтірік емес. Болатбек риза сіздерге, өзін қолпаштаушы, қолдаушы жұрттың бар екендігіне. Ол кісі егерде қайтып келер болса, үшінші айда қайтадан админ ретінде сайлауға ұсынатынымыз рас қой. Дауыс беру үдерісін ары қарай жалғастырып, ендігі жұмысты бірізділікке, Уикипедия дамуына арнағанымыз жөн болады. [[Қатысушы:Arystanbek]] "WikiMedia Kazakhstan" атты ұйым құру туралы ой айтып еді. Елеңдеп оны да күтіп келемін. Басымызды қосып, пікірлесуге админдер форумын ашып едік, оған да админдер қатысуға белсенділік танытпады. Осындай сайлауда, құқығынан айыру туралы талқылауда белсенділік танытқандарыңызға рахмет! Астыңғы беттегі Даниярға байланысты талқылауда Arystanbek-пен тіл қатысуларымыз жазылған. Бұл жолы да сол сөзді қайталағым келмейді. Жол болсын! --[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 09:23, 2014 ж. қарашаның 28 (ALMT)]] :Болатбекті ғана емес басқа да кейбір жоғалтып алғымыз келмейтін қатысушылар бар. Соның ішінде сізде барсыз. Біз бірнеше күн жоғалып кеткенде бұл кісі қайда кеткен бір сөзбен ренжітіп алдық па деп елеңдейміз. --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:53, 2014 ж. қарашаның 28 (ALMT) ::Ниетіңізге рахмет! Алладан қайтсын! Менің бастаған ісіме қолдау білдірулеріңізді сұраймын. Мұның себебін бірнеше мәрте түсіндіріп айтқанмын. Уикипедиядағы қажетсіз админдерді ысырып шығу үшін Болатбекті дәрежесінен айыру керек болып тұр. "Өзгелер қорқу үшін - өз адамыңды ұр" деген сөз бар емес пе?! Бұл да соның бір нұсқасы. Бұлай етпесек, шіріген, сасыған шалшықтың үстінде мүңкіп отыра беретіндігіміз хақ. Әлі де бір ойдағы тірліктер бар. Уикипедияның басқарылуын дұрыс жөнге қоя алмасақ, оның дамуын, күнделікті бақылауын тіптен әлсіретіп аламыз. Қатаң болмай, нәтижеге жетуіміз неғайбыл ма деп ойлаймын. --[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 18:00, 2014 ж. қарашаның 28 (ALMT)]] ==== Қорытынды ==== https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Permissions#Bolatbek.40kk.wikipedia бетінде Болатбектің админ құқығынан айыру құпталды. https://kk.wikipedia.org/wiki/Арнайы:Қатысушылар/sysop бетін қарауларыңызға болады. --[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 12:26, 2014 ж. желтоқсанның 29 (ALMT)]] === [[Қатысушы:Daniyar|Daniyar]]=== Бұл админнің белсенділігі сайланғалы бері тіптен төмен болып келеді. Ескерту хаты жіберілгелі 3 ай болды. Оянған секілді шамалап әрекет еткені болмаса, Уикипедия үшін пайдалы әрекеттер жасамады десе де болады. Әрекетінің төмендігін ескере келіп, админ құқығынан айыруды ұсынамын. https://tools.wmflabs.org/xtools/adminstats/?project=kk.wikipedia.org&begin=2014-01-31&end= Талқыға салу уақыт аралығы: 31.07.2014 — 20.08.2014 {{Админ белсенділігі|Daniyar}} ==== Жақтаушы дауыс ==== #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 16:55, 2014 ж. шілденің 31 (ALMT)]] #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Daur_s|Дәурен Сыздықоа 19:11, 2014 ж. шілденің 31 (AST)]] #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 19:41, 2014 ж. шілденің 31 (ALMT) #{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Ablay Tastankul|Абылай]] ([[Қатысушы талқылауы:Ablay Tastankul|талқылауы]]) 22:49, 2014 ж. шілденің 31 (ALMT) #{{Қолдаймын}} Басында қалық қалған едім енді талқылау нәтижесі бойынша құқықтын айырылуын қолдаймын. Бірақ өзінен сұраппедіңіздер--<font color="#009900">[[Қатысушы:Amankel'dy|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Amankel'dy|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылау)</font></span>]] 15:11, 2014 ж. тамыздың 1 (ALMT) #{{Қолдаймын}} қарсы дауыс берген едім алайда мен қателестім. --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>Тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 16:10, 2014 ж. тамыздың 1 (ALMT) #{{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 11:59, 2014 ж. тамыздың 4 (ALMT) ==== Қарсы дауыс ==== <s>#{{Қарсымын}} Мен қорқайын дедім админдеріміздің бәрін алып тастағанда не болады. Админдерді жаппай қысқартуды Сибом мырза бастап беріп еді менде бірнешеуін ұсынып едім бұл өзі белең алып бара жатқан ауру сияқты. Кейбір уикилерде екі жыл жоламай кеткендерді де көп ойланып толғанып барып бірақ дәрежесінен айырады екен. Менің Даниярға ескерту жасағаным тек ойландыру үшін ғана жасаған әрекетім еді. Менде де алты ай кіруге мүмкіндік болмай қалған жағдайда менің басыма да түсетін жағдай сияқты. Жастарға орындарын босатып беру керек дейсіздер орын бостатпай-ақ админ болып сайлана берулеріңізге болады ғой. Орынды босатып барып бірақ отыратын бұл қандай да бір жұмыс орны емес қой. Мысалы президент біреу ғана болады деген сияқты. Админ дәрежесі дегеніміз президентті орынынан алмайынша президент болып сайланбайтындай нәрсе емес қой. Менде кәрі болып тұрғам жоқ әлі жаспын --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>Тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 12:51, 2014 ж. тамыздың 1 (ALMT)</s> #{{Қарсымын}} Белсенділігі Ашина мен Болатбектен жоғары. Олардан админ статус алмадық. Данияр алты айда админ ретінде 39 -ндеу жасады Аз емес.--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]]) 19:24, 2014 ж. тамыздың 1 (ALMT) :Басқа пікірлер бөліміне қарауыңызға болады. Бұл әңгіме қозғалып қойған. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 19:29, 2014 ж. тамыздың 1 (ALMT)]] #{{Қарсымын}}, әкiмшiлер аз, ал жұмыс көп.--[[Қатысушы:Malbakov Korkem Shamshievih|Көркем]]/[[Қатысушы талқылауы:Malbakov Korkem Shamshievih|талқ]] 20:43, 2014 ж. тамыздың 1 (ALMT) #{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылауы]]) 09:12, 2014 ж. тамыздың 3 (ALMT)Madi Dos ==== Қалыс дауыс ==== :<s>#{{Қалыс қалдым}} Өңдемелер саны - 8 163 екен. Сіңірген еңбегі бар секліді. Алайда белсенділік шынымен төмендеп кетіпті, тіпті соңғы 30 күн ішінде тек 2 өңдеме. Бірақ әлі де белсенділік көрсетер... Әлде 3 ай - ауқымды мерзім бе? --<font color="#009900">[[Қатысушы:Amankel'dy|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Amankel'dy|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылау)</font></span>]] 22:42, 2014 ж. шілденің 31 (ALMT)</s> ::Өз басым отбасылы адам болғандықтан кейде мен де бірнеше ай Уикипедияға кірмей кететінім бар, сол жағынан алғанда админлік құқықтан айырмаған дұрыс. Әйтсе де, егер админ соңғы алты айда көзге ілігерлік еңбек етпесе оны құқығынан айырған дұрыс - жоғары да айтылғандай жастарға орын беру керек. Оның үстіне бізге санынан да сапасы жақсырақ болар еді. --[[Қатысушы:Ulan|UlanMukash]] ([[Қатысушы талқылауы:Ulan|талқылауы]]) 23:31, 2014 ж. шілденің 31 (ALMT) :::Біз де отбасылы, жұмыс басты жанбыз. Уикипедияға уақыт тауып кіреміз. Ал, бұл админ сайлануының өзі өз қалауымен емес, итермелеумен түскен болатын. Сол уақыттан бері жылға жуық уақыт болды. Одан бұрын да ол кісі белсенділігін азайтып, қызығушылығын жоғалтқан қатысушыға ұқсайды. Рас, сайлаудың қорытындысын алу қиын болды. Енді құлықсыз қатысушының дәрежесін алып, басқа құлықты қатысушыға беруді ұсынамын. Жақын маңда хабар беретін шығармын. Онымен келісіп алайын. --[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 09:12, 2014 ж. тамыздың 1 (ALMT)]] #{{Қалыс қалдым}} [[Қатысушы:Alibek2030|Alibek2030]] ([[Қатысушы талқылауы:Alibek2030|талқылауы]]) 09:09, 2014 ж. тамыздың 1 (ALMT) ==== Басқа пікір ==== :Админ құқынан айыру туралы дауыс саны жеткіліксіз болғандықтан, келесі админдердің құқынан айыру 3 ай уақыт өткеннен кейін, ең ерте дегенде 2014 жылдың қыркүйек айының аяғына таман өткізілсе дұрыс болады. Олар: [[Қатысушы:Bolatbek|Bolatbek]] және [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]. Әрине, бұл ұсынысқа бірқатар қатысушылар қарсы болуы мүмкін. Олар Уикипедия дамуы үшін ерекше еңбек еткен, оларға ескерткіш қою керек, болмаса бұл құқынан айыруға болмас деп. Өмір заңдылығы солай болғандықтан, кейінгі жас толқынға орын беру үшін, даму жолын жалғастыру үшін солай еткеніміз ләзім болады деп есептеймін. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 16:52, 2014 ж. шілденің 31 (ALMT)]] ::<s>Ендігі админ құқығынан айыру талқылауларына тек қарсы дауыс бергім келеді. Өйткені ондай жағдай менің басыма да келіп қалуы мүмкін. Тіптен енді админ болып сайланғандар мен қазіргі админдерді құқығынан айыруға бойкот жариялау туралы талқылау бастағым келіп отыр. Бұл мүлде сізге қарсылығым емес, бір тартыстарда сізге жақтассам кейде сізге қарсы шығуға тура келіп қалатын жағдайлар болып қалып жатады оны өзіңізде білерсіз. Сондықтан сізден мың мәрте кешірім сұрай отырып бойкот жариялау туралы талқылауды бастаймын. --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>Тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:09, 2014 ж. тамыздың 1 (ALMT)</s> :::<s>Оның үстіне жоғарыда атап өткен админдерге қатысты талқылау өтті емес пе? Болатбекке көп қатысушы дәрежесінен айыруға қарсы болды емес пе? Ал Ашина мырзаға тек үш жақтаушы дауыспен тоқтап қалған екен. --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>Тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:12, 2014 ж. тамыздың 1 (ALMT)</s> :Жақсы, сайлауды доғарайық, талқылауды доғарайық. Мораторий жариялайық. Алға басудың орнына артқа тартудың не керегі бар?! Біз Даниярдың сайлануына қатысқанбыз. Бірақ, ол құлықсыз түскендіктен бе, әлде басқа желілерге шығып кеткендіктен бе, өз дәрежесінде қызметін атқара алмады. Мен келгелі 1,5 жылдан асты. Қаншама өзгерістер болды. Қуанамын. Сол үрдісті сақтау керек. Ережелерді орындамайтын болсақ, не үшін қабылдадық. Соңғы алты айда админнің админлік әрекеттерінің саны 50-ден аспаса, оған ескерту беріледі, ескерту алғаннан соң 3 айдың ішінде өз статистикасын жақсартпаса админ құқығын алу туралы ұсыныс жасалады. Оны жасамасақ, онда Ереженің керегі не? Ережесіз-ақ жұмыс жасайық, тәртіптің керегі не, вандализм жасай берейік. Админнің керегі не, сайланып ал да, ордень-медаль сияқты тағып жүре бер. Бұдан бұрын да админдер құқығынан айрылған. [[Қатысушы:Arruah|Arruah]]-ты құқығынан айырғанда ол: "Блудный сын вернулся, прошу вернуть флаг" дегенде "Біріншіден, админ дәрежесі дауыс беру арқылы жүреді, екіншіден, кандидатқа қойылатын минималды талаптармен танысыңыз" деген жоқ па еді [[Қатысушы:Bolatbek|Bolatbek]]. Осының бәрін ескере келіп, бұл іс тоқтатуға жатпайтын, күнделікті бақылап отыратын жұмыс деп есептеймін. Егер де, ол админ өзін сайлаған қауымды сыйлайтын болса, "Менде осындай жағдай болып тұр" деп жеке бетіне немесе талқылау бетіне "уики-демалыс" үлгісін қойып бара берсін. Онда әңгіме жоқ. Ал, бірінші мәрте құқығынан айыру туралы талқылауда қатысушылар қарсы болса, екінші мәрте дауыс беруді 3 айдан соң өткізу дұрыс деп санаймын. Ол дауыс беруде админ құқығынан айыруға қауым қарсылық білдірсе, онда мәңгілік админ-ақ болып қалсын. Біздің жақсы көруіміз, ұнатпауымыз ешкімді ерекше жағдайға жібермеуі керек. Уики-ді дамыту арқылы барша уикипедияшылар дамыса деген ой меніке. Қалғанын өздеріңіз біліңіздер. Bolatbek-ті бітікшілікке сайлайтын-ақ жігіт еді, хабарсыз кетті. Демек, әлем өзгеріп жатқанда, біздің де көсемдерді іріктеп отыруымыз керек шығар деген ой ғой меніке. Админ санының көптігіне емес, сапасының жақсылығына қуанайық. Мерзімі өтіп кеткен тауарға кім қызықсын. Ал, сіздің қауіптенуіңізге жол болсын! Оны мен істемей-ақ қояйын, кейін шыққан белсендінің бірі істемесіне кім кепіл?! Менің пәлен еңбегім бар еді деген ақталуымызды кейінгі толқын тыңдай ма?! Ол кімге де болса, басына келетін іс қой, осыны айтып, бастап отырған менің басыма да келеді. Мен айтарымды айтып болдым. --[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 15:57, 2014 ж. тамыздың 1 (ALMT)]] ::Жарайды, сіздікі жөн. Менікі шынымен байбалам болып кетіпті. [[File:Face-smile.svg|23px]]. Сізге осы жерде бір ғана сын айтсам бола ма? Ашулансаңыз да сауатты жазсаңыз жақсы болар еді. Сіз өте сауатты жазушы едіңіз мына жерде тілім бұралып кетті. Мен дауысымды қайтадан өзгертемін. Мен жоғалып кетіп админ дәрежесінен айырылып қалып жатсам, қайта оралғанда міндетті түрде қайта сайланғым келеді. Бірақ, жоғалып кеткендіктен маған ешкім дауыс бермей қоюы мүмкін. Егер админ статусымнан айырылып қайтадан админ болуға кепілдік болса мен бұлай қорықпас едім [[File:Face-wink.svg|23px]]. --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>Тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 16:09, 2014 ж. тамыздың 1 (ALMT) :::Маған негізі админдік мәнсап үшін емес, қызығушылық үшін ғана керек. Кейбіреулер сияқты ештеңе өндіріп жатпаса да басқа сайттар әлеуметтік желілерде мен Қазақша Уикипедия админсімін деп жазып қоятындардың қатарында емеспін. --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>Тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 16:15, 2014 ж. тамыздың 1 (ALMT) {{Орындалды}}[[File:Face-smile.svg|23px]] --[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 16:37, 2014 ж. тамыздың 1 (ALMT)]] :Түсінсем бұйырмасын не орындалды? [[File:Face-grin.svg|23px]] --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>Тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 16:24, 2014 ж. тамыздың 1 (ALMT) ::Ааа енді түсіндім. --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>Тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 16:25, 2014 ж. тамыздың 1 (ALMT) ==== Қорытынды ==== Дауыс беру кеше аяқталды. Біздің бітікшілер ары қарай не жасар екен? --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 16:18, 2014 ж. тамыздың 21 (ALMT)]] === [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]=== Бұл бітікшінің белсенділігі [[Қатысушы:GaiJin| GaiJin]] -нен де төмен: https://toolserver.org/~vvv/adminstats.php?wiki=kkwiki_p&tlimit=15778800&uselang=kk Дауыс беру уақыт аралығы: 22.05.2014 — 11.06.2014 {{Админ белсенділігі|Ashina}} ==== Жақтаушы дауыс ==== #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]]) 19:25, 2014 ж. мамырдың 22 (ALMT) #{{Қолдаймын}} -- '''[[Қатысушы:Daniyar|<span style="color:#00ABC2; font-family:Arial; font-size:110%">Daniyar</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Daniyar|<span style="color:#FF8C00">@</span>]]</big>}''' 23:58, 2014 ж. мамырдың 22 (ALMT) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 08:47, 2014 ж. мамырдың 23 (ALMT)]] #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Daur_s|Дәурен Сыздықоа 19:11, 2014 ж. шілденің 31 (AST)]] ==== Қарсы дауыс ==== ==== Қалыс қалдым ==== ==== Басқа пікірлер ==== Админ құқынан айыру туралы дауыс саны жеткіліксіз болғандықтан, келесі админдердің құқынан айыру 3 ай уақыт өткеннен кейін, ең ерте дегенде 2014 жылдың қыркүйек айының аяғына таман өткізілсе дұрыс болады. Олар: [[Қатысушы:Bolatbek|Bolatbek]] және [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]. Әрине, бұл ұсынысқа бірқатар қатысушылар қарсы болуы мүмкін. Олар Уикипедия дамуы үшін ерекше еңбек еткен, оларға ескерткіш қою керек, болмаса бұл құқынан айыруға болмас деп. Өмір заңдылығы солай болғандықтан, кейінгі жас толқынға орын беру үшін, даму жолын жалғастыру үшін солай еткеніміз ләзім болады деп есептеймін. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 16:52, 2014 ж. шілденің 31 (ALMT)]] === [[Қатысушы:GaiJin|GaiJin]] & [[Қатысушы:GaiJinBot|GaiJinBot]] === Бітікші құқығынан айыру үшін дауыс беру мына бетте жүріп жатыр: {{bg|yellow|''[[Уикипедия:Бітікші құқынан айыру]]''}}. Бұл қатысушы белсенділігін тоқтатқандықтан ботымен қоса админ дәрежесінен айыру керек. Дауыс беру уақыт аралығы: 16.05.2014 — 05.06.2014 {{Админ белсенділігі|GaiJin}} ==== Жақтаушы дауыс ==== #{{Қолдаймын}} --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>]][[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|Tan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' 08:27, 2014 ж. мамырдың 16 (ALMT) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 08:47, 2014 ж. мамырдың 16 (ALMT)]] #{{Қолдаймын}} -- '''[[Қатысушы:Daniyar|<span style="color:#00ABC2; font-family:Arial; font-size:110%">Daniyar</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Daniyar|<span style="color:#FF8C00">@</span>]]</big>}''' 10:05, 2014 ж. мамырдың 16 (ALMT) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Ablay Tastankul|Абылай]] ([[Қатысушы талқылауы:Ablay Tastankul|талқылауы]]) 10:06, 2014 ж. мамырдың 16 (ALMT) #{{Қолдаймын}} Бұл кісіні тіпті танымаймын, оған қарсы шығатын себебім де жоқ, алайда ақыры белсенділігі төмен болса онда админ құқығынан айыру қажет деп ойлаймын. --[[Amankel'dy|<font color="#009900">'''''Amankel'dy'''''</font>]] [[Қатысушы талқылауы:Amankel'dy|_{<font color="#0000FF">'''''Talk'''''</font>}]] 22:41, 2014 ж. мамырдың 18 (ALMT) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Malbakov Korkem Shamshievih|Көркем]]/[[Қатысушы талқылауы:Malbakov Korkem Shamshievih|талқ]] 18:04, 2014 ж. мамырдың 19 (ALMT) #{{Қолдаймын}} ----[[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 18:51, 2014 ж. мамырдың 19 (ALMT) #{{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:57, 2014 ж. маусымның 2 (ALMT) ==== Қарсы дауыс ==== ==== Қалыс қалдым ==== ==== Басқа пікірлер ==== Дауыс беруге құғһқығым барма???--[[Қатысушы:Amankel'dy|<font color="#009900">'''''Amankel'dy'''''</font>]] [[Қатысушы талқылауы:Amankel'dy|_{<font color="#0000FF">'''''Talk'''''</font>}]] 10:05, 2014 ж. мамырдың 16 (ALMT) :Болғанда қандай!--Нұрлан Рахымжанов 10:08, 2014 ж. мамырдың 16 (ALMT) ==== Қорытынды ==== Шешiм? --[[Қатысушы:Бегулы Отагасы]] 21:44, 2014 ж. маусымның 5 (ALMT) :Ғаламдық стюардтарға шешім шығартуды сұрау қажет деп есептеймін. Осы дауыс жетеді деп ойлаймын. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 09:25, 2014 ж. маусымның 10 (ALMT)]] ::[[https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Permissions#Requests| Ғаламдық стюардтарға қорытынды шешім беру сұралды]] --[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 15:32, 2014 ж. маусымның 19 (ALMT)]] === [[Қатысушы:Bolatbek|Bolatbek]] === Дауыс беру уақыт аралығы: 19.05.2014 — 09.06.2014 {{Админ белсенділігі|Bolatbek}} ==== Жақтаушы дауыс ==== #{{Қолдаймын}} ----[[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 18:51, 2014 ж. мамырдың 19 (ALMT) ==== Қарсы дауыс ==== * последняя правка была 2013 ж. қарашаның 17 #{{Қарсымын}} Себебі, [https://kk.wikipedia.org/wiki/Қатысушы_талқылауы:Bolatbek# Админ ретіндегі статистика туралы] және жеке почтасына ескерту хат жолданған. Әлі 30 шілдеге дейін уақыт бар(Я, оставил сообщение об улучшений статистики на странице обсуждения Болатбека, и плюс отправил на личную почту)--[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 20:14, 2014 ж. мамырдың 19 (ALMT)]] #{{Қарсымын}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:03, 2014 ж. мамырдың 19 (ALMT) #{{Қарсымын}} Әңгіме уақыт-пақытта емес, оның қаншалықты еңбек жасағанына байланысты. Қазір админдерді (бітікші емес) қозғаудың қажеті жоқ. Статустан айырайын десең, бұрыннан бері Қазақша Уикипедияның шаруасын тындырған админдер бір қатарда болса, енді жас админдерге тиісейін десең, олар статусты жаңадан алған және әлі де мүмкіндіктері көп. Енді кімдер қалды? Әрине бітікшілер, бірінші GaiJin емес, Ashina есімді уикишілді статусынан айыру керек. Оның осы уақытқа шейін не бітікшіге, не админге жетерліктей жұмыс жасамаған. Ең бастысы бітікшілердің шаруасын тындырып алайық, сосын болды. "Статусынан айырайық, мынаның бітіріп жатқан жұмысы жоқ" деп әңгімені көбейткенше, бірден нақты шаруаларға кірісуіміз керек! -- '''[[Қатысушы:Daniyar|<span style="color:#00ABC2; font-family:Arial; font-size:110%">Daniyar</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Daniyar|<span style="color:#FF8C00">@</span>]]</big>}''' 19:01, 2014 ж. мамырдың 21 (ALMT) #{{Қарсымын}} Бұндай Уикипедияға прогресс әкелетін қатысушыларды админ құқығынан айыруға мүлдем болмайды!!! Оның үстіне бұл кісі әлі жас буынға жатады, ақыл жастан, асыл тастан деген бар емес пе?! --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>]][[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|Tan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' 14:20, 2014 ж. мамырдың 22 (ALMT){{like|username=Нұрлан Рахымжанов}} #{{Қарсымын}} Барлығы жоғарыда жазылған (Все уже написано выше)--[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 16:55, 2014 ж. мамырдың 22 (ALMT) #{{Қарсымын}}--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]]) 09:56, 2014 ж. мамырдың 23 (ALMT) #{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Malbakov Korkem Shamshievih|Көркем]]/[[Қатысушы талқылауы:Malbakov Korkem Shamshievih|талқ]] 13:50, 2014 ж. маусымның 2 (ALMT) ==== Қалыс қалдым ==== ==== Басқа пікірлер ==== ==== Қорытынды ==== :Қарсы дауыс көп болғандықтан админ дәрежесінен айырылуына еш негіз жоқ. --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>Тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 12:09, 2014 ж. маусымның 21 (ALMT) === [[Қатысушы:Polat Alemdar|Polat Alemdar]] === Бұл қатысушы [https://toolserver.org/~vvv/adminstats.php?wiki=kkwiki_p&tlimit=15778800&uselang=kk жарты жылдан бері бірде-бір рет админлік әрекет жасамағандықтан] админ құқығынан айыру керек. Бұрында ескерту жасалған содан бері де еш нәтиже болған жоқ. [[Уикипедия:Админ_құқығынан_айыру/Мұрағат#Polat_Alemdar|Мында]] админ құқығынан айыру туралы сайлау өткен еді мен қарсы дауыс берген едім, одан бері де көп уақыт өтті ешқандай оң өзгеріс болмады. Дауыс беру уақыты 1.05.2014-21.05.2014 {{Админ белсенділігі|Polat Alemdar}} ==== Жақтаушы дауыс ==== # {{Қолдаймын}} --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>]][[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|Tan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' 16:37, 2014 ж. мамырдың 1 (ALMT) # {{Қолдаймын}} -- '''[[Қатысушы:Daniyar|<span style="color:#00ABC2; font-family:Arial; font-size:110%">Daniyar</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Daniyar|<span style="color:#FF8C00">@</span>]]</big>}''' 23:00, 2014 ж. мамырдың 1 (ALMT) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Бегулы Отагасы]] 8:22, 2014 ж. мамырдың 2 (ALMT) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Габдулгани НИШ ХБН]] 19:42, 2014 ж. мамырдың 2 (ALMT) # {{Қолдаймын}} -- --[[Қатысушы:Qarakesek|Qarakesek]] ([[Қатысушы талқылауы:Qarakesek|талқ]]) 20:23, 2014 ж. мамырдың 2 (ALMT) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Amankel'dy|<font color="#009900">'''''AmanKel'dy'''''</font>]] [[Қатысушы талқылауы:Amankel'dy|_{<font color="#0000FF">'''''Talk'''''</font>}]] 23:33, 2014 ж. мамырдың 2 (ALMT) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 09:34, 2014 ж. мамырдың 4 (ALMT)]] # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Malbakov Korkem Shamshievih|Көркем]]/[[Қатысушы талқылауы:Malbakov Korkem Shamshievih|талқ]] 12:04, 2014 ж. мамырдың 4 (ALMT) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқ]]) 12:55, 2014 ж. мамырдың 4 (ALMT) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 18:06, 2014 ж. мамырдың 4 (ALMT) # {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:20, 2014 ж. мамырдың 4 (ALMT) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқ]]) 22:28, 2014 ж. мамырдың 4 (ALMT) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Ablay Tastankul|Абылай Тастанқұл]] ([[Қатысушы талқылауы:Ablay Tastankul|талқ]]) 21:01, 2014 ж. мамырдың 6 (ALMT) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Әлинұр|Сәбиттің Әлинұры]] ([[Қатысушы талқылауы:Әлинұр|талқылауы]]) 00:06, 2014 ж. мамырдың 10 (ALMT) # {{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Alibek2030|Alibek2030]] ([[Қатысушы талқылауы:Alibek2030|талқылауы]]) 09:08, 2014 ж. мамырдың 13 (ALMT) ==== Қарсы дауыс ==== ==== Қалыс қалдым ==== ==== Басқа пікірлер ==== Бұл кісінің орысша айтқанда ''уважительная причинасы'' бар ғой. Сондықтан артынан шешім қабылдап админ құқығын алып тастаған ұят болмайма?--[[Қатысушы:Amankel'dy|<font color="#009900">'''''AmanKel'dy'''''</font>]] [[Қатысушы талқылауы:Amankel'dy|_{<font color="#0000FF">'''''Talk'''''</font>}]] 21:19, 2014 ж. мамырдың 1 (ALMT) :{{start citation}}«Өзімнің сабағым яғны соңғы курста оқып, дипломымды жазып әлек болып жүрмін. Сондықтан бос қол тиетіндей уақытта болған жоқ. Алам десеңіз алыңыздар, менің қарсылығым жоқ.»{{end citation|қайнары= Polat Alemdar (talk) 00:03, 2013 ж. сәуірдің 6 (ALMT)}} — деген екен. Сен айтқандай дәлелді себебінің уақыты өтті яғни күші жойылған. Және қарсылығы жоқ екенін де айтыпты. --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>]][[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|Tan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' 21:51, 2014 ж. мамырдың 1 (ALMT) ::ЕЕЕ. Онда барлығы түсінікті. --[[Қатысушы:Amankel'dy|<font color="#009900">'''''AmanKel'dy'''''</font>]] [[Қатысушы талқылауы:Amankel'dy|_{<font color="#0000FF">'''''Talk'''''</font>}]] 23:33, 2014 ж. мамырдың 2 (ALMT) ==== Қорытынды ==== Жаһандық стюардтарға [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Permissions#Polat_Alemdar.40kk.wikipedia өтініш] білдірдім. Админ мәртебесін алып тастау әрекеті қысқа мерзім ішінде орындала жатар. --[[Қатысушы:Qarakesek|Qarakesek]] ([[Қатысушы талқылауы:Qarakesek|талқылауы]]) 20:48, 2014 ж. мамырдың 13 (ALMT) :Тағы бір-екі админні админ дәрежесінен айыру керек. Менше Гайжин мырзаны админ және бітікші дәрежесінен, ботының админ дәрежесінен қоса айыру керек (белсенді болмағаны үшін бізге ренжімейтін шығар, өмірдің заңы сол ескіні жаңа басып отыру керек). Сөйтіп жаңа админге үміткерлікке дайындай беруіміз керек сияқты. Әзірге админге лайық, бірақ Уикидің кейбір жақтарын жақсы түсіне бермейтін [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] мырзаны атап өтер едім. Бірақ админ дәрежесіне өз атын өзі ұсынған жөн. --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>]][[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|Tan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' 21:00, 2014 ж. мамырдың 13 (ALMT) ::Жаман айттыңыздар! Уикидің көптеген жағдайларын түсінемін. Кейбір көзқарастарын өзгертім-ақ келеді. Бұл қазір екі-екі ғана админнің қатысуымен жұмысын атқарып келе жатқан желкенсіз кеме секілді. Желкені жоқ, айдынға шығып кете алмайды. Есіп келеді, бірлі-жарым қатысушылар демеуімен. Бағытын бұратын, екінші дем беретін капитаны, басқа да да матростары жетіспейді. Админнің саны 6-7-ге азайса, төрешілер комитетін сайласақ, сонда барып істің бағыты жобаға келеді деп ойлаймын. Админ болғым-ақ келеді, жұмыс басты адаммын. Сайланған соң белсенділігім төмендеп кетсе, қырықтың қырқасына шыққанда ұятқа қалар, берекесіз атанудан сақтанамын. Айтпақшы, әзілге жаным жақын болса керек, беташардың, тойдың асабасы болып жүргенде жұққан ауру ол. Қазір қалып келеді. "дөкей" деген секілді теңеулерді айтамын.--[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 21:10, 2014 ж. мамырдың 13 (ALMT)]] :::Сіздің уикидің даму үрдісін, кедергілерін, бағыт-бағдарын жақсы түсінетініңізді білемін. Алайда менің айтпағым кейбір білмей жасап қоятын әрекеттеріңізді <small>(әдейі емес білмегендіктен жасаған әрекетер бұзаылыққа жатқызылмайды)</small> меңзеген едім және үлгі жасауда, нұсқаулықтар жасауда қатысушыларға бағыт-бағдар беруде әлі де біраз тәжірибе жинақтауыңыз керек. Бірақ бұны админ қызметіңізге кіріскенде де орынын толтыруға болады. Парашюттен секіруді парашюттан секіру сәтінде үйренетіні сияқты админ қызметіне қызу кіріскенде түсінбейтін нәрселеріңізді түсінерсіз. Басқа қатысушыларға да түсінбегенін түсіндіретін деңгейге жетерсіз. Дегенмен админ болсаңыз өзіңіз ойлағандай емес абыроймен атқара алатыныңызға сенемін. --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>]][[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|Tan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' 22:13, 2014 ж. мамырдың 13 (ALMT) ::Жақсы, келесі ай тусын, сол уақытта ұсыныс жасармын. Оған дейін тағы бір-екі админні қысқартайық. [[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 09:09, 2014 ж. мамырдың 14 (ALMT)]] :I've removed the user's rights per request on meta. (Мен пайдаланушының құқықтарын үшін сұранысты баста meta орын алмастырдым.) [[Қатысушы:Ajraddatz|Ajraddatz]] ([[Қатысушы талқылауы:Ajraddatz|талқылауы]]) 08:37, 2014 ж. мамырдың 14 (ALMT) == Админ құқығынан айыру 2013 == '''Дауыс беру уақыты: 5 сәуір 2013 - 5 маусым''' === [[Қатысушы:Nick jan|Nick jan]] === Не активный Админ, за всё время сделал только [https://toolserver.org/~vvv/adminstats.php?wiki=kkwiki_p&uselang=kk 7] правок, в том числе 6 удалений и одну блокировку. ====Жақтаушы дауыс==== # {{Қолдаймын}}----[[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|talk]]) 23:00, 2013 ж. сәуірдің 5 (ALMT) # {{Қолдаймын}}----[[Қатысушы:Ulan|UlanMukash]] ([[Қатысушы талқылауы:Ulan|talk]]) 23:44, 2013 ж. сәуірдің 5 (ALMT) # {{Қолдаймын}} шынымен де тек 7 админлік әрекет жасапты -- '''[[User:Bolatbek|<span style="color:green; font-family:Comic Sans MS; font-size:107%">Bolatbek</span>]]''' 00:09, 2013 ж. сәуірдің 6 (ALMT) # {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:59, 2013 ж. сәуірдің 6 (ALMT) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|talk]]) 15:25, 2013 ж. сәуірдің 8 (ALMT) # {{Қолдаймын}} [[Қатысушы:GaiJin|GaiJin]] ([[Қатысушы_талқылауы:GaiJin|Хабарласу]]) 20:45, 2013 ж. сәуірдің 19 (ALMT) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Qarakesek|Qarakesek]] ([[Қатысушы талқылауы:Qarakesek|talk]]) 04:49, 2013 ж. сәуірдің 20 (ALMT) ====Қарсы дауыс==== # {{Қарсымын}} Уикипедия үшін біраз жұмыс атқарды, бұл жігіттің де жағдайын түсінуге болады. Диплом - ойыншық емес! -- '''[[Қатысушы:Daniyar|<span style="color:#00ABC2; font-family:Candara; font-size:130%">Daniyar</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Daniyar|<span style="color:#FF8C00">@</span>]]</big>}''' 17:54, 2013 ж. сәуірдің 6 (ALMT) ====Қалыс қалдым==== #{{Қалыс қалдым}}--''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>]][[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|Tan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' 00:50, 2013 ж. сәуірдің 6 (ALMT) #{{Қалыс қалдым}}--[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|talk]]) 09:19, 2013 ж. сәуірдің 6 (ALMT) ====Пікір==== Мен де [[Қатысушы:Polat Alemdar|Polat Alemdar]] сияқты диплом жазып жатырмын. [[User:Bolatbek|<span style="color:green; font-family:Comic Sans MS; font-size:107%">Bolatbek</span>]] мені де түсінетін шығарсыp. Негізі админлікке лайық жұмыс жасамағанымды мойындаймын. Бірақ бекер жүрмедік, Уикипедиядан шетте Facebook пен Twitter әлеуметтік желілерінде барынша жарнама жасап, халықтың осы Уикипедияға қызығушылығын аз да болса арттыруға ат салыстық деп айта аламын. -- [[Қатысушы:Nick jan|Nick jan]] 09:13, 2013 ж. сәуірдің 6 (ALMT) === [[Қатысушы:Polat Alemdar|Polat Alemdar]] === Не активный Админ, последняя [http://kk.wikipedia.org/wiki/Арнайы:Үлесі/Polat_Alemdar правка] была 4 месяца назад. ====Жақтаушы дауыс==== # {{Қолдаймын}}----[[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|talk]]) 23:00, 2013 ж. сәуірдің 5 (ALMT) ====Қарсы дауыс==== # {{Қарсымын}} Нұрсұлтанды түсінуге болады дипломын жазып жатр және тек 4 ай болыпты (6 ай болу керек қателеспесем) -- '''[[User:Bolatbek|<span style="color:green; font-family:Comic Sans MS; font-size:107%">Bolatbek</span>]]''' 00:13, 2013 ж. сәуірдің 6 (ALMT) # {{Қарсымын}}--''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>]][[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|Tan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' 00:50, 2013 ж. сәуірдің 6 (ALMT) # {{Қарсымын}} Себебі өңдеу статистикасы өте жақсы -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:58, 2013 ж. сәуірдің 6 (ALMT) # {{Қарсымын}}--[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|talk]]) 08:25, 2013 ж. сәуірдің 6 (ALMT) # {{Қарсымын}} пікірлерге қосыламын -- '''[[Қатысушы:Daniyar|<span style="color:#00ABC2; font-family:Candara; font-size:130%">Daniyar</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Daniyar|<span style="color:#FF8C00">@</span>]]</big>}''' 17:51, 2013 ж. сәуірдің 6 (ALMT) ====Пікір==== Мен бекерден бекер кетіп қалған жоқпын. Өзімнің талқылау бетімде ұзаққа кетіп қалғанымды мәлімет қалдырдым. Өзімнің сабағым яғны соңғы курста оқып, дипломымды жазып әлек болып жүрмін. Сондықтан бос қол тиетіндей уақытта болған жоқ. Алам десеңіз алыңыздар, менің қарсылығым жоқ. --[[Қатысушы:Polat Alemdar|Polat Alemdar]] ([[Қатысушы талқылауы:Polat Alemdar|talk]]) 00:03, 2013 ж. сәуірдің 6 (ALMT) === [[Қатысушы:Bekus|Bekus]] === Не активный Админ, сделавший большой вклад, но последняя [http://kk.wikipedia.org/wiki/Арнайы:Үлесі/Polat_Alemdar правка] была 7 месяца назад (не считая правки на своей странице) ====Жақтаушы дауыс==== # {{Қолдаймын}}----[[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|talk]]) 23:00, 2013 ж. сәуірдің 5 (ALMT) # {{Қолдаймын}} Бұл кісі админ ретінде бірталай жұмыстарды атқарып тастады. Егер өзі қарсы болса мен де дауысымды өзгертемін. -- '''[[User:Bolatbek|<span style="color:green; font-family:Comic Sans MS; font-size:107%">Bolatbek</span>]]''' 00:17, 2013 ж. сәуірдің 6 (ALMT) # {{Қолдаймын}} Талқылау бетінде [[Қатысушы талқылауы:Bekus#Админ?]] админ дәрежесі алып тасталуына қарсы емеспін деген екен --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>]][[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|Tan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' 00:50, 2013 ж. сәуірдің 6 (ALMT) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Qarakesek|Qarakesek]] ([[Қатысушы талқылауы:Qarakesek|talk]]) 01:29, 2013 ж. сәуірдің 6 (ALMT) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|talk]]) 08:32, 2013 ж. сәуірдің 6 (ALMT) #{{Қолдаймын}} ұйықтап қалған админ -- '''[[Қатысушы:Daniyar|<span style="color:#00ABC2; font-family:Candara; font-size:130%">Daniyar</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Daniyar|<span style="color:#FF8C00">@</span>]]</big>}''' 17:49, 2013 ж. сәуірдің 6 (ALMT) ====Қарсы дауыс==== ====Қалыс қалдым==== {{Қалыс қалдым}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:00, 2013 ж. сәуірдің 6 (ALMT) === Барлығы бойынша === ====Жақтаушы дауыс==== # {{қолдаймын}}! Админдердің салғырттығынан қазақша Уикипедияға неше түрлі сандырақтар «мақала» ретінде еніп кетуде және оларды жоюмен ешкім айналыспайды. Белсенді болмаса бұл админдерге ондай атақтың не керегі бар? --[[Қатысушы:Esetok|Esetok]] ([[Қатысушы талқылауы:Esetok|talk]]) 21:28, 2013 ж. сәуірдің 20 (ALMT) ====Қарсы дауыс==== # {{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Malbakov Korkem Shamshievih|Malbakov Korkem Shamshievih]] ([[Қатысушы талқылауы:Malbakov Korkem Shamshievih|talk]]) 06:15, 2013 ж. сәуірдің 6 (ALMT) #{{Қарсымын}} Админ міндеттерің анықтағанға дейін қарсымын.--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|talk]]) 15:08, 2013 ж. сәуірдің 8 (ALMT) ==== Басқа пікірлер ==== Админ болған қатысушы міндеттерін анықтау керек. Мысалы айына Х админлік өңдеу жасауы керек. Дауыс берумен шешетің болсақ оның мерзімің, қанша дауыспен құқықтан айырылуы керек соны анықтау керек.--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|talk]]) 00:14, 2013 ж. сәуірдің 6 (ALMT) :Менің пікірімше, админ өз мәртебесіне лайықты қызмет жасауы керек. Сондықтан әрбір админ ұстанатын ережелер де болуы шарт. Көп ойланбай, орысша уикипедия [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B ережелерін] бағалап көрейік. Керек болса, қазақша уикипедия жағдайларына бейімдеп қабылдайық. Қалай ойлайсыздар, әріптестер? --[[Қатысушы:Qarakesek|Qarakesek]] ([[Қатысушы талқылауы:Qarakesek|talk]]) 00:25, 2013 ж. сәуірдің 7 (ALMT) <big> * Админ 6 ай ішінде 100 өңдеме жасауы керек. Солардың кем дегенде 50-і «Мақала» (негізгі), «Сурет», «Үлгі», «Санат» және «Портал» атаулар кеңістігенде орындалуы керек. Сонымен қатар, кем дегенде 25 админлік іс-әрекет жасалуы міндетті: жою, қалпына келтіру, бұғаттау, беттерді қорғау немесе қорғауды алып тастау және админлік нәтижелерді шығару. * Бұл талаптар орындалмаған жағдайда, белсендігі төмен админге үш ай ішінде өзінің статистикасын жақсарту және өңдемелер саны мен админлік әрекеттерін белгіленген минималды санға жеткізу ұсынылуы керек. Егер үш айдан кейін админнің белсендігі минималды деңгейден төмен қала берсе, және де төмен белсенділіктің қисынды себептері келтірілмесе, Қазақша Уикипедияның бітікшілеріне админ статусынан айыру ұсынысы түсірілуі керек. * Админ жалаушасын алып тастау туралы шешім бітікшілердің консенсусымен қабылданады.</big> ==== Қорытынды ==== Дауыс беруге берілген уақыт та әлдеқашан аяқталды. Сонымен не істейміз?--[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|talk]]) 02:39, 2013 ж. маусымның 9 (ALMT) *[http://meta.wikimedia.org/wiki/User_talk:Ruslik0#.D0.A4.D0.BB.D0.B0.D0.B3_.D0.B0.D0.B4.D0.BC.D0.B8.D0.BD.D0.BE.D0.B2_.D0.B2_.D0.BA.D0.B0.D0.B7.D0.B0.D1.85.D1.81.D0.BA.D0.BE.D0.B9_.D0.B2.D0.B8.D0.BA.D0.B8.D0.BF.D0.B5.D0.B4.D0.B8.D0.B8 Написал] стюарду. --[[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|talk]]) 12:44, 2013 ж. маусымның 10 (ALMT) === [[Қатысушы:Arruah|Arruah]] === [[Қатысушы:Arruah|Arruah]] более года не появлялся в уикипедии, последняя правка была 2011 ж. маусымның 26 и сделал [http://toolserver.org/~quentinv57/sulinfo/Arruah 309] правок за всё время. Нужно лешить флага администратора --[[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|talk]]) 09:26, 2012 ж. тамыздың 1 (ALMT) :-- Вы бы русский язык для начала выучили перед тем как кого то "лешать" чего то. [[Қатысушы:Arruah|arruah]] ([[Қатысушы талқылауы:Arruah|talk]]) 21:53, 2012 ж. қыркүйектің 10 (ALMT) ::Ознакомьтесь, пожалуйста, с правилом [[Уикипедия:Сыпайылық|этичное поведение]] и не переходите на личность. -- '''[[User:Bolatbek|<span style="color:green; font-family:Comic Sans MS; font-size:107%">Bolatbek</span>]]''' 22:48, 2012 ж. қыркүйектің 10 (ALMT) На основании обсуждения, мы обратимся к стюарду. --[[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|talk]]) 00:30, 2012 ж. тамыздың 9 (ALMT) :Salem, Sibom! pojaluysta, iniciruyte golosovanie. u menya vse ravno net prav na lishenie admin. prav. s uvajeniem [[Қатысушы:GaiJin|GaiJin]] ([[Қатысушы_талқылауы:GaiJin|Хабарласу]]) 21:53, 2012 ж. тамыздың 2 (ALMT) :: Бұл адам маған хабарласқан еді, алдында жеке поштама. Қолым тимей жатыр бірақ араласып тұрамын деген. Оған қоса біз админ дәрежесін ала алмайсыз, оны steward-тарға жазу керек. Осы процедураны шынымен істеу қажет деп ойлайсыңдар ма? --[[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|talk]]) 14:19, 2012 ж. тамыздың 8 (ALMT) :::Негізі мен қарсы емес болғандықтан Қолдауға дауыс бердім. [[Қатысушы:Sibom|Sibom]]-ның „неактивный администратор“ [[Басты_бет|Уикипедиядағы]] таза ауаны құртып жатыр деген оймен талқылауға салғаны көрінеді. Менің ойымша админдер өз мәртебесі үшін ақша алмайды, сондықтан егер "неактивный" болса одан бір Мемлекеттік масштабта зиян келіп жатқан жоқ. Қазір жұмысын атқармаса да ертен не бір күні „Возвращение блудного сына“ демекші қайта оралатын шығар.--[[Қатысушы:Polat Alemdar|Polat Alemdar]] ([[Қатысушы талқылауы:Polat Alemdar|talk]]) 14:50, 2012 ж. тамыздың 8 (ALMT) ::::Егер қайтып келіп, админ ретінде көмектесем десе админ дәрежесін қайта тілей алады. -- '''[[User:Bolatbek|<span style="color:green; font-family:Comic Sans MS; font-size:107%">Bolatbek</span>]]''' 16:29, 2012 ж. тамыздың 8 (ALMT) :Я снял флаг администратора. [[Қатысушы:Ruslik0|Ruslik]] ([[Қатысушы талқылауы:Ruslik0|talk]]) 01:10, 2012 ж. тамыздың 10 (ALMT) :Блудный сын вернулся, прошу вернуть флаг. [[Қатысушы:Arruah|arruah]] ([[Қатысушы талқылауы:Arruah|talk]]) 21:55, 2012 ж. қыркүйектің 10 (ALMT) ::Біріншіден, админ дәрежесі дауыс беру арқылы жүреді, екіншіден, кандидатқа қойылатын минималды [[Уикипедия:Администраторларды сайлау# Талаптар|талаптармен]] танысыңыз. -- '''[[User:Bolatbek|<span style="color:green; font-family:Comic Sans MS; font-size:107%">Bolatbek</span>]]''' 22:48, 2012 ж. қыркүйектің 10 (ALMT) ====Жақтаушы дауыс==== # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|talk]]) 11:20, 2012 ж. тамыздың 8 (ALMT) # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Polat Alemdar|Polat Alemdar]] ([[Қатысушы талқылауы:Polat Alemdar|talk]]) 11:31, 2012 ж. тамыздың 8 (ALMT) # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Nick jan|Nick jan]] ([[Қатысушы талқылауы:Nick jan|talk]]) 12:22, 2012 ж. тамыздың 8 (ALMT) # {{Қолдаймын}}---[[Қатысушы:Ulan|UlanMukash]] ([[Қатысушы талқылауы:Ulan|talk]]) 13:18, 2012 ж. тамыздың 8 (ALMT) # {{Қолдаймын}}-- '''[[User:Bolatbek|<span style="color:green; font-family:Comic Sans MS; font-size:107%">Bolatbek</span>]]''' 16:29, 2012 ж. тамыздың 8 (ALMT) # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Vugar_1981|'''<font face="Azeri Arabia"><font color="black">N KOzi</font></font>''']]^{[[Қатысушы талқылауы: Vugar_1981|'''<font face="Wide Latin"></font><font color ="# ff00ff"> '''FORUM'''</font>]]} 16:31, 2012 ж. тамыздың 8 (ALMT) # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Arystanbek|<span style="color:# 0000CD; font-family:Monotype Corsiva; font-size:150%">Arystanbek</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|<span style="color:# 000000">@</span>]]</big>} 22:47, 2012 ж. тамыздың 8 (ALMT) # {{Қолдаймын}}--'''[[User:Nurbek Matzhani|<span style="color:blue; font-family:Comic Sans MS; font-size:107%">NurbeK</span>]]''' 18:15, 2012 ж. қарашаның 25 (ALMT) ====Қарсы дауыс==== {{Жабық-соңы}} qn7eu9v0ocyhtqjrl2tz8brim99whz3 0 514228 3614235 2065404 2026-06-07T07:38:44Z 1nter pares 146705 3614235 wikitext text/x-wiki {{Қысқа мақала}} Па-де-де (франц. pas de deux – екеудің биі), балетте, негізгі музыкалық-бишілік пішін. Па-де-денікі кі иші (ерлер немесе қыздар) орындайды. Па-де-труа (франц. pas de trios – үшеудің биі), балетте, музыкалық бишілік пішін. негізінен, па-де-де құрылымын қайталады. Па-де-труаны көбінесе екі биші қыз жәе бір биші ер адам орындайды (мыс., П.И.Чайковскийдің «Аққу көлі»); кейде басқа нұсқалар – екі ер биші және бір биші қыз( Байердің «Қуыршақтар феясы») немесе барлық бишілер қыздар (Аданның «Қорсары») Па-де-катр (франц. pas de quatre – төртеудің биі) – 1) балетте төрт бишіің биі; 2) ағылшан бал биінің түрі. Ресейде 19 ғ-дың аяғында тараған. Муз. өлш. 12/8 немесе 3/2 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} thpbzn16321rzf6zkgb8hwxh11u74gl 0 516847 3614230 2124080 2026-06-07T07:36:39Z 1nter pares 146705 3614230 wikitext text/x-wiki '''Бұқпа''' — жазда марқаның етінен пісірілетін дәмді әрі жеңсік тағамдардың бірі. Кейде бір үйге сирек келетін, шақырып келтіре алмайтын сыйлы азаматтар келіп қалады. Олар сәлемге, әрі сусындап кетуге аз уақытқа ғана соққан. Мұндай кісілерге бір тоқтының басын көрсетпесе салт, дәстүр, жөн-жосық бойынша үй иесінің азаматтығына тағы мін. Дегенмен мұның жолы бар. Қымыз сапырылып, шай қайнап жатқанда үй иесі бір марқаны алып ұрады да дәмді әрі тез пісетін бұқпа әзірлей береді. Марқаның терісі сыпырылғаннан кейін, жіліктері мен омыртқалары өткір балтамен шабылады да қазанға салынады, аздап су құйылады. Қазан беті тығыз жабылады да ет өз буымен піседі. Піскен етті нан салмай-ақ қонақтар алдына қояды. Оңтүстік жақта бұл '''сірне''' деп аталады.<ref>Қазақтың дархан дастарқаны - Алматы "Алматыкітап" ЖШС - 2005 ISBN 9665-24-559-2</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ асханасы]] fclsjykbh9dyz5f0wac1utkj7sx2gma 0 523028 3614231 2205592 2026-06-07T07:37:14Z 1nter pares 146705 3614231 wikitext text/x-wiki ''' Ала жіп аттамау''' — Қазақ дүниетанымында ала жіп туралы әр түрлі ұғымдар мен түсініктер бар. Мысалы, баланың тұсауын кескенде, адамдар қатты ренжіскенде тағы басқа әдет-ғұрып қағидаларында „ Ала жіп “ бейнесі қолданылады. Соның бірі-'' Ала жіп аттамау'' деп аталады және ол адалдыққа, адамгершілікке сай қолданылатын теңеудің бір саласы десе де болады. Бұл теңеу „ешкімге қиянат жасама, біреудің мал-мүлкін ұрлама“ деген терең мағынаны білдіреді. Біреудің „мен ешкімнің ала жібін аттаған жоқпын“ деген сөзі оның ''ақ-адалдығын'' білдіреді.<ref>Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары, Атамұра 2010ж</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]] shc981qvo8nj7flz5d3eomp220vlg2g 0 523776 3614232 2185318 2026-06-07T07:37:31Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3614232 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Masherbrum.jpg|350px|нобай|оңға|Машебрум шыңы]] Машербрум Пәкістанның солтүстік аудандарында орналасқаң тас пен мүз- дан тұратын шың болып табылады. Тау тізбегінің солтүстік бет- кейі тік, тар жоталары бірден биік шыңдарға ұласатын пирамида тәрізді болып келеді. Машербрумға алғаш рет 1960 жылы АҚШ-Пәкістан экспеди- циясындағы Джордж Белл мен Вилли Ансоелд шыққан болатын. Тау альпинистер үшін үлкен тәжірибе алуға мүмкіндік береді Машербрум он төрт сегізмыңдықтың төртіншісі болып та-былады. Сондай-ақ ол - К-2, Гашербрум I, Броуд-Пик және Гашербрум II орналасқан Қарақорым тізбегіндегі биіктігі 8000 м шыңдардың арасындағы үлкен әрі ерекше шың. Машербрум тізбегі Бальторо мұздығының оңтүстігінде орналасқан. Қарақорымның негізгі тізбегі Бальтороның солтүстігінде тұр. Машербрум атауын жергілікті халық ойлап тапқан екен. Оны 1856 жылы Британ Патшалық инженерлер лейтенанты Томас Монтгомери К-1 деп атаған болатын. Машербрум Пәкістанның солтүстік аудандарында орналасқаң тас пен мұздан тұратын шың болып табылады. Тау тізбегінің солтүстік беткейі тік, тар жоталары бірден биік шыңдарға ұласатын пирамида тәрізді болып келеді. Машербрумға алғаш рет 1960 жылы АҚШ-Пәкістан экспеди- циясындағы Джордж Белл мен Вилли Ансоелд шыққан болатын.ау альпинистер үшін үлкен тәжірибе алуеа мүмкіндік береді Машербрум он төрт сегізмыңдықтың төртіншісі болып та- былады. Сондай-ақ ол - К-2, Гашербрум I, Броуд-Пик және Гашербрум II орналасқан Қарақорым тізбегіндегі биіктігі 8000 м шыңдардың арасындағы үлкен әрі ерекше шың. Машербрум тізбегі Бальторо муздығының оңтүстігінде орналасқан. Қарақорымның негізгі тізбегі Бальтороның солтүстігінде тұр. Машербрум атауын жергілікті халық ойлап тапқан екен. Оны 1856 жылы Британ Патшалық инженерлер лейтенанты Томас Монтгомери К-1 деп атаған болатын. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 1sse6hrz8bwqtp4zxs3gufdb4yk7new 0 523780 3614233 2195270 2026-06-07T07:37:46Z 1nter pares 146705 3614233 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Mount baker washington.jpg|350px|нобай|оңға|Бейкер тауы]] Бейкер тауы Вашингтон штатының солтүстік Каскад жағында, шамамен алғанда, Белингэм тауының шығысынан 50 шақырым қашықтықта орналасқан. Бұл Вашингтон штатындағы ең биік таулар қатарынан төртінші, Каскад тауларының арасынан алтыншы орынды иемденеді. Бейкер тауы - Каскад жанартаулары арасында Рейниер тауынан кейінгі мұз жамылып жатқан екінші тау. Бейкер тауының биіктігі - 3285 м Бейкер тауында қардың көптігі соншалық, 1998-1999 жылдары 3 м көлемде жауған қардың деңгейі бойынша рекорд жасаған болатын. Бейкер тауы саяжайы Снокуалми Форест аймағында орналасқан. Онда адамның тіршілік етуі мумкін емес. Саяжайға ең жақын орналасқан қала - Вашингтон штатындағы Глейсиер қаласы. Бейкер тауындағы қар мен мұз көлемі Каскадтағы басқа жанартаулардағы қар мен мұз көлемінен асып түседі. Бейкер тауында жанартау белсенділігі 1975-1976 жылдар аралығында байқалды. Ол әлі де атқылайды деген болжамдар бар. Бейкер тауының қауіптілігі - түрлі ағындар. Онда күд тас және су ағындары байқалған. Бейкер ағындары АҚШ-тың солтүстік-батысында орналасқан Сиэтл сияқты ірі қала тұрғындарының өмірін қиындатады. Сан-Хуан аралының айлақтарын қиратады. Бейкер тауы шаңғымен сырғанау және жаяу жүргіншілер саяхатына өте қолайлы болуымен әлемге әйгілі. Бейкер тауын үнемі мұз басып жатады. == Әдебиет == * Алматы: «Аруна» баспасы. 208 бет. Сер.: «1100 қызықты дерек». [[Санат:АҚШ таулары]] t9snieke0oqd7sp68cn4l3q3myccdso 0 523781 3614237 3199074 2026-06-07T07:39:14Z 1nter pares 146705 3614237 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Mount Adams US99.jpg|350px|нобай|оңға|Адамс тауы]] Адамс тауы - Каскад тауларындағы потенциалдық белсенді стратожанартау. Бұл Каскад тізбектерінің биіктігі бойынша үшінші шың болып табылады. Адамс тауы жанартау конусының жоғарғы және батыс бөліктері жабайы табиғат аймағына кіреді. Таудың шығыс бөлігі Якама аумағының қурамына кіреді.Адамс тауының оңтүстігінде Ұлы Бұғаз атты ірі мұз құламасы бар. Тау Цинциннати қаласы мен көрікті Огайо өзенінің ортасында бой көтерген. Адамс тауы 200 жылдан астам уақыт бойы Цинциннати тарихына куә болып келеді. Қазіргі уақытта Адамс тауы баурайында 1300-ден астам турғындар мекен етеді. Онда бөлшек саудамен айналысатын ондаған кәсіпорын жумыс істейді. Қазіргі күні Адамс тауының 2%-ын муздықтар басып жатыр. Соңғы мұз дәуірі кезінде оның 90%-ын мұздықтар алып жатқан. Көптеген ірі муздықтар, соның ішінде Кликитат, Лайман және Уайт Салмон Адамс мұздықтар тізбегінен бастау алады. Адамс тауы Тынық мухитының солтүстік-батыс жағалауына жақын орналасқан Хуан де Фука үстіртінен пайда болды деген болжам бар. Адамс тауы Каскадтың басқа жанартауларымен салыстырғанда кейінгі плейстоцен дәуірінде пайда болған. Жанартаудың ең ірі қапталдарының бірі Гоат Бат Адамстың шығысында орналасқан. Ол - базальт қалқанды жанартау.Адамс тауының биіктігі 3742 м-ді құрайды. Адамс тауы Крест Каскадтың екі жағында, Сент-Хеленс жанартауынан 50 шақырым қашықтықта орналасқан. Адамс тауы Вашингтон штатында биіктігі бойынша екінші орынды иеленген == Әдебиет == * Алматы: «Аруна» баспасы. 208 бет. Сер.: «1100 қызықты дерек». [[Санат:АҚШ таулары]] [[Санат:Жанартаулар]] i3j26w11wbvll7704ycelxubl89zxp5 0 525080 3614240 3216060 2026-06-07T07:40:28Z 1nter pares 146705 3614240 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = |Атауы = Элгон |Шынайы атауы = |Сурет = Koitobos.jpg |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = Элгон тауы |region = |CoordScale = |Орналасуы = Уганда мен Кения шекарасы |Тау жүйесі = |Үстірт = |Жанартау пішіні = Қалқандық жанартау |Кратер диаметрі = |Кратер тереңдігі = |Соңғы атқылауы = |Биіктігі = 4321 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = 1911 жыл |Позициялық карта 1 = |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = }} Элгон тауы сөнген жанартау болып табылады. Ол Кения мен Уганда шекарасында екі жаққа созыла орналасқан. Таудың биіктігі 4321 м-ді құрайды. Тау биіктігі бойынша Кенияда екінші, ал Африкада төртінші орынды иеленеді. Элгонның биік шыңы Вагагай деп аталады. Тау жергілікті турғындар үшін ағаш, бад бамбук, жабайы аңдар еті және дәрілік өсімдіктер сияқты түрлі өнімдерімен бағалы. Ол Найробидан 470 шақырым қашықтықта орналасқан. Тау жалпы 169 шаршы шақырымды алып жатыр. Таудың төменгі баурайы өсімдіктерге бай. Ал Элгонның солтүстік бөлігі құрғақ болып келеді. Элгон 1968 жылы саябақ ретінде жарияланған болатын. Мұндағы климат ылғалды. Осының әсерінен таудың құрғақ 5 аймағы біраз дымқылданады. Жылдық жауын-шашын көлемі 1,270 мм-ден асады. Элгон тауы Ұлттық саябағы 169 шаршы шақырым аумақты алып жатыр, ол таудың солтүстік-шығыс жағында орналасқан. Құрғақ кезең маусымнан тамыз айына дейін жәнө желтоқсаннан наурыз айына дейін созылуы мүмкін. Дегенмен кез келген сәтте жауын жауып кетуі ықтимал. 1896 жылы С.В.Хоблей тауды толығымен айналып шыққан алғашқы еуропалық атанды. Таудың баурап алатын әсемдігі аймақты демалыс орнына айналдырды. Таза ауасы мен тамаша табиғаты саяхатшылардың жиі келуіне ықпал етеді. ==Элгон тауының шыңдары== {| class="wikitable" |- ! Шың!! Биіктігі!! Мемлекет |- | Wagagai || 4320 метр || Уганда |- | Sudek || 4302 метр || Кения-Уганда шекарасы |- | Koitobos || 4222 метр || Кения |- | Mubiyi || 4211 метр || Уганда |- | Masaba || 4161 метр || Уганда |} == Әдебиет == * Алматы: «Аруна» баспасы. 208 бет. Сер.: «1100 қызықты дерек». td70917fmvtes1ylwmlrp2isvbwxy7b 0 525253 3614227 2203625 2026-06-07T07:35:38Z 1nter pares 146705 /* Әдебиет */ 3614227 wikitext text/x-wiki 2000 жылдың наурыз айында Усу тауы 22 жылдан кейін алғаш рет атқылады. Атқылау нәтижесінде 13 мың адам жедел түрде қоныс аударуға мәжбүр болды. Жанартаудың атқылауы жер сілкінісінен кейін екі күн өткен соң басталды. Усу жанартауы атқылау барысында құрылысын өзгерткен. Усу шыңында О-Усу, Ко-Усу және Шова-Шинзан сияқты лава күмбездері бар. 1663 жылы Хоккайдодағы Усу жанартауында ауқымды атқылау орын алған. Усу тауы белсенді стратожанартау болып табылады. Ол Жапониядағы Хоккайдода орналасқан Сикотцу-Тоя Ұлттық саябағында тұр. 2008 жылы дәл Тоя көліндегі Усу тауының жанындағы G8 шыңына альпинистер көтерілді. Усу жанартауы - белсенді жанартау Бүл жанартау өткен 100 жыл аясында төрт рет атқылаған Жапонияның Хоккай- до аралы Усу жанар- тауының атқылай беруі байланысты үнемі жанартаулық қауіп- қатерде қалған. Бул жанартау өткен 100 жыл аясында төрт рет атқылаған екен. Усу тауының оңтүстік шетінде шағын кальдералар пайда болған. Хоккайдо аралындағы көрнекті орындар Сикотцу-Тоя Ұлттық саябағындағы Усу тауында орналасқан. == Әдебиет == * Алматы: «Аруна» баспасы. 208 бет. Сер.: «1100 қызықты дерек». e77cv9l5w0mtyp3ti370kqhh8px2gtb 0 525281 3614229 3216032 2026-06-07T07:36:07Z 1nter pares 146705 3614229 wikitext text/x-wiki [[Сурет:RakaposhiTagafari0889.JPG|350px|нобай|оңға|Ракапоши]] Бұл тау К-2 шыңындағы Хунзы алқабында тұр. Оның мұз басқан тік шыңдары жартастар ортасында бой көтерген. Ракапошиді Думани деп те атайды. Ракапоши өзінің тамаша табиғатымен танымал. Ракопошидің климаты Гималаймен салыстырғанда анағұрлым жайлы. Екі аттас Ракапоши мен Харамош шыңдары өте төмен алқаптарда бой көтергендіктең олар әлемдегі ең күрделі шыңдар қатарына кіреді. Ракапоши тізбектің батыс бөлігін қалыптастыра отырып, Хунза өзенінің тіке бұрылысында бой көтерген. Нагар халқы Ракапоши таулар тізбегін қоғамдық саябақ деп жариялады. Ракапоши әлемдегі ең көрікті таулардың қатарына кіреді Ракапоши - бұл Пәкістандағы Қарақорым биік тау тізбегі. Ракапоши - әлемдегі ең биік 27-ші тау. Ракапошидің атауы жергілікті тілде «жарқыраған дуалдар» деген мағына береді. Ол Ракапоши «Пик» деген атпен де белгілі. Ракапоши таулар тізбегі жоғалуға айналған Марко Поло қойы, қасқыр, қоңыр аю және басқа да жануарлардың мекеніне айналған. Ракапоши Пәкістан- дағы Жилджит қаласы- ның солтүстігінде шама- мен алғанда 100 шақырым қашықтықта орналасқан Нагар алқабында бой көтерген. == Әдебиет == * Алматы: «Аруна» баспасы. 208 бет. Сер.: «1100 қызықты дерек». [[Санат:Азия таулары]] 0g0kmrr2a5t94iznrt1mgc64znob3rq 0 525283 3614222 2190363 2026-06-07T07:29:55Z 1nter pares 146705 3614222 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Жанартау |Атауы = Санто-Томас |Шынайы атауы = |Сурет = |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |region = IT |CoordScale = |Орналасуы = |Тау жүйесі = Кордильера |Үстірт = Сьерра-Мадре-де-Чьяпас |Жанартау пішіні = [[Стратожанартау]] |Кратер диаметрі = 3300 |Кратер тереңдігі = |Соңғы атқылауы = [[Плейстоцен]] |Биіктігі = 3542 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Позициялық карта 1 = Орталық Америка |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = }} Санта-Томас Гватемаланың оңтүстік бөлігінде, Санта-Мария жанартауына таяу орналасқан. Санта-Томас Пекул Вулкан деген атпен белгілі. Бұл - ірі, сөнген жанартау. Санта-Томас жанартауы бірнеше дацитті-риолиттік лава күмбездері бар Зуниль жанартауының солтүстік-батыс қапталында, кальдераның солтүстік жағында орналасқан. Зуниль жанартауының ені - 4 шақырым, тереңдігі - 6 шақырым. СантоТомас пен Зуниль жанартауын солтүстік-шығысқа қарай қосып жататын жота 4,5 шақырымға созылып жатыр Оның биіктігі - 3542 м. Бұл жанартау Санто-Томастың ең биік шыңы болып табылады. Ол «Зуниль кешені» деп аталады. Санто-Томас - көптеген жанартаулық саңылаулары мен жарықшақтары бар стратожанартау. Санто-Томас жанартауы Гватемаланың 37 жанартау шыңдарының қурамына кіреді Санто-Томас өзінің геотермалдық белсенділігіне байланысты әлемнің белсенді жанартаулар тізіміне енгізілген. 1641 жылы 4 қаңтарда Санто-Томастың атқылағаны және «орын ауыстырғаны» туралы ақпарат болған. Жанартауда су атқылаған сайын жер сілкінісі қоса жүрді деп жазылған. Бу бөлетін сольфатарлар мен термалдық бұлақтар Санто- Томас пен Зунилдің арасында, тізбектің батыс бөлігінде орналасқан. Бұл жанартаудың шыңы ширекті андезиттік тефрамен күмбезделген. СантоТомасқа оның кез келген қырынан шығуға болады. == Әдебиет == * Алматы: «Аруна» баспасы. 208 бет. Сер.: «1100 қызықты дерек». 1b3kx8nvnjk5sokq0l9unlp8v431ksx 4 537752 3614198 3613942 2026-06-07T05:00:20Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3614198 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="95980" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 95 980] | data-sort-value="1096" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1096] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86502" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 502] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84036" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 036] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="83315" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 83 315] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55541" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 541] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="48498" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 498] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="27318" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 27 318] | data-sort-value="46" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 46] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="21873" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 21 873] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="19170" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 19 170] | data-sort-value="35" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="17904" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 17 904] | data-sort-value="105" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 105] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="17081" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 081] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16071" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 071] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13755" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 755] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11236" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 236] | data-sort-value="56" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 56] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10061" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 061] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8361" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8336" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8336] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8223" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8223] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="8139" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8139] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="7937" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7937] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7479" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7479] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7420" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7420] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6703" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4332" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4332] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4328" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4328] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3510" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3510] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3396" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3396] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="3119" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3119] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3117" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3117] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2848" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2848] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2447" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2447] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2391" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2391] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2009" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2009] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="1924" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 1924] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1604" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1604] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1533" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1533] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1515" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1515] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1218" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1218] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1151" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1151] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1048" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1048] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 723] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="668" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 668] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="666" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 666] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="640" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="617" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 617] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="615" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 615] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="558" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 558] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}} | data-sort-value="544" |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 544] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2025-11-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 518] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |231 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] 3fh9q041yghcg3ouv8jq66lymjs7eno 0 538026 3614223 3293866 2026-06-07T07:30:18Z 1nter pares 146705 3614223 wikitext text/x-wiki 1919-20 жылдары Орынборда, Қызылордада, Семейде ағарту институттары ашылды, мысалы 1920 жылы Түркістан мемлекеттік университеті (кейінірек Ортаазиялық университет). Ол Орта Азия мен Қазақстан үшін кадрларды даярлаудың негізгі орталығына айналды. Оның жанынан қазақ жастарын оқыту үшін арнайы бөлімдер жұмыс істеді. 1920 жылы Ордада Бөкей ағарту институты ашылды. 1921 жылы Орынборда (кейін Қызылордаға ауыстырылды) және Верныйда – қазақ халық ағарту институттары ашылды. [[Сурет:Kaznpu1.jpg|right|thumb|250px|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің кампусы]] Қазақстанның бірінші жоғары оқу орны – Қазақ педагогикалық институты – 1928 жылы Алматыда ашылды. Бұдан кейін 1929 жылы Алматы зооветеренарлық институты, 1930 жылы Қазақ ауыл-шаруашылық институты, 1931 жылы Қазақ медицина институты ашылды. Бір жылдан кейін Орал педагогикалық институты ашылды. 1932 жылы республиканың жоғары оқу орындарында 2 мың студент білім алды, оның ішінде 40,5% қазақтар. 1934 жылы Қазақ мемлекеттік университеті және Тауметаллургия институты ашылды. 1941 жылы республиканың халық шаруашылығында кәсіби мамандар арасында (52,3 мың адам) жоғары білімі барлар 16,8 мың. 1968-87 оқу жылдарында республиканың 55 жоғары оқу орындарында 274 мың студент білім алды. 1994 жылы Елбасымен «Болашақ» халықаралық стипендиясы бекітілді (1993 жылғы 5 қарашадағы № 1394 Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығы). «Болашақ» бағдарламасы шеңберінде мамандарды дайындау 2005 жылдан бастап Басым мамандықтар тізіміне сәйкес жүргізіледі. Жыл сайын шетелде мамандарды дайындау бойынша Республикалық комиссия шешімімен Басым мамандықтар тізімі бекітіледі. 2008 жылдан бастап ауыл жастары, мемлекеттік қызметкерлер, ғылыми және педагогикалық жұмыскерлерге, ғылыми тәжірибиеден өту үшін квоталар қарастырылған. 2010 жылы ғылыми тәжірибие үшін 24 елдің 105 ғылыми ұйымдарында академиялық оқу үшін ұсынылған жоғары оқу орындары тізіміне 23 елдің 200 жоғары оқу орындары кірді. 2009-2010 оқу жылдарында «Болашақ» бағдарламасының 3000 стипендианты 27 елде білім алды. [[Сурет:BolashakLogo.gif|thumb|300px|Болашақ стипенидиясының логотипі]] 1994 жылдан 2009 жыл аралығында бағдарлама бойынша 1700 астам адам бітірді. 2002-03 оқу жылының басында елде 177 жоғары оқу орны жұмыс істеді, онда 597 мың 489 студент білім алды. Жекеменшік жоғары оқу орындарының саны 127 құрады. Онда 257 мың жас білім алды. Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен жоғары білікті мамандарды даярлауда, оқытуда, ғылыми және мәдени дамуда едәуір жұмыс атқарып жатқан сегіз мемлекеттік жоғары оқу орнына ерекше мәртебе берілді. Олар - Әл Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Қазақ ұлттық аграрлық университеті, Қ.И. Сәтпаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті, С.Д. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медициналық университеті, Т.Қ. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы, Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы, Қазақ ұлттық музыка академиясы. Жаяу әскерлер әскери институты, Әуе қорғанысы әскери институты, Радиоэлектроника және байланыс әскери-инженерлік институты, Ұлттық қорғаныс университеті ҚР Қорғаныс министрлігінің әскери оқу орындары болып табылады және Қазақстанның Қарулы күштері үшін басқарушы, инженер-техник және арнайы мамандарды даярлайды. 2004 жылы ҚР Білім және ғылым министрлігі еліміздің жоғары оқу орындарында білім алуға болатын мамандықтардың санын барынша қысқартты. Жаңа тізбе халықаралық білім беру стандартының тізбесіне сәйкес қалыптастырылды. Республикада 141 жоғары оқу орыны жұмыс істейді, оның ішінде 63-і мемлекеттік емес жоғары оқу орны. Студенттердің жалпы контингенті 768 мың адамды құрады. Профессорлық - оқытушылық құрамның саны 42 мың адам, оның 36 %-да ғылым докторы мен кандидатының ғылыми дәрежесі бар. Болон процесінің талаптарына сәйкес Қазақстан мамандарды даярлаудың үш деңгейлі үлгісіне көшті: бакалавриат - магистратура - докторантура Ph.D. Елдегі ірі жоғары оқу орындары - Әл Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті мен Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетіне шетелдік консултанттарды жұмысқа тарту үшін жыл сайын 2 млн. доллар бөлінеді. Үздік педагогтердің кәсіби өсуін көтермелеу үшін «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» мемлекеттік гранты тағайындалады. Грант иегерлерінің үздік шетелдік оқу орындарында тағылымдамадан өту мүмкіндігі бар. Білім беру ұйымдарын аккредиттеудің халықаралық үлгісіне көшу бойынша жұмыс жүргізілуде. Бұл жұмыс халықаралық аккредиттеу агенттіктерінің жұмыс тәжірибесін ескере отырып, қалыптастырылған. Қазіргі күні 42 жоғары оқу орны еуропалық агенттіктерде сапа менеджменті жүйесінің сертификаттау аудитінен өткен. Кластерлік бастамаларды ескере отырып, докторлық және магистрлік бағдарламалар бойынша мамандарды даярлау үшін басым мамандықтар тізбесі белгіленген. 2008-2009 жылдары 5 ұлттық университет Еуропа мен АҚШ-тың жетекші аккредиттеу агенттіктерінде 10 білім беру бағдарламаларын аккредиттеуден өткізуді жоспарлап отыр. [[Сурет:L.N.Gumilyov Eurasian National University.JPG|thumb|right|300px|Еуразия ұлттық университеті]] Ірі білім беру жобасының бірі - Астанада халықаралық деңгейдегі жаңа университеттің құрылуы. Жоба әлемдік жетекші тәжірибені қолдана отырып, өңірде бірегей академиялық ортаны қалыптастыруға бағытталған. Бұл ең жоғары әлемдік талаптарға сай корпоративті инфрақұрылымы, сапалы жаңа институттары мен орталықтары бар жаңа жоғары оқу орны болмақ. Осы жобаны іске асырудағы әріптестер - танымал шетелдік технологиялық институттар. 2010 жылы білім беру қызметін 42 мемлекеттік, 13 азаматтық емес және 90 жекеменшік, оның ішінде 16 жоғары оқу орны жүзеге асыруда. Мемлекеттік емес жоғары оқу орындарының саны 1991 жылғы 71 бірліктен 2010 жылғы 90 бірлікке өсті. Жоғары оқу орындары студенттерінің саны 2001-2002 оқу жылындағы 514738 адамнан 2009-2010 оқу жылындағы 610264 адамға өсті. Оқу орындарының профессорлық - оқытушылық құрамында (ПОҚ) сапалы өзгерістер орын алды. Егер 1992 жылы мемлекеттік азаматтық жоғары оқу орындарының ПОҚ 17100 адамды құраса, 2009-2010 оқу жылы 39200 адамды құрады. Жоғары оқу орындардағы ғылыми дәрежелі қызметкерлер пайызының артуына ең алдымен ғалымдардың ғылыми ұйымдардан жоғары білім беру жүйесіне ауысуы себеп, сондай-ақ берілген ғылым докторы мен кандидаты дәрежелері санының өсуі. 2005 жылдан бастап шетелдік оқытушыларды және кеңес берушілерді жұмысқа тарту үшін екі жоғары оқу орнына (Әл Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетіне және Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетіне) республикалық бюджеттен 2 млн. доллар бөлінеді (әр жоғары оқу орнына 1 млн. теңгеден). Халықаралық білім берудің стандартының жіктеушімен (ХБСК) үйлестірілген және Болон декларациясының негізгі ережелеріне сәйкес жаңа Жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру мамандықтарының жіктеуіші әзірленді. Мамандарды даярлаудың үш деңгейлі үлгісіне көшу жүзеге асырылды: бакалавриат - магистратура - докторантура. Аспирантура, докторантура Ph.D докторантурасы болып өзгертілді. Қазақстан Республикасы Болон декларациясына қосылды. 30 жоғары оқу орны Университеттеріне Ұлы Хартиясына қол қойды. Халықаралық жаңа ақпараттық технологиялар университеті (Алматы қ.), Назарбаев Университеті (Астана қ.) жұмыс істейді. Жоғары білім беру сапасын бағалаудағы халықаралық тәжірибені ескере отырып, мемлекеттік аккредиттеу рәсімі енгізілді. Қазақстан Республикасының мемлекеттік жастар саясатының тұжырымдамасы мақұлданды. Дарынды жастарды қолдау үшін «Дарын» Мемлекеттік жастар сыйлығы тағайындалды (1992). [[Санат:Жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] cenryn87kj83ngp6p5trngzls163ds7 0 547230 3614239 2340238 2026-06-07T07:39:54Z 1nter pares 146705 3614239 wikitext text/x-wiki '''Кәсіптік бағалау, кәсіпқойлық бағалау, кәсіби бағалау''' — мүліктің не оған құқықтық нарық құны мен өзге де құнын бағалау қызметі туралы қолданыстағы заңдарға, нормативтік құқықтық актілерге , әдеп ережелерінің (бағалаушының кәсіптік әдебі кодексінің) талаптарын сәйкес қатаң түрде жалпы жұрт қабылдаған бағалау әдістер імен стандарттары негізінде айқындау үдерісі. Бағалаудың нәтижесі- мүліктің не оған құқықтың бағалау туралы есептемеде тиянақталған нарықтың құны мен өзге де (инвестициялық, сақтандыру, тарату, т,б,) құнының шамасы. Бағаланатын нәрселер: жылжымайтын мүлік (жер телімін қоса) нысандары, кәсіпорын ( бизнес) , бейматериалдық активтер, зияткерлік қызмет нәтижелері , машиналар мен жабдықтар, зергерлік бұйымдар, өнер жән еантиквариат туындылары, талап ету құқығы , алынбай қалған пайда (алынбаған табыс), т.б. Бағалаушы-сарапшының мәртебесі мәртебесі маманнан түрлі қызмет салаларынан : бухгалтерлік есеп, менеджмент, құқық, қаржы талдауы, жылжымайтын мүлікті басқару негіздері, құрылыс-сметалық жұмыстар, бағалы қағаздар нарығы мен айналысын талдау, дағдарысқа қарсы басқару және оларды қаржы жөніне сауықтыру, аудит, сараптамалық және ақыл-кеңес беру қызметінің басқа түрлері бойынша терең білімі болуды талап етеді. Кәсіптік бағалаумен мамандандырылған жоғары оқу орындарында кәсіптік білім алған лицензиялы мамандар айналысады.<ref>Қазақстан ұлттық энциклопедия, 10 том, Э-Я Қосымшалар, Тәуелсіздік тұғыры ,Он бес жылдың өркендері, «Қазақ энциклопедиясы», Бас редакциясы 2007</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 32kcephiqoqk1yvhdus4vphqx10wc9f 0 566223 3614145 3332570 2026-06-06T15:37:56Z MuratbekErkebulan 162992 3614145 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Кіші Нарым |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =49 |lat_min =15|lat_sec = 23 |lon_deg =84|lon_min =45|lon_sec =07 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Шығыс Қазақстан облысы |кестедегі облыс = Шығыс Қазақстан облысы{{!}}Шығыс Қазақстан |ауданы = Үлкен Нарын ауданы |кестедегі аудан = Үлкен Нарын ауданы{{!}}Үлкен Нарын |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Солонов ауылдық округі{{!}}Солонов |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{құлдырау}}583 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Кіші Нарым''' — [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Үлкен Нарын ауданы]], [[Солонов ауылдық округі]] құрамындағы ауыл. == Географиялық орны == Аудан орталығы – [[Үлкен Нарын]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 16 км-дей жерде. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||1138||{{құлдырау}}867 ||{{құлдырау}}583 ||67,2 ||407 ||{{құлдырау}}309 ||75,9 ||460 ||{{құлдырау}}274 ||59,6 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Үлкен Нарын ауданы елді мекендері}} [[Санат:Үлкен Нарын ауданы елді мекендері]] 1o2ab8bkhnv0gpy31o1u34cktnwfffx 3614146 3614145 2026-06-06T15:38:26Z MuratbekErkebulan 162992 MuratbekErkebulan [[Малонарымка]] бетін [[Кіші Нарым]] бетіне жылжытты: Қазақша аты ресми түрде Кіші Нарым болып аталады екен 3614145 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Кіші Нарым |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =49 |lat_min =15|lat_sec = 23 |lon_deg =84|lon_min =45|lon_sec =07 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Шығыс Қазақстан облысы |кестедегі облыс = Шығыс Қазақстан облысы{{!}}Шығыс Қазақстан |ауданы = Үлкен Нарын ауданы |кестедегі аудан = Үлкен Нарын ауданы{{!}}Үлкен Нарын |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Солонов ауылдық округі{{!}}Солонов |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{құлдырау}}583 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Кіші Нарым''' — [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Үлкен Нарын ауданы]], [[Солонов ауылдық округі]] құрамындағы ауыл. == Географиялық орны == Аудан орталығы – [[Үлкен Нарын]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 16 км-дей жерде. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||1138||{{құлдырау}}867 ||{{құлдырау}}583 ||67,2 ||407 ||{{құлдырау}}309 ||75,9 ||460 ||{{құлдырау}}274 ||59,6 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Үлкен Нарын ауданы елді мекендері}} [[Санат:Үлкен Нарын ауданы елді мекендері]] 1o2ab8bkhnv0gpy31o1u34cktnwfffx 0 595979 3614182 3500206 2026-06-06T21:34:04Z ~2026-33574-11 182188 3614182 wikitext text/x-wiki {{Ұлттық футбол құрама командасы | Атауы = {{байрақ|Өзбекстан}} | Логотип = Uzbekistan Football Association Logo.png | Лақап = Ақ бөрілер ({{lang-uz|Oq boʻrilar}}) | Конфедерация = [[Азия Футбол Конфедерациясы|AFC]] | Федерация = [[Өзбекстан Футбол Қауымдастығы]] | Субфедерация = [[Орталық Азия футбол қауымдастығы|CAFA]] | Бапкер = | Менеджер = | Капитан = [[Эльдор Азаматович Шомурадов|Эльдор Шомуродов]] | Ең көп ойын саны = [[Сервер Решатович Жепаров|Сервер Джепаров]] (128) | Үздік бомбардир = [[Эльдор Азаматович Шомурадов|Эльдор Шомуродов]] (41) | Үй стадионы = [[Бунедкор (стадион)|Ұлттық стадион]]<br>[[Пахтакор (стадион)|Пахтакор]] | ФИФА рейтингі = 58 <small>(24.10.2024)</small><ref>[https://www.fifa.com/fifa-world-ranking/UZB Uzbekistan Men's Ranking]</ref> | ФИФА max = 45 <small>(қараша 2006 — қаңтар 2007)</small> | ФИФА min = 119 <small>(қараша 1996)</small> | ФИФА коды = UZB | pattern_la1 = _darmstadt1617a | pattern_b1 = _darmstadt1617a | pattern_ra1 = _darmstadt1617a | pattern_sh1 = _whitesides | pattern_so1 = _uzb19h | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = 0000FF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _montana1617h | pattern_b2 = _montana1617h | pattern_ra2 = _montana1617h | pattern_sh2 = _whitesides | pattern_so2 = | leftarm2 = 0000FF | body2 = 0000FF | rightarm2 = 0000FF | shorts2 = 0000FF | socks2 = 0000FF | БіріншіОйын = {{футбол|Тәжікстан}} 2:2 '''Өзбекстан''' {{ту|Өзбекстан}}<br>([[Душанбе]], [[Тәжікстан]]; 17 маусым 1992) | Жеңіс = {{ту|Өзбекстан}} '''Өзбекстан''' 15:0 [[Моңғолия Ұлттық футбол құрамасы|Моңғолия]] {{ту|Моңғолия}}<br>([[Чиангмай]], [[Тайланд]]; 5 желтоқсан 1998) | Жеңіліс = {{футбол|Жапония}} 8:1 '''Өзбекстан''' {{ту|Өзбекстан}}<br>([[Сайда (қала)|Сайда]], [[Ливан]]; 17 қазан 2000) | Соңғы ойыны = | Әлем чемпионаты = | ӘЧойын = | БіріншіӘЧ = | ӘЧжетістіктері = | АймЧемпионат = [[Футболдан Азия Кубогы|Азия Кубогы]] | АймОйын = 7 | БіріншіАйм = [[Футболдан Азия Кубогы 1996|1996]] | АймЖетістік = 4-ші орын, [[Футболдан Азия Кубогы 2011|2011]] | Медальдары = {{турнир|Азия ойындары}} {{медаль|Алтын|Хиросима 1994}} {{турнир|Афро-Азиялық Ұлттар кубогы}} {{медаль|Күміс|Нигерия/Өзбекстан 1995}} {{турнир|Мердека кубогы}} {{медаль|Алтын|Малайзия 2001}} {{турнир|Қытай халықаралық кубогы}} {{медаль|Қола|Наньнин 2019}} }} '''Өзбекстан Ұлттық футбол құрамасы''' ({{Lang-uz|Oʻzbekiston milliy futbol terma jamoasi / Ўзбекистон миллий футбол терма жамоаси}}) — халықаралық футбол жарыстарында Өзбекстанның атынан сынға түсетін ұлттық құрама. 1994 жылдан бері [[ФИФА]] және [[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]] мүшесі. Басқарушы органы — [[Өзбекстан Футбол Қауымдастығы]]. 1994 жылғы Азия ойындарының чемпионы. == Тарихы == Өзбекстанда футбол [[1912 жыл]]дан бері бар. [[Қоқан (қала)|Қоқан]], [[Ферғана]], [[Әндіжан]], [[Бұхара]], [[Самарқан]], [[Ташкент]] қалаларында қалаларында шаһараралық жарыстар да өткізілген. Өзбекстанның алғашқы чемпионаты [[1926 жыл]]ы ұйымдастырылды. [[1928 жыл]]ы Өзбекстан құрамасы құрылып, одақтық спартакиадаға қатысты. Спартакиадада тарихтағы алғашқы матчын өткізіп, [[Швейцария]] жұмысшыларынан құралған құраманы 8:4 есебімен ұтты. Одақ тарқағасын ғана ресми ойындарын өткізе бастады. Алғаш қатысқан ірі жарысы 1994 жылы Хиросимада өткен [[Жазғы Азия ойындары 1994|Жазғы Азия ойындары]]. Өзбекстан құрамасы өте жақсы өнер көрсетіп, финалда [[Қытай Ұлттық футбол құрамасы|Қытай құрамасын]] 4:2 есебімен ұтып, чемпион атанды. 1995 жылы Азия жеңімпазы ретінде [[Афро-Азия ойындары]]на қатысып, [[Нигерия Ұлттық футбол құрамасы|Нигериядан]] ұтылып қалды (үйде 3:2, сыртта 0:1). Құрама ешқашан Әлем чемпионатына қатысқан емес. [[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)|ӘЧ-2006 іріктеуінде]] Азиядағы плей-оффқа жолдама алып, [[Бахрейн Ұлттық футбол құрамасы|Бахрейнмен]] күш сынасты. 3 қыркүйекте Ташкентте өткен ойында өзбектердің пенальтиден соғынған голы есептелмей, 1:0 есебі жоққа шығарылды. Өзбектер жағы ФИФА-ға "Бахрейнге 0:3 есебімен техникалық жеңіліс жазылсын" деген талап қойылған шағым жазып, ол шағымы қанағаттандырылмай, матч қайта ойнатылды. Қайта ойнатылған ойында Бахрейн басым болды. Ташкентте 1:1, Манамада 0:0. [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)|2010]], [[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі (финал)|2014]], [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018]] жылғы әлемдік додалардың іріктеулерінде үшінші раундтан аса алмады. 2026 жылы тұңғыш рет әлем чемпионатына қатысады. Азия чемпионатына 7 рет қатысқан. Жоғарғы көрсеткіші 4 орын (2011). ==Азия кубогында== {| class="wikitable" style="text-align: center;font-size:95%;" |- !ЖЖ !Нәтиже !Позиция !width=20|О !width=20|Ұ !width=20|Т !width=20|Ж !width=20|СД !width=20|ЖД |- |1996||Топта||10||3||1||0||2||3||6 |- | 2000||Топта||12||3||0||1||2||2||14 |- |2004||1/4||6||4||3||1||0||5||2 |- |2007||1/4||7||4||2||0||2||10||4 |- |-bgcolor=#9acdff |2011||1/2||'''4'''||'''6'''||'''3'''||'''1'''||'''2'''||'''10'''||'''13''' |- |2015||1/4||8||4||2||0||2||5||5 |- |2019||1/8||7||4||2||1||1||7||3 |- |'''Бары'''||7/7|| ||24||11||3||10||35||44 |} == Рекордшылар == ''2023 жылғы 21 қарашадағы жағдай бойынша''<ref>{{cite web|last1=Mamrud|first1=Roberto|title=Uzbekistan - Record International Players|url=https://www.rsssf.org/miscellaneous/oez-recintlp.html|website=[[RSSSF]]|accessdate=2 ақпан 2023}}</ref> :'''''Жуан жазумен''' жазылған ойыншылар Өзбекстан құрамасында әлі де белсенді.'' === Ең көп ойын өткізгендер === [[Сурет:Server Djeparov playing for Esteghlal against Tractor Sazi 02.jpg|230px|нобай|оңға|[[Сервер Решатович Жепаров|Сервер Жепаров]] Ұлттық құрама сапында ең көп ойын өткізген футболшы (128 матч).]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center" !width=30 |# !width=150 |Футболшы !width=50 |Ойын !width=50 |Гол !width=100 |Жылдар |- |1 |align=left|[[Сервер Решатович Жепаров|Сервер Жепаров]]||128||25||2002–2017 |- |2 |align=left|[[Тимур Тахирович Кападзе|Тимур Кападзе]]||119||10||2002–2015 |- |3 |align=left|[[Одил Алимжанович Ахмедов|Одил Ахмедов]]||108||21||2007–2021 |- |4 |align=left|[[Игнатий Михайлович Нестеров|Игнатий Нестеров]]||105||0||2002–2019 |- |5 |align=left|[[Анзур Хусанович Исмаилов|Анзур Исмаилов]]||102||3||2007–2019 |- |6 |align=left|[[Александр Рудольфович Гейнрих|Александр Гейнрих]]||97||31||2002–2017 |- |7 |align=left|[[Азизбек Саидрахимович Хайдаров|Азизбек Хайдаров]]||85||1||2007–2018 |- |8 |align=left|[[Ислам Саидкамалович Тухтаходжаев|Ислам Тухтаходжаев]]||73||2||2009–2021 |- |9 |align=left|[[Виталий Геннадьевич Денисов|Виталий Денисов]]||72||1||2006–2018 |- |10 |align=left|[[Игорь Владимирович Сергеев|'''Игорь Сергеев''']]||70||18||2013– |} === Үздік бомбардирлер === [[Сурет:Eldor Shomurodov.jpg|230px|нобай|оңға|[[Эльдор Азаматович Шомурадов|Эльдор Шомурадов]] 38 гол соққан Өзбекстанның үздік бомбардирі.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center" !width=30 |# !width=150 |Футболшы !width=50 |Гол !width=50 |Ойын !width=50 |Арақатынас !width=100 |Жылдар |- |1 |align=left|[[Эльдор Азаматович Шомурадов|'''Эльдор Шомурадов''']]||38||69||{{#expr: 37/67 round 2}}||2015– |- |2 |align=left|[[Максим Александрович Шацких|Максим Шацких]]||34||61||{{#expr: 34/61 round 2}}||1999–2014 |- |rowspan=2 |3 |align=left|[[Миржалол Кушакович Қасымов|Миржалол Қасымов]]||31||67||{{#expr: 31/66 round 2}}||1992–2005 |- |align=left|[[Александр Рудольфович Гейнрих|Александр Гейнрих]]||31||97||{{#expr: 32 /98 round 2}}||2002–2017 |- |5 |align=left|[[Сервер Решатович Жепаров|Сервер Жепаров]]||25||128||{{#expr: 25/128 round 2}}||2002–2017 |- |6 |align=left|[[Одил Алимжанович Ахмедов|Одил Ахмедов]]||21||108||{{#expr: 21/108 round 2}}||2007–2021 |- |7 |align=left|[[Игорь Анатольевич Шквырин|Игорь Шквырин]]||20||31||{{#expr: 20/31 round 2}}||1992–2000 |- |8 |align=left|[[Игорь Владимирович Сергеев|'''Игорь Сергеев''']]||18||70||{{#expr: 17/68 round 2}}||2013– |- |9 |align=left|[[Жафар Турсумбаевич Ирисметов|Жафар Ирисметов]]||15||36||{{#expr: 15/36 round 2}}||1997–2007 |- |10 |align=left|[[Ұлықбек Истамұлы Бақаев|Ұлықбек Бақаев]]||14||52||{{#expr: 14/52 round 2}}||2001–2014 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://ufa.uz/ru Өзбек футбол қауымдастығының ресми сайты] * [http://wildstat.ru/p/7001/ch/all/team1/UZB/ydate/1992 Құраманың барлық ойыны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210302082838/http://wildstat.ru/p/7001/ch/all/team1/UZB/ydate/1992 |date=2021-03-02 }} {{Азия Ұлттық футбол құрамалары}} [[Санат:Өзбекстан Ұлттық футбол құрамасы]] qr11zmj7emhiilsaizw5ftpw9elsics 0 639224 3614139 3613737 2026-06-06T14:32:45Z Madi Dos 18369 3614139 wikitext text/x-wiki Эдуард Зюсс 20 тамыз 1831 жылы дүниеге келген (неміс: Эдуард Зюсс; 1831 ж. 20 тамыз, Лондон - 1914 ж. 26 сәуір, Вена) - австриялық геолог және қоғам қайраткері. Ол [[Гондвана]] (1861) және [[Тетис мұхиты]]<nowiki/>ның (1893) суперконтиненті туралы гипотезаларды жасаған адам болып табылады.{{Ғалым|Есімі=Эдуард Зюсс|Суреті=Eduard_Suess00.jpg|Туған күні=[[20 тамыз]] [[1831]]|Қайтыс болған күні=[[26 cәуір]] [[1914]]|Ғылыми аясы=[[геология]]}} == Балалық және жастық шағы == Люс Лондонда саксондық көпестер, лютерандық Адольф Сюс және Элеонора Здекауэрдің еврейлердің отбасында дүниеге келді. 1834 жылы оның отбасысы Прагаға, ал 1845 жылы Венаға көшті. Жас кезінде геологияны зерттеуді жақсы көретін Суэсс өзінің алғашқы еңбегін (Карлсбад геологиясы) 19 жасында жариялады. == Қоғамдағы қызметі == 1857 жылы Зюсс Венадағы геология бөлімін алды. Ол қоғамдық кеңес мүшесі және қаланы сумен қамтамасыз ету және [[Дунай]]<nowiki/>ды реттеу жөніндегі комиссияның референті, сондай-ақ Төменгі Австрия Сеймінің (Ландтаг) мүшесі болды; 1870-1874 жылдары Төменгі Австрияда жаңа мектеп заңдарының жүзеге асырылуына белсенді қатысты, 1873 жылы Рейхсратқа сайланды, онда ол бірнеше рет өзін керемет солшыл спикер ретінде көрсетті, әсіресе ультрамонтандарға қарсы күресте. == Ғылыми еңбектері мен жетістіктері == Зюсстің, негізінен Альпінің стратиграфиясымен, Италия геологиясымен және брахиоподтардың таксономиясымен байланысты ғылыми жұмыстарының ішінде мыналар белгілі: «Богмище Графтолитен» (1852), «Брахиоподен дер Коссенер Шихтен» (1854); Брахиоподен дер Hallstätter Schichten (1855); Уебер ден Лосс (1866); «Charakter der österreich. Тертиараблагерунген» (1866); «Südalpen-дегі Ротлиегенден эквиваленті» (1868); Die tertiären Landfaunen Mittelitaliens (1871); «Bau der italienischen Halbinsel» (1872); Die Enstehung der Alpen (1875); Die Zukunft des Goldes (1877); Die Zukunft des Silbers (1892) және басқалары. 1875 жылы Сюс геологияда «биосфера», ал 1885 жылы «Балтық қалқаны» терминін ұсынды. 1895 жылы Суэсс Швеция Корольдік ғылымдар академиясының мүшесі болып сайланды, ал 1903 жылы Копли медалін алды - Ұлыбританияның Корольдік қоғамының жоғары наградасы. {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:20 тамызда туғандар]] [[Санат:1831 жылы туғандар]] spxud5jl86nc7lijxfuh2hiuuwhzhfd 3614143 3614139 2026-06-06T15:21:20Z Madi Dos 18369 3614143 wikitext text/x-wiki Эдуард Зюсс 20 тамыз 1831 жылы дүниеге келген (''[[Неміс тілі|неміс]]'': ''Eduard Suess''; [[1831 жыл|1831 ж]]. [[20 тамыз]]<ref>https://www.britannica.com/biography/Eduard-Suess</ref><ref>https://brockhaus.de/ecs/enzy/article/suess-eduard</ref>, [[Лондон]] - [[1914 жыл|1914 ж]]. [[26 сәуір]], [[Вена]]) - австриялық геолог және қоғам қайраткері. Ол [[Гондвана]] (1861) және [[Тетис мұхиты]]<nowiki/>ның (1893) суперконтиненті туралы гипотезаларды жасаған адам болып табылады.{{Ғалым|Есімі=Эдуард Зюсс|Суреті=Eduard_Suess00.jpg|Туған күні=[[20 тамыз]] [[1831]]|Қайтыс болған күні=[[26 cәуір]] [[1914]]|Ғылыми аясы=[[геология]]}} == Балалық және жастық шағы == Люс Лондонда саксондық көпестер, лютерандық Адольф Сюс және Элеонора Здекауэрдің еврейлердің отбасында дүниеге келді. 1834 жылы оның отбасысы Прагаға, ал 1845 жылы Венаға көшті. Жас кезінде геологияны зерттеуді жақсы көретін Суэсс өзінің алғашқы еңбегін (Карлсбад геологиясы) 19 жасында жариялады. == Қоғамдағы қызметі == 1857 жылы Зюсс Венадағы геология бөлімін алды. Ол қоғамдық кеңес мүшесі және қаланы сумен қамтамасыз ету және [[Дунай]]<nowiki/>ды реттеу жөніндегі комиссияның референті, сондай-ақ Төменгі Австрия Сеймінің (Ландтаг) мүшесі болды; 1870-1874 жылдары Төменгі Австрияда жаңа мектеп заңдарының жүзеге асырылуына белсенді қатысты, 1873 жылы Рейхсратқа сайланды, онда ол бірнеше рет өзін керемет солшыл спикер ретінде көрсетті, әсіресе ультрамонтандарға қарсы күресте. == Ғылыми еңбектері мен жетістіктері == Зюсстің, негізінен Альпінің стратиграфиясымен, Италия геологиясымен және брахиоподтардың таксономиясымен байланысты ғылыми жұмыстарының ішінде мыналар белгілі: «Богмище Графтолитен» (1852), «Брахиоподен дер Коссенер Шихтен» (1854); Брахиоподен дер Hallstätter Schichten (1855); Уебер ден Лосс (1866); «Charakter der österreich. Тертиараблагерунген» (1866); «Südalpen-дегі Ротлиегенден эквиваленті» (1868); Die tertiären Landfaunen Mittelitaliens (1871); «Bau der italienischen Halbinsel» (1872); Die Enstehung der Alpen (1875); Die Zukunft des Goldes (1877); Die Zukunft des Silbers (1892) және басқалары. 1875 жылы Сюс геологияда «биосфера», ал 1885 жылы «Балтық қалқаны» терминін ұсынды. 1895 жылы Суэсс Швеция Корольдік ғылымдар академиясының мүшесі болып сайланды, ал 1903 жылы Копли медалін алды - Ұлыбританияның Корольдік қоғамының жоғары наградасы. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:20 тамызда туғандар]] [[Санат:1831 жылы туғандар]] dqh4bzkwuli0ly5m9buvazk8q7kuyl8 4 675070 3614214 3613972 2026-06-07T07:00:40Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3614214 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88022||2859||391||23673||189||54||4350||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||95980||76358||11024||224||3376||234||110||5808||741 |- |3||2||{{u|Салиха}}||86502||80900||1349||2243||909||49||0||957||136 |- |4||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84036||68775||1239||147||11309||15||0||1696||24 |- |5||3||{{u|Мағыпар}}||83325||78286||795||635||37||388||0||2883||46 |- |6||8||{{u|Arystanbek}}||55541||30549||3588||368||5769||944||2238||4778||5187 |- |7||6||{{u|Casserium}}||48498||39791||1757||102||628||17||9||4473||39 |- |8||7||{{u|Sibom}}||41112||38492||884||90||357||62||0||786||381 |- |9||10||{{u|Ulan}}||30436||23965||391||78||4579||14||0||199||209 |- |10||9||{{u|1nter pares}}||27319||25458||202||7||525||70||0||1371||139 |- |11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8817||3471||135||398||8||2176||838||844 |- |12||12||{{u|GanS NIS}}||24505||18591||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |13||11||{{u|Орел Карл}}||21873||20607||752||39||126||4||0||121||11 |- |14||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13875||4118||203||768||812||373||1111||1007 |- |15||18||{{u|Nurken}}||19170||9868||1319||41||6914||115||2||425||51 |- |16||13||{{u|Sagzhan}}||17904||16687||379||43||181||10||0||309||86 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||17081||12120||218||7||133||162||8||2485||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16071||14052||411||16||1017||73||1||539||302 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4599||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13755||12981||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9854||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||189||1681||0||344||14 |- |23||26||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11236||6796||507||0||102||512||0||615||55 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10061||7900||1218||40||4||0||4||333||36 |- |25||28||{{u|Тұран}}||8361||6513||414||53||255||120||0||296||32 |- |26||32||{{u|AlibekKS}}||8336||5762||73||3||1033||42||2||898||170 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8223||8129||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||33||{{u|TheNomadEditor}}||8139||5711||27||5||1867||204||0||172||52 |- |29||48||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348 |- |30||35||{{u|Nurtenge}}||7937||5416||974||137||627||59||23||530||198 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6912||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7479||5978||189||71||63||88||3||384||325 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7420||5281||468||132||761||0||64||97||72 |- |35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6254||254||108||0||1||0||126||23 |- |37||45||{{u|GaiJin}}||6703||3842||510||19||361||9||94||369||444 |- |38||46||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||44||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5044||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5584||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4358||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2770||2||0||215||0||0||1535||26 |- |49||59||{{u|Madi Dos}}||4332||3003||195||63||35||45||0||603||104 |- |50||47||{{u|Coffee86}}||4328||3803||4||0||11||7||0||400||5 |- |51||51||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3392||51||0||0||27||0||223||21 |- |52||49||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |53||61||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |54||57||{{u|Esetok}}||3578||3078||395||2||161||205||8||285||138 |- |55||52||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |56||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |57||50||{{u|Makenzis}}||3510||3453||5||0||0||0||0||46||5 |- |58||60||{{u|Нурасылл}}||3396||2998||193||0||18||0||0||50||8 |- |59||62||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |60||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |61||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |62||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |63||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3225||0||16||0||0||0||5||3 |- |64||68||{{u|ShadZ01}}||3119||2467||348||101||105||0||0||4||0 |- |65||58||{{u|Qanattan}}||3117||3043||0||0||0||0||0||2||0 |- |66||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2835||0||0||0||0||0||0||0 |- |67||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1 |- |68||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |69||69||{{u|Dauren}}||2871||2464||0||14||0||0||0||68||6 |- |70||86||{{u|MuratbekErkebulan}}||2848||1849||304||0||89||55||0||421||4 |- |71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |72||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |78||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |80||76||{{u|G55}}||2468||2299||0||50||0||0||0||0||2 |- |81||89||{{u|Balaburgem}}||2447||1731||11||29||31||59||0||182||48 |- |82||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2 |- |83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |84||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2393||1985||126||0||13||1||0||177||41 |- |85||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |86||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75 |- |87||98||{{u|Drift}}||2233||1502||22||2||710||1||0||4||2 |- |88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |89||85||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |92||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |93||90||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |94||83||{{u|Unknown Alash}}||2009||1948||1||0||0||0||0||0||0 |- |95||87||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |96||92||{{u|RaiymbekZh}}||1924||1632||6||0||17||0||0||72||72 |- |97||93||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1 |- |98||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||257||0||0||0||1||2 |- |99||131||{{u|Esen48}}||1808||895||0||33||0||0||0||744||1 |- |100||88||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |101||95||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29 |- |102||91||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |103||97||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |105||94||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1604||1340||1||0||104||1||0||5||0 |- |107||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0 |- |108||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1533||1345||0||0||7||0||0||120||8 |- |109||96||{{u|Gliwi}}||1515||1509||3||0||0||0||0||0||0 |- |110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |111||118||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||886||0||91||0||0||0||39||0 |- |113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1405||44||0||40||4||0||1||0 |- |118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |121||143||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |122||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1200||0||1||0||0||0||11||2 |- |123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |124||126||{{u|IL68}}||1218||950||62||0||31||0||0||134||1 |- |125||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |126||225||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |127||119||{{u|Ziv}}||1151||1078||60||0||0||2||0||9||2 |- |128||125||{{u|Aimanber}}||1150||1002||0||61||0||0||0||0||0 |- |129||121||{{u|Bailarbekov}}||1136||1049||0||0||0||0||0||3||1 |- |130||205||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3 |- |133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |135||195||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |136||161||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |137||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |138||122||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |139||144||{{u|Wikuiser}}||1048||752||142||0||62||0||43||18||4 |- |140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |141||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||891||17||1||8||23||0||109||11 |- |142||142||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||221||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |145||166||{{u|Aselhan}}||948||627||12||0||9||23||0||82||11 |- |146||139||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |147||141||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |148||147||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |149||160||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |150||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |151||138||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |152||140||{{u|Stella~kkwiki}}||830||772||0||0||0||0||0||0||0 |- |153||190||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |154||214||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |155||149||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||230||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |157||176||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |158||151||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |159||150||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||146||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |161||232||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |162||153||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |163||170||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |164||159||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |165||148||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0 |- |166||164||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1 |- |167||152||{{u|Mariko}}||734||689||0||0||0||0||0||0||0 |- |168||155||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |169||145||{{u|Mheidegger}}||723||748||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||162||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |171||174||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |172||223||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |173||157||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |174||154||{{u|Εὐθυμένης}}||697||679||13||0||0||0||0||5||0 |- |175||163||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||210||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |177||198||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |178||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |179||229||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |180||156||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||674||665||0||1||0||0||0||6||1 |- |181||203||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |182||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |183||165||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||668||629||15||0||0||0||0||2||0 |- |184||158||{{u|Epoxa-HH}}||666||654||0||0||5||0||0||10||1 |- |185||220||{{u|Syrlybek}}||658||390||5||53||4||9||0||68||17 |- |186||193||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |187||191||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||173||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |189||175||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0 |- |190||169||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||177||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11 |- |192||217||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |193||215||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |194||227||{{u|Zhandos02}}||620||265||3||4||11||0||0||247||0 |- |195||196||{{u|Aseke16}}||617||525||25||0||7||1||0||17||12 |- |196||179||{{u|Bauyr03}}||615||555||0||0||0||0||0||37||0 |- |197||186||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |198||172||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |199||178||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |200||182||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||171||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |202||180||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||231||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |204||184||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |205||228||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6 |- |206||189||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |207||200||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |208||194||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||207||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |210||204||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |211||181||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||558||546||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||206||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |213||199||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |214||187||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |215||188||{{u|Tuttiorchestra687}}||544||541||0||0||0||0||0||4||2 |- |216||192||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||201||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |218||222||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |219||209||{{u|Olkikz}}||529||447||0||14||0||0||0||0||0 |- |220||197||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |221||183||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||218||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||391||0||0||0||3||0||44||1 |- |223||219||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||391||0||36||0||0||0||1||1 |- |224||185||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |225||208||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |226||213||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||428||0||0||44||0||0||0||0 |- |227||224||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |228||202||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||226||{{u|Murat Karibay}}||518||270||183||0||0||0||27||7||8 |- |230||216||{{u|Chingiz Nazbiev}}||514||420||29||0||54||12||0||0||0 |- |231||212||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |232||211||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |233||233||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 4wwjqkn99l0sc1r7kgf16pmx4ssagyc 4 675089 3614284 3614080 2026-06-07T11:00:26Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3614284 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515628||380105||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145870||131246||957||0||13593||6||0||46||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||132157||127420||657||15||62||17||10||2859||1092 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119564||112798||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||113458||1||0||0||0||0||0||113457||0 |-style="background-color:#ccf" |6||5||{{u|MerlIwBot}}||105852||88196||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||6||{{u|InternetArchiveBot}}||87594||87594||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79320||79305||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50459||50166||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43053||41963||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26597||22822||42||0||3648||2||0||61||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22676||17397||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14520||13546||429||1||0||83||0||383||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13735||13238||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13062||12830||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9374||8087||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9119||9119||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||7964||5416||974||137||627||40||23||530||198 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7608||6153||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4425||4208||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3738||3677||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3254||3251||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2061||2036||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1553||1534||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1136||845||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1121||1047||28||2||4||6||0||28||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1048||1033||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||79||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||83||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |- |88||80||{{u|Kasymovbot}}||302||287||7||0||0||1||0||3||4 |-style="background-color:#ccf" |89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14 |-style="background-color:#ccf" |91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |93||86||{{u|Chobot}}||219||176||0||0||41||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |94||87||{{u|KiranBOT}}||164||162||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] 844867frfco64jwr595eppq8kdnz8r0 4 675116 3614131 3613669 2026-06-06T13:07:13Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3614131 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107916||25625||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8216||1156||3||152||7079||144||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7809||949||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7362||84||695||187||814||2150||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3134||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2572||42||0||57||33||593||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2276||102||13||200||86||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2187||97||3||165||0||106||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Yerzhankyzy}}||1393||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1343||156||5||0||0||0||0||0||0 |- |13||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78 |- |15||{{u|Орел Карл}}||1305||310||1||303||84||24||0||0||0 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1275||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||629||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |24||{{u|AlefZet}}||994||460||57||1269||261||100||1||49||25 |- |25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |26||{{u|Nurkhan}}||961||101||14||343||4||26||0||1||0 |- |27||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||918||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||869||307||43||20||71||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||477||174||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |42||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |44||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1631||168||18||7588||188||0||1||11 |- |45||{{u|1nter pares}}||536||306||0||8||366||3||0||0||4 |- |46||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |47||{{u|Casserium}}||530||185||72||75||331||48||0||7||0 |- |48||{{u|Dauren}}||529||35||1||0||0||14||0||0||0 |- |49||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |50||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |51||{{u|GulzhanOmarova}}||509||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |52||{{u|Nurken}}||502||479||3||634||4706||32||15||1||4 |- |53||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |54||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||251||0||0||0 |- |56||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |57||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |58||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |59||{{u|Sagzhan}}||445||82||1||17||134||30||0||0||0 |- |60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |62||{{u|TheNomadEditor}}||420||37||0||0||1599||3||0||0||0 |- |63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||34||3||0||0||90||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Ashina}}||386||181||3||56||22||38||31||0||21 |- |67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|TalgatSnow}}||340||157||4||107||375||70||0||15||0 |- |77||{{u|Erboldilyara}}||338||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||20||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||302||200||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||280||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||500||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |90||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||319||4||873||101||121||176||24||49 |- |98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||212||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |112||{{u|Aimanber}}||203||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |113||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |114||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |115||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |119||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49 |- |120||{{u|Coffee86}}||189||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |121||{{u|ShadZ01}}||187||24||0||34||81||56||0||0||0 |- |122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |127||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21 |- |128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||158||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Ali.otkelbayev}}||153||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Arystanbek}}||147||243||7||555||261||206||110||363||308 |- |145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0 |- |152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||141||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |158||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |159||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |168||{{u|Shynassylov}}||129||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||190||59||1||5||2 |- |178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8 |- |200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |205||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0 |- |206||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |207||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Aizhok}}||100||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |218||{{u|NIS Zhuldyz}}||97||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |238||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||11||0||0||0||36||0||0||0 |- |241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |243||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|Аягөз Загиева}}||87||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |247||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |248||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |250||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |251||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |252||{{u|Zamantay}}||84||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Aliba}}||83||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |256||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||83||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |259||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |260||{{u|MuratbekErkebulan}}||82||21||0||61||81||0||11||0||0 |- |261||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |262||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |263||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Ainur}}||81||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |268||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |269||{{u|Madi Dos}}||80||22||0||53||23||40||4||0||3 |- |270||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |271||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |272||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |278||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |279||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |280||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |281||{{u|Amiyeva}}||75||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |282||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |284||{{u|Kasymov}}||74||666||7||2972||521||92||0||38||4 |- |285||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |286||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |288||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |289||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |290||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |292||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|RaiymbekZh}}||69||39||5||1||8||0||0||0||1 |- |298||{{u|А.С.Кизиров}}||68||28||0||0||1||1||9||0||0 |- |299||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |300||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |301||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |302||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |303||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |304||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |308||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |310||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |311||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |313||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |315||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3 |- |317||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |318||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |320||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |322||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |323||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |324||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |326||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |331||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |332||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |333||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |334||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0 |- |335||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |337||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |341||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |342||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |343||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |344||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |346||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |347||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |348||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |352||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |353||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||35||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |355||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |356||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |357||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |358||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |359||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |360||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |361||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |363||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |364||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |366||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |370||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |371||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |373||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Balaburgem}}||44||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |375||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Tarikh Dias}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |386||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |392||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |393||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |394||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |395||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |396||{{u|Syrlybek}}||39||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |397||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |398||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |399||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |400||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |402||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |403||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |404||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |406||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |407||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |408||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |409||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |410||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |412||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |413||{{u|Mheidegger}}||36||18||0||1||0||2||0||0||0 |- |414||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |415||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |416||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|Yessentaikyzy}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |420||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |423||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||34||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |428||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |432||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |433||{{u|Andir}}||32||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |434||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |435||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |437||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |438||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |439||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |440||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |441||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |442||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |443||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |445||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |449||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |450||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |451||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |460||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |462||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |464||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |465||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |466||{{u|Rasulbek Adil}}||26||4||0||121||5||0||1||0||0 |- |467||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |468||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |474||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |475||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |476||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |483||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |484||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |485||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |486||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |487||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |488||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |489||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |490||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |491||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |492||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1 |- |493||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |494||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |495||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |496||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |497||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |499||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |500||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |504||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |505||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |506||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |507||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |508||{{u|Unknown Alash}}||22||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |509||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |510||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |512||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |517||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |522||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |528||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |529||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |530||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||19||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |531||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |532||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |533||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |534||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |541||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |543||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |544||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |545||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |546||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |547||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |548||{{u|Бекемгүл}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |549||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |550||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |551||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |553||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |555||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |557||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |560||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|Жанна Ж}}||17||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |562||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |563||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |565||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |566||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |568||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |569||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |570||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |571||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |572||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |573||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |574||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |575||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |576||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |577||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |578||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |579||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |580||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |582||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |583||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |584||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |585||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |586||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |587||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |588||{{u|Tuttiorchestra687}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |590||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |592||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |594||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |596||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |598||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |600||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |602||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |603||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |604||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |605||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |606||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |608||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |609||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |628||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |633||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |637||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |639||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |640||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |641||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |642||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||31||0||0||0||0 |- |643||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |644||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |645||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |646||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |649||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |652||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |653||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |654||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |655||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |656||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |660||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |661||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |664||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |665||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |666||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|Канат Алимбаев}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |677||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |678||{{u|Aldogarov}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |683||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |684||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |685||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |686||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |687||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |688||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |689||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |692||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |706||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |707||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |714||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |715||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|Gaukhar1980}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |718||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |720||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||8||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |727||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |733||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |738||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |740||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |741||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |742||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |743||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |744||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |745||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |746||{{u|92.47.205.125}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |748||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |749||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |752||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |753||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |754||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |756||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |757||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |758||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |767||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |768||{{u|KAigerim}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |780||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |781||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |782||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |783||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |791||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |792||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |797||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |798||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |810||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|Aglamkhanm29}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |823||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |824||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |827||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |828||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |830||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |831||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |832||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |833||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |834||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |835||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |836||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |837||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |838||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |841||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |842||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |845||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |846||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |847||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |848||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |849||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |850||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |851||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |853||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |854||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |855||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |856||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |859||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |860||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |861||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Гулжайна Усен}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |867||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Назгүл Қуантқан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |876||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |878||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |880||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |881||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |883||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |885||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |886||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |887||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |890||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |893||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |894||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |895||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |900||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |901||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |903||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |908||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |910||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |922||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |924||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |925||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |926||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |929||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |930||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |932||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |934||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |935||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |936||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |938||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |939||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |940||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |942||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |945||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |946||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |949||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |953||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |954||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |955||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |956||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |957||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |977||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |979||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |983||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |985||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |988||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |991||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |993||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|Aq.Sholpan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |995||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |996||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1000||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1002||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1005||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1007||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1008||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1016||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1018||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1019||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1020||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1023||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1030||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|Semsk-Karaga}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1037||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1041||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|Wikuiser}}||4||11||2||47||29||0||0||23||0 |- |1043||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1045||{{u|Zhibek2003}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1054||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1059||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1069||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1077||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1078||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1079||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1080||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1081||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1082||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1083||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1086||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1087||{{u|19642206g}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1089||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1090||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1091||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1093||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1094||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1095||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1097||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1098||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1101||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1109||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1110||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1116||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1117||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1119||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1120||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1121||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1122||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1124||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|Ahan Zere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1128||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1130||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1132||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1136||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1137||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1147||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Ayazhan10}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1165||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1168||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1172||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1173||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1175||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1176||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1179||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1180||{{u|Ibrayevan}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1182||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1187||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1188||{{u|Kvazimodo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1189||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1190||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1193||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1194||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1195||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1196||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1197||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1198||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1199||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1200||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1201||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1202||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1204||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1205||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1206||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1207||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1218||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1219||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1227||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1228||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1251||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Даулет1278}}||3||1||0||0||0||0||4||0||0 |- |1254||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Зиедбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1281||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1290||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1295||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1300||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1304||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1350||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1376||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|Aidyn93}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1392||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1395||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1421||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1423||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1424||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1428||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1436||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1437||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1438||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1451||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1452||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1453||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1456||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Janugyl}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1481||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1511||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Omarova. ayagul}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1527||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1529||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1542||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1544||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1547||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1548||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1555||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Сағынғали Айбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1676||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1689||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1695||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1696||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1697||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1700||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1702||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Құралай Мұратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1704||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1707||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1709||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1710||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1711||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1712||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||237||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] ql33xv57x8p5tv9xt94xto9y59ew625 3 722571 3614151 3611063 2026-06-06T15:47:36Z Nurbek2007 178902 /* Сен деп сөйлеу */ жаңа бөлім 3614151 wikitext text/x-wiki == Администраторды сайлау‎ == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 14:49, 2024 ж. қаңтардың 29 (+06) == Вандализм в статье про список колёс обозрения == Добрый день, почему отменяете мои правки в статье про список колёс обозрения, тем самым возвращая неверную информацию о высоте дубайского колеса обозрения - 167м, хотя оно 250м. возвращаете неверную информацию о колесе обозрения в сочи, удаляете информацию о колесе обозрения в узбекистане... Это что за вандализм? [[Қатысушы:Aqob|Aqob]] ([[Қатысушы талқылауы:Aqob|талқылау]]) 13:34, 2024 ж. қыркүйектің 27 (+05) :Добрый день. При добавлении новой информации в статью прошу вас указать авторитетные источники. Так же завершение строительства колеса обозрения в Дубае было в 2021 году, вы написали 2022. Интересно, кто тут занимается вандализмом? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:17, 2024 ж. қыркүйектің 27 (+05) == Санат дұрысталды == Кеш жарық! [[:Санат:Қазақ билері|Мына санатты]] дұрыстап қойдым. Сіз көрсеткен қателер жойылды. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 00:56, 2024 ж. қазанның 3 (+05) :Рақмет! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:14, 2024 ж. қазанның 3 (+05) == Жылжыту == Кеш жарық, Ауған соғысы (1979—1989) деген ескі атауға көптеген мақалалар мен жылжытулар сілтеніп тұр. Соларды түзетіп шығу кере, сосын ескісін жедел жоюға ұсынуға болады [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:57, 2024 ж. қазанның 29 (+05) :Қайырлы күн, дайын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:16, 2024 ж. қазанның 30 (+05) == Араб-Израиль қақтығысы == Неге дубликат? Сосын үлгілерді неге мақаланың ортасынан бастайсыз? Қанша рет байқап келе жатырмын, бірінші үлгі қойылады [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:40, 2024 ж. қарашаның 8 (+05) :Бүкіл Араб-Израиль қақтығыстарына ортақ мақала жасағым келген. Ескерту ескерілді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:55, 2024 ж. қарашаның 8 (+05) == Маршмэллоу == Добрый день! Поясните причину вашей [https://kk.wikipedia.org/w/index.php?diff=3402771&oldid=3402753&title=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%BC%D1%8D%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D1%83 отмены], пожалуйста. [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 14:17, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) :Добрый день. Почему слишком большое количество гиперссылок для небольшой статьи? Зачем это? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:27, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) ::Для удобства. [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 14:42, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) ::Зачем удалять, если всё правильно? (Может быть кроме последней ссылки, которая действительно ни к чему.) --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 15:03, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) :::{{@|Рефлексист}} қайырлы күн! "[[:ru:Википедия:Внутренние ссылки|Википедия:Внутренние ссылки]]" бетімен танысып шығуыңызға кеңес беремін -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 16:44, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) ::::Прочитал. Дальше что? [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 20:06, 2024 ж. қарашаның 20 (+05) :{{@|Рефлексист}} Извините, почему на русском? Если ВЫ хорошо не владеете на казахском, тогда вы не можете подправлять ошибки и пожалуйста не надо сделать гиперссылку на одно и тоже статье, вместе того корректировать оптом (одним кликом) --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:10, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) ::Я тоже не владею хорошо казахским, а писать через гуглопереводчик это издевательство над языком, поэтому напишу на русском. Участник заменил ссылку, ведущую в русскую википедию, ссылкой на статью на казахском языке. Любой человек, искреннее болеющий за казахский язык, такое только приветствовал бы. Вместо этого правку откатывают, а затем приходит аж целый администратор и попрекает участника плохим знанием казахского языка. Приплыли. [[Арнайы:Үлесі/150.241.86.164|150.241.86.164]] 15:51, 2024 ж. желтоқсанның 1 (+05) :::Проверил, откорректировал (ваш вклад остался). Я не упрекаю за незнание казахского языка, насчет гиперссылки, последние время много новички так делают (для галочки). Я думал так же и у вас --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 18:46, 2024 ж. желтоқсанның 1 (+05) :::: Что мешало быть более внимательным и аккуратным с первого раза? --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 15:29, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05) :::::{{@|Менеджер по сроку годности}} Может быть потому что человек мог легко ошибиться проверяя несколько сотен новых правок за один раз и никто не отменял человеческий фактор? Как думаете? -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 18:59, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05) :::::: Чтобы не попадать впросак, не надо так торопиться. Разве за вашим дружкой кто-то гонится? --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 15:37, 2024 ж. желтоқсанның 11 (+05) :::::::Проблема решена, правки участника были восстановлены, зачем вы снова пишете? В попытке начать конфликт? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:23, 2024 ж. желтоқсанның 11 (+05) :::::::: Я рад, что проблема, которая вообще-то не должна была возникнуть, всё же решена. --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 16:46, 2024 ж. желтоқсанның 11 (+05) :::::::::{{@|Менеджер по сроку годности}} Да, у моего "дружка" нет в жизни других дел, кроме как сидеть в Википедии, поэтому он мог бы и не спешить, вы правы. Мы тоже рады, что "проблема", которая вообще-то вас не касалось, всё же решена. -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 16:59, 2024 ж. желтоқсанның 11 (+05) :{{@|Менеджер по сроку годности}} делать ничего у вас? Принципиальный вопрос: вы на казахском не умеете грамотно отвечать, тогда что тут делаете. Подправлять ссылку и источник убрать может любой человек. Думаете можете внести существенный вклад в развитие казвикипедий? + Вы {{@|Рефлексист}}, то есть второй фейк аккаунт? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:50, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05) == Интеруики == Кеш жарық! Интеруикиді қоюды ұмытпаңыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 18:31, 2024 ж. желтоқсанның 1 (+05) :Кеш жарық! Жақсы [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:56, 2024 ж. желтоқсанның 1 (+05) == Санат == Кеш жарық, санаттарға дұрыс санат қою керек (сізде көбісінде бос санат бастап жатырсыз, жоя салдым). Сириядағы азаматтық соғыс санатына интеруики мен ағылшын немесе орыс уикипедиясынан өарап санаттарды қоюды өтінемін. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:22, 2024 ж. желтоқсанның 6 (+05) :Кеш жарық! Қазіргісі дұрыс па? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:55, 2024 ж. желтоқсанның 6 (+05) ::Керемет, мен көбіне орыс не ағылшын тілінен қарап бастаймын --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 20:25, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05) :::Жақсы, ескерту ескерілді [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:31, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05) == Уикипедия дамуына қосқан үлесі үшін == {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:AnimWIKISTAR-laurier-WT.gif|left|120px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Уикижұлдыз|Уикижұлдыз]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] — Уикипедия жобасындағы аса белсенді әрекеттері үшін, Уикипедияның дамуы жолындағы үлкен еңбектері үшін! --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:47, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05) |} :Рақмет! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:05, 2024 ж. желтоқсанның 15 (+05) == Саламатсыз ба, неге менің тексерілген толықтыруымды жоққа шығардыңыз == Саламатсыз ба, неге менің тексерілген толықтыруымды жоққа шығардыңыз, не болып қалды [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты|Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты|талқылау]]) 16:31, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :Қайырлы күн! Сіз дереккөз ретінде студенттерге тесттерге арналған сайтты пайдаланыпсыз.. Жақсы, беделді дереккөз ретінде, кітап немесе бір авторитетті сайттан алсаңыз жақсы болар еді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:38, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::Ок,кешірім сұраймын [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 18:08, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) == Саламатсыз ба, мен уикилендіру талаптарына сай мақаланы (жүзжылдық соғыс)ішкі бөлімдерге бөлдім, бірақ неге ол өңдеуімді жоққа шығардыңыз? == Мен "Жүзжылдық соғыс" мақаласының соңында тұрған уикилендіру қажет деген жерді басып, қандай өзгерістер енгізу керек екенің біліп, соның бір тармағына сәйкес мақаланы мазмұнына қарай ішкі бөлімдерге бөлдім, бірақ неге оны жоққа шығардыңыз ? [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 18:36, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :Бөлімдерді қайтардым [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:46, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::Қай бөлімдерді ? [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 19:02, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :::Эдуард, Каролинг, Ланкастер [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:05, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::::Неге???? [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:25, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::::Неге [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:36, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :::::Енді сіз соны анықтап '''білдіңізғо''', ал мен болсам өңдемеңізді жоққа шығарып жіберіппін. Қателік меннен кетсе мен сіздің жасағаныңызды қайтардым. Не үшін енді маған '''НЕГЕ''' деп жауап беріп тұрсыз? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:57, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) == Неге менің толықтыруымды жоққа шығардыңыз == Неге менің Алтын Орда тарихы деген мақаладағы толықтыруымды жоққа шығардыңыз???? [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:25, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :Сізге айтылдығо оңды-солды сілтеме қоймаңыз деп. Екіншіден дереккөздеріңіз дұрыс емес, құр сөйлем: '''Алтын Орда - Алып Империя, Әл Фараби атындағы қазақ ұлттық университеті'''. Сіздің ойыңызша бұл жақсы, авторитетті дереккөзбе? Осы ескертулерді ескеріңіз! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:53, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::Сонда сілтеме керек пе [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:58, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) == Елді мекен == Кеш жарық! Елді мекен үлгісіндегі ''Ел'' деген параметрге мемлекеттің атауын ғана көрсетеді (ешқандай суретсіз және сілтемесіз) [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 20:50, 2025 ж. қаңтардың 3 (+05) :Кеш жарық! Сирияның туы өзгерген еді, сіз айтқандай жасадым басында, бірақ ескі туы шығып тұр. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:54, 2025 ж. қаңтардың 3 (+05) == Дауыс беру == Сәлеметсізбе! [[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Негізгі белдеу|Жаңа таңдаулы мақала]] және [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Науру|жаңа жақсы мақала]] үшін дауыс бере аласыз ба? --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 19:37, 2025 ж. қаңтардың 8 (+05) :Саламатсыз ба [[Арнайы:Үлесі/87.255.222.246|87.255.222.246]] 11:13, 2025 ж. ақпанның 18 (+05) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 11:23, 2025 ж. қаңтардың 26 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 тізімін пайдаланып User:Doc James@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Саломе Зурабишвили == Бұл мақаланы неге жоясыз? Мен оны толықтырдым ғой. Сіз айтқан үлгіні және дереккөзді қостым, санаттарды толықтырдым. Неге басқа адамның еңбегіне соншама аяусыздық танытасыз? --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 18:49, 2025 ж. ақпанның 8 (+05) Менімше, сіз оны еш себепсіз жойдыңыз. Өзіңізді соншама белсенді администратор ретінде танытқыңыз келсе, мақалаға жақсы-жақсы өңдемелер енгізбейсіз ба? --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 19:06, 2025 ж. ақпанның 8 (+05) :Қаңтардың 25-інде жазғанда сізге мақаланы әліде толықтыру керек деп жаздым. Ақпарат өте аз, дымда жазылмаған деуге болады, сондықтанда менің алдымда мақалаға «жедел жойылсын» үлгісін қойып кеткен. Басқа тілді уикипедиядағы мақалалармен салыстырып қараңызшы. Мен сізге толықтыруға қарайған уақыт бердім. Неге мақаланы бастап, аяқтамай тастап кетесіз? Неге оны мен толықтыруым керек? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:13, 2025 ж. ақпанның 8 (+05) :: Бес абзац аз емес, сіздікі дұрыс емес! Мен барлық кемшіліктерді жойдым, көлемін кез келген адам қоса алады, оның ішінде сіз де қоса аласыз. --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 18:01, 2025 ж. ақпанның 11 (+05) :::Мақаланы қайтарамын, дұрысынан толықтыруға дайынсыз ба? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:05, 2025 ж. ақпанның 11 (+05) ::::Мақаланы еш шартсыз қайтару керек! Бірақ мен толықтырамын ... --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 18:09, 2025 ж. ақпанның 11 (+05) :::::Қайтардым. Басқа тілдегі уикипедиялардан қарап толықтырсаңыз болады. Негізі дұрысынан ақпарат еңгізсе жақсы үлкен мақала шығады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:14, 2025 ж. ақпанның 11 (+05) == Notice of expiration of your rollbacker right == <div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "rollbacker" (Шегіндірушілер) will expire on 2025-03-17 07:50:35. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[Қатысушы:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Қатысушы талқылауы:Leaderbot|талқылау]]) 00:42, 2025 ж. наурыздың 11 (+05)</div> == Фотосуреттер бойынша == Қайырлы күн! [[Әл-жәбрдің атасы]] атты қазақ тілінде шығатын ғылыми журнал туралы жазған едік. Алайда ондағы фотосуреттерді белгісіз себеппен алып тастаған. Сізден мына суреттерді қалпына келтіруіңізді сұраймын: *Жаңа журнал.jpg *Журнал таныстырылымы.jpg *Журнал оқыған бала.jpg [[Қатысушы:Бейсенбинова Салта|Бейсенбинова Салта]] ([[Қатысушы талқылауы:Бейсенбинова Салта|талқылау]]) 13:14, 2025 ж. наурыздың 14 (+05) == Request for Template Deletion == Hello 1nter pares, I hope you're doing well. Thank you again for your help with the Барунди article deletion earlier. I recently moved the contents of two templates to correctly spelled versions and would like the old, misspelled ones deleted: [[Үлгі:Country data Democratic republic of the Congo]] (should be [[Үлгі:Country data Democratic Republic of the Congo]]) [[Үлгі:Country data Әзірбайжан]] (should be [[Үлгі:Country data Әзербайжан]]) Since these old versions are no longer needed, could you help delete them? Let me know if any further clarification is needed. Thanks in advance! Best regards. [[Қатысушы:OperationSakura6144|OperationSakura6144]] ([[Қатысушы талқылауы:OperationSakura6144|талқылау]]) 15:28, 2025 ж. наурыздың 27 (+05) :Hi, it's done! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:33, 2025 ж. наурыздың 27 (+05) == Лужникидегі трагедия == Қайтыс болған адамдардың тізімің неге жойып тастаған едіңіз? [[Қатысушы:Zhantayevraiymbekd|Zhantayevraiymbekd]] ([[Қатысушы талқылауы:Zhantayevraiymbekd|талқылау]]) 23:01, 2025 ж. сәуірдің 16 (+05) :Кесте жасап еңгізген екенсіз, байқамай қалыппын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:06, 2025 ж. сәуірдің 16 (+05) == CEE Meeting 2025 == Сәлеметсізбе. Биыл Грекияның Салоники қаласында CEE Meeting 2025 конференциясы болады. Біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2025|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 23:21, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) :Дайын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:28, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) == InDrive / inDrive == Сәлеметсіз бе! Мен мақала атауындағы бас әріпті кіші әріпке ауыстырдым, себебі бұл компанияның ресми атауы. Егер inDrive атауы барлық жерде осылай жазылса, неге менің түзетуімді жоққа шығардыңыз? Жауап бергеніңізге ризамын. [[Қатысушы:Alothav|Alothav]] ([[Қатысушы талқылауы:Alothav|талқылау]]) 20:46, 2025 ж. мамырдың 21 (+05) :Қайырлы кеш! Байқамай қалыппын, өңдемеңізді кері қайтардым. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:54, 2025 ж. мамырдың 21 (+05) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 16:17, 2025 ж. мамырдың 29 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Эрнест Төреханов == Ассаламуалейкүм! Мына мақаланы не себеппен жоюға ұсынатыныңды түсіндіре аласың ба? Бас-аяғы бар мақала ғой... --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 15:26, 2025 ж. маусымның 12 (+05) == Мақалаларды жартылай қорғау == Сәлеметсізбе Қазақша Уикипедияның администраторы! Сіз менің [[Эрдэнэт қаласы]] [[Яковлев Як-40]] [[Яковлев Як-42]] [[Zhezkazgan Air]] [[Жетісу Әуекомпаниясы]] деген беттерді 1 айға жартылай қорғауға сұраймын. [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 12:05, 2025 ж. шілденің 5 (+05) :Қайырлы күн! Дайын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:11, 2025 ж. шілденің 5 (+05) ::Меніңше тіркелгісі барлар менің беттерімді бұзып тастайды сондықтан. Жартылай қорғау емес. Толық қорғау қылдырып беріңіз. 25 күнге [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 12:26, 2025 ж. шілденің 5 (+05) :::Ешкім ештеңені бұзбайды. Мақалаларыңызды алаңсыз жаза беріңіз. Бұзақылық болып жатырса, біздер, администраторлар бармыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:48, 2025 ж. шілденің 5 (+05) ::::жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 16:10, 2025 ж. шілденің 5 (+05) == Адай ата туралы мақаладағы ақпаратты жою == Қайырлы күн! Менің [[Адай ата]] туралы дереккқөздермен тастап кеткен мақаламның кетіру себебі неде? [[Қатысушы:Aday Aitkul|Aday Aitkul]] ([[Қатысушы талқылауы:Aday Aitkul|талқылау]]) 12:17, 2025 ж. шілденің 16 (+05) :Дереккөздерге сүйенген болсаңыз да кейбір жерлерін дұрыс толықтырмапсыз. Сосын... менің білуімше Адайдың әкесі Елтай болу керек. Аңыздың бәрінде солай жазадығой. Шежірешілерде соны айтады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:31, 2025 ж. шілденің 16 (+05) ::Барлығы дереккөздерге сүйініп жазылған. Шежірелерде 2 нұсқа-да кездеседі. Жәнеде мен сол 2 нұсқаны да дәлелдеген болатынмын. Ж. Сәбитов Адайлардың қанын алып тексерген, субкладпен басқа-да алшындармен бірдей болды(C2-M48). Демек Бүткіл Байұлы Әлімұлылардың түпкі атасы бір [[Алау батыр]], ал егер Елтайды әкесі деп алатын болсақ онда олда алшын болуы керек. ::Өтініш мен мақаладағы қалдырған дереккөздерді қарап өту. [[Қатысушы:Aday Aitkul|Aday Aitkul]] ([[Қатысушы талқылауы:Aday Aitkul|талқылау]]) 12:57, 2025 ж. шілденің 16 (+05) :::Қарсылық жоқ. Қанымыз С2-М48, иә. Тек қана жазылуы уикипедия стиліне келмейді екен, сол үшін кері қайтардым. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 13:16, 2025 ж. шілденің 16 (+05) == Growth features - Mentorship and Community updates == Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 17:29, 2025 ж. шілденің 16 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Үлгі жою == Сәлеметсізбе, мен [[Үлгі:Байрақ/Қонаев қаласы]] деген жасағанын негізі түпнұсқасы [[Үлгі:Байрақ/Қонаев]] болған. Мен сол Қонаев дегенді ашсам Дінмұхамед Қонаев туралы шығып тұр. Ал Қонаев қаласы деп жазсам, басқа қалалардың үлгісінде *қаласы* деген жазу болмайды (тек қала атауымен ғана жазылып тұрады). Осы бетті жойып бере аласызба. Негізі бетті өзім жылжыттым[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 08:44, 2025 ж. тамыздың 3 (+05) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == '''Уикипедия: 25''' == Уикипедияның [[Уикипедия:25 жылдық мерейтой|25 жылдық мерейтойын]] тойлауға шақырамыз [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 14:31, 2026 ж. қаңтардың 9 (+05) == Орфографиялық қате == Сәлеметсіз бе. Неге менің [[Газ турбиналы кеме]] бетіне жасаған өңдемемді қайтарып тастадыңыз? Қазақ тілінің орфографиялық ережесіне сәйкес бастауыш пен баяндауыш арасына [[дефис]] (-) емес ұзын сызық (—, [[сызықша]]) қолданылады. Мысалы, "Алма — жеміс". Сондықтан өзгеріс әдейі жасалды. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 20:20, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) :Мана қарағанымда сіз дефис қойған сияқтысыз. Сосын олай көп үлгі қоюдың қажеті жоқ, жалпы мақала ескі, қаралымы да аз екен, жойылатын мақалалар тізіміне кіреді-ау. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:37, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) ::«Қаралымы аз» деген уәж Уикипедияда жою критерийі болып саналмайды. Мақаланың жойылуы тек маңыздылық пен дереккөздерге байланысты. ::Үлгілерге келсек, олар мақаладағы нақты мәселелерді көрсету үшін қойылды. Егер белгілі бір үлгі артық деп есептелсе, нақты қайсысы және не себепті екенін көрсетсеңіз, талқылауға дайынмын. Әрі қазақ тіліндегі Уикипедияда [[en:Template:Multiple issues]] сияқты үлгілер жоқ сондықтан әр қатені жеке үлгімен көрсеттім. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 23:06, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) :::Әрине, бірақ бұл мақалада бірнеше ұсақ қате емес, бір негізгі проблема бар. Тақырыптың энциклопедиялық маңыздылығы да, мазмұны да дереккөздермен расталмаған. Мәтін 2014 жылдан бері жаңартылмаған, ешқандай сенімді дереккөз көрсетілмеген, ішкі уикисілтемелер жоқ және жалпы құрылымы энциклопедиялық стандартқа сай емес. Осындай жағдайда бірінен соң бірін бірнеше техникалық үлгі қоюдан гөрі, осы түпкі мәселені көрсететін жинақталған белгі маңыздылығы немесе жоюға ұсыныс орынды деп санаймын. Сонымен қатар «сурет жоқ» деген үлгінің қойылуы да бұл жерде маңызды емес, өйткені Уикипедияда иллюстрациясы жоқ, бірақ толыққанды әрі маңыздылығы мойындалған мақалалар өте көп. Суреттің болмауы жоюға немесе мазмұн сапасын бағалауға әсер ететін критерий емес, ол тек екінші реттік, безендіру деңгейіндегі мәселе. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:30, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) ::::Дегенмен өңдеудің толықтай алдыңғы нұсқаға қайтарылуы орфографиялық түзетулерді де жойды. Ал бастауыш пен баяндауыш арасындағы сызықша — тілдік ереже, ол мақаланың маңыздылығына тәуелсіз. ::::Егер бірнеше үлгілердің орнына нақты жинақталған үлгіні қолдану дұрыс деп санасаңыз, қай үлгіні қолдануды ұсынатыныңызды нақтыласаңыз жөн болар еді. Қазақша Уикипедияда [[en:Template:Multiple issues]] үлгісі болмағандықтан, бар құралдармен мәселені көрсетуге тырыстым. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 14:45, 2026 ж. қаңтардың 17 (+05) == Уикипедия:25 == [[Уикипедия:25 жылдық мерейтой|Уикипедияның 25 жылдық мерейтойы]] құтты болсын! [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 09:49, 2026 ж. қаңтардың 15 (+05) == Notice of expiration of your sysop right == <div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "sysop" (Администраторлар) will expire on 2026-01-22 18:04:26. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[Қатысушы:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Қатысушы талқылауы:Leaderbot|талқылау]]) 00:41, 2026 ж. қаңтардың 16 (+05)</div> == Translation request == Hello, 1nter pares. Can you translate and upload the articles [[:ru:Базардюзю]] and [[:ru:Флегрейские поля]] in Kazakh Wikipedia? Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 14:45, 2026 ж. наурыздың 7 (+05) :Hello, yes, I will do it in the near future. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:10, 2026 ж. наурыздың 7 (+05) :Hello! Thank you for your patience. I've completed the translations and uploaded both articles ([[Базардюзю]], [[Флегрей алаңдары]]) to Kazakh Wikipedia. Feel free to reach out if you need more translations. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:36, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) ::Thank you very much for the articles. [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 01:47, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) == Уики-марафонға қатысу == @[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] мен уики-марафонға қалай қатысамын мені шақырып тұр. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:30, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :[[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026|Уики-марафон]] ережелерімен танысыңыз, бір оқып, қарап шығыңыз. Сол кезде бәрі түсінікті болады. Сосын ол бетке артық нәрсе жазып жүрмеңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:45, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] неге өңдеуге болмайды екен? Қатысқысы келгендер тізімге өз атын жазып жазған мақлаларының сілтемелерін жазып отырады емес пе? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 20:47, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::Оны білемін ғой. Бұл қатысушы жаңадан келген, алдынғы өңдемелерін қарап шықсаң болады, артық ештеңе жазып қоймасын дегенім. Өзі біледі, ескерттік. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:49, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] неге менің жазғанымды алып тастадыңыз бетте [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:22, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] неге сол мақаланы жоққа шығара бересіз? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:51, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::Неден бастасам екен... Сұрақ қойюын қоясын, мен жауап беремін, басқа қатысушы жауап береді. Оның бәріне түсіндім дейсің. Бірақ шынында кері жасайсың. Мана ескерттім, уики-марафон бетіне артық нәрсе жазба деп. Ал сен оны өңдеп (дұрыс болса жақсы) Дина Нұрпейісова мақаласын жаздым деп қойыпсың. Сосын [[Дина Нұрпейісова]] бұл айдау беті, оған олай ақпарат қоспайсың. Күндіз неге мақалаға біріктіру үлгісін қойдың десем, үлгіні «жәй» қойдым деп жауап бердің. Бұның алдында қаншама ескерту алдың? Бірнеше рет бұғатталдың, менің және басқа да админ тарапынан. Келесіде ұзағынан бұғаттайтын шығармын, ренжіме. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:08, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::Келесіде енді қайталанбайды бұғаттамаңызшы алдағы уақытта мақала жазғанда біріктіру үлгісін қоссам сізге себебін түсіндіремін [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:15, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] тағы бір сұрайын дегенім осы уики-марафонда қатысушы, мақала, мақала саны, ұпай, осыларды қалай жазуға болады. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:13, 2026 ж. наурыздың 12 (+05) :::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] кейбір мақалаларда қате бар екен соны түзетіп жібердім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 12:09, 2026 ж. наурыздың 13 (+05) == Қазақстандағы референдум (2022) == Қайырлы түн! Мен мына мақалаға деректер қосып едім, сіз жойыпсыз. Бұның себебі неде? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 01:53, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :Қайырлы түн! Мен сіздің өңдемеңізді кері қайтардым, себебі мақала 2022 жылғы референдум туралы, ал 2026 жылға қатысты ақпарат басқа оқиғаға жатады. Мұндай мәліметтерді негізгі мәтінге қоспай, қажет болса «Тағы қараңыз» бөлімінде көрсету дұрыс болады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:56, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) ::Енді екі референдум да бір тақырыпта болып, екеуі де Қазақстанда өтіп, оларды бір адам ұйымдастырғаны туралы жазғаным екі мақаланың өзара байланысын ашпай ма?! --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 02:15, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) == Қателерді түзету == @[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] казак деген сөз дұрыс емес қазақ деп жазылуы керек [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:07, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :Казак деген сөз бар. Қарап, ізден. Мақалалардағы сөздерді неге өзгертіп жатырсың? :Сосын мынау менің соңғы ескертуім саған, осыдан кейін 3 айға не 1 жылға бұғаттаймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:18, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) ::Жарайды, түсіндім [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:21, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] Қаратау Өмірзақұлы мақаласында балғымбав деген дұрыс жазылмаған түзетіп жіберейін бе? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:43, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) == [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]] жайлы өзгертістер бойынша талқылау == Қайырлы күн, сіз 16.03 күні, [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]] жайлы соңғы жасаған өзгерістерді жоққа шығарыпсыз, не себепті және қайта қалпына келтірсе болады ма? [[Қатысушы:Yernur055|Yernur055]] ([[Қатысушы талқылауы:Yernur055|талқылау]]) 16:21, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) :Қайырлы күн, себебін өңдеп жатырған қатысушыға жазып едім. Қарамаған сияқты. Қосқан сөйлем энциклопедиялық стильге сәйкес келмейді. Уикипедияда оқиғаның процесін емес, тек фактіні ғана беру керек. Сондықтан «таңдап, құжаттарын тапсырды», «үздік оқыды» сияқты баяндау сипатындағы тіркестер қолданылмайды. Соны ескерсеңіздер. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:57, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) ::Ол кісі "Жауап бердім, бірақ жауабымды дұрыс отправить ете алмадым ау деймін" дейді. Жақсы, алдағы толықтыруларымызда сіздің ескертпелеріңізді ескереміз. Бұдан ары қарата жаңа материалдарды мен жүктейтін боламын, сондықтан ескертпелеріңізді маған жіберіп тұруыңызды өтінем. Бүгін қосымша материалдар жүктейміз, соны да қарап, бағалауыңызды сұраймын [[Қатысушы:Yernur055|Yernur055]] ([[Қатысушы талқылауы:Yernur055|талқылау]]) 18:21, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) :::Жақсы [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:53, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) ::::https://drive.google.com/drive/folders/1ZyKAocMgSIhGy3mBRgR_BfpJCpISx5m1?usp=drive_link ::::Осы файлдағы, вклейка 01,02,03 бөлімдегі суреттерді дереккөз ретінде қолдануға болады ма? ::::Мысалға "Бүкілресейлік олимпиада кезіндегі жетістігі", "Университетті(МФТИ) үздік бітіргені жөніндегі дипломы" осылардың барлығы бір жерде жиналып тұр, егер олай болмайды десеңіз, онда соларды қалай дереккөз ретінде тіркеуге болады [[Қатысушы:Yernur055|Yernur055]] ([[Қатысушы талқылауы:Yernur055|талқылау]]) 23:59, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) ::::Қайырлы кеш, қарап жібере аласыз ба өтініш [[Қатысушы:Yernur055|Yernur055]] ([[Қатысушы талқылауы:Yernur055|талқылау]]) 00:39, 2026 ж. наурыздың 19 (+05) == Біріктіру == Қайырлы күн! [[Абдырақ құс]] мақаласын жойып бере аласыз ба? [[Абдырық]] мақаласының дубликаты екен. Негізгі мәліметтерді [[Абдырық]] мақаласына көшіріп қойдым [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 14:07, 2026 ж. наурыздың 19 (+05) :Қайырлы күн! Жойылды. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:05, 2026 ж. наурыздың 19 (+05) == 1 == Сәлеметсіз бе! [[2026 жылғы қысқы Олимпиада ойындары]] мақаласындағы Мықтыбектің түзетулерін кері қайтаруыңызды (откат) сұраймын. Бұл жерде атауын өзгерту емес, дәл осы кері қайтару әрекеті қажет. Немесе [[2026 Қысқы Олимпиада ойындары]] нұсқасын қалпына келтіріңіз. Өйткені ол беттің атын өзгертпеген, тек мазмұнын авторлықты көрсетпестен көшіре салған. Сонымен қатар, осы тізімдегі маңыздылық критерийлеріне сәйкес келмейтін мақалаларды жоюды сұраймын [[Қатысушы_талқылауы:Мықтыбек_Оразтайұлы#Қатысушының_шағымы]] [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 19:53, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) :? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 21:11, 2026 ж. наурыздың 23 (+05) :Сіз тізімдегі мақалаларды өшіресіз бе? Қанша рет сұрауға болады? Шешім дауыс беру арқылы қабылданды ғой. Ал ол болса талқылау бетін өшіруге тырысып жатыр [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 02:05, 2026 ж. мамырдың 8 (+05) ::Ұмытып кетіппін. Бүгін жоямын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:55, 2026 ж. мамырдың 8 (+05) :::Өшіріп болғанша жыл өтетін шығар [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 16:01, 2026 ж. мамырдың 11 (+05) ::::Тағы бар ма? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:07, 2026 ж. мамырдың 11 (+05) :::::[[Эльмира Наурызбайқызы Жүсіпова]], [[Асылзат Ералықызы Қамбарбекова]], [[Салтанат Мадиярқызы]], [[Айгүл Жұмабекқызы Әуелбаева]], [[Қайрат Абдыкаемович Ахсамбиев]], [[Әлия Нұрмұхаметқызы Макеева]], [[Руслан Қалдыбайұлы Қошқарбаев]], [[Айгерім Ерсұлтанқызы Датқабай]], [[Сүндет Мұратбекұлы Сейітов]], [[Арайлым Сайрамбайқызы Мұратәлиева]], [[Гүлбану Есенқызы Майғарина]], [[Жеңісбек Зайытбекұлы Жекебаев]], [[Лаура Аманғалиқызы]], [[Айгерім Алтынбайқызы Сәрсенбаева]], [[Айгерім Халмурадқызы Умарова]], [[Қайрат Құрманбаев]], [[Арайлым Сағынтайқызы Сағынтай]], [[Ақбота Батырбекқызы Бейбітбек]], [[Сәбит Қадырбекұлы Сапарбеков]] [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 17:45, 2026 ж. мамырдың 11 (+05) :::::Тағы ұмытып қалдың ба? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 10:23, 2026 ж. мамырдың 14 (+05) ::::::Жоқ, тізім үшін рақмет. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:30, 2026 ж. мамырдың 14 (+05) :::::::? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 23:36, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) == AutoWikiBrowser өзімнің аккаунтыма рұқсат сұрау == @[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] @[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] осы аккаунтыма AutoWikiBrowser жұмыс жасауға рұқсат беріңізші. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:21, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) :Себебін айттым ғой, берілмейді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:23, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) ::Басқа қатысушыларда қолданып жүр ғой. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:23, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) :::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] бот жүргізбей өзімнің аккаунтыма AutoWikiBrowser жұмыс жасауға рұқсат бересіз ба. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:40, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) ::::Басқалардан сұрап көрші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:49, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) :::::Жақсы. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:50, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) == Тексерістен өту == Кеш жарық! Кері қайтарып, тексеруден өткізіңізге көп рахмет! ''Гүлсім Сейітжафарқызы Асфендиярова'' тексерістен алыпсыз, алайда мақала шала ғой. Реттедім, келесі жолы олай асықпаңыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:56, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) :Кеш жарық! Рақмет! Иә, ''Гүлсім Сейітжафарқызы Асфендиярова'' мақаласын әлі де реттеп, өңдейтін шығармын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:04, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) == Үлгі == Кеш жарық! бәрі дұрыс шығар, мақалаларға пайдалып көріңіз. Қателіктер шығып жатса көмектесемін [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:28, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) :Зертхана бетімде шығарып қойдым, туған күні дегендері шықпай тұр. Сосын кейбір параметрлерге дым жазбасамда бос орын шығып тұр. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:30, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) == Ледник Мраморная стена == Прошу вернуть мои правки в названии ледника [[Мәрмәрлі қабырға мұздығы]]. Есть официальный реестр географических объектов Алматинской области 2014 года, где данный ледник НЕ ПЕРЕВОДИТСЯ на казахский. Данный реестр не распространяется по открытой лицензии, что не является преградой для проверки моего утверждения. А текущее название пришло из Казахской энциклопедии, в которой слишком много ошибок и не ясно, как такой стыд вообще ушел в печать. [[Қатысушы:On The Hidden Mountain|On The Hidden Mountain]] ([[Қатысушы талқылауы:On The Hidden Mountain|талқылау]]) 21:26, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) :Біріншіден, мақала атауын түбегейлі өзгерту алдын ала талқылаусыз жүргізілмеуі тиіс. Мұндай өзгерістер қауымдастық деңгейінде, қажет болған жағдайда әкімшілердің қатысуымен талқылануы тиіс. Екіншіден, сіз келтірген 2014 жылғы географиялық нысандар реестрі ашық қолжетімді емес, сондықтан оны басқа қатысушылар тексере алмайды. Тексерілмейтін дереккөздер Уикипедияда дәлел ретінде қабылданбайды. Үшіншіден, қазіргі «Мәрмәрлі қабырға мұздығы» атауы жарияланған дереккөзге негізделген. Қазақ энциклопедиясы Уикипедияда қолданылатын беделді дереккөздердің бірі болып саналады, сондықтан ондағы мәліметтер негіз ретінде қабылданады. Сондықтан атауды өзгерту үшін алдымен талқылау жүргізіп, тексерілетін және сенімді дереккөздер ұсыну қажет. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:30, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) ::Позволю с Вами не согласиться: [[:ru:Википедия:Проверяемость|Проверяемость]] информации не следует путать с её доступностью в Интернете. РГО Алматинской области был опубликован ПОЗЖЕ Энциклопедии на казахском, также документ является профильным, касающимся только географии отдельной области. Вы можете подать заявку в соответствующий гос орган и получить к нему доступ. [[Қатысушы:On The Hidden Mountain|On The Hidden Mountain]] ([[Қатысушы талқылауы:On The Hidden Mountain|талқылау]]) 22:54, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) :::[https://www.zin.ru/animalia/Coleoptera/rus/kazgeonm.htm Понимаю, это сложнее, чем отменять правки с телефона] но вот есть этот реестр на стороннем сайте, можете пользоваться [[Қатысушы:On The Hidden Mountain|On The Hidden Mountain]] ([[Қатысушы талқылауы:On The Hidden Mountain|талқылау]]) 23:12, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) ::::Тағы да қайталап айтамын, бұл жердегі сіздің бірінші қателігіңіз, мақала атауын талқылаусыз түбегейлі өзгертуіңіз. Мұндай шешімді өз бетіңізше қабылдауға болмайды. Сіз келтірген реестрге қатысты, тіпті ол дұрыс болғанның өзінде, атауды біржақты өзгертуге жеткілікті негіз болып табылмайды. Мұндай жағдайларда бірнеше сенімді дереккөздер қарастырылып, атау қауымдастық деңгейінде талқылануы тиіс. Қазіргі «Мәрмәрлі қабырға мұздығы» атауы жарияланған беделді дереккөзге негізделген, сондықтан ол талқылаусыз өзгертілмеуі керек. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:43, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Уики-марафон жайлы == Сәлеметсіз бе, қайырлы кеш! Уики-марафонға байланысты бір сұрағым болып тұр. «Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері» уики-марафонға арналған өзімнің мақалаларымда «Тексерілмеген мақала» деген шаблон тұрса, марафонға қатысуға бола ма? Әлде бұндай шаблонмен мақала есептелмей кетеді ме? Рахмет! [[Қатысушы:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] ([[Қатысушы талқылауы:Tuttiorchestra687|талқылау]]) 17:47, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) :Сәлеметсіз бе, «Тексерілмеген мақала» үлгісі болса да мақала болып санала береді. Ең бастысы жазған мақалаларыңызды марафон кестесіне еңгізуді ұмытпаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:50, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) == Мақала бастау == Қазір жаңа мақала бастауға бола ма? [[Арнайы:Үлесі/&#126;2026-29781-25|&#126;2026-29781-25]] ([[Қатысушы талқылауы:&#126;2026-29781-25|talk]]) 13:35, 2026 ж. мамырдың 17 (+05) :Қайырлы күн! Мақала жазу үшін сізге 50 өңдеме жасау қажет. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 13:38, 2026 ж. мамырдың 17 (+05) == CEE MEETING 2026 == Кеш жарық. [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC/%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80#TheNomadEditor_(Muzaffar_Turgunov) CEE MEETING 2026] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 18:55, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) == Мақаланы көшіріп жазу == Жасанды интеллект мысалы ChatGPT ден алынған жауаптарды мақаланы көшіріп жазуға бола ма? [[Арнайы:Үлесі/&#126;2026-31518-57|&#126;2026-31518-57]] ([[Қатысушы талқылауы:&#126;2026-31518-57|talk]]) 19:52, 2026 ж. мамырдың 26 (+05) :Қайырлы кеш, болмайды. Жасанды интеллекттің өзі ақпаратты уикипедиядан алады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:55, 2026 ж. мамырдың 26 (+05) ::ChatGPT жазады уикипедияға сай қылып жазамын дейді. [[Арнайы:Үлесі/&#126;2026-31518-57|&#126;2026-31518-57]] ([[Қатысушы талқылауы:&#126;2026-31518-57|talk]]) 20:03, 2026 ж. мамырдың 26 (+05) :::Сөйлемдерді түзетуге болмаса тек. Жалпы ол ақпараттың дереккөзін қалай табасын сосын? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:45, 2026 ж. мамырдың 26 (+05) == Сен деп сөйлеу == Кейбір қатысушыларға «сен» деп сөйлеу мәдениетсіздік болуы мүмкін. [[Қатысушы:Nurbek2007|Nurbek2007]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurbek2007|талқылау]]) 20:47, 2026 ж. маусымның 6 (+05) 1hxa19unhekvxh1v4bnzni4aibek374 2 725520 3614260 3612882 2026-06-07T09:08:24Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3614260 wikitext text/x-wiki == Тізім (кейін) == * [[Леонор (Астурия ханшайымы)]], [[София, Испания инфантасы]], [[VI Филипп (Испания патшасы)]], [[Летисия (Испания патшайымы)]], [[София Грекиялық (Испания патшайымы)]], [[Хуан, Барселона графы]] * [[Ален де Ротшильд]], [[​Эрик де Ротшильд]] * [[Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары (2026)]] * [[Анд вирусы]], [[Elliovirales]], [[Bunyaviricetes]], [[Polyploviricotina]], [[Negarnaviricota]], [[Orthornavirae]], [[Riboviria]], [[Қызылша вирусы]], [[Monjiviricetes]], [[Haploviricotina]], [[Mononegavirales]], [[Ebolavirus]] * [[Goldman Sachs]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 8gcs2mx78un9v8pu2gxi24sxtdrekit 3 742391 3614245 3360668 2026-06-07T07:50:48Z Dr-Taher 85855 Dr-Taher [[Қатысушы талқылауы:Shadzium]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Renamed user 1ea5b61674cb3bd0206daac5a162aa95]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Shadzium|Shadzium]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user 1ea5b61674cb3bd0206daac5a162aa95|Renamed user 1ea5b61674cb3bd0206daac5a162aa95]]" 3360668 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Shadzium}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 23:33, 2024 ж. шілденің 27 (+05) 7av2vmanm9sb9jzgw0gj4x7mjjjzoiz 0 745686 3614234 3396918 2026-06-07T07:38:15Z 1nter pares 146705 3614234 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2024}} {{Мемлекеттік қайраткер|Білімі=[[Фрибур университеті]]|Суреті=Viola Amherd (2024, cropped).jpg|Атауы=Ресми портреті, 2024|Туған күні=6.6.1972|Туған жері=Бриг, [[Вале (кантон)|Вале]], [[Швейцария]]|Діні=[[Католик шіркеуі]]<br>([[Католик шіркеуі|католиктік]])|Партиясы=1. [[Христиан-демократиялық халықтық партиясы (Швейцария)|Христиан-демократиялық халықтық партиясы]]<br>2.[[Орталық партия (Швейцария)|Орталық партиясы]]<br> ''(2021 жылдан бастап)''|Шынайы есімі={{lang-de|Viola Amherd}}|Титулы=[[Швейцария]]ның 176-шы [[Швейцария президенті|президенті]]|Басқара бастады=1 қаңтар 2024 жылдан бастап|Басқаруын аяқтады_=|Ізашары=[[Ален Берсе]]|Ізбасары_=|Ту=Coat of Arms of Switzerland (Pantone).svg|Ту2=Flag of Switzerland.svg|Президент_=|Вице-президент=[[Карин Келлер-Зуттер]]|Титулы_2=[[Швейцария]] [[Швейцария вице-президенті|вице-президенті]]|Басқара бастады_2=1 қаңтар 2023|Басқаруын аяқтады_2=31 желтоқсан 2023|Ізашары_2=[[Ален Берсе]]|Ізбасары_2=[[Карин Келлер-Зуттер]]|Ту_2=Flag of Switzerland.svg|Ту2_=|Президент_2=[[Ален Берсе]]|Вице-президент_=|Титулы_3=[[Швейцария]] [[Швейцарияның федерация кеңесі|федерация кеңесінің мүшесі]]|Басқара бастады_3=1 қаңтар 2019 жылдан бастап|Ізашары_3=[[Дорис Лойтхард]]|Ту_3=Flag of Switzerland.svg|Президент_3=[[Ули Маурер]]<br>[[Симонетта Соммаруга]]<br>[[Ги Пармелен]]<br>[[Иньяцио Кассис]]<br> [[Ален Берсе]]|Вице-президент_3=[[Симонетта Соммаруга]]<br> [[Ги Пармелен]]<br> [[Иньяцио Кассис]]<br> [[Ален Берсе]]<br> [[Карин Келлер-Зуттер]]|Титулы_4=[[Швейцария]] [[Швейцария Қорғаныс және спорт министрлігі|қорғаныс және спорт министрі]]|Басқара бастады_4=1 қаңтар 2019 жылдан бастап|Ізашары_4=[[Ги Пармелен]]|Ту_4=Flag of Switzerland.svg|Президент_4=[[Ули Маурер]]<br>[[Симонетта Соммаруга]]<br>[[Ги Пармелен]]<br>[[Иньяцио Кассис]]<br> [[Ален Берсе]]|Вице-президент_4= [[Симонетта Соммаруга]]<br> [[Ги Пармелен]]<br> [[Иньяцио Кассис]]<br> [[Ален Берсе]]<br> [[Карин Келлер-Зуттер]]|түс=швейцарияның федерация кеңесі|Мамандығы=1. [[Нотариус]]<br>2. [[Адвокат]]}} '''Виола Патрисия Амерд''' ({{lang-de|Viola Patricia Amherd}}; [[6 маусым]] [[1962]], [[Бриг]], [[Вале (кантон)|Вале]], [[Швейцария]]) — [[Швейцария|швейцариялық]] мемлекеттік қайраткер, [[Швейцария президенті|президент]] (2024—) және [[Швейцария вице-президенті|вице-президент]] (2023—2023).<ref>https://www.1tv.ru/shows/kukly-naslednika-tutti/vypuski/prezident-shveycarii-viola-amherd-no-vy-sami-eto-skazali-kukly-naslednika-tutti-vypusk-ot-20-05-2024</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} cvl4dccal09jry4mnqyg2j44hskpnjw 0 746347 3614111 3610004 2026-06-06T12:21:45Z 1nter pares 146705 3614111 wikitext text/x-wiki {{Таксон|атауы=Марбург вирусы|суреті=Lake Victoria marburgvirus.jpg|сурет сипаттамасы=Маргбург вирусы. ~100000x үлкейту|Тип=Negarnaviricota|Класс=Monjiviricetes|Қатар=Mononegavirales|Түр=Марбург вирусы|Туыс=Marburgvirus|латын=Marburg marburgvirus|патшалық=Orthornavirae|Тұқымдас=Филовирустар|Балтимур бойынша тобы=V|ncbi=11269 <!--Уикидеректердегі изоляторға бекітілген-->|eol=741149 <!--Уикидеректердегі изоляторға бекітілген-->|Commons=Marburg virus}} '''Марбург вирусы''' – марбургвирустардың монотиптік тұқымдасына жататын филовирустар жанұясының бір түрі. Марбург геморрагиялық қызбасын шақырады. Бұл вирус бастапқыда [[Орталық Африка|орталық]] және [[Шығыс Африка|шығыс Африкада]] үлкен және адам емес приматтардың инфекциясы ретінде табылды.<ref>{{cite web |url = https://qazaqstan.tv/news/200581/#:~:text=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%20%E2%80%93%20%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BA%20%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%2C%20%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B%20%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0,%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%88%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%20%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%20%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%20%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%96. |title = Марбург вирусы: Санитарлық бақылау күшейді |author = Айя Мүтәлі |date = 2024-10-09 |work = |publisher = Qazaqstan.tv |accessdate = 2024-10-07 |lang = kk }}</ref> == Таксономиясы == ''Marburgvirus'' және ''Ebolavirus'' тектерінің мүшелері бастапқыда қазір жойылған ''Filovirus'' тұқымдасының түрлері ретінде жіктелген. 1998 жылы омыртқалы жануарлардың вирустары бойынша кіші комитет вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитетке ''Filovirus'' тұқымдасын екіге бөлуді ұсынды: ''Ebola-like virus'' және ''Marburg-like virus''. 2002 жылы ''Marburgvirus'' тұқымдасының жалғыз түрін ''Lake Victoria marburgvirus'' деп өзгертуге қосымша заманауи номенклатура (''Ebolavirus'', ''Marburgvirus'') ұсынылды. 2011 жылы бұл түр қайтадан ''Marburg marburgvirus'' деп аталды.<ref name=ICTV_syn>[http://ictvonline.org/taxonomyHistory.asp?taxnode_id=20151005&taxa_name=Marburg%20marburgvirus ICTV Taxonomy History for Marburg marburgvirus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160812020905/http://ictvonline.org/taxonomyHistory.asp?taxnode_id=20151005&taxa_name=Marburg%20marburgvirus |date=2016-08-12 }} на сайте ICTV{{ref-en}}{{v|16|7|3}}.</ref> Атаудың «Марбург» бөлігі 1967 жылы Германияның [[Марбург]] қаласында алғашқы індет ошағы болған жерден алынған.<ref>{{cite web |url = https://www.rbc.ru/life/news/642d36209a7947b93dc48b49 |title = Что известно о новом вирусе Марбург и чем он опасен. Новую вспышку зафиксировали в Руанде |author = Алина Кравчук |date = 2024-10-03 |work = |publisher = РБК Life |accessdate = 2024-10-09 |lang = ru }}</ref> == Вирусологиясы == === Құрылымы === [[Вирион]] құрылымы диаметріне сәйкес ұзын жіп тәрізді бөлшектері бар филовирустарға тән, бірақ ұзындығы айтарлықтай өзгереді, орташа 800-ден 14 000 [[Нанометр|нм]]-ге дейін, жұқпалылығы 790 нм шамасында. Вириондар (вирустық бөлшектер) құрамында жеті белгілі құрылымдық [[Ақуыз|ақуыздар]] бар. Құрылымы жағынан [[Эбола ауруы|Эбола вирусымен]] дерлік бірдей болғанымен, Марбург вирусының одан антигендік айырмашылығы бар, басқаша айтқанда, олар жұқтырған организмдерде әртүрлі [[Антиденелер|антиденелердің]] түзілуін тудырады. Бірінші филовирус ретінде анықталды.<ref>{{cite web |url = https://infect-dis-journal.ru/ru/jarticles_infection/216.html?SSr=500134622417ffffffff27c__07e5020c113205-bd0#:~:text=%D0%94%D0%BB%D1%8F%20%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%20%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%20%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%20%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%BC,%D0%BE%D1%82%2070%20%D0%B4%D0%BE%2080%20%D0%BD%D0%BC. |title = Геморрагическая лихорадка Марбург |author = Светлана Ивановна Сыромятникова, Алексей Петрович Пирожков |date = |work = |publisher = Инфекционные болезни |accessdate = 2015 |lang = ru }}</ref> === Геномы === [[File:Marburg virus virion and genome.webp|thumb|Марбург вирионы және геномы]] Барлық мононегавирустар сияқты, марбург вириондарының құрамында кері полярлығы бар жұқпалы емес, сызықты сегменттелмеген, бір тізбекті [[Рибонуклеин қышқылы|РНҚ]] геномдары бар, оларда кері-комплементарлы 3' және 5' ұштары бар, 5' қалпақшалары жоқ, полиаденилденбеген және [[Коваленттік байланыс|коваленттік емес]] [[Ақуыз|ақуызбен]] байланысады.<ref name=Fauquet2005>{{Cite book | vauthors = Pringle CR |chapter=Order Mononegavirales|year=2005| veditors = Fauquet CM, Mayo MA, Maniloff J, Desselberger U, Ball LA |title=Virus Taxonomy—Eighth Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses|pages=609–614|publisher=Elsevier/Academic Press|location=San Diego, US|isbn=978-0-12-370200-5}}</ref> Марбург вирусының [[Геном|геномында]] 19,1 кб өлшемді бір тізбекті (-)РНҚ [[Молекула|молекуласы]] бар.<ref name="base">{{cite web | url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/01.025.0.01.htm | title=ICTVdB Virus Description - 01.025.0.01. Marburgvirus | accessdate=2009-02-09 | author= | last=Büchen-Osmond | first=Cornelia | authorlink= | coauthors= | date=2006-04-25 | year= | month= | work= | publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses | location= | pages= | language= | doi= | archive-date=2008-12-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081203055537/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/01.025.0.01.htm | deadlink=no }}</ref> === Табиғи тасымалдаушылар === Марбург вирусының резервуар иесі – египеттік жеміс жарғанағы (Rousettus aegyptiacus).<ref name=":0">{{мақала|сілтеме=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371%2Fjournal.pone.0000764|авторы=Jonathan S. Towner, Xavier Pourrut, César G. Albariño, Chimène Nze Nkogue, Brian H. Bird|тақырыбы=Marburg Virus Infection Detected in a Common African Bat|жыл=2007 жыл 22 тамыз|язык=en|баспасы=PLOS ONE|томф=2|выпуск=8|беттері=e764|issn=1932-6203|doi=10.1371/journal.pone.0000764|archivedate=2022-11-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221117134212/https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371%2Fjournal.pone.0000764}}</ref> Бұл үлкен колонияларда (бірнеше мың адамға дейін) өмір сүретін және өз күндерінде терең және қараңғы үңгірлер мен шахталарды жақсы көретін жеміс жейтін жарғанаттар.<ref>{{мақала|сілтеме=https://www.researchgate.net/publication/279869489_Rousettus_egyptiacus|авторы=Kwiecinski GG, Griffiths TA.|тақырыбы=Rousettus egyptiacus|год=1999|язык=en|баспасы=Mammalian Species|тип=журнал|номері=611|беттері=1-9|archivedate=2022-11-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221117134212/https://www.researchgate.net/publication/279869489_Rousettus_egyptiacus}}</ref> Марбург вирусының РНҚ вирусының төмен концентрациясы жеміс жарғанақтары үшін патогенді емес, сонымен қатар сілекей мен зәрде де табылды.<ref>{{мақала|сілтеме=https://journals.plos.org/plospathogens/article?id=10.1371%2Fjournal.ppat.1000536|авторы=Jonathan S. Towner, Brian R. Amman, Tara K. Sealy, Serena A. Reeder Carroll, James A. Comer|тақырыбы=Isolation of Genetically Diverse Marburg Viruses from Egyptian Fruit Bats|жыл=2009 жыл 31 шілде|язык=en|баспасы=PLOS Pathogens|томы=5|выпуск=7|беттері=e1000536|issn=1553-7374|doi=10.1371/journal.ppat.1000536|archivedate=2022-11-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221117134226/https://journals.plos.org/plospathogens/article?id=10.1371%2Fjournal.ppat.1000536}}</ref> Көбінесе жеміс жарғанақтары өмірдің 3-ші айында жұқтырылады, 8 айға дейін вирус организмнен 4—7 айлық жаста белсенді түрде бөлінеді;<ref>{{мақала|сілтеме=https://journals.plos.org/plospathogens/article?id=10.1371%2Fjournal.ppat.1002877|авторы=Brian R. Amman, Serena A. Carroll, Zachary D. Reed, Tara K. Sealy, Stephen Balinandi|тақырыбы=Seasonal Pulses of Marburg Virus Circulation in Juvenile Rousettus aegyptiacus Bats Coincide with Periods of Increased Risk of Human Infection|жыл=2012 жыл 4 қазан|язык=en|баспасы=PLOS Pathogens|томы=8|выпуск=10|беттері=e1002877|issn=1553-7374|doi=10.1371/journal.ppat.1002877|archivedate=2022-11-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221117134213/https://journals.plos.org/plospathogens/article?id=10.1371%2Fjournal.ppat.1002877}}</ref> Марбург вирусының болуы расталған Ніл жеміс жарғанаттарының колониялары Кенияда, Угандада, Конгодо, Сьерра-Леонеде және Гвинеяда тіркелген.<ref>{{мақала|сілтеме=https://www.nature.com/articles/s41467-020-14327-8|авторы=Brian R. Amman, Brian H. Bird, Ibrahim A. Bakarr, James Bangura, Amy J. Schuh|тақырыбы=Isolation of Angola-like Marburg virus from Egyptian rousette bats from West Africa|жыл=2020-01-24|язык=en|баспасы=Nature Communications|том=11|выпуск=1|беттері=510|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-14327-8|archivedate=2022-11-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221116140706/https://www.nature.com/articles/s41467-020-14327-8}}</ref><ref>{{мақала|сілтеме=https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2022.11.03.514981v1|авторы=Marat Makenov, Sanaba Boumbaly, Faya Raphael Tolno, Nouminy Sacko, Leno Tamba N’Fatoma|заглавие=Investigating the Zoonotic Origin of the Marburg Virus Outbreak in Guinea in 2021|год=2022-11-04|язык=en|страницы=2022.11.03.514981|doi=10.1101/2022.11.03.514981v1|archivedate=2022-11-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221116140648/https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2022.11.03.514981v1}}</ref> Адамның инфекциясы жеміс жарғанаттарының колониясы өмір сүретін үңгірлерге барғаннан кейін, сондай-ақ жеміс жарғанақтары секрециясымен ластанған жемістерді жегеннен кейін мүмкін.<ref>{{мақала|сілтеме=https://www.mdpi.com/1999-4915/13/12/2394|авторы=Brian R. Amman, Amy J. Schuh, César G. Albariño, Jonathan S. Towner|тақырыбы=Marburg Virus Persistence on Fruit as a Plausible Route of Bat to Primate Filovirus Transmission|год=2021-12|язык=en|баспасы=Viruses|томы=13|выпуск=12|беттері=2394|issn=1999-4915|doi=10.3390/v13122394|archivedate=2022-11-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221116140651/https://www.mdpi.com/1999-4915/13/12/2394}}</ref> === Репликациясы === [[Сурет:Viruses-04-01878-g007.webp|нобай|Марбург вирусының репликация циклі]] Марбург вирусының өмірлік циклі вирионның жасуша бетіндегі арнайы рецепторларға қосылуынан басталады, содан кейін вирион [[Капсид|қабықшасының]] жасушалық мембраналармен қосылуы және вирус нуклеокапсидінің цитозолға бір мезгілде шығарылуы. RdRp вирусы нуклеокапсидті ішінара жабады және [[Ген|гендерді]] оң тізбекті [[Ақпараттық РНҚ|мРНҚ]]-ға [[Транскрипция|транскрипциялайды]], содан кейін олар құрылымдық және құрылымдық емес [[Ақуыз|ақуыздарға]] ауысады. Marburgvirus L геномның 3' ұшында орналасқан бір промотормен байланысады. Транскрипция геннен кейін аяқталады немесе келесі генге төмен қарай жалғасады. Бұл геномның 3' ұшына жақын гендер ең көп транскрипцияланады, ал 5' ұшына жақын гендер ең аз транскрипцияланады дегенді білдіреді. Сондықтан ген тәртібі транскрипциялық реттеудің қарапайым, бірақ тиімді түрі болып табылады. Ең көп өндірілетін ақуыз [[Информосомалар|нуклеопротеин]] болып табылады, оның жасушадағы [[Концентрация|концентрациясы]] L геннің транскрипциясынан геномдық репликацияға ауысатынын анықтайды. Репликация нәтижесінде толық ұзындықты, оң тізбекті антигеномдар пайда болады, олар өз кезегінде теріс тізбекті вирус ұрпақтарының геномының көшірмелеріне транскрипцияланады. Жаңадан синтезделген құрылымдық белоктар мен геномдар өздігінен жиналып, [[Жасуша мембранасы|жасуша мембранасының]] ішкі жағында жинақталады. Вириондар жасушадан [[бластогенез]], өз қабықтарын бластогенез жасушалық мембранадан алады. Жетілген ұрпақ бөлшектері циклді қайталау үшін басқа жасушаларды жұқтырады. == Эпидемиологиясы == === Таралуы === 2023 жылы Марбург безгегінің 18 ошағы сипатталды,<ref>{{мақала|сілтеме=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1178122X19849927|авторы=Sylvester Languon, Osbourne Quaye|тақырыбы=Filovirus Disease Outbreaks: A Chronological Overview|год=2019-01|язык=en|баспасы=Virology: Research and Treatment|томы=10|беттері=1178122X1984992|doi=10.1177/1178122X19849927|archivedate=2022-11-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221116140645/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1178122X19849927}}</ref><ref>{{мақала|сілтеме=http://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMc2120183|авторы=Fara R. Koundouno, Liana E. Kafetzopoulou, Martin Faye, Annick Renevey, Barrè Soropogui|тақырыбы=Detection of Marburg Virus Disease in Guinea|год=2022-06-30|язык=en|баспасы=New England Journal of Medicine|том=386|выпуск=26|страницы=2528–2530|doi=10.1056/NEJMc2120183|archivedate=2022-11-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221110225310/https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMc2120183}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2021-DON331|title=Marburg virus disease - Guinea|website=www.who.int|access-date=2022-11-17|archive-date=2022-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220712142626/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2021-DON331|deadlink=no}}</ref> олардың көпшілігі Африкада болды. Импортталған үш жағдай Германия мен Югославияда (1967), АҚШ-та (2008) және Нидерландыда (2008) тіркелді. Сонымен қатар, «Вектор» ғылыми орталығында (Кольцово, [[Жаңасібір облысы]]) зертханалық ластанудың екі жағдайы тіркелді.<ref>{{мақала|сілтеме=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7941853|авторы=V. V. Nikiforov, Iu I. Turovskiĭ, P. P. Kalinin, L. A. Akinfeeva, L. R. Katkova|тақырыбы=[A case of a laboratory infection with Marburg fever]|год=1994-05|баспасы=Zhurnal Mikrobiologii, Epidemiologii I Immunobiologii|выпуск=3|беттері=104–106|issn=0372-9311|archivedate=2022-11-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221117134212/https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7941853/}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2014/10/31/drugogo-sposoba-lecheniya-net-i-seychas|title=«Другого способа лечения нет и сейчас» Русские жертвы Эболы: расследование Даниила Туровского|website=Meduza|access-date=2022-11-17|archive-date=2014-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20141104215342/https://meduza.io/news/2014/10/31/drugogo-sposoba-lecheniya-net-i-seychas|deadlink=no}}</ref> {| class="wikitable" |+Марбург қызбасының өршуі! |Жыл !Ел !Хабарланған жағдайлар саны !Хабарланған өлім саны |- |1967 |[[Германия]] және [[Югославия]] |31 |7 |- |1975 |[[Оңтүстік Африка Республикасы|ОАР]] |3 |1 |- |1980 |[[Кения]] |2 |1 |- |1987 |Кения |1 |1 |- |1988 |КCPО |1 |0 |- |1990 |КCPО |1 |1 |- |1998-2000 |[[Конго Демократиялық Республикасы]] |153 |128 |- |2004-2005 |[[Ангола]] |252 |227 |- |2007 |[[Уганда]] |3 |1 |- |2008 |[[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] (Угандадан әкелінген корпус) |1 |0 |- |2008 |[[Нидерланд]] (Угандадан әкелінген корпус) |1 |1 |- |2012 |Уганда |15 |4 |- |2014 |Уганда |1 |1 |- |2017 |Уганда |3 |3 |- |2021 |[[Гвинея]] |1 |1 |- |2022 |[[Гана]] |2 |1 |- |2023 |[[Экваторлық Гвинея]] |25 |11 |- |2023 |Танзания |8 |5 |- |2024 |Руанда |26 |8 |- |2024 |[[Украина]] |1<ref>{{Cite web|url=https://regnum.ru/news/3921570|title=Боец ВСУ завёз на Украину из Польши смертельный вирус Марбург|lang=ru|website=Боец ВСУ завёз на Украину из Польши смертельный вирус Марбург|access-date=2024-10-08}}</ref> |0 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиеттер == * {{кітап |тақырыбы=Filoviruses - A Compendium of 40 Years of Epidemiological, Clinical, and Laboratory Studies. Archives of Virology Supplement, vol. 20 |жыл=2008 |баспасы=SpringerWienNewYork |орны=Vienna, Austria |isbn=978-3211206706 |тілі=en |авторы=Kuhn, Jens H.}} * {{кітап |тақырыбы=Ebola and Marburg Viruses - A View of Infection Using Electron Microscopy |жыл=2004 |баспасы=Battelle Press |орны=Columbus, Ohio, USA |isbn=978-1574771312 |язык=en |авторы=Ryabchikova, Elena I.; Price, Barbara B. }} * {{кітап |тақырыбы=EBOLA and MARBURG VIRUSES - Molecular and Cellular Biology |сілтеме=https://archive.org/details/ebolamarburgviru0000unse |жыл=2004 |баспасы=Horizon Bioscience |орны=Wymondham, Norfolk, UK |isbn=978-0954523237 |язык=en |авторы=Klenk, Hans-Dieter; Feldmann, Heinz}} * {{кітап |тақырыбы=Marburg and Ebola Viruses. Current Topics in Microbiology and Immunology - Ergebnisse der Mikrobiologie und Immunitätsforschung, vol. 235 |жыл=1999 |баспасы=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]] |орны=Berlin, Germany |isbn=978-3540647294 |язык=und |авторы=Klenk, Hans-Dieter}} * {{кітап |тақырыбы=Marburg Virus Disease |сілтеме=https://archive.org/details/marburgvirusdise0000unse |жыл=1971 |баспасы=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]] |орны=Berlin, Germany |isbn=978-0387051994 |язык=und |авторы=Martini, G. A.; Siegert, R.}} == Қосымша әдебиеттер == * ''[[Biohazard (book)|Biohazard]]'', a book by [[Ken Alibek]] * ''The Coming Plague'', a book by [[Laurie Garrett]] ISBN 0-374-12646-1 * ''Plagues and Peoples'', a book by [[William H. McNeill|William McNeill]] ISBN 0-8446-6492-8 * ''The Hot Zone'', a book by [[Richard Preston]] ISBN 0-385-47956-5 [[Санат:Filoviridae]] [[Санат:Биологиялық қарулар]] [[Санат:Тропиктік аурулар]] [[Санат:Зооноздар]] 2x3f6u15qrm20movp5x962e6iocowem 10 764845 3614177 3613820 2026-06-06T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3614177 json application/json { "articles": 243926, "pages": 667708, "edits": 3610456, "users": 178541, "activeusers": 369, "admins": 15, "files": 8754 } ohwb9zssmqzsqw0f7fhdkiwm7rxfbtm 4 775564 3614188 3613868 2026-06-07T03:05:33Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3614188 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 74357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 114238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 270849] |- |2 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 41140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 122514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 369599] |- |3 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 13579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 36606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 79947] |- |4 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 28286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 128479] |- |5 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 49357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 271419] |- |6 |[[Жоба:Уики-көктем 2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 7065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 13377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 13377] |- |7 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 8861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 13821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 19711] |- |8 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 117268] |- |9 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 6141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 15728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 83463] |- |10 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 5517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 14867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 107478] |- |11 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 4631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 8167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16927] |- |12 |[[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5620] |- |13 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 50904] |- |14 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 85939] |- |15 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 4536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 8577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 29895] |- |16 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 4608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 25032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 112420] |- |17 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 53447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 72865] |- |18 |[[Жәңгір мектебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%96 4178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%96 4427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%96 5214] |- |19 |[[Бесеудің хаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 3925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 14940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 27725] |- |20 |[[Қазақстан көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23155] |- |21 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 60235] |- |22 |[[Қазақ халық аңыздары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10441] |- |23 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 10463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 24415] |- |24 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 9995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 64220] |- |25 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 3106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 6395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 23110] |- |26 |[[Бірқазандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5267] |- |27 |[[Қазақстан географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17167] |- |28 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 21091] |- |29 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 3440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 20228] |- |30 |[[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі оқу-ағарту ісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 3362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 4847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 10534] |- |31 |[[Татьяна Николаевна Бурмистрова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4538] |- |32 |[[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7545] |- |33 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 13424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 66994] |- |34 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 5018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15513] |- |35 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 50859] |- |36 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 122923] |- |37 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 100914] |- |38 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 24445] |- |39 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 3328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 6757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 22508] |- |40 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23466] |- |41 |[[Жеңіс күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 5099] |- |42 |[[1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 3071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 4868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 8039] |- |43 |[[Құралайдың салқыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 2875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 5084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 6820] |- |44 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29563] |- |45 |[[Партизандық соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 3052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 3245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 3734] |- |46 |[[Мөлдір Әуелбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7852] |- |47 |[[Халифат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0%D1%82 2996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0%D1%82 3198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0%D1%82 5268] |- |48 |[[Қазақтардың дәстүрлі шаруашылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 2907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 4801] |- |49 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 85288] |- |50 |[[Азаматтық іс жүргізу құқығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 2903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 3022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 4389] |- |51 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 60632] |- |52 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 3233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 6768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 42939] |- |53 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 2839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 8585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 82008] |- |54 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 5633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 24942] |- |55 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 33516] |- |56 |[[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10285] |- |57 |[[Отан қорғаушы күні (Қазақстан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 4247] |- |58 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 9717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 39047] |- |59 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 27521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40602] |- |60 |[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6295] |- |61 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 2076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 8013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 8013] |- |62 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27550] |- |63 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16580] |- |64 |[[Алкандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 2668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 7618] |- |65 |[[Құрбан айт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B9%D1%82 2685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B9%D1%82 3313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B9%D1%82 7588] |- |66 |[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 1879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 3962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 7565] |- |67 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 59586] |- |68 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40321] |- |69 |[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18501] |- |70 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 2551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 4746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 27353] |- |71 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 4152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15703] |- |72 |[[Нарықтық экономика қатынастары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2914] |- |73 |[[Франсиско Франко]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BE 2605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BE 2641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BE 2813] |- |74 |[[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11810] |- |75 |[[Ғаламдық экологиялық проблемалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 9753] |- |76 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 2395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 7448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 22797] |- |77 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 77952] |- |78 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 2052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 11633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 30161] |- |79 |[[Нұркен Әбдіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 4001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 5705] |- |80 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26479] |- |81 |[[Етіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 2452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 3290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 9729] |- |82 |[[Саңырауқұлақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11172] |- |83 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 2014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 7876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 30771] |- |84 |[[Толық ішкі шағылудың шектік бұрышы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%88%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%8B 2445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%88%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%8B 2490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%88%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%8B 2638] |- |85 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35656] |- |86 |[[Серік Қапшықбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2597] |- |87 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 9415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 43477] |- |88 |[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 2272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 4410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 17154] |- |89 |[[Жәркен Бөдешұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7777] |- |90 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 65209] |- |91 |[[Гамета]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0 2348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0 2540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0 3155] |- |92 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 2474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 8197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 39899] |- |93 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37073] |- |94 |[[Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5665] |- |95 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33295] |- |96 |[[Қасым Қайсенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16919] |- |97 |[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9644] |- |98 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 2308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 4409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 41145] |- |99 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15793] |- |100 |[[Игельстром реформасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4509] |- |101 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 59302] |- |102 |[[Азаматтық қоғам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 2251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 2794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 6069] |- |103 |[[Вегетативтік көбею]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 2249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 2604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 3285] |- |104 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 48895] |- |105 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27918] |- |106 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 63131] |- |107 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 2166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 5468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 24289] |- |108 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 46474] |- |109 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31101] |- |110 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 2090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 5917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21908] |- |111 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 2018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 7160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 27928] |- |112 |[[Қазақстан экономикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8960] |- |113 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 1939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 7991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 25336] |- |114 |[[Халықаралық ұйымдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 2040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 3258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 8235] |- |115 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 2002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 5072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 21034] |- |116 |[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 8213] |- |117 |[[Изосызықтар тәсілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B7%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96 2102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B7%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96 2102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B7%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96 2139] |- |118 |[[Халықаралық географиялық еңбек бөлінісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 2098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 2162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 2277] |- |119 |[[Ұлы жасақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B 2098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B 2315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B 5176] |- |120 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 28701] |- |121 |[[Ыңғайлас салалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 6852] |- |122 |[[Рақымжан Қошқарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10303] |- |123 |[[Батыр Баян (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 3922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 19713] |- |124 |[[Ауыл (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 3555] |- |125 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 6556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 28517] |- |126 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16442] |- |127 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 40762] |- |128 |[[Жасақ (Яса)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D0%AF%D1%81%D0%B0%29 2034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D0%AF%D1%81%D0%B0%29 2201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D0%AF%D1%81%D0%B0%29 4019] |- |129 |[[Жаяу Мұса Байжанұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9346] |- |130 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 6661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 36803] |- |131 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12269] |- |132 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 2059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 3308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 8685] |- |133 |[[Әмір Темір жорықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5017] |- |134 |[[Құрбандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 2257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 5875] |- |135 |[[Қызыл кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 1643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 10150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 27751] |- |136 |[[Шылау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 1832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 3490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 18170] |- |137 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 5366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 28152] |- |138 |[[АҚШ президенттерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10286] |- |139 |[[Дүниежүзілік тұқым қоры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 1955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 1993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 2240] |- |140 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 55150] |- |141 |[[Әміре Қашаубаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15402] |- |142 |[[Александр Сергеевич Пушкин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD 1745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD 2631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD 6243] |- |143 |[[Жетісу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 1929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 2736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 10136] |- |144 |[[Экологиялық пирамида ережесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%96 1925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%96 2208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%96 3051] |- |145 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29940] |- |146 |[[Жаңа экономикалық саясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 3905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 12520] |- |147 |[[Қабанбай (Үржар ауданы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D2%AE%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 1910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D2%AE%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 1939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D2%AE%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 1999] |- |148 |[[Ерте темір дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 10103] |- |149 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 36403] |- |150 |[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 1564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 6923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 16141] |- |151 |[[Салалас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 3099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11229] |- |152 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 5398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 31511] |- |153 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30837] |- |154 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 26074] |- |155 |[[Аманкелді Муатқанұлы Сейітханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%9C%D1%83%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%9C%D1%83%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%9C%D1%83%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2757] |- |156 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 40022] |- |157 |[[Кенжебай Мәденов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2178] |- |158 |[[Сәукеле]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 1841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 2382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 4382] |- |159 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16325] |- |160 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 5422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 23855] |- |161 |[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3869] |- |162 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 4555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 24787] |- |163 |[[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 12724] |- |164 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 5551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 55827] |- |165 |[[:Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5162] |- |166 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 4755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 35443] |- |167 |[[Жаужүрек мың бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 3076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7896] |- |168 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 1400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 7187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24922] |- |169 |[[Шалғай (Батыс Қазақстан облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9_%28%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9_%28%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9_%28%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1925] |- |170 |[[Бір корпусты сүңгуір қайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D1%81%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D1%81%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D1%81%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1797] |- |171 |[[Үш Жүз партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9867] |- |172 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 54581] |- |173 |[[Ағартушылық дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2893] |- |174 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 1215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 6273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 27207] |- |175 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 1525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 7126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 48499] |- |176 |[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 1834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 2732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 6680] |- |177 |[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 5382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 40892] |- |178 |[[Жүйке жасушалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6675] |- |179 |[[Александр Викторович Затаевич]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 1710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 2165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 3176] |- |180 |[[Жынысты көбею және ұрықтану ерекшеліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2594] |- |181 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 39756] |- |182 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 4127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 21534] |- |183 |[[Сарқылатын ресурстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 3393] |- |184 |[[Химия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 1677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 2145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 6776] |- |185 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 4214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 20946] |- |186 |[[Қазақ тілі тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4707] |- |187 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 7332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 36156] |- |188 |[[Алакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 13449] |- |189 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 5507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 28041] |- |190 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 4492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 27052] |- |191 |[[Экологиялық мәдениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 2520] |- |192 |[[Демікпе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5 1675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5 1808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5 3429] |- |193 |[[Тұмар ханша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 1646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 2534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 10273] |- |194 |[[Түркістан автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13472] |- |195 |[[Болашақ (стипендия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 1632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 2579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 4528] |- |196 |[[Гарнизон және қарауыл қызметі жарғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2206] |- |197 |[[Сыбаға]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0 1658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0 1904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0 2958] |- |198 |[[Аманай мен Заманай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9 1631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9 2172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9 3341] |- |199 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 7853] |- |200 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 25178] |- |201 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 5466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 24579] |- |202 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20484] |- |203 |[[:Сурет:Amre Kashaubaev.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAmre_Kashaubaev.jpg 1638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAmre_Kashaubaev.jpg 1657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAmre_Kashaubaev.jpg 1687] |- |204 |[[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 11523] |- |205 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37094] |- |206 |[[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1711] |- |207 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 26586] |- |208 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 6527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 26012] |- |209 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 9316] |- |210 |[[Қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 3235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 6550] |- |211 |[[Үш жүз он екінші атқыштар дивизиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%B6%D2%AF%D0%B7_%D0%BE%D0%BD_%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%B6%D2%AF%D0%B7_%D0%BE%D0%BD_%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%B6%D2%AF%D0%B7_%D0%BE%D0%BD_%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1957] |- |212 |[[Атомдардың құрылысы мен элементтер системасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 5611] |- |213 |[[Орта білім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 1607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 1695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 2244] |- |214 |[[Жүрегім, ойбай, соқпа енді...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC%2C_%D0%BE%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%2C_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96... 1597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC%2C_%D0%BE%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%2C_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96... 1608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC%2C_%D0%BE%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%2C_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96... 1641] |- |215 |[[Қазақ солдаты (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4533] |- |216 |[[Қазақстанның кен ресурстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 6320] |- |217 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 4870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 30360] |- |218 |[[Дүниежүзілік сауда ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 6262] |- |219 |[[Уикипедия:Telegram]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 1756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 2312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5036] |- |220 |[[Сарматтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 1305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 4931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 12586] |- |221 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 6307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 32287] |- |222 |[[Ақсақ құлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 6394] |- |223 |[[Сәулет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 1554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 2325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 5207] |- |224 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16014] |- |225 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36630] |- |226 |[[Уикипедия:Видео сабақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5236] |- |227 |[[Ересектер арасындағы сауатсыздықты жою]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D1%8E 1596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D1%8E 1763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D1%8E 2514] |- |228 |[[Қазақстан демографиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15850] |- |229 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 1544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 4135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 23425] |- |230 |[[Өсімдіктер систематикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 4051] |- |231 |[[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 2335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 5752] |- |232 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 4235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 20384] |- |233 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 22036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 57681] |- |234 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 1402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 5784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 33176] |- |235 |[[Күкірт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%82 1513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%82 2039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%82 7737] |- |236 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 1359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 7959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 66341] |- |237 |[[Жұлын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 1513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 2358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 6761] |- |238 |[[Сүйектің құрылысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3414] |- |239 |[[Қазақстандағы туризм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 2762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 5680] |- |240 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16261] |- |241 |[[Сөзжасам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 1455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 2075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 8484] |- |242 |[[Сақ-сармат дәуiрiндегi Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%B4%D3%99%D1%83i%D1%80i%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3i_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%B4%D3%99%D1%83i%D1%80i%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3i_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%B4%D3%99%D1%83i%D1%80i%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3i_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4593] |- |243 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15184] |- |244 |[[Роза Мұқанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4451] |- |245 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 1529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 3892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 19985] |- |246 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 34835] |- |247 |[[Қатысушы талқылауы:Сатыбалды Нурдаулет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3A%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%9D%D1%83%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 1469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3A%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%9D%D1%83%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 1469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3A%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%9D%D1%83%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 1471] |- |248 |[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 1545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 2232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 4901] |- |249 |[[Қазақстан 2050]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 1428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 2458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 6031] |- |250 |[[Ғұндар мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 17692] |- |251 |[[Әскери форма]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0 1447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0 1464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0 1536] |- |252 |[[Қазақстанның географиялық орны мен шекаралары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6379] |- |253 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 24235] |- |254 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 30044] |- |255 |[[Синтаксис]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 1405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 2115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 7449] |- |256 |[[Жаһандық жылыну]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%83 1416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%83 1602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%83 2934] |- |257 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 37454] |- |258 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 4851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26810] |- |259 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 1288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 4342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 7649] |- |260 |[[Әбілқайыр хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4054] |- |261 |[[Қой малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10610] |- |262 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13805] |- |263 |[[Ыбырай Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2983] |- |264 |[[Америка әсерлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1754] |- |265 |[[Мақаншы ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3434] |- |266 |[[Құдайберген Тәуекелұлы Сұлтанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2342] |- |267 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17820] |- |268 |[[Жоғары молекулалы қосылыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 3574] |- |269 |[[Еңбек тәрбиесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%81%D1%96 1392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%81%D1%96 1488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%81%D1%96 2105] |- |270 |[[Сперматозоид]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B8%D0%B4 1367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B8%D0%B4 1723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B8%D0%B4 3759] |- |271 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 30220] |- |272 |[[Зар Заман ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 16929] |- |273 |[[Экстремизмге қарсы іс-қимыл туралы заң]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%96%D1%81-%D2%9B%D0%B8%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3 1375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%96%D1%81-%D2%9B%D0%B8%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3 1388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%96%D1%81-%D2%9B%D0%B8%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3 1525] |- |274 |[[Иван Васильевич Панфилов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2592] |- |275 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 6393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 31368] |- |276 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17503] |- |277 |[[Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 10338] |- |278 |[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 21604] |- |279 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11881] |- |280 |[[Салт-дәстүр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 1339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 2878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 10038] |- |281 |[[Қазақстан халқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 2266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 7587] |- |282 |[[Қазақстан халқының бірлігі күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 7567] |- |283 |[[Арыстан (арнайы бөлімше)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 1334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 1492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 2385] |- |284 |[[Ауыз әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5332] |- |285 |[[Атмосфераның ластануы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 1334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 1391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 2439] |- |286 |[[Көне дәуірдегі Қазақстан жеріндегі ежелгі этникалық үдерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 1329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 1430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 2896] |- |287 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 3644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 32282] |- |288 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 7513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 58694] |- |289 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12648] |- |290 |[[Бәйтерек (мифология)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 4695] |- |291 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 23572] |- |292 |[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17494] |- |293 |[[Даладағы дабыл (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1393] |- |294 |[[Қабанбай (Жетісу облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1620] |- |295 |[[Әлеуметтік қақтығыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1897] |- |296 |[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18687] |- |297 |[[Салт етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 4173] |- |298 |[[Қабанбай (Шығыс Қазақстан облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1425] |- |299 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 5320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 64045] |- |300 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23812] |- |301 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15791] |- |302 |[[Сын есімнің шырайлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7767] |- |303 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24565] |- |304 |[[Наурыз-думан әні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7-%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%96 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7-%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%96 1582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7-%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%96 1899] |- |305 |[[Қазақстан Республикасының Қаржылық мониторинг агенттігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 1273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 1574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 3658] |- |306 |[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 1721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 6055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 32219] |- |307 |[[Әзімхан Ахметұлы Кенесарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1645] |- |308 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32138] |- |309 |[[Мұңал рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%BB_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%BB_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%BB_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4052] |- |310 |[[Ақиқат пен аңыз (роман-диалог)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 1242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 1825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 4707] |- |311 |[[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8008] |- |312 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22584] |- |313 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26555] |- |314 |[[Құман Нұрмағанұлы Тастанбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4384] |- |315 |[[Наурыз мейрамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 18961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 29557] |- |316 |[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12757] |- |317 |[[Табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%B1%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 1245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%B1%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 1640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%B1%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 3457] |- |318 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 4114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 23854] |- |319 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 3173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 32016] |- |320 |[[Оптика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BF%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BF%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BF%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2605] |- |321 |[[Жанар Хамитова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2258] |- |322 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 3088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29499] |- |323 |[[Магмалық тау жыныстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5252] |- |324 |[[Қазақстан археологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5189] |- |325 |[[Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BF%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 1241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BF%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 1270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BF%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 1441] |- |326 |[[Астанадағы ең биік ғимараттардың тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2468] |- |327 |[[Қазақстан қор биржасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80_%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%8B 1239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80_%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%8B 1357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80_%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%8B 1978] |- |328 |[[Жақып Ақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5151] |- |329 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 2987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 14576] |- |330 |[[Географиялық ақпараттық жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 8055] |- |331 |[[Атырау облысының климаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1602] |- |332 |[[Эндокриндік жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 2333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 7214] |- |333 |[[Бронх демікпесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 1204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 1600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 4102] |- |334 |[[Қазақ халқының дәстүрі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96 1214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96 1399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96 2057] |- |335 |[[Серікбай Өрікбайұлы Нұрғисаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1809] |- |336 |[[Қазақ газеттері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1959] |- |337 |[[Жай сөйлем және оның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10598] |- |338 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 4458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 25533] |- |339 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 4580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16706] |- |340 |[[Үйсін антропологиялық типі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%96 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%96 1215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%96 1434] |- |341 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 1164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 5078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 30485] |- |342 |[[Алаш автономиясының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 4460] |- |343 |[[Балғабек Қыдырбекұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5672] |- |344 |[[Қонақжайлылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2182] |- |345 |[[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4027] |- |346 |[[Дамушы елдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 1069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 8001] |- |347 |[[Андроново мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 19823] |- |348 |[[Өкпенің созылмалы обструкциялық ауруы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 1150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 1302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 2403] |- |349 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47430] |- |350 |[[Антропология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 3251] |- |351 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15337] |- |352 |[[Ауырсынуды басатын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%83%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%83%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%83%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2189] |- |353 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 6800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 18352] |- |354 |[[Balapan (телеарна)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Balapan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 1121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Balapan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 1448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Balapan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 3275] |- |355 |[[Ғабиден Мұстафин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 1168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 2569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 9868] |- |356 |[[Елім-ай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 1136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 1671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 4868] |- |357 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9638] |- |358 |[[Салыстырмалы қозғалыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 2093] |- |359 |[[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20592] |- |360 |[[Тәуелдік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 13845] |- |361 |[[Құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11812] |- |362 |[[28 гвардияшы-панфиловшылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=28_%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%88%D1%8B-%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=28_%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%88%D1%8B-%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=28_%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%88%D1%8B-%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 2168] |- |363 |[[Қазақстан Құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2062] |- |364 |[[Қылмыстық процеске қатысушылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 2277] |- |365 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 4789] |- |366 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 17910] |- |367 |[[Әбілхан Қастеев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 4024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 20057] |- |368 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13975] |- |369 |[[Зәйтүн тұқымдасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D3%99%D0%B9%D1%82%D2%AF%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D3%99%D0%B9%D1%82%D2%AF%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D3%99%D0%B9%D1%82%D2%AF%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1226] |- |370 |[[Қазақстан 2030]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 1163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 5032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 12318] |- |371 |[[Ұлы отан соғысы жылдарындағы КСРО-ның адам шығыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E-%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B 1073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E-%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B 1208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E-%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B 1570] |- |372 |[[:Санат:Қазақстан газ кен орындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1748] |- |373 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15334] |- |374 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15348] |- |375 |[[Қазақстанның экологиялық проблемалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12048] |- |376 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 5879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 41043] |- |377 |[[Шал мен теңіз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 1962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 3935] |- |378 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16909] |- |379 |[[Шежіре-и Түрк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5-%D0%B8_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA 1080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5-%D0%B8_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA 1432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5-%D0%B8_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA 2623] |- |380 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 4022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 22317] |- |381 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 23745] |- |382 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 26677] |- |383 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 1030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 3756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 16447] |- |384 |[[Қорықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 32529] |- |385 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 4052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 13560] |- |386 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20243] |- |387 |[[Қазақ хандығы (телесериал)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 1014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 1647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 4456] |- |388 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 4481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 19827] |- |389 |[[Ілия Жақанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3975] |- |390 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 12748] |- |391 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 3181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 17092] |- |392 |[[Сексеуіл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%83%D1%96%D0%BB 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%83%D1%96%D0%BB 1554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%83%D1%96%D0%BB 5910] |- |393 |[[Арал теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 22884] |- |394 |[[Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2081] |- |395 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15677] |- |396 |[[Мұнай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 2629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 10594] |- |397 |[[Қыпшақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 17957] |- |398 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 30718] |- |399 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5060] |- |400 |[[Аралас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 4777] |- |401 |[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 2316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10374] |- |402 |[[Бурабай (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2872] |- |403 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 4447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18367] |- |404 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21854] |- |405 |[[Андроново мәдениеті кезеңінің ескерткіштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2703] |- |406 |[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7428] |- |407 |[[Мәдениеттану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 1023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 1461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 7355] |- |408 |[[Рай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9 1018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9 1575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9 5700] |- |409 |[[Қазақстан экономикасының тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3608] |- |410 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 17196] |- |411 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 3550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 23630] |- |412 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19573] |- |413 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 1027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11780] |- |414 |[[Есімше]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 1868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 11160] |- |415 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 18632] |- |416 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12878] |- |417 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 3049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 14647] |- |418 |[[Жатыр миомасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 3916] |- |419 |[[Ашаршылық пен саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D2%9B%D1%83%D2%93%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D2%9B%D1%83%D2%93%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D2%9B%D1%83%D2%93%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2641] |- |420 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13203] |- |421 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 3332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14689] |- |422 |[[XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ауыз әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8633] |- |423 |[[Бірінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 3470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 13373] |- |424 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 28688] |- |425 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 2861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 16716] |- |426 |[[Әт-Тәкуир сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9233] |- |427 |[[Талқылау:Сүңгуір қайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%A1%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%A1%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%A1%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1013] |- |428 |[[Экологиялық жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 2603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 6595] |- |429 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32608] |- |430 |[[Ауыл шаруашылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 9573] |- |431 |[[Эмбрион]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD 1246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD 2480] |- |432 |[[Лифт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%84%D1%82 989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%84%D1%82 1022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%84%D1%82 1181] |- |433 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 4346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 22017] |- |434 |[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 15705] |- |435 |[[Бұзаубас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 1180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 2262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7064] |- |436 |[[Антропологиялық типтер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80 1076] |- |437 |[[Бактериялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 10323] |- |438 |[[Қазақ газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 3428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 15573] |- |439 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 3540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15809] |- |440 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 3086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 19385] |- |441 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 3687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 28986] |- |442 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13382] |- |443 |[[Ботай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 27012] |- |444 |[[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17151] |- |445 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20865] |- |446 |[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7294] |- |447 |[[Есімді сөз тіркестері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3894] |- |448 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 25601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 39967] |- |449 |[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 1380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 3130] |- |450 |[[Әділет (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1270] |- |451 |[[Туризм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 2196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 6419] |- |452 |[[:Сурет:Young stalin screenshot.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 1097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 1099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 1124] |- |453 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 3371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 18002] |- |454 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8409] |- |455 |[[Жүктілік кезіндегі гестоз ауруы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 1231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 2548] |- |456 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 4487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 24302] |- |457 |[[Қазақстанның орта ғасырлардағы сәулет өнері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 1581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 4211] |- |458 |[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26378] |- |459 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31332] |- |460 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 3693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 16768] |- |461 |[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9220] |- |462 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12819] |- |463 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 3170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 25083] |- |464 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 20891] |- |465 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 10107] |- |466 |[[Экономикалық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 1279] |- |467 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11209] |- |468 |[[Қылмыстық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 4062] |- |469 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 6756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16476] |- |470 |[[Конор Макгрегор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80 986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80 1345] |- |471 |[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 2222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8972] |- |472 |[[Сөз тіркесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 2178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 17208] |- |473 |[[Тырнақша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 1857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6541] |- |474 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21563] |- |475 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17511] |- |476 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16230] |- |477 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 9975] |- |478 |[[Салауатты өмір салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 6877] |- |479 |[[Әзілхан Нұршайықов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 6066] |- |480 |[[Қазақстандағы жаңа экономикалық саясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 1360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 3442] |- |481 |[[Моғолстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20436] |- |482 |[[Нивелир]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80 933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80 1149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80 1890] |- |483 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9354] |- |484 |[[Ресми стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 1429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 6002] |- |485 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12679] |- |486 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17333] |- |487 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19882] |- |488 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16154] |- |489 |[[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3319] |- |490 |[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13931] |- |491 |[[Сан есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 16141] |- |492 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 3083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 16901] |- |493 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 16524] |- |494 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13187] |- |495 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13667] |- |496 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 4110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 19103] |- |497 |[[Өздігінен тозаңдану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 1113] |- |498 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3152] |- |499 |[[Қыз Жібек (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 8908] |- |500 |[[Негізді тау жыныстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 907] |- |501 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 4470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28451] |- |502 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15913] |- |503 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 2384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 18899] |- |504 |[[Жерлеу рәсімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 1232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 3901] |- |505 |[[Жылқы өсіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 1760] |- |506 |[[Қазақ (этноним)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 1362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 4995] |- |507 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 2388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 8000] |- |508 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11345] |- |509 |[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1792] |- |510 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16010] |- |511 |[[Ескендір Зұлқарнайын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 1835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 10749] |- |512 |[[Ауа ластануы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 1172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 5585] |- |513 |[[Түр критерийлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80_%D0%BA%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80_%D0%BA%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80_%D0%BA%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1496] |- |514 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7388] |- |515 |[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8789] |- |516 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12668] |- |517 |[[Уикипедия:Форум/Басқалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4462] |- |518 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 15046] |- |519 |[[Фототранзистор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80 859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80 904] |- |520 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30975] |- |521 |[[Мәдени мұра (мемлекеттік бағдарлама)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1270] |- |522 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19487] |- |523 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 2709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 17541] |- |524 |[[Қаһарлы күндер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 2215] |- |525 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12706] |- |526 |[[Ысмайыл Ғаспыралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB_%D2%92%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB_%D2%92%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB_%D2%92%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1946] |- |527 |[[316-атқыштар дивизиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=316-%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=316-%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=316-%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2027] |- |528 |[[Параллелепипед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4 828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4 1077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4 2934] |- |529 |[[Қазақстан халқы ассамблеясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 3117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 12621] |- |530 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 22971] |- |531 |[[Бақтыораз Бейсекбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3460] |- |532 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15414] |- |533 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 17643] |- |534 |[[Хабарды жол-жөнекей ұстау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB-%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB-%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB-%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 839] |- |535 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20015] |- |536 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19570] |- |537 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9551] |- |538 |[[Ескертпе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BF%D0%B5 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BF%D0%B5 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BF%D0%B5 909] |- |539 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 23999] |- |540 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 3282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 25837] |- |541 |[[Қазақ мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5641] |- |542 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 2794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 15689] |- |543 |[[Тыныс белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8103] |- |544 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 4722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 25607] |- |545 |[[Гастрит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%82 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%82 1222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%82 3677] |- |546 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 38222] |- |547 |[[Жалпақтал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB 1386] |- |548 |[[Алаш партиясының бағдарламасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 3403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 16140] |- |549 |[[Илон Маск]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 1771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 3879] |- |550 |[[25 мамыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=25_%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=25_%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=25_%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 1211] |- |551 |[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8974] |- |552 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 7755] |- |553 |[[Невралгия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D1%8F 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D1%8F 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1631] |- |554 |[[Әбілхайыр ханның тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1177] |- |555 |[[Қатерлі ісік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 1621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 6552] |- |556 |[[Столыпин реформасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 6131] |- |557 |[[Қажығали Мұханбетқалиұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6388] |- |558 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 2745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 15011] |- |559 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27465] |- |560 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12377] |- |561 |[[Уикипедия:Таныстыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 3784] |- |562 |[[Одағай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 2377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 11619] |- |563 |[[Сабақтас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 12186] |- |564 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13087] |- |565 |[[ChatGPT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ChatGPT 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 2624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ChatGPT 9582] |- |566 |[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5837] |- |567 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12355] |- |568 |[[Кіші Кордяга]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%8F%D0%B3%D0%B0 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%8F%D0%B3%D0%B0 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%8F%D0%B3%D0%B0 793] |- |569 |[[Хантавирус инфекциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 790] |- |570 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 2342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 11178] |- |571 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 2908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 20863] |- |572 |[[Назарбаев Университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2724] |- |573 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 6421] |- |574 |[[Талқылау:Деректер қорының жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 780] |- |575 |[[Әдеби жанрлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 6605] |- |576 |[[Табиғи қорлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1536] |- |577 |[[Көсемше]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%88%D0%B5 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%88%D0%B5 1311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%88%D0%B5 7377] |- |578 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 2205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12647] |- |579 |[[Сәукеле кигізу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%BA%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%BA%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%BA%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 1072] |- |580 |[[Орталық Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9008] |- |581 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 2343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 12277] |- |582 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 1032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 2715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 18741] |- |583 |[[Біржан Қожағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11716] |- |584 |[[Петров мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3080] |- |585 |[[Исатай-Махамбет көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 3113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 18996] |- |586 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11403] |- |587 |[[Джек Лондон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA_%D0%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA_%D0%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD 1301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA_%D0%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD 2079] |- |588 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7479] |- |589 |[[Қазақстан Ғарыш Сапары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%8B 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%8B 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%8B 1726] |- |590 |[[Нанотехнология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 4244] |- |591 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 9023] |- |592 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 18028] |- |593 |[[Айдау (Мұнай және газ)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%83_%28%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%29 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%83_%28%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%29 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%83_%28%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%29 930] |- |594 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 1932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 17234] |- |595 |[[Тәуекел Мүслім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 1545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 4192] |- |596 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11846] |- |597 |[[Қайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1678] |- |598 |[[Ілияс Есенберлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12702] |- |599 |[[Қазақ әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 7613] |- |600 |[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 3330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 23079] |- |601 |[[Алтын белгі төсбелгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 1224] |- |602 |[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3137] |- |603 |[[Көксағыз бақбағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 992] |- |604 |[[:Санат:Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9445] |- |605 |[[Жәңгір-Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7043] |- |606 |[[Портал:Ағымдағы оқиғалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3581] |- |607 |[[Қазақстанның Қызыл кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 9335] |- |608 |[[1921-1922 жылдардағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7249] |- |609 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11893] |- |610 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9043] |- |611 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17883] |- |612 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 4579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 23594] |- |613 |[[Шек беру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 1048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 2153] |- |614 |[[Шақ (етістік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 1929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 9407] |- |615 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15089] |- |616 |[[Майкл Джексон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 1218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 3861] |- |617 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15979] |- |618 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 3182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20405] |- |619 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 3570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24991] |- |620 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9701] |- |621 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 2731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14188] |- |622 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16572] |- |623 |[[Эссе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 1558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 7283] |- |624 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 2242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6366] |- |625 |[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6671] |- |626 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10177] |- |627 |[[Шахмұрат Мүтәліп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 1327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 2826] |- |628 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 3015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 21412] |- |629 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13170] |- |630 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8228] |- |631 |[[Өмірзая (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 32621] |- |632 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 6225] |- |633 |[[Түменбай Қуандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 4519] |- |634 |[[Жүйке жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9836] |- |635 |[[Қызғалдақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 13713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 21591] |- |636 |[[Еліктеу сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 10424] |- |637 |[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 9497] |- |638 |[[Мезозой]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B9 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B9 1097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B9 3513] |- |639 |[[Іле Алатауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 1106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 4300] |- |640 |[[Екінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 2563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 10768] |- |641 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11760] |- |642 |[[Алаштану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 950] |- |643 |[[Жігіттер тобы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 1879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 7002] |- |644 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9373] |- |645 |[[Қазақстан ғалымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4833] |- |646 |[[Бастың ауыруы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%83%D1%8B 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%83%D1%8B 1283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%83%D1%8B 6510] |- |647 |[[Ленинград шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2902] |- |648 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20154] |- |649 |[[Білім инновациялық лицейлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3540] |- |650 |[[Құрбақалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3173] |- |651 |[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 2201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 5670] |- |652 |[[1868—1870 жылдардағы қазақтардың отаршылдыққа қарсы күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5502] |- |653 |[[Қазақстан астанасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 7748] |- |654 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12337] |- |655 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12808] |- |656 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13457] |- |657 |[[Электр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80 817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80 1986] |- |658 |[[Менің атым Қожа (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 2134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11497] |- |659 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17394] |- |660 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11439] |- |661 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8497] |- |662 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10603] |- |663 |[[Сөздің қызметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 889] |- |664 |[[Популяция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F 950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F 4196] |- |665 |[[Эйфель мұнарасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%B9%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%B9%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 1195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%B9%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 3487] |- |666 |[[Ақмешіт әулие үңгірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 2103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5889] |- |667 |[[Айдын Ақанұлы Айымбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 10840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 14435] |- |668 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 2681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 12268] |- |669 |[[Абайдың философиялық көзқарасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 1032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 2710] |- |670 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22050] |- |671 |[[Түркі Мемлекеттерінің Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3185] |- |672 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10029] |- |673 |[[Жай сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 3006] |- |674 |[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 12524] |- |675 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14982] |- |676 |[[Дулат Бабатайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19869] |- |677 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 2563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 17271] |- |678 |[[Нәлқожа Ақбалаұлы Ергешбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 811] |- |679 |[[Күй (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2600] |- |680 |[[Сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7 3846] |- |681 |[[Қаракерей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7666] |- |682 |[[Қазақ даласында өмір сүрген ежелгі тайпалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5574] |- |683 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9426] |- |684 |[[Тұманбай Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8300] |- |685 |[[Мұстафа Кемал Ататүрік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 1873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 8845] |- |686 |[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 3353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 17681] |- |687 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17207] |- |688 |[[Жолжазба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0 712] |- |689 |[[Қуық түбі безінің қабынуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 2121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 15772] |- |690 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 1981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 9089] |- |691 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 13626] |- |692 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7334] |- |693 |[[Даңқ ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D2%A3%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D2%A3%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D2%A3%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 2094] |- |694 |[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 3177] |- |695 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12216] |- |696 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 2419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 11715] |- |697 |[[Аңыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 3570] |- |698 |[[Кәмелеттік жасқа толмағандардың істері бойынша іс жүргізу ерекшеліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1290] |- |699 |[[Қосай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9 2776] |- |700 |[[Халық қаһарманы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7714] |- |701 |[[Бабалар сөзі (жинақ)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96_%28%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%9B%29 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96_%28%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%9B%29 1217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96_%28%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%9B%29 3281] |- |702 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8431] |- |703 |[[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3606] |- |704 |[[Біржан мен Сара айтысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 1752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 10631] |- |705 |[[Кірме сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 5829] |- |706 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 7010] |- |707 |[[Етеккір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 2493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 17659] |- |708 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9498] |- |709 |[[Сөздік қор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%80 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%80 978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%80 3701] |- |710 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8141] |- |711 |[[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 8651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 8651] |- |712 |[[Мақала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 2159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 8445] |- |713 |[[Бұқаралық ақпарат құралдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6202] |- |714 |[[Қазақстанның биік тау шыңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6043] |- |715 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11746] |- |716 |[[Жұмбақтас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 3743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 10704] |- |717 |[[Әпке (драма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 3198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 19417] |- |718 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8516] |- |719 |[[Әже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 1555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 15484] |- |720 |[[Вирустар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 6178] |- |721 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 25073] |- |722 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11805] |- |723 |[[Робототехника]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9968] |- |724 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 2179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 11158] |- |725 |[[Серке газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 3694] |- |726 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 2208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11577] |- |727 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18831] |- |728 |[[Уикипедия:Жүктеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 1170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 3806] |- |729 |[[Алма Мүтәліпқызы Қыраубаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1701] |- |730 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 7229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 22798] |- |731 |[[Гелиос]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%81 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%81 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%81 1075] |- |732 |[[Қой]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 1289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 7179] |- |733 |[[Неолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 10905] |- |734 |[[18 ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 6877] |- |735 |[[Күй аңызы (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 10547] |- |736 |[[Ноғай ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 14083] |- |737 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6621] |- |738 |[[Коперниктің гелиоцентрлік жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2573] |- |739 |[[Иштуан Қоңыр Мандоки]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%88%D1%82%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%B8 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%88%D1%82%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%B8 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%88%D1%82%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%B8 981] |- |740 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7414] |- |741 |[[Құмкөл мұнай-газ кен орны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 1515] |- |742 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3205] |- |743 |[[Қазақстанның білім беру жүйесінің тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 6410] |- |744 |[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 15419] |- |745 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13818] |- |746 |[[Жау тылындағы бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 3215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 20722] |- |747 |[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 8199] |- |748 |[[Құрмет ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 1554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5600] |- |749 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9680] |- |750 |[[Картоп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BF 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BF 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BF 2293] |- |751 |[[Орман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 4705] |- |752 |[[Жалаң сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2218] |- |753 |[[Шайтанкөл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 1329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 2783] |- |754 |[[Қазақ хандықтарының сыртқы саясаты мен дипломатиясы (15-17 ғасыр)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B8%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%2815-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%29 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B8%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%2815-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%29 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B8%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%2815-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%29 3088] |- |755 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8710] |- |756 |[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9136] |- |757 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8251] |- |758 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 24242] |- |759 |[[Галстук]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 1811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 2615] |- |760 |[[Көпжылдық өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 707] |- |761 |[[Оянған өлке (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2765] |- |762 |[[Көкбауыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80 1064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80 4139] |- |763 |[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7376] |- |764 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8089] |- |765 |[[Қоршаған ортаны қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 1522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 9839] |- |766 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11777] |- |767 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 2566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10911] |- |768 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12371] |- |769 |[[Жүсіп Ақшораев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5643] |- |770 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20508] |- |771 |[[Астана мектеп оқушыларының сарайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3957] |- |772 |[[Деннис Тито]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%81_%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%BE 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%81_%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%BE 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%81_%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%BE 697] |- |773 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8313] |- |774 |[[Айтыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 2262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 11724] |- |775 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 11101] |- |776 |[[Төлеген Тоқтаров көшесі (Астана)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96_%28%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%29 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96_%28%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%29 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96_%28%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%29 709] |- |777 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10900] |- |778 |[[Төлен Әбдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 3231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7891] |- |779 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15569] |- |780 |[[Үрмелі музыка аспаптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3428] |- |781 |[[Жайылма сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2985] |- |782 |[[Ким Серікбайұлы Серікбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BC_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BC_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BC_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 790] |- |783 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17162] |- |784 |[[Ибраһим]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 5708] |- |785 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10660] |- |786 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 11328] |- |787 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 6012] |- |788 |[[Жүсіп Баласағұни]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 2433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 24674] |- |789 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 7097] |- |790 |[[Әсет Болғанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1149] |- |791 |[[Ацетилсалицил қышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%86%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%86%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%86%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 2910] |- |792 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 3283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 17619] |- |793 |[[Роман Васильевич Скляр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%BA%D0%BB%D1%8F%D1%80 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%BA%D0%BB%D1%8F%D1%80 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%BA%D0%BB%D1%8F%D1%80 1489] |- |794 |[[Табиғат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 2421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 13757] |- |795 |[[Лейкоз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B7 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B7 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B7 3149] |- |796 |[[Заң Шығару Бастамасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 807] |- |797 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12175] |- |798 |[[Жылқы (қазақ дәстүрі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%29 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%29 1016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%29 5933] |- |799 |[[Аборт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 10863] |- |800 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 13582] |- |801 |[[Қазақстанның мемлекеттік құрылымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 6173] |- |802 |[[Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9556] |- |803 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 4869] |- |804 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 2167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7055] |- |805 |[[Футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 12424] |- |806 |[[Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 3995] |- |807 |[[Алюминий]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8E%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B9 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8E%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B9 1021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8E%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B9 5490] |- |808 |[[Литосфера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 5769] |- |809 |[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 2480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14363] |- |810 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 6614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 12835] |- |811 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 2029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8690] |- |812 |[[Желдірме]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5 826] |- |813 |[[Педагогика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 8074] |- |814 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 2179] |- |815 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 2144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 13855] |- |816 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10827] |- |817 |[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс Министрлігінің кадет корпусы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B 714] |- |818 |[[Жиембет жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 12800] |- |819 |[[Мұзды өлке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5 1278] |- |820 |[[Қорғалжын қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 12485] |- |821 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 2574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 15483] |- |822 |[[:Санат:Қазақ жазушылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5607] |- |823 |[[Нүктелі үтір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D1%82%D1%96%D1%80 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D1%82%D1%96%D1%80 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D1%82%D1%96%D1%80 2074] |- |824 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8135] |- |825 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9873] |- |826 |[[:Сурет:SB - Kazakh woman on horse.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 27] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 17238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 17282] |- |827 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 9739] |- |828 |[[Түргеш қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24895] |- |829 |[[Мемлекеттік басқару формасы бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4878] |- |830 |[[Сақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1938] |- |831 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9784] |- |832 |[[Қатысушы:Алмас Алимжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 609] |- |833 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 22813] |- |834 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7569] |- |835 |[[Жабайы алма (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 7769] |- |836 |[[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4891] |- |837 |[[Эмбриология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1146] |- |838 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10558] |- |839 |[[Компьютерлік қауіпсіздік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 2966] |- |840 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11983] |- |841 |[[Алтынемел ұлттық паркі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 1942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 7391] |- |842 |[[Оксидтер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 1088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 6886] |- |843 |[[Қазақстандағы ұжымдастыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 2738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 11746] |- |844 |[[Лексикалық мағына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0 1817] |- |845 |[[Әбділда Тәжібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6254] |- |846 |[[Кіші жүздің Ресейге қосылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 11450] |- |847 |[[Мәлік Ғабдуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12577] |- |848 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 1665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 2750] |- |849 |[[Нуклеин қышқылдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5354] |- |850 |[[Бүйрекүсті безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 3495] |- |851 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 14291] |- |852 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7854] |- |853 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9421] |- |854 |[[Азаматтық іс жүргізудің құқықтық қатынастарына қатысушылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1153] |- |855 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11759] |- |856 |[[Тың игеру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 2472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 12235] |- |857 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7941] |- |858 |[[Айқап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 1731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 7532] |- |859 |[[Әскери қызмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 3375] |- |860 |[[Барыс ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 1064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 2760] |- |861 |[[Толеранттық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 2841] |- |862 |[[Шешендік өнер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 1180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 6805] |- |863 |[[Көкшетау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 1487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 6797] |- |864 |[[Эрнест Хемингуэй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 1361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 3926] |- |865 |[[Қазақ есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6972] |- |866 |[[Мәңгілік ел қақпасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 2511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 18246] |- |867 |[[Астана Опера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 1279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 4795] |- |868 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15608] |- |869 |[[Монополистік, жетілмеген бәсеке. Бәсекенің формалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%2C_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5._%D0%91%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%2C_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5._%D0%91%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%2C_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5._%D0%91%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1011] |- |870 |[[Қызыл жебе (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 7951] |- |871 |[[Жезқазған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 1283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 6626] |- |872 |[[Дауысты дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 16950] |- |873 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8195] |- |874 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 1305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 6167] |- |875 |[[Шалкиіз Тіленшіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10914] |- |876 |[[Қазақстанның автомобиль жолдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1712] |- |877 |[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1786] |- |878 |[[Бақбақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 1454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 4340] |- |879 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10669] |- |880 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16029] |- |881 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 20027] |- |882 |[[Жалмауыз кемпір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80 1602] |- |883 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6864] |- |884 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12381] |- |885 |[[Пейіш. Жұмақ ананың табанының астында]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 1334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 4421] |- |886 |[[Тіршілік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 2520] |- |887 |[[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3311] |- |888 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 13550] |- |889 |[[Аусыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BB 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BB 1091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BB 2317] |- |890 |[[Назарбаев Зияткерлік мектептері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3750] |- |891 |[[Жүзу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B7%D1%83 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B7%D1%83 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B7%D1%83 2892] |- |892 |[[Қазақстанның сыртқы саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 7228] |- |893 |[[Айқындауыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 1266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 5850] |- |894 |[[Түрік руна жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4728] |- |895 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 5805] |- |896 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7320] |- |897 |[[Қазақстанның тұңғыш мектептері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 6631] |- |898 |[[Дүние жүзінің саяси картасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 1484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 6300] |- |899 |[[Адамаралық қарым-қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 3860] |- |900 |[[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 12351] |- |901 |[[Көшбасшылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 4160] |- |902 |[[Қарақалпақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6963] |- |903 |[[Күлтегін ескерткіші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 12468] |- |904 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 9464] |- |905 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 9438] |- |906 |[[Пысықтауыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 1606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 10315] |- |907 |[[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 8028] |- |908 |[[Қайым Мұқамедханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7671] |- |909 |[[Қазақстандағы референдум (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 4584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 6589] |- |910 |[[Астана қаласының бас мешіті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 6566] |- |911 |[[Плацента]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0 1458] |- |912 |[[Қасым ханның қасқа жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 12195] |- |913 |[[Жошы хан кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4749] |- |914 |[[Ғұндар өркениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1932] |- |915 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 8545] |- |916 |[[Махмұд Қашқари]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 1826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 13468] |- |917 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8357] |- |918 |[[Қазақстан Республикасының Президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 9951] |- |919 |[[Термометр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80 3601] |- |920 |[[Талас шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 14339] |- |921 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12754] |- |922 |[[Жекешелендіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%83 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%83 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%83 1897] |- |923 |[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8985] |- |924 |[[Аналитикалық тәсіл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB 4108] |- |925 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 16057] |- |926 |[[Публицистикалық стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 1613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 10423] |- |927 |[[Конституциялық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 3914] |- |928 |[[Халиди Құрбанғали]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8 1653] |- |929 |[[Василий Васильевич Радлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B2 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B2 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2562] |- |930 |[[Қаракесек (Әлімұлы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 1277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5519] |- |931 |[[Ханзада Жумонг (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 2301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 8004] |- |932 |[[Бұлшық ет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 1576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 13654] |- |933 |[[Тоқтар Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9868] |- |934 |[[Қазақстан елтаңбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 11421] |- |935 |[[Ғылыми әдіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81 3553] |- |936 |[[Қырғи қабақ соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 13074] |- |937 |[[Таласбек Әсемқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3339] |- |938 |[[Жер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 2767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 14593] |- |939 |[[Аминқышқылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 7104] |- |940 |[[Атығай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 1051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 4005] |- |941 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 16394] |- |942 |[[Уикипедия:Санаттар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 3512] |- |943 |[[Мұражай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 1409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 5746] |- |944 |[[Заңды өкіл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BA%D1%96%D0%BB 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BA%D1%96%D0%BB 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BA%D1%96%D0%BB 841] |- |945 |[[Жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 9485] |- |946 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7043] |- |947 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 14590] |- |948 |[[Ғани Мұратбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4602] |- |949 |[[Тырысқақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B 3600] |- |950 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3706] |- |951 |[[Әдет-ғұрыптар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 2246] |- |952 |[[Абай лирикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2790] |- |953 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9353] |- |954 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12565] |- |955 |[[Python]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Python 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 2035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Python 6701] |- |956 |[[Теңіз машығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B 514] |- |957 |[[Жаңабай (Дулат)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 1121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 4318] |- |958 |[[Күн жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 8988] |- |959 |[[Дәстүрлі билер соты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%BE%D1%82%D1%8B 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%BE%D1%82%D1%8B 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%BE%D1%82%D1%8B 1287] |- |960 |[[Химиялық реакциялардың типтері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2343] |- |961 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 15953] |- |962 |[[Нұрлы көш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88 2253] |- |963 |[[Жаңа білім беру жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 5403] |- |964 |[[Христиандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 8250] |- |965 |[[Жәнібек Ақатұлы Елеуісов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1046] |- |966 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 3682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 18663] |- |967 |[[Барлас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 1244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 2537] |- |968 |[[Метафора]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 1949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 12718] |- |969 |[[Сөйлемнің бірыңғай мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9403] |- |970 |[[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 1627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 7520] |- |971 |[[Флеш-жад]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BB%D0%B5%D1%88-%D0%B6%D0%B0%D0%B4 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BB%D0%B5%D1%88-%D0%B6%D0%B0%D0%B4 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BB%D0%B5%D1%88-%D0%B6%D0%B0%D0%B4 860] |- |972 |[[Ағылшын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 6810] |- |973 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 2284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 29999] |- |974 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6582] |- |975 |[[Қаһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 1975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 14654] |- |976 |[[Тәңіршілдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 1197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 5701] |- |977 |[[Түйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 10652] |- |978 |[[Күш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%88 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%88 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%88 5105] |- |979 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9400] |- |980 |[[Елтаңба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 1514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 12584] |- |981 |[[Зейнеп Ахметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6483] |- |982 |[[Ішкі қызмет жарғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1148] |- |983 |[[Сүйінбай Аронұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16732] |- |984 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 13440] |- |985 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6525] |- |986 |[[Түрксіб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 1170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 8104] |- |987 |[[Үтір намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 4695] |- |988 |[[Ақуыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 1275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 10128] |- |989 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10972] |- |990 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 2158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 13143] |- |991 |[[Тұрлаулы мүшелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2470] |- |992 |[[Тарақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5977] |- |993 |[[Ислам күнтізбесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 1680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 8263] |- |994 |[[Құстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 3300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 12982] |- |995 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9312] |- |996 |[[Ортағасыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80 4382] |- |997 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7332] |- |998 |[[Сабақты етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 2194] |- |999 |[[Халық саны бойынша дүние жүзі қалалар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6022] |- |1000 |[[Мажарстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4665] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} rq0gy26jg2ye2ty1bwkmx843sscq0g4 4 780876 3614140 3613705 2026-06-06T15:00:16Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3614140 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-06-05'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Басты бет]] | data-sort-value="968" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 968] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="334" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 334] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="325" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 325] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[КешYOU]] | data-sort-value="307" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 307] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[Жоба:Уики-көктем 2026]] | data-sort-value="232" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 232] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="174" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 174] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="126" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 126] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[Жанабіл Сымағұлұлы]] | data-sort-value="119" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB_%D0%A1%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 119] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]] | data-sort-value="117" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 117] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[Төленді Әрінқожаұлы Ахметжанов]] | data-sort-value="111" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 111] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[:Санат:Алфавит бойынша өзендер|Санат:Алфавит бойынша өзендер]] | data-sort-value="109" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 109] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[Қадыр Мырза Әлі]] | data-sort-value="103" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 103] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="99" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 99] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 91] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Мөлдір Әуелбекова]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 88] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 86] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[Қазақстан Республикасы мемлекеттік рәміздерінің күні]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 84] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 77] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 73] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 72] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 71] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[Уикипедия:Уикипедия туралы]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 71] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 67] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 65] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Уикипедия:Форум]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 64] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[Бұзаубас]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 63] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 62] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 61] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 60] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 60] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 59] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 59] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 59] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[Қазақстан туы]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 55] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[Құйынды мекен (телехикая)]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 54] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 53] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 52] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 51] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 51] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Әл-Фатиха сүресі]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 51] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[Тұрысбек Маманұлы]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 50] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 50] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 48] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 48] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 48] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[Әділет (партия)]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 47] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[Алтын Орда]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 47] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 47] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 46] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[Күнделік.кз]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 46] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 45] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 45] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[Арғын]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 45] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 45] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[Мұхтар Шаханов]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 44] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 44] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[Әш-Шарх сүресі]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%88-%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%85_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 44] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[Бие]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B5 44] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 43] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 43] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 43] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 43] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 43] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 42] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 42] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 42] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 41] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 40] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 40] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[Солигорск]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA 40] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 40] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 40] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 40] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[Наймандар]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 39] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[Қазақстан Құрылтайы]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 39] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 39] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 39] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 38] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 38] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[Уикипедия:Видео сабақтар]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 37] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[Сақтар]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 37] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Қасым хан]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 36] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 35] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[Жазира Сайлауқызы Байырбекова]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 35] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Ұшқан ұя]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 35] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 35] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Байбақты]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 35] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Шежіре]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 34] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 34] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Кәмшат Жолдыбаева]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 34] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 34] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 34] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 34] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 34] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 33] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 33] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Қазақша Уикипедия]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 33] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Ысты]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 33] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 33] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Қазақ хандығының құрылуы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 32] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98._%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 32] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 32] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 32] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[Жамбыл облысы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 32] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Алаш партиясы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 32] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 32] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Жүсіпбек Аймауытов]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 31] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Махамбет Өтемісұлы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Уикипедия:Қауым порталы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 31] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 31] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Оянған өлке (роман)]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 31] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 31] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[Әл-Кәһф сүресі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 31] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Эссе]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 31] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[Адай]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 30] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 30] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 30] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[Қазақ шежіресі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 30] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[Салауат]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 30] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Ұлытау облысы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 30] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 30] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Смолевичи]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8 30] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 29] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[Уикипедия:Анықтама]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 29] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[Семей полигоны]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 29] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[Асқазан аурулары]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 29] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Арыстанбек Мұхамедиұлы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 29] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Қазақстан мерекелері]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 29] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 29] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[Елтаңба]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 29] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[Таяу Шығыс]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 29] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[Григорий Андреевич Мельник]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9C%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D0%BA 29] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[Әбілхан Қастеев]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 29] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 28] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Қазақстан Премьер Лигасы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80_%D0%9B%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 28] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 28] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[Қабдеш Жұмаділов]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 28] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 27] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Қаракесек (Арғын)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 27] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Қазақстан халық кеңесі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 27] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 27] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[Қасым Аманжолов]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 27] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[Сүре]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 27] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Әт-Тәкуир сүресі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 27] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[Жошы хан]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 27] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Тұманбай Молдағалиев]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 27] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 27] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[Уикипедия:Telegram]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 27] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[Қарағанды облысы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Макаров тапаншасы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Қ]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 26] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Айқын Төлепберген]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 26] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 26] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[Сиыр малының атаулары]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 26] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 26] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Астана]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 26] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[Жыныстық қатынас]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 25] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[Сырым Датұлы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 25] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Табын]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 25] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[Қырғызстан]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 25] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[Албан руы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 25] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[Ақ Орда (мемлекет)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 25] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Қазыбек би]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 25] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[Жеті қазына]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 25] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[Қыз Жібек]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 25] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 25] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[Қытай]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 25] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Астана қаласының бас мешіті]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 25] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[Мемлекеттік ту]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 24] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[Ұстаз (цифрлық платформа)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 24] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[Өт айдайтын дәрілер]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 24] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 24] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Сәкен Сейфуллин]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 24] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 24] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[:Санат:Африка елдері|Санат:Африка елдері]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 24] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 24] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Аңырақай шайқасы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[1929-1931 жылдардағы шаруалар көтерілістері]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1929-1931_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 24] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[Щербина экспедициясы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A9%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[Сіргелі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 24] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[:Санат:УЕФА кубогы 1994/95|Санат:УЕФА кубогы 1994/95]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%95%D0%A4%D0%90_%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D1%8B_1994%2F95 24] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[Жаппас]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 24] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[Жұма намаз]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7 24] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[Орбұлақ шайқасы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[Мұстафа Шоқай]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 24] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[Қазақ энциклопедиясы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[Орал]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 23] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[Ақтөбе]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 23] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[Шөмекей]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 23] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 23] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Есентемір]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 23] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[Еуропа]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 23] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Құран]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Қайрат Нұртас]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 23] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[Шиелі ауданы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 23] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Футболдан әлем чемпионаты]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 23] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Санжар Керімбай]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 23] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[Ілияс Жансүгіров]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[Керей (тайпа)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 23] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 23] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 22] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[Ақбілек (роман)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 22] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[Қатысушы талқылауы:Renamed user ahgdhwgb 142631njhght173nj61]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_ahgdhwgb_142631njhght173nj61 22] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[Ұлы Отан соғысы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[Сөз табы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 22] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[География]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 22] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[Өзін-өзі өлтіру]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 22] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[Арыстанбаб]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 22] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[Меркі ауданы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 22] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[Ақмола облысы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[Ресей]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 22] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[Жағалбайлы (ру)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 22] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 21] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[Жайдарман]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Халықаралық балаларды қорғау күні]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 21] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[Бесін намазы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 21] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Қырық Қыз]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7 21] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[Естай - Қорлан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[Үйсін мемлекеті]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 21] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[Биология]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 21] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Buldak кеспесі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Buldak_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 21] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[Жасанды интеллект]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 21] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[:Сурет:Caspar David Friedrich - Wanderer above the sea of fog.jpg|Сурет:Caspar David Friedrich - Wanderer above the sea of fog.jpg]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ACaspar_David_Friedrich_-_Wanderer_above_the_sea_of_fog.jpg 21] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Жошы хан кесенесі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 21] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[Баланы ұшықтау]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 20] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[Ақсу-Жабағылы қорығы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 20] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 20] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[Жалғау]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 20] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[Мәлік Ғабдуллин]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 20] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Батыс Қазақстан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[Қазақстан елтаңбасы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[Уикипедия]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 20] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[Қазақ халық аспаптар оркестрі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[Желтоқсан көтерілісі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 20] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 20] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[Қарғын (роман)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 20] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[:Сурет:Young stalin screenshot.jpg|Сурет:Young stalin screenshot.jpg]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 20] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[Қой малының атаулары]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[Сарышаян]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%B0%D1%8F%D0%BD 20] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[Тұран ауданы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 20] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[Уикипедия:Таныстыру]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 20] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Қатысушы:Batyrbek.kz]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ABatyrbek.kz 20] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[Теміреткі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 20] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Шанышқылы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 20] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[Қазақстан теңгесі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 19] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ABatyrbek.kz 19] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[Шымкент]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 19] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 19] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[Жұмекен Сабырұлы Нәжімеденов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[Көңіл айту]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 19] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 19] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[Сұлтан Бейбарыс]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 19] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 19] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[Ботбай]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 19] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[Жай сөйлем және оның түрлері]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 19] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 19] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[Аманат (партия)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 19] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[Шақшам]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0%D0%BC 19] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Электрондық карта]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 19] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Қазақстан Республикасының Президенті]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 19] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[Арыстан баб кесенесі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 19] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 19] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[Алматы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 19] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 19] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[Қазақтың боғауыз сөздері]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 19] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[Абай облысы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Тәуке хан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[Жеті жарғы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 19] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Дүниежүзілік қоршаған ортаны қорғау күні]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 19] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Ұйықтатын дәрілер]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 19] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[Елеусін Наурызбайұлы Сағындықов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Бірінші Мемлекеттік Дума]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 18] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Түркістан автономиясы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[Қаңлылар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[Зат есім]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 18] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[Қан мен тер]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 18] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[Фреддимен бес түн (фильм)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D1%81_%D1%82%D2%AF%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 18] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[Бозжыра шатқалы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Бас тарту]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 18] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[Үлгі:Кино]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%BE 18] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Төле би]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 18] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[Сібір қырғыздары туралы жарғы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 18] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[Маңғыстау облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[Вагиналды секс]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 18] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[Исатай Тайманұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[Көкшетау]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 18] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[Тас дәуірі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[Болат Кайроллаұлы Қонарбай]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 18] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[Пілдер]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 18] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[Трен (Орн)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%80%D0%B5%D0%BD_%28%D0%9E%D1%80%D0%BD%29 18] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[Әл-Кәфирун сүресі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 18] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[Көшпенділер (трилогия)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 18] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[Төре]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 18] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[Жетісу облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 18] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[Грюнинген (Цюрих)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D1%8E%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%28%D0%A6%D1%8E%D1%80%D0%B8%D1%85%29 18] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Қорықтар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 18] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[Сабақтас құрмалас сөйлем]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 17] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[Қазақстан жол белгілері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Қарқаралы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[Қуық түбі безінің қабынуы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 17] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[Келінжан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Байұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[Руслан Тай]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 17] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Өскемен]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 17] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Табылды Досымов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 17] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[Бақбақ]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 17] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Трондьемит]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8C%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%82 17] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[ALEM (Ninety One)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 17] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[Костуринци (Перник облысы)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%86%D0%B8_%28%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 17] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[Қазақстан қорықтарының тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Тырнақша]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 17] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[Зу-Зу Күлпаш]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 17] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[Химиялық элементтер тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 17] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[Ақан сері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Қола дәуірі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Бокс]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BA%D1%81 17] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[Ғұндар]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 17] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[Ақмешіт әулие үңгірі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[Сиқым]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 17] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[Тәуекел Мүслім]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 17] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[Қаһар]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 17] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Уикипедия:Форум/Басқалар]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 17] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[Дәрия Әбдімәлікқызы Жүсіп]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF 16] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Педагогика]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 16] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[Ұзындығы бойынша өзендер тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 16] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 16] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Қожа]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 16] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Қорқыт ата]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 16] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[Оралхан Бөкей]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 16] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[Андроново мәдениеті]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 16] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 16] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[Бибісара Ерханқызы Асаубаева]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%95%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 16] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[Ибрагим Исаев]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[Титмонинг]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3 16] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[Беріш]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 16] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[Ақтөбе облысы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[Сөйлем мүшелері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[Мұстафа Өзтүрiк]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 16] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[Рикардо Нунес]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE_%D0%9D%D1%83%D0%BD%D0%B5%D1%81 16] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[Бесікке салу]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 16] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[Мысыр]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 16] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[КАФ Чемпиондар Лигасы 2023/24]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%90%D0%A4_%D0%A7%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%9B%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%8B_2023%2F24 16] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[Дулат Исабеков]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[Асахи Симбун]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B8_%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D0%B1%D1%83%D0%BD 16] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[Дамбы ауылдық округі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 16] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[Медицина]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 16] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[Ұлы Жібек жолы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Алаш автономиясы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Аусыл]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BB 16] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[Ұлытау облысы колледждері]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Фонетика]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[Жануарлар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[Көңіл шай]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 15] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Алшын]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 15] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[Жүсіп Баласағұни]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 15] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Қарахан мемлекеті]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 15] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Дауысты дыбыстар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[Атырау облысы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[Естен тану]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 15] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 15] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Дулат]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 15] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Қарақұрт]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 15] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[Пиноль (аспап бөлігі)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D1%8C_%28%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96%29 15] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[Қазақстан темір жолы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[Өсімдіктер]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 15] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[Менің атым Қожа (хикаят)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 15] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[Қарағанды]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 15] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[Елес аулаушылар (фильм, 1984)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_1984%29 15] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[:Санат:Алфавит бойынша мемлекеттер|Санат:Алфавит бойынша мемлекеттер]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 15] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[Етеккір]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 15] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[Қамар сұлу]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 15] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[Жүсіп Ақшораев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[Өзбекстан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[Батыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 15] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[Бұрындық хан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[Суан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[Құрманғазы Сағырбайұлы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[Жаныс]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 15] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Сөз таптары]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[Кете (ру)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 15] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[SCAT]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SCAT 15] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Психология]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 14] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[Төлен Әбдік]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 14] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[Балқадиша әні]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 14] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіндегі 2-шақырылым депутаттарының тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0_%D0%96%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_2-%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[Қанипа Омарғалиқызы Бітібаева]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 14] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[Құрманғазы ауданы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 14] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 14] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Қазақ (этноним)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 14] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[Кесірткелер]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 14] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[Әміре Қашаубаев]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Қызыл кітап]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 14] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[Хан Тәңірі шыңы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 14] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[Есім хан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[Тама]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 14] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[Төртқара]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 14] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Орта жүз]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Талқылау:Басты бет]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 14] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[Үстеу]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 14] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Тың игеру]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 14] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[Ән-Наср сүресі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Бәйдібек Қарашаұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Фосфор]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%BE%D1%80 14] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[Музыкалық аспаптар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[Қимақ қағанаты]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 14] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[Әл-Фил сүресі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B8%D0%BB_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[Қатысушы:Sandudgul Akhanbaeva/зертхана]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ASandudgul_Akhanbaeva%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 14] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Байлар-Жандар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Қазақстан газеттері тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Нағашы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 14] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Ғабиден Мұстафин]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 14] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Ұлықбек Оразбайұлы Есдәулет]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 14] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Білім]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 14] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[Бөкей Ордасы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[Жақайым]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 14] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[Философия]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[Қарағанды облысы колледждері]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[Жетім]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC 14] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 14] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[Керей хан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Есет Көтібарұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[Есіл]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 14] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[Таз руы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 14] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Алакөл (көл)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 14] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Уикипедия:Жүктеу]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 14] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[Германия]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[Ақша]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0 14] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[Төлебек Қосмамбетов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[Жатыр мойны эрозиясы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[Қант диабеті]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[Эссе жазудың шарттары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[Әлия Әнуарбекқызы Телебарисова]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D3%98%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 14] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Qazaqstan (телеарна)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 14] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Қатысушы:Araians]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAraians 13] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Сүндет той]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 13] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[Мұстафа Кемал Ататүрік]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 13] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Қонаев (қала)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 13] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[Еркектің жыныстық мүшесі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 13] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[Қызыл жебе (роман)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 13] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[Шапырашты]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 13] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[Ғұмар Қараш]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 13] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[Тоғыз-құмалақ]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 13] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[Жәнібек хан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Бәйтерек (монумент)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 13] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[Кірпітәрізділер]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BF%D1%96%D1%82%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 13] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[Талап Сұлтанбеков]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[Экология]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Тараз]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 13] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[Ebolavirus]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Ebolavirus 13] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[Хақназар хан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Франция]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[Мәңгілік бала бейне]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 13] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[Екінші Мемлекеттік Дума]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 13] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[Ілияс Есенберлин]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 13] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[Жансая Ғалымжанқызы Мусина]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%8F_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B0 13] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[Орыстар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Қымыз]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 13] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Елік]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA 13] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[Қазақ ұлттық киімдері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Ханзада Жумонг (телехикая)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 13] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Қашыр]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80 13] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[Қазақстан премьер-министрі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[Қашқанар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Шилі (Жангелді ауданы)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%BB%D1%96_%28%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 13] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Жамбыл Жабайұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[Азия]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[Түркістан (қала)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 13] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Қорқай дұғасы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[Жетісу]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 13] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[Қазақстан банктерінің тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[Сарыағаш ауданы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 13] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[Әпке (драма)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 13] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[Испания]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[Шымыр]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 13] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[Әскери шен]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 13] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[Қызыл-Тура]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB-%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B0 13] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[Қаршыға Ахмедьяров]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%8C%D1%8F%D1%80%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[Жер сілкіну]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 13] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[Сарыүйсін]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 13] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[Қазақстандағы «қайта құру» саясаты]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 13] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[Ислам]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 13] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[Азаматтық құқық]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 13] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[Франция қалаларының тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[Қазақ әдебиеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[Салқам Жәңгір хан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[Ақтабан шұбырынды]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 13] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[:Санат:Үндістан қалалары|Санат:Үндістан қалалары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[Қостанай облысы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[Құстар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[Өзбекстан қалаларының тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[Испания Ұлттық футбол құрамасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[Қызылорда]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 12] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[Ырысбек Мәуіт]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 12] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[Тарақты]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 12] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Уикипедия:Елшілік]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D0%BB%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 12] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[Алаш партиясының бағдарламасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[RSS]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=RSS 12] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[Онар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BD%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[Шәкен Оңласынұлы Ниязбеков]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D2%A3%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[ChatGPT]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 12] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[Айша бибі кесенесі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[Алпамыс батыр]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[Жапония]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[Қарақалпақ рулары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Мәтін]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 12] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[Жәмила Науханнұрқызы Бақбергенова]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D2%B1%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[Қазалы ауданы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 12] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[Көмірсулар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[Қанқыз]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7 12] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Жайын]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 12] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[Қара құрдым]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B4%D1%8B%D0%BC 12] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[Сайын Мұратбеков]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[Жетісай ауданы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 12] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[АҚШ президенттерінің тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[Zheka Fatbelly]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zheka_Fatbelly 12] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Мамания мектебі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%96 12] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[Қазақстан демографиясы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[Тасбақалар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Шымбұлақ]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B 12] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[Михаил Осипович Стакун]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%9E%D1%81%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BD 12] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[Әйтеке би]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 12] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[Астана LRT]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_LRT 12] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Жоңғар шапқыншылығы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 12] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[Зейнеп Ахметова]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Тіс кариесі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D1%81_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Тәуекел хан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[Алаш Орда]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 12] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[Қарауыл руы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 12] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[Қазақстан Республикасының Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 12] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[Түргеш қағанаты]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 12] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[Отқа май құю]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 12] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[Ер Қосай Құдайкеұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[Берікқара кен орны]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 12] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[Осман империясы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Қырғыз руы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 12] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[Жыныс мүшелері аурулары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[Түйе малының атаулары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[Баскетбол]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 12] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Қазақстан Республикасының заңдары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[Ақтөбедегі лаңкестік]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 12] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[Қандала]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 12] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[Мақаншы ауданы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 12] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[Біржан Қожағұлұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[Жіктік жалғау]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 12] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Есекжем]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 12] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[Лангдон (Нью-Гэмпшир)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B4%D0%BE%D0%BD_%28%D0%9D%D1%8C%D1%8E-%D0%93%D1%8D%D0%BC%D0%BF%D1%88%D0%B8%D1%80%29 12] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[Шегір]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B3%D1%96%D1%80 12] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[Шарын шатқалы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Қарақалпақстан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 11] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[Септік жалғау]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 11] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Ақбөкен]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 11] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Жатпланеталық (фильм)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[Қартқожа (роман)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[Қазақстандағы футбол]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 11] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Әлем елдерінің тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 11] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[Муссон]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%BD 11] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[Саңырауқұлақтар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[Қатерлі ісік]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 11] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[Серікзат Мақсұтұлы Дүйсенғазы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 11] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[Смағұл Абатұлы Елубай]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 11] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[Айыртау ауданы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 11] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[Құрбандық]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 11] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Мақат ауданы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 11] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[Қазақстан 2030]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 11] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[Сұлтанхан Аққұлұлы Жүсіп]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF 11] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 11] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[Александр Дементьевич Гарагаш]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%88 11] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[Мұхит]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 11] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[:Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшылары|Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%9F_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Жол белгілері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[Жиде]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 11] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[Әл-Ихлас сүресі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[Табақ тарту]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 11] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[Эрнест Хемингуэй]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 11] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[Уикипедия:Авторлық құқықтар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Балтық елдері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 11] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[Моңғолия]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[Орталық Азия]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[Тәнеке Нұралы Дөсетұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[Қадырғали Жалайыр]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[Тұрар Рысқұлов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[Қаракерей]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 11] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[Ілия Жақанов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[Тана]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 11] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Ақтау]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 11] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Шиқан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[Жасуша]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 11] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[Атығай]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 11] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[Тасаттық]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 11] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[Үйір]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%96%D1%80 11] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[Sadraddin]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 11] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[Тұсаукесер]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 11] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[АИВ/ЖИТС]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 11] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Құмай тазы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D0%B7%D1%8B 11] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[Тахауи Ахтанов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Бұлшық ет]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 11] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[Портал:Ағымдағы оқиғалар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[Пейзаж]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D0%B7%D0%B0%D0%B6 11] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[Қыдыр ата]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%B0 11] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[Уикипедия:Санаттар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0_%D0%96%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[Криштиану Роналду]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 11] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[Қарлығаштар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[Жалағаш ауданы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 11] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[Қаракесек (Әлімұлы)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 11] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[Айгүл Шоданқызы Қосанова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%A8%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[Қарасай ауданы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 11] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[Наурыз мейрамы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 11] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[АҚШ қалалары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[Мұхамеджан Сералин]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 11] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[Қазақ болыстары тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Қазақстан Жоғарғы Соты]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%82%D1%8B 11] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[Уикипедия:Алғашқы мақала]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 11] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[Үндістандағы халқы миллионнан асатын қалалар тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[Жыландар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[Үндістан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[Көшбасшылық]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 11] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[Таласбек Әсемқұлов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 11] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[Маман Қалқабайұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[Жігіттер тобы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 11] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[Футбол]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 11] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[Арқалық (қала)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 11] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[Қарақұс]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%81 10] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[Тәнеш Оразов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[Тәуелдік жалғау]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 10] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Қыз ұзату кәделері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%BA%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[Географиялық координаттар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[Владимир Владимирович Путин]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BD 10] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[Эволюция]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[Жалайыр]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 10] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[Будапешт]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D1%88%D1%82 10] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Дунай (Нырза тармағы)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%28%D0%9D%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 10] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[Жеңіс Сейдоллаұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[Арыс қалалық әкімдігі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 10] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Қалың мал]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D0%BB 10] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[Жүрек]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 10] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[Алтай аймағы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 10] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Жасымда ғылым бар деп ескермедім]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B5%D0%BF_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%96%D0%BC 10] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Ақсуат ауданы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[Тіл (лингвистика)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 10] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[Моңғол шапқыншылығы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 10] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[Айя Шалқар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8F_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[Хо Жун]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD 10] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[Абылай Әлімбетов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[Алматы ботаникалық бағы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 10] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[Жалпақтал]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB 10] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[Қатысушы:MuratbekErkebulan]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AMuratbekErkebulan 10] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[Роза Тәжібайқызы Бағланова]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[Диалект]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 10] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[Термоядролық реакциялар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D1%8F%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[Ықылас Дүкенұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[Өнеркәсіптің дамуы және оның шикізаттық бағыт-бағдары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B8%D0%BA%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%82-%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[Күшала]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B0 10] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[Ирандағы соғыс (2026)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 10] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[Отырар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[Ырғызбай ата кесенесі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 10] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[Менің атым Қожа (фильм)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 10] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Мастурбация]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[Шақ (етістік)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 10] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[Жамұқа]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0 10] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 10] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[Бөгенбай батыр]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[Қазақстан географиясы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 10] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Әскери коммунизм саясаты]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 10] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[Жатыр аурулары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Досымжан Қарпықұлы Таңатаров]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[Кәкпір]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BA%D0%BF%D1%96%D1%80 10] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[Сәукеле]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 10] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[Құнанбай Өскенбайұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[Келес ауданы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[Болат Манашұлы Атабаев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[Жартылай фабрикат]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%84%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%82 10] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[Берел қорымы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 10] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Сәттіғұл Жанғабылұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[Тікбұрышты үшбұрыш]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BA%D0%B1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D0%B1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88 10] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[Ас беру]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 10] |- | data-sort-value="778" | 778 | [[Нәзір Төреқұлов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[Сағатхан Әшімбайұлы Әшімбаев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[Таңбалы археологиялық ландшафтының петроглифтері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Ақбауыр үңгірі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 10] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[Ойыл ауданы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Әлмира Тұрсын]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD 10] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[Аналды секс]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 10] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[Нұрлан Әлтайұлы Өнербаев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%A8%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[Қыз ұзату салттары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[Вирустар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[Оңтүстік Америка]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[Бүйі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 10] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[Иса Мәсіх]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 10] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[Халел Досмұхамедов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[Мұрат Мөңкеұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Көне түркі жазбалары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[Әл-Бақара сүресі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 10] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[Компьютерлік желі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 10] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Ырғыз ауданы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[Баянауыл]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB 10] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[Қызылқоға ауданы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[Үйде жалғыз қалғанда]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 10] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[Қазақстандағы ұлтаралық қақтығыстар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 10] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Онлайн Мектеп]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF 10] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[Дулат Бабатайұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Естай Беркімбайұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="810" | 810 | [[Еріншектер Елі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 10] |- | data-sort-value="811" | 811 | [[Бақытсыз Жамал]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 10] |- | data-sort-value="812" | 812 | [[Мастопатия]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="813" | 813 | [[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 10] |- | data-sort-value="814" | 814 | [[Тоқтар Серіков]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="815" | 815 | [[Қырғи қабақ соғысы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="816" | 816 | [[Жыныстық акт]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 10] |- | data-sort-value="817" | 817 | [[Сырға салу]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 10] |- | data-sort-value="818" | 818 | [[Өмірзая (роман)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10] |- | data-sort-value="819" | 819 | [[Соқырішек]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 10] |- | data-sort-value="820" | 820 | [[Бәсентиін]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%96%D0%BD 10] |- | data-sort-value="821" | 821 | [[Сөйлем]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 10] |- | data-sort-value="822" | 822 | [[Порту]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83 10] |- | data-sort-value="823" | 823 | [[Когурё]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%91 10] |- | data-sort-value="824" | 824 | [[Барлас]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 10] |- | data-sort-value="825" | 825 | [[Yenlik]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Yenlik 10] |- | data-sort-value="826" | 826 | [[Қатысушы:Joseph Trumen]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AJoseph_Trumen 10] |- | data-sort-value="827" | 827 | [[Көз]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 9] |- | data-sort-value="828" | 828 | [[Заттыбек Көпбосынұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="829" | 829 | [[Бронхит]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85%D0%B8%D1%82 9] |- | data-sort-value="830" | 830 | [[Жәндіктер]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 9] |- | data-sort-value="831" | 831 | [[Тары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="832" | 832 | [[Арыс]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 9] |- | data-sort-value="833" | 833 | [[Тобыш]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 9] |- | data-sort-value="834" | 834 | [[XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ауыз әдебиеті]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 9] |- | data-sort-value="835" | 835 | [[16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 9] |- | data-sort-value="836" | 836 | [[Ағылшын тілі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 9] |- | data-sort-value="837" | 837 | [[Гүлфайрус Мәнсүрқызы Ысмайылова]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D1%81_%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%81%D2%AF%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%AB%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="838" | 838 | [[Жезқазған]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="839" | 839 | [[Аят әл-Курси]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 9] |- | data-sort-value="840" | 840 | [[Шот-Аман Ыдырысұлы Уәлихан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%82-%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="841" | 841 | [[Шөмішбай Нағашыбайұлы Сариев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="842" | 842 | [[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="843" | 843 | [[Ебіней Арыстанұлы Бөкетов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B1%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="844" | 844 | [[Тоқта хан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="845" | 845 | [[Казактар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="846" | 846 | [[Шиелі (Қызылорда облысы)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%28%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 9] |- | data-sort-value="847" | 847 | [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 9] |- | data-sort-value="848" | 848 | [[Оғыз мемлекеті]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 9] |- | data-sort-value="849" | 849 | [[Ырғызбай Досқанаұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%94%D0%BE%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="850" | 850 | [[Секіргіштер (мультфильм)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80_%28%D0%BC%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 9] |- | data-sort-value="851" | 851 | [[Фариза Оңғарсынова]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="852" | 852 | [[Жұлдыз]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 9] |- | data-sort-value="853" | 853 | [[Apple Inc.]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Apple_Inc. 9] |- | data-sort-value="854" | 854 | [[Морфология (лингвистика)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 9] |- | data-sort-value="855" | 855 | [[Жетімдер руы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 9] |- | data-sort-value="856" | 856 | [[Балқаш]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 9] |- | data-sort-value="857" | 857 | [[Ғылым]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 9] |- | data-sort-value="858" | 858 | [[Һ]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%BA 9] |- | data-sort-value="859" | 859 | [[Фармакопея]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%8F 9] |- | data-sort-value="860" | 860 | [[Балғынбек Имашев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="861" | 861 | [[Кемпірсай кенді алқабы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B 9] |- | data-sort-value="862" | 862 | [[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="863" | 863 | [[Дауыссыз дыбыстар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="864" | 864 | [[Уикипедия:Уикидің негізгі синтаксисі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="865" | 865 | [[Тістердің дамуы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%8B 9] |- | data-sort-value="866" | 866 | [[Ысық]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 9] |- | data-sort-value="867" | 867 | [[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="868" | 868 | [[Оңтүстік Америка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="869" | 869 | [[Құқық қорғау органдары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="870" | 870 | [[Тобықты]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 9] |- | data-sort-value="871" | 871 | [[Тұт]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%82 9] |- | data-sort-value="872" | 872 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="873" | 873 | [[Көрғұлы (күй)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 9] |- | data-sort-value="874" | 874 | [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="875" | 875 | [[Ауғанстан–Пәкістан соғысы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%E2%80%93%D0%9F%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="876" | 876 | [[Ыбырай Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="877" | 877 | [[Жаңа заман]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="878" | 878 | [[Қырқынан шығару]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 9] |- | data-sort-value="879" | 879 | [[Аборт]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 9] |- | data-sort-value="880" | 880 | [[Мата атаулары мен түрлері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="881" | 881 | [[Энциклопедия]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="882" | 882 | [[Үлгі:Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="883" | 883 | [[Түркия қалаларының тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="884" | 884 | [[Ақтамберді Сарыұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="885" | 885 | [[Еуразия ұлттық университеті]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9] |- | data-sort-value="886" | 886 | [[Асан қайғы Сәбитұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="887" | 887 | [[Аягөз ауданы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9] |- | data-sort-value="888" | 888 | [[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 9] |- | data-sort-value="889" | 889 | [[Газадағы соғыс]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 9] |- | data-sort-value="890" | 890 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/мамыр 2026|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/мамыр 2026]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%2F%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80_2026 9] |- | data-sort-value="891" | 891 | [[4 маусым]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=4_%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BC 9] |- | data-sort-value="892" | 892 | [[Темекі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%96 9] |- | data-sort-value="893" | 893 | [[Ойық руы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 9] |- | data-sort-value="894" | 894 | [[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 9] |- | data-sort-value="895" | 895 | [[Рауғаш]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 9] |- | data-sort-value="896" | 896 | [[Ерке сылқым (күй)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 9] |- | data-sort-value="897" | 897 | [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 9] |- | data-sort-value="898" | 898 | [[Хабидолла Тастанов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="899" | 899 | [[Қой]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 9] |- | data-sort-value="900" | 900 | [[Ақшатау вольфрам-молибден кен орны]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84%D1%80%D0%B0%D0%BC-%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 9] |- | data-sort-value="901" | 901 | [[Абайдың қара сөздері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="902" | 902 | [[Домбыра]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 9] |- | data-sort-value="903" | 903 | [[Тынымбай Нұрмағамбетов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="904" | 904 | [[Отбасы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="905" | 905 | [[Уткир Давлатбекович Юсупов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D1%82%D0%BA%D0%B8%D1%80_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%AE%D1%81%D1%83%D0%BF%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="906" | 906 | [[Еуропа өзендері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="907" | 907 | [[Қазақ ұлттық ырымдары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="908" | 908 | [[Бексейіт Әбдезұлы Түлкиев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="909" | 909 | [[Шахмат]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 9] |- | data-sort-value="910" | 910 | [[Шыңғыс хан әулеті]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 9] |- | data-sort-value="911" | 911 | [[:Санат:КСРО-ның дербес зейнеткерлері|Санат:КСРО-ның дербес зейнеткерлері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E-%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D1%81_%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="912" | 912 | [[Нанғұдай]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD%D2%93%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9 9] |- | data-sort-value="913" | 913 | [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 9] |- | data-sort-value="914" | 914 | [[Сақалтай]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 9] |- | data-sort-value="915" | 915 | [[Бабыр]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80 9] |- | data-sort-value="916" | 916 | [[Италия]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="917" | 917 | [[Жүрек аурулары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="918" | 918 | [[Тұрмағамбет Ізтілеуұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%86%D0%B7%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="919" | 919 | [[Алтын Қыран ордені]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 9] |- | data-sort-value="920" | 920 | [[Қасым ханның қасқа жолы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="921" | 921 | [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 9] |- | data-sort-value="922" | 922 | [[Арман Тілектесұлы Бердалин]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 9] |- | data-sort-value="923" | 923 | [[Досжан Тілеуліұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="924" | 924 | [[Уикипедия:Жиі қойылатын сұрақтар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B8%D1%96_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%81%D2%B1%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="925" | 925 | [[Мысық]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 9] |- | data-sort-value="926" | 926 | [[Жаңақорған ауданы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9] |- | data-sort-value="927" | 927 | [[Минет]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 9] |- | data-sort-value="928" | 928 | [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 9] |- | data-sort-value="929" | 929 | [[Сабыр Омарұлы Рахимов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="930" | 930 | [[Судандағы үшінші азамат соғысы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="931" | 931 | [[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="932" | 932 | [[Дезире Дуэ]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B5_%D0%94%D1%83%D1%8D 9] |- | data-sort-value="933" | 933 | [[Жаңаарқа ауданы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9] |- | data-sort-value="934" | 934 | [[Танымал қазақтардың тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="935" | 935 | [[Қыпшақ хандығы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 9] |- | data-sort-value="936" | 936 | [[Публицистикалық стиль]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 9] |- | data-sort-value="937" | 937 | [[Тынық мұхит]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 9] |- | data-sort-value="938" | 938 | [[Компьютер]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 9] |- | data-sort-value="939" | 939 | [[ДНҚ]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 9] |- | data-sort-value="940" | 940 | [[Күн жүйесі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="941" | 941 | [[Қастек Баянбай]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 9] |- | data-sort-value="942" | 942 | [[Мәриям сүресі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BC_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="943" | 943 | [[Жаңабай (Дулат)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 9] |- | data-sort-value="944" | 944 | [[Қазақ жүздері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="945" | 945 | [[Құрмалас сөйлем]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 9] |- | data-sort-value="946" | 946 | [[Досқан Қалиұлы Жолжақсынов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="947" | 947 | [[Серікбай Өрікбайұлы Нұрғисаев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="948" | 948 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Академиясы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="949" | 949 | [[Фобияның түрлері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="950" | 950 | [[Әл-Азһар университеті]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%90%D0%B7%D2%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9] |- | data-sort-value="951" | 951 | [[Қызға қырық үйден тыйым]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 9] |- | data-sort-value="952" | 952 | [[Әйтеке би ауданы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9] |- | data-sort-value="953" | 953 | [[Қазақ билері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="954" | 954 | [[Қазақстан өзендері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="955" | 955 | [[Көзімнің қарасы...]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 9] |- | data-sort-value="956" | 956 | [[Жеке еңбек шарты]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B 9] |- | data-sort-value="957" | 957 | [[Ауыз уылуы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 9] |- | data-sort-value="958" | 958 | [[Сын есім]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 9] |- | data-sort-value="959" | 959 | [[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="960" | 960 | [[Қыз ұзату]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 9] |- | data-sort-value="961" | 961 | [[Райымбек батыр]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 9] |- | data-sort-value="962" | 962 | [[Жапония қалаларының тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="963" | 963 | [[Шахмұрат Мүтәліп]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 9] |- | data-sort-value="964" | 964 | [[Адам анатомиясы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="965" | 965 | [[Блиниха]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%85%D0%B0 9] |- | data-sort-value="966" | 966 | [[Жетісай]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9 9] |- | data-sort-value="967" | 967 | [[:Санат:Ядролық қару|Санат:Ядролық қару]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 9] |- | data-sort-value="968" | 968 | [[Тоқты (мал)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D1%8B_%28%D0%BC%D0%B0%D0%BB%29 9] |- | data-sort-value="969" | 969 | [[Музыкалық жанр]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80 9] |- | data-sort-value="970" | 970 | [[Төртуыл]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 9] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} fvqht8tfl03pkxo55gj703ng6y4u4gx 0 780934 3614162 3612456 2026-06-06T16:47:48Z Casserium 68287 3614162 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Әділет | шынайы атауы = «Әділет» саяси партиясы | логотипі = | сурет атауы = | партия түсі = purple | басшысы = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | негіздеуші = [[Рауан Кенжеханұлы]] | құрылуы = [[7 мамыр]] [[2026 жыл|2026]] <small>(құрылтай съезі)</small><br> [[1 маусым]] [[2026 жыл|2026]] <small>(ресми тіркелуі)</small> | таратылуы = | штаб-пәтері = [[Астана]] | идеологиясы = {{ublist |«[[Әділетті Қазақстан]]» идеясы |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] реформаларын қолдау }} | интернационалы = | одақтастар = | мүшелер саны = 130 мың | жастар ұйымы = | Төменгі палатадағы орындар = | Төменгі палатадағы орындар_параметр = | Жоғарғы палатадағы орындар = | Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = | ұраны = | әнұраны = | партиялық мөр = | тұлғалар = | ресми сайты = [https://www.adilet-partiyasy.kz/kk adilet-partiyasy.kz] }} '''«Әділет» партиясы''' (ресми атауы — '''«Әділет» саяси партиясы» қоғамдық бірлестігі''')<ref name="atm">[https://inbusiness.kz/kz/last/dilet-partiyasy-ryltay-sezin-stti-tkizdi-398490 "Әділет" партиясы құрылтай съезін сәтті өткізді]</ref> — [[Қазақстан]]дағы ресми тіркелген президентшіл [[Қазақстандағы саяси партиялар|саяси партия]]. Партия өзін «прогрессивті реформалардың жақтаушысы, Әділетті Қазақстанды құру, заң үстемдігін нығайту және шешім қабылдау процесіне азаматтардың кеңінен қатысуын қамтамасыз етуді қолдаушы» ретінде танытады.<ref name="atm" /> Партия төрағасы — Президент Әкімшілігінің бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]. Жаңа партия құру бастамасы ресми түрде 2026 жылғы 15 сәуірде жарияланды. 7 мамырда партияның құрылтай съезі ұйымдастырылып, 1 маусымда ол мемлекеттік тіркеуден өтті. == Тарихы == 2026 жылғы 15 сәуір күні 15 шақты адамнан тұратын бастамашыл топ жаңа «Әділет» саяси партиясын құру ниеті туралы ресми мәлімдеме жасады.<ref>[https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6079736-azastanda-zhaa-sayasi-partiya-ryluy-mmkn.html Қазақстанда жаңа саяси партия құрылуы мүмкін]</ref> Жаңа партия құру туралы мәлімдемеге қол қойғандар қатарында Гүлзира Атабаева, Ренат Бектұров, Қарлығаш Жаманқұлова, Динара Зәкиева, Рауан Кенжеханұлы, Лаура Қарабасова, Андрей Лаврентьев, Нұрбек Матжани, Марат Шибұтов, Ләззат Шыңғысбаева және басқалары болды.<ref>[https://informburo.kz/kaz/newskaz/bastamasyl-top-zana-adilet-saiasi-partiiasy-qurylatynyn-malimdedi Бастамашыл топ жаңа "Әділет" саяси партиясы құрылатынын мәлімдеді]</ref> Келесі күні «Әділет» партиясының ұйымдастыру комитеті Әділет министрлігінен саяси партия құру ниеті туралы хабарламаның қабылданғанын растайтын құжат алғанын хабарлады.<ref>[https://mail.kz/kz/news/kz-news/edilet-partiyasyn-kuru-bastamasy-resmi-turde-tirkeldi «Әділет» партиясын құру бастамасы ресми түрде тіркелді]</ref> 7 мамыр күні [[Астана]]да «Әділет» партиясының құрылтай съезі өтіп, [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|президент әкімшілігінің]] бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] партия төрағасы болып сайланды. Съезге әр өңірден барлығы 931 делегат қатысты.<ref name="turk">[https://turkystan.kz/article/281059-quryltai-sieezinde-adilet-partiiasynyn-zargysy-bekitildi Құрылтай съезінде «Әділет» партиясының жарғысы бекітілді]</ref> Партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам енді: Айбек Дәдебайдан бөлек «Қазақтелеком» АҚ басшысы [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]], Бала құқықтары жөніндегі уәкіл [[Динара Болатқызы Зәкиева|Динара Зәкиева]], кәсіпкер Андрей Лаврентьев, «Әділ сөз» халықаралық қорының жетекшісі Қарлығаш Жаманқұлова, президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаевтың]] жиені Дана Медеуова, саясаттанушы Марат Шибұтов, қоғам қайраткері [[Рауан Кенжеханұлы]], Астана қаржы орталығының басқарушысы Ренат Бектұров, өзге де қоғам қайраткерлері мен кәсіпкерлер бар.<ref>[https://juzmedia.kz/news/5107-aibek-d-debai-dilet-partiiasynyn-toragasy-bolyp-sailandy/ Айбек Дәдебай «Әділет» партиясының төрағасы болып сайланды]</ref><ref>[https://www.azattyqasia.org/a/vne-alfavita-plemyannitsa-tokaeva-i-eks-glava-ego-administratsii-voshli-v-politsovet-novoy-partii/33752671.html Вне алфавита. Племянница Токаева и экс-глава его администрации вошли в политсовет новой партии]</ref><ref name="bes">[https://bes.media/news/v-politsovet-partii-adlet-voshli-bagdat-musin-dinara-zakieva-i-andrey-lavrentev-470479/ В политсовет партии "Әділет" вошли Багдат Мусин, Динара Закиева и Андрей Лаврентьев]</ref> Одан бөлек 13 адамнан тұратын саяси кеңес бюросы сайланды.<ref name="prokadry">[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> 1 маусым күні «Әділет» саяси партиясын Әділет министрлігі мемлекеттік тіркеуден өткізді. «Әділет» партиясының ресми түрде тіркелуіне байланысты партия төрағасы Айбек Дәдебай халыққа үндеу жасады.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2382878-qazaqstanda-zhanga-partiia-resmi-turde-tirkeldi-video/ Қазақстанда жаңа партия ресми түрде тіркелді (видео)]</ref> Елде билік ететін [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы 2026 жылғы 12 маусымға шақырылған съезде «Әділет» партиясымен бірігеді деп жоспарланған.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-06/amanat-pen-aedilet-partiyalary-birige-me/ «Аманат» пен «Әділет» партиялары біріге ме]</ref> == Басшылығы == Партияның өкілді органдарына съезд, съездер аралығында жұмыс істейтін саяси кеңес, саяси кеңес отырыстары аралығында жұмыс істейтін саяси кеңестің бюросы жатады. Партия төрағасы — партиядағы жоғары басшылық етуші тұлға, бұл лауазымды 2026 жылдан бастап [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] атқарады. 2026 жылы сайланған партияның саяси кеңесі бюросының құрамына 13 адам кіреді:<ref name="prokadry" /> {| class=wikitable style=text-align:center ! № !! Суреті !! Аты-жөні<br><small>(Туған жылы)</small> !! Лауазымы |- | 1 || [[Сурет:Aibek Dadebay (2024-10-09) (cropped).png|99px]] || [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]<br><small>(1980 туған)</small> || «Әділет» партиясының төрағасы |- | 2 || || Гүлзира Атабаева<br><small>(1994 туған)</small> || «Umay» әлеуметтік жобалар қорының атқарушы директоры |- | 3 || || Ренат Бектұров<br><small>(1984 туған)</small> || «Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы |- | 4 || || Белла Газдиева<br><small>(1983 туған)</small> || филология ғылымдарының кандидаты |- | 5 || || Қарлығаш Жаманқұлова<br><small>(1976 туған)</small> || «Әділ сөз» халықаралық қорының жетекшісі |- | 6 || || [[Динара Болатқызы Зәкиева|Динара Зәкиева]]<br><small>(1982 туған)</small> || Бала құқықтары жөніндегі уәкіл |- | 7 || [[Сурет:Rauan Kenzhekhan.jpg|99px]] || [[Рауан Кенжеханұлы]]<br><small>(1979 туған)</small> || «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті, «Bilim Media Group» негізін қалаушы |- | 8 || || Замира Кузиева<br><small>(1996 туған)</small> || «Единый консолидирующий центр» ЖШС басқарушы директоры, «Казкрахмал» ЖШС директоры |- | 9 || [[Сурет:Andrey Lavrentyev.jpg|99px]] || Андрей Лаврентьев<br><small>(1979 туған)</small> || [[Қармет|«Qarmet»]] АҚ және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы |- | 10 || || Мұхамедқали Тауан || «UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры |- | 11 || || Ирина Тен<br><small>(1992 туған)</small> || «Ресурс KST» ЖШС директоры, [[Qazaqstan (телеарна)|«Qazaqstan»]] ұлттық телеарнасының тележүргізушісі |- | 12 || || Марат Шибұтов<br><small>(1977 туған)</small> || «Халықаралық социология және саясат институты» қоғамдық қоры директорының орынбасары |- | 13 || || Ләззат Шыңғысбаева<br><small>(1977 туған)</small> || «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрағасы |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан саяси партиялары]] glow39k5wxopjwpyzfx5sqw7bsmem1q 10 781895 3614166 3613964 2026-06-06T17:04:49Z Мағыпар 100137 үлгі 3614166 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Минск облысы |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырып = [[Минск облысы]] |сурет = |үсті = |бөлім1 = Қалалары |тізім1 = [[Березино]]{{•}} [[Борисов (қала)|Борисов]]{{•}} [[Вилейка]]{{•}} [[Воложин]]{{•}} [[Дзержинск (Минск облысы)|Дзержинск]]{{•}} [[Жодино]]{{•}} [[Заславль]]{{•}} [[Клецк]]{{•}} [[Копыль]]{{•}} [[Крупки]]{{•}} [[Логойск]]{{•}} [[Любань]]{{•}} [[Марьина Горка]]{{•}} [[Молодечно]]{{•}} [[Мядель]]{{•}} [[Несвиж]]{{•}} [[Слуцк]]{{•}} [[Смолевичи]]{{•}} [[Солигорск]]{{•}} [[Старые Дороги]]{{•}} [[Столбцы]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Минск облысы|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Беларусь әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]] </noinclude> tqjqbsqttyzkhouaxx26nrqbmcncqsv 3614293 3614166 2026-06-07T11:13:30Z Мағыпар 100137 үлгі 3614293 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Минск облысы |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырып = [[Минск облысы]] |сурет = |үсті = |бөлім1 = Қалалары |тізім1 = [[Березино]]{{•}} [[Борисов (қала)|Борисов]]{{•}} [[Вилейка]]{{•}} [[Воложин]]{{•}} [[Дзержинск (Минск облысы)|Дзержинск]]{{•}} [[Жодино]]{{•}} [[Заславль]]{{•}} [[Клецк]]{{•}} [[Копыль]]{{•}} [[Крупки]]{{•}} [[Логойск]]{{•}} [[Любань]]{{•}} [[Марьина Горка]]{{•}} [[Молодечно]]{{•}} [[Мядель]]{{•}} [[Несвиж]]{{•}} [[Слуцк]]{{•}} [[Смолевичи]]{{•}} [[Солигорск]]{{•}} [[Старые Дороги]]{{•}} [[Столбцы]]{{•}} [[Узда]]{{•}} }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Минск облысы|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Беларусь әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]] </noinclude> t29hxht2s5nolp3jbmn3izkyzz3hkev 0 782142 3614109 3614073 2026-06-06T12:17:27Z 1nter pares 146705 /* Туысқа енгізу критерийлері */ 3614109 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Ebolavirus | суреті = Ijms-20-04657-g004.webp | сурет сипаттамасы = Эболавирустың құрылымы мен геномы | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = Monjiviricetes | жасақ = Mononegavirales | тұқымдас = Filoviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Ebolavirus | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = * ''[[Bombali ebolavirus]] (BOMV)'' * ''[[Bundibugyo ebolavirus]] (BDBV)'' * ''[[Reston ebolavirus]] (RESTV)'' * ''[[Sudan ebolavirus]] (SUDV)'' * ''[[Taï Forest ebolavirus]] (TAFV)'' * ''[[Zaire ebolavirus]] (EBOV)'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Ebolavirus''' — ''[[Filoviridae]]'' (жіп тәрізді вирустар) тұқымдасына және ''[[Mononegavirales]]'' жасағына жататын вирусологиялық таксон.<ref name="KuhnArch">{{Cite journal | last1=Kuhn | first1=J. H. | last2=Becker | first2=S. | last3=Ebihara | first3=H. | last4=Geisbert | first4=T. W. | last5=Johnson | first5=K. M. | last6=Kawaoka | first6=Y. | last7=Lipkin | first7=W. I. | last8=Negredo | first8=A. I. | last9=Netesov | first9=S. V. | last10=Nichol | first10=S. T. | last11=Palacios | first11=G. | last12=Peters | first12=C. J. | last13=Tenorio | first13=A. | last14=Volchkov | first14=V. E. | last15=Jahrling | first15=P. B. | title=Proposal for a revised taxonomy of the family Filoviridae: Classification, names of taxa and viruses, and virus abbreviations | doi=10.1007/s00705-010-0814-x | journal=Archives of Virology | volume=155 | issue=12 | pages=2083–2103 | pmc=3074192 | year=2010 | pmid=21046175}}</ref> Бұл туыс өкілдері '''эболавирустар''' деп аталады<ref name="KuhnArch" /> және өз геномын бір тізбекті [[Negarnaviricota|теріс мағыналы РНҚ]] түрінде кодтайды.<ref>{{cite journal |last1=Kuhn |first1=JH |last2=Amarasinghe |first2=GK |last3=Basler |first3=CF |last4=Bavari |first4=S |last5=Bukreyev |first5=A |last6=Chandran |first6=K |last7=Crozier |first7=I |last8=Dolnik |first8=O |last9=Dye |first9=JM |last10=Formenty |first10=PBH |last11=Griffiths |first11=A |last12=Hewson |first12=R |last13=Kobinger |author13-link=Gary Kobinger|first13=GP |last14=Leroy |first14=EM |last15=Mühlberger |first15=E |last16=Netesov |first16=SV |last17=Palacios |first17=G |last18=Pályi |first18=B |last19=Pawęska |first19=JT |last20=Smither |first20=SJ |last21=Takada |first21=A |last22=Towner |first22=JS |last23=Wahl |first23=V |last24=ICTV Report |first24=Consortium |title=ICTV Virus Taxonomy Profile: Filoviridae. |journal=The Journal of General Virology |date=June 2019 |volume=100 |issue=6 |pages=911–912 |doi=10.1099/jgv.0.001252 |pmid=31021739|pmc=7011696 |doi-access=free }}</ref> Белгілі алты вирус түрі әрқайсысы алғаш анықталған аймақтың атауымен аталған: ''[[Bundibugyo ebolavirus]]'', ''[[Reston ebolavirus]]'', ''[[Sudan ebolavirus]]'', ''[[Taï Forest ebolavirus]]'' (бұрын ''Côte d'Ivoire ebolavirus''), ''[[Zaire ebolavirus]]'' және ''[[Bombali ebolavirus]]''. Соңғысы ең кейін сипатталған түр болып табылады және [[Сьерра-Леоне]]де анголалық еркінқұйрық жарқанаттардан бөлініп алынған.<ref name=":0">{{cite news | url=https://www.statnews.com/2018/07/27/ebola-virus-discovery/ | title=New Ebola species is reported for first time in a decade | date=27 July 2018 | work=STAT | access-date=28 July 2018 | language=en-US}}</ref> ''Ebolavirus'' туысындағы әрбір түр бір ғана вирусты қамтиды және олардың төртеуі адамдарда Эбола вирусы ауруын (EVD) тудырады. Бұл ауру өлім-жітім деңгейі өте жоғары [[геморрагиялық қызба]]ның бір түрі болып табылады. ''Reston virus'' басқа приматтарда [[Эбола ауруы|Эбола вирусы ауруын]] туғызған.<ref name=Spickler>{{cite web | last1=Spickler | first1=Anna | title=Ebolavirus and Marburgvirus Infections | url=http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/viral_hemorrhagic_fever_filovirus.pdf}}</ref><ref>{{cite web | title=About Ebola Virus Disease | url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/about.html | publisher=[[Centers for Disease Control]] | access-date=18 October 2014}}</ref> ''Zaire ebolavirus'' эболавирустар арасындағы ең жоғары өлім-жітім көрсеткішіне ие және туыстың белгілі алты түрі арасында тіркелген індеттердің ең көп санына жауапты, соның ішінде 1976 жылғы Заир індеті мен ең көп адам өліміне әкелген 2014 жылғы індет те бар.<ref>{{Cite journal|last1=Kamorudeen|first1=Ramat Toyin|last2=Adedokun|first2=Kamoru Ademola|last3=Olarinmoye|first3=Ayodeji Oluwadare|date=May 2020|title=Ebola outbreak in West Africa, 2014–2016: Epidemic timeline, differential diagnoses, determining factors, and lessons for future response|journal=Journal of Infection and Public Health|volume=13|issue=7|language=en|pages=956–962|doi=10.1016/j.jiph.2020.03.014|pmid=32475805|doi-access=free}}</ref> [[Сурет:Filovirus phylogenetic tree.svg|thumb|Эболавирустар мен марбургвирустарды салыстыратын [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Сандар тармақтардың сенімділік деңгейінің пайыздық көрсеткішін білдіреді.]] Эболавирустар алғаш рет 1976 жылғы маусымда Оңтүстік [[Судан]]да және 1976 жылғы тамызда [[Заир]]де тіркелген Эбола вирусы ауруының індеттерінен кейін сипатталды.<ref>{{Cite web | url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf | title=Ebola haemorrhagic fever in Sudan, 1976 | access-date=2014-10-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141013194802/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf | archive-date=2014-10-13 }}</ref><ref name="ReferenceA">Kalra S., Kelkar D., Galwankar S. C., Papadimos T. J., Stawicki S. P., Arquilla B., Hoey B. A., Sharpe R. P., Sabol D., Jahre J. A. The emergence of Ebola as a global health security threat: From 'lessons learned' to coordinated multilateral containment efforts. J Global Infect Dis [serial online] 2014 [cited 2015 Mar 1]; 6:164–177.</ref> ''Ebolavirus'' атауы 1976 жылғы індет ошағына жақын орналасқан Заирдегі (қазіргі [[Конго Демократиялық Республикасы]]) [[Эбола өзені]]нің атауынан<ref name="ReferenceA"/> және вирустар туысын білдіретін таксономиялық ''-virus'' жұрнағынан құралған.<ref name="KuhnArch"/> Бұл туыс 1998 жылы ''«Ebola-like viruses»'' атауымен енгізілді.<ref> {{Cite book | last1=Netesov|first1=S. V. | last2=Feldmann | first2=H. | last3=Jahrling | first3=P. B. | last4=Klenk | first4=H. D. | last5=Sanchez | first5=A. | chapter=Family Filoviridae | year=2000 | editor-last=van Regenmortel | editor-first=M. H. V. | editor2-last=Fauquet | editor2-first=C. M. | editor3-last=Bishop | editor3-first=D. H. L. | editor4-last=Carstens | editor4-first=E. B. | editor5-last=Estes | editor5-first=M. K. | editor6-last=Lemon | editor6-first=S. M. | editor7-last=Maniloff | editor7-first=J. | editor8-last=Mayo | editor8-first=M. A. | editor9-last=McGeoch | editor9-first=D. J. | editor10-last=Pringle | editor10-first=C. R. | editor11-last=Wickner | editor11-first=R. B. | title=Virus Taxonomy – Seventh Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses | pages=539–548 | publisher=Academic Press | location=San Diego | isbn=978-0-12-370200-5}}</ref><ref>{{cite journal | last1=Pringle | first1=C. R. | s2cid=13229117 | year=1998 | title=Virus taxonomy – San Diego 1998 | journal=Archives of Virology | volume=143 | issue=7 | pages=1449–1459 | pmid=9742051 | doi=10.1007/s007050050389}}</ref> 2002 жылы атауы ''Ebolavirus'' болып өзгертілді,<ref name="Feldmann2005">{{cite book | last1=Feldmann | first1=H. | last2=Geisbert | first2=T. W. | last3=Jahrling|first3=P. B. | last4=Klenk | first4=H.-D. | last5=Netesov | first5=S. V. | last6=Peters | first6=C. J. | last7=Sanchez| first7=A. | last8=Swanepoel | first8=R. | last9=Volchkov | first9=V. E. | chapter=Family Filoviridae | year=2005 | editor-last=Fauquet | editor-first=C. M. | editor2-last=Mayo | editor2-first=M. A. | editor3-last=Maniloff | editor3-first=J. | editor4-last=Desselberger | editor4-first=U.| editor5-last=Ball | editor5-first=L. A. | title=Virus Taxonomy – Eighth Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses | pages=645–653 | publisher=Elsevier/Academic Press | location=San Diego| isbn=978-0-12-370200-5 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Mayo|first1=M. A.|s2cid=43887711|year = 2002|title = ICTV at the Paris ICV: results of the plenary session and the binomial ballot|journal = Archives of Virology|volume = 147|issue = 11|pages = 2254–2260|doi=10.1007/s007050200052|doi-access= free}}</ref> ал 2010 жылы туыс құрамы қайта қаралды.<ref name=KuhnArch/> 2022 жылы туыстың атауы '''''Orthoebolavirus''''' болып өзгертілді.<ref>{{Cite web |title=Taxon Details {{!}} Genus: Orthoebolavirus|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202501564&taxon_name=Orthoebolavirus |access-date=2026-05-25 |website=ictv.global}}</ref> Эболавирустар марбургвирустармен жақын туыстық байланыста. == Құрылымы == ''Ebolavirus'' — ''Mononegavirales'' жасағына жататын жіп тәрізді, қабықшалы вирус. Бұл жасаққа құтыру вирусы мен қызылша вирусы да кіреді.<ref>{{Cite journal |last1=Wan |first1=William |last2=Kolesnikova |first2=Larissa |last3=Clarke |first3=Mairi |last4=Koehler |first4=Alexander |last5=Noda |first5=Takeshi |last6=Becker |first6=Stephan |last7=Briggs |first7=John A. G. |date=2017-11-16 |title=Structure and assembly of the Ebola virus nucleocapsid |journal=Nature |volume=551 |issue=7680 |pages=394–397 |doi=10.1038/nature24490 |issn=1476-4687 |pmc=5714281 |pmid=29144446|bibcode=2017Natur.551..394W }}</ref> ''Mononegavirales'' жасағы сегменттелмеген, бір тізбекті теріс мағыналы РНҚ-геномымен (−ssRNA) және оны қоршап тұратын спиральді нуклеокапсидімен сипатталады.<ref>{{Cite journal |last1=Dong |first1=Shishang |last2=Yang |first2=Peng |last3=Li |first3=Guobang |last4=Liu |first4=Baocheng |last5=Wang |first5=Wenming |last6=Liu |first6=Xiang |last7=Xia |first7=Boran |last8=Yang |first8=Cheng |last9=Lou |first9=Zhiyong |last10=Guo |first10=Yu |last11=Rao |first11=Zihe |date=May 2015 |title=Insight into the Ebola virus nucleocapsid assembly mechanism: crystal structure of Ebola virus nucleoprotein core domain at 1.8 Å resolution |journal=Protein & Cell |volume=6 |issue=5 |pages=351–362 |doi=10.1007/s13238-015-0163-3 |issn=1674-800X |pmc=4417675 |pmid=25910597}}</ref> Филовирустар жеті түрлі ақуызды кодтайды: NP (нуклеопротеин), VP35 (полимеразалық кешеннің құрамдас бөлігі), VP40 (матрикстік ақуыз), GP (гликопротеиндік бүртікше), VP30 (транскрипция активаторы), VP24 (екінші матрикстік ақуыз) және L (РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза, RdRp).<ref name=":02">{{Cite journal |last1=Jain |first1=Sahil |last2=Martynova |first2=Ekaterina |last3=Rizvanov |first3=Albert |last4=Khaiboullina |first4=Svetlana |last5=Baranwal |first5=Manoj |date=2021-10-15 |title=Structural and Functional Aspects of Ebola Virus Proteins |journal=Pathogens |volume=10 |issue=10 |page=1330 |doi=10.3390/pathogens10101330 |issn=2076-0817 |pmc=8538763 |pmid=34684279|doi-access=free }}</ref> Осы ақуыздардың ішінде GP мен NP вирустың жасушаға енуі мен репликациясы үшін ерекше маңызды рөл атқарады.<ref name=":02" /> GP — эболавирустар арасындағы патогендік айырмашылықтарға жауап беретін ақуыз.<ref name=":02" /> GP екі гликопротеинді кодтайды, олардың бірі — sGP (еритін гликопротеин), ол Эбола вирусының патогенезінде маңызды рөл атқарады.<ref name=":12">{{Cite journal |last1=de La Vega |first1=Marc-Antoine |last2=Wong |first2=Gary |last3=Kobinger |first3=Gary P. |last4=Qiu |first4=Xiangguo |date=2015-02-01 |title=The Multiple Roles of sGP in Ebola Pathogenesis |journal=Viral Immunology |volume=28 |issue=1 |pages=3–9 |doi=10.1089/vim.2014.0068 |issn=0882-8245 |pmc=4287119 |pmid=25354393}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pallesen |first1=Jesper |last2=Murin |first2=Charles D. |last3=de Val |first3=Natalia |last4=Cottrell |first4=Christopher A. |last5=Hastie |first5=Kathryn M. |last6=Turner |first6=Hannah L. |last7=Fusco |first7=Marnie L. |last8=Flyak |first8=Andrew I. |last9=Zeitlin |first9=Larry |last10=Crowe |first10=James E. |last11=Andersen |first11=Kristian G. |last12=Saphire |first12=Erica Ollmann |last13=Ward |first13=Andrew B. |date=2016-08-08 |title=Structures of Ebola virus GP and sGP in complex with therapeutic antibodies |journal=Nature Microbiology |volume=1 |issue=9 |article-number=16128 |doi=10.1038/nmicrobiol.2016.128 |issn=2058-5276 |pmc=5003320 |pmid=27562261}}</ref> Зерттеулер sGP иесінің иммундық жауабын әлсірете алатынын және соның нәтижесінде EBOV патогендігін күшейтетінін көрсеткен.<ref name=":12" /> NP құрамында филовирустың геномы да, антигеномы да болады.<ref name=":02" /> NP-нің олигомерленуі NC-нің (спиральді нуклеокапсидтің) түзілуіне жауап береді, бұл −ssRNA геномын иесі жасушасының эндонуклеазалары арқылы ыдыраудан және иммундық жауаптан қорғауға мүмкіндік береді.<ref name=":02" /> Сондай-ақ NP вирустың цитоплазмадағы транскрипциясы мен репликациясын жеңілдету үшін иесі жасушасының ақуыздарын тартатыны көрсетілген.<ref name=":02" /> Эболавирустардың өлшемдері түрлеріне қарай өзгереді. Олардың цилиндр тәрізді өзектерінің диаметрі шамамен 50–80 нм, ал ұзындығы 10–14 мкм аралығында болады.<ref>{{cite journal |last1=Hussein |first1=Hassan Abdi |title=Brief review on ebola virus disease and one health approach |journal=Heliyon |date=August 2023 |volume=9 |issue=8 |article-number=e19036 |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e19036 |pmid=37600424 |pmc=10432691 |bibcode=2023Heliy...919036H |doi-access=free }}</ref> Эболавирустың бүртікшелері вирион бетінен шамамен 10 нм-ге шығып тұрады және бір-бірінен шамамен 10 нм қашықтықта орналасады.<ref>{{cite journal |last1=Noda |first1=T |last2=Sagara |first2=H |last3=Suzuki |first3=E |last4=Takada |first4=A |last5=Kida |first5=H |last6=Kawaoka |first6=Y |title=Ebola virus VP40 drives the formation of virus-like filamentous particles along with GP. |journal=Journal of Virology |date=May 2002 |volume=76 |issue=10 |pages=4855–65 |doi=10.1128/jvi.76.10.4855-4865.2002 |pmid=11967302|pmc=136157 }}</ref> == Иелері == Зерттеушілер жемісқоректі жарқанаттардың үш түрінен Эбола вирусымен жұқтыру белгілерін анықтаған. Бұл жарқанаттарда аурудың ешқандай симптомдары байқалмаған, сондықтан олар ''Ebolavirus'' туысының негізгі табиғи резервуарлары болуы мүмкін деп есептеледі. Сонымен қатар басқа резервуарлар мен тасымалдаушылардың да болуы ықтимал.<ref>{{Cite journal |last1=Caron |first1=Alexandre |last2=Bourgarel |first2=Mathieu |last3=Cappelle |first3=Julien |last4=Liégeois |first4=Florian |last5=De Nys |first5=Hélène M. |last6=Roger |first6=François |date=2018 |title=Ebola Virus Maintenance: If Not (Only) Bats, What Else? |journal=Viruses |language=en |volume=10 |issue=10 |page=549 |doi=10.3390/v10100549 |pmid=30304789 |pmc=6213544 |issn=1999-4915|doi-access=free }}</ref> Індеттер арасындағы кезеңде вирустың қай жерде сақталатынын және оның түрлер арасында қалай берілетінін түсіну адамдарды және басқа приматтарды бұл вирустан қорғауға көмектеседі.<ref>{{Cite journal |last1=de La Vega |first1=Marc-Antoine |last2=Wong |first2=Gary |last3=Kobinger |first3=Gary P. |last4=Qiu |first4=Xiangguo |date=2015-02-01 |title=The Multiple Roles of sGP in Ebola Pathogenesis |journal=Viral Immunology |volume=28 |issue=1 |pages=3–9 |doi=10.1089/vim.2014.0068 |issn=0882-8245 |pmc=4287119 |pmid=25354393}}</ref> Зерттеушілер жарқанаттардың үш түрінен — Франке иықтаңбалы жемісқоректі жарқанатынан (''[[Epomops franqueti]]''), балғабасты жарқанаттан (''[[Hypsignathus monstrosus]]'') және кіші алқалы жемісқоректі жарқанаттан (''[[Myonycteris torquata]]'') — Эбола вирусының генетикалық материалының, яғни РНҚ тізбектерінің бар екенін немесе осы ауруға қарсы иммундық жауап белгілерін анықтады. Алайда бұл жарқанаттардың өздерінде ауру симптомдары байқалмаған.<ref>{{Cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1130_051130_ebolabathost.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060103175526/http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1130_051130_ebolabathost.html|url-status=dead|archive-date=January 3, 2006|title=Fruit Bats Likely Hosts of Deadly Ebola Virus|website=news.nationalgeographic.com|access-date=2017-05-14}}</ref> [[Bombali ebolavirus]] (BOMV) [[Сьерра-Леоне]]де кіші еркінқұйрық жарқанаттан (''[[Chaerephon pumilus]]'') және анголалық еркінқұйрық жарқанаттан (''[[Mops condylurus]]'') бөлініп алынған.<ref name=":0" /> == Ену жолы == Вирус пайдаланатын ену жолы оның тіршілік цикліндегі негізгі кезеңдердің бірі болып табылады. Эболавирус үшін бірнеше ену жолдары ұсынылған, соның ішінде фагоцитоз, сондай-ақ клатрин арқылы және кавеолин арқылы жүретін эндоцитоз механизмдері бар. Алайда Nanbo және әріптестері (2010) мен Saeed және әріптестері (2010) жүргізген тәуелсіз зерттеулер бұл жолдардың ешқайсысы іс жүзінде пайдаланылмайтынын дәлелдеді.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos">{{cite journal |last1=Nanbo |first1=Asuka |last2=Masaki |first2=Imai |last3=Shinji |first3=Watanabe |last4=Noda |first4=Takeshi |last5=Takahash |first5=Kei |last6=Neuman |first6=Gabriele |last7=Halfmann |first7=Peter |last8=Kawaoka |first8=Yoshihiro |title=Ebolavirus Is Internalized into Host Cells via Macropinocytosis in a Viral Glycoprotein-Dependent Manner |journal=PLOS Pathogens |date=23 September 2010|volume=6|issue=9 |article-number=e1001121 |doi=10.1371/journal.ppat.1001121|pmid=20886108 |pmc=2944813 |doi-access=free }}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last1=Saeed|first1=Mohammad F.|last2=Kolokoltsov|first2=Andrey A.|last3=Albrecht|first3=Thomas|last4=Davey|first4=Robert A.|date=2010-09-16|title=Cellular entry of ebola virus involves uptake by a macropinocytosis-like mechanism and subsequent trafficking through early and late endosomes|journal=PLOS Pathogens|volume=6|issue=9|article-number=e1001110|doi=10.1371/journal.ppat.1001110|issn=1553-7374|pmc=2940741|pmid=20862315 |doi-access=free }}</ref> Олар ''Ebolavirus-тың'' иесі жасушаларына ену үшін [[Жұту|макропиноцитозды]] пайдаланатынын анықтады.<ref>{{Cite journal |last1=Yu |first1=Dong-Shan |last2=Weng |first2=Tian-Hao |last3=Wu |first3=Xiao-Xin |last4=Wang |first4=Frederick X.C. |last5=Lu |first5=Xiang-Yun |last6=Wu |first6=Hai-Bo |last7=Wu |first7=Nan-Ping |last8=Li |first8=Lan-Juan |last9=Yao |first9=Hang-Ping |date=2017-06-15 |title=The lifecycle of the Ebola virus in host cells |journal=Oncotarget |volume=8 |issue=33 |pages=55750–55759 |doi=10.18632/oncotarget.18498 |issn=1949-2553 |pmc=5589696 |pmid=28903457}}</ref> Макропиноцитоздың индукциялануы макропиноцитозға тән эндосомалардың — макропиносомалардың түзілуіне әкеледі. Бұл құрылымдар Эбола вириондарын орналастыруға жеткілікті үлкен болады. Бұл жаңалық ''Ebolavirus-тың'' жаңадан түзілген макропиносомалармен байланысатын шеткері мембраналық ақуыздардың ірі тұқымдасына жататын сұрыптаушы нексин 5-пен (SNX5) бірге локализацияланатыны арқылы дәлелденді.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos"/> Сонымен қатар макропиноцитоз жолын бұғаттау ''Ebolavirus-тың'' жасушаларға енуін тоқтататыны көрсетілді. Зерттеуде макропиноцитозға тән төрт түрлі тежегіш сыналды: цитохалазин D — деполимеризациялаушы агент, вортманнин және LY-294002 — екеуі де PI3K тежегіштері, сондай-ақ EIPA (5-(N-ethyl-N-isopropyl) amiloride) — пиноцитозға тән Na⁺/H⁺ алмастырғышының тежегіші.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos" /><ref name=":1" /> Одан кейін жасуша ішіне енген EBOV бөлшектері кеш эндосомаларға тасымалданады және сол жерде олардың Rab7 ГТФазасымен ({{lang-en|GTPase Rab7}}) бірге локализацияланатыны байқалады; Rab7 кеш эндосомалардың маркері болып табылады.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos"/> Сонымен қатар Rab5 және Rab7 ГТФазаларының мутациялары вирустың жасушаға енуін тежейтіні анықталған.<ref name=":1" /> Кеш эндосомаларға жеткеннен кейін Эбола вирусы жасушаішілік Ниманн–Пик C1 рецепторымен (Niemann–Pick C1, NPC1) байланысады,<ref>{{Cite journal|last1=Carette|first1=Jan E.|last2=Raaben|first2=Matthijs|last3=Wong|first3=Anthony C.|last4=Herbert|first4=Andrew S.|last5=Obernosterer|first5=Gregor|last6=Mulherkar|first6=Nirupama|last7=Kuehne|first7=Ana I.|last8=Kranzusch|first8=Philip J.|last9=Griffin|first9=April M.|last10=Ruthel|first10=Gordon|last11=Dal Cin|first11=Paola|date=2011-08-24|title=Ebola virus entry requires the cholesterol transporter Niemann-Pick C1|journal=Nature|volume=477|issue=7364|pages=340–343|doi=10.1038/nature10348|issn=1476-4687|pmc=3175325|pmid=21866103|bibcode=2011Natur.477..340C}}</ref> содан соң вирустық мембрана эндосомалық мембранамен қосылады. Нәтижесінде вирус өз геномын цитоплазмаға босатып шығара алады.<ref>{{Cite journal|last1=Das|first1=Dibyendu Kumar|last2=Bulow|first2=Uriel|last3=Diehl|first3=William E.|last4=Durham|first4=Natasha D.|last5=Senjobe|first5=Fernando|last6=Chandran|first6=Kartik|last7=Luban|first7=Jeremy|last8=Munro|first8=James B.|date=2020-02-10|title=Conformational changes in the Ebola virus membrane fusion machine induced by pH, Ca2+, and receptor binding|journal=PLOS Biology|language=en|volume=18|issue=2|article-number=e3000626|doi=10.1371/journal.pbio.3000626|issn=1545-7885|pmc=7034923|pmid=32040508 |doi-access=free }}</ref> == Емі == Эболаға қарсы қолжетімді емдеу әдістерінің аз болуының негізгі себептерінің бірі — бұл вирустың аса қауіптілігі және өлім-жітім деңгейінің 90%-ға дейін жетуі.<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Yamaoka |first1=Satoko |last2=Ebihara |first2=Hideki |title=Pathogenicity and Virulence of Ebolaviruses with Species- and Variant-specificity |journal=Virulence |year=2021 |volume=12 |issue=1 |pages=885–901 |doi=10.1080/21505594.2021.1898169 |issn=2150-5594 |pmc=7993122 |pmid=33734027}}</ref> Онымен жұмыс істеу тек өте қатаң талаптары бар 4-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік зертханаларында (BSL-4) ғана мүмкін. Эболаны кеңірек зерттеу үшін 2-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік зертханаларында (BSL-2) нақты жұқпалы вирустың орнына оны алмастыратын жүйелер қолданылады. Ғалымдар иесі жасушасына ену үшін пайдаланылатын беткі гликопротеині бірдей болатын псевдотиптерді пайдаланады. Сонымен қатар зерттеулерде алмастырушы жүйе ретінде жұқпалы емес Эбола тәрізді бөлшектер де қолданылады.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Salata |first1=Cristiano |last2=Calistri |first2=Arianna |last3=Alvisi |first3=Gualtiero |last4=Celestino |first4=Michele |last5=Parolin |first5=Cristina |last6=Palù |first6=Giorgio |date=March 2019 |title=Ebola Virus Entry: From Molecular Characterization to Drug Discovery |journal=Viruses |language=en |volume=11 |issue=3 |page=274 |doi=10.3390/v11030274 |pmid=30893774 |pmc=6466262 |issn=1999-4915|doi-access=free }}</ref> Эболаға қарсы вакцина іздеу жұмыстары вирус алғаш рет 1976 жылы анықталғаннан кейін бірден басталды.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Feldmann |first1=Heinz |last2=Jones |first2=Steven |last3=Klenk |first3=Hans-Dieter |last4=Schnittler |first4=Hans-Joachim |date=August 2003 |title=Ebola virus: from discovery to vaccine |journal=Nature Reviews Immunology |language=en |volume=3 |issue=8 |pages=677–685 |doi=10.1038/nri1154 |pmid=12974482 |s2cid=27486878 |issn=1474-1741|doi-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) мақұлдаған тек екі дәрілік препарат бар. 2020 жылғы қазанда Immazeb ресми түрде мақұлданды, ал 2020 жылғы желтоқсанда Ebanga да ресми мақұлдау алды. Бұл екі емдеу әдісінің айырмашылығы — Immazeb үш [[Моноклональды антиденелер|моноклоналды антиденені]] қолданса, Ebanga бір ғана моноклоналды антиденеге негізделген. Екі препарат та вирустың жаңа иесі жасушасына енуі мен көбеюіне жол бермеу үшін оның гликопротеиніне шабуыл жасауға бағытталған. Осы екі препараттан бөлек, құсу, қызба, диарея және ауырсыну сияқты Эбола туындататын белгілерді бақылауға бағытталған жалпы демеуші емдеу шаралары да қолданылады.<ref name=":6">{{Cite web |date=2021-02-26 |title=Treatment {{!}} Ebola (Ebola Virus Disease) {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/treatment/index.html |access-date=2022-10-18 |website=www.cdc.gov |language=en-us}}</ref> == Таксономиялық ескертпелер == Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитеттің (ICTV) таксон атауларын беру ережелеріне сәйкес, ''Ebolavirus'' туысының атауы әрдайым бас әріппен жазылады, курсивпен беріледі, ешқашан қысқартылмайды және оның алдында «туыс» сөзі көрсетілуі тиіс. Ал оның өкілдерінің атаулары (эболавирустар) кіші әріптермен жазылады, курсивпен берілмейді және [[артикль]]дерсіз қолданылады.<ref name=KuhnArch/> == Туысқа енгізу критерийлері == ''[[Filoviridae]]'' тұқымдасына жататын вирус келесі белгілерге ие болған жағдайда ''Ebolavirus'' туысының мүшесі болып саналады:<ref name=KuhnArch/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Биологиялық қарулар]] [[Санат:Тропиктік аурулар]] [[Санат:Жануарлардың вирустық аурулары]] [[Санат:Зооноздық вирустық аурулар]] 9t1tcg7c20kl5usy3os2km8m8go66dm 3614110 3614109 2026-06-06T12:20:43Z 1nter pares 146705 /* Туысқа енгізу критерийлері */ 3614110 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Ebolavirus | суреті = Ijms-20-04657-g004.webp | сурет сипаттамасы = Эболавирустың құрылымы мен геномы | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = Monjiviricetes | жасақ = Mononegavirales | тұқымдас = Filoviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Ebolavirus | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = * ''[[Bombali ebolavirus]] (BOMV)'' * ''[[Bundibugyo ebolavirus]] (BDBV)'' * ''[[Reston ebolavirus]] (RESTV)'' * ''[[Sudan ebolavirus]] (SUDV)'' * ''[[Taï Forest ebolavirus]] (TAFV)'' * ''[[Zaire ebolavirus]] (EBOV)'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Ebolavirus''' — ''[[Filoviridae]]'' (жіп тәрізді вирустар) тұқымдасына және ''[[Mononegavirales]]'' жасағына жататын вирусологиялық таксон.<ref name="KuhnArch">{{Cite journal | last1=Kuhn | first1=J. H. | last2=Becker | first2=S. | last3=Ebihara | first3=H. | last4=Geisbert | first4=T. W. | last5=Johnson | first5=K. M. | last6=Kawaoka | first6=Y. | last7=Lipkin | first7=W. I. | last8=Negredo | first8=A. I. | last9=Netesov | first9=S. V. | last10=Nichol | first10=S. T. | last11=Palacios | first11=G. | last12=Peters | first12=C. J. | last13=Tenorio | first13=A. | last14=Volchkov | first14=V. E. | last15=Jahrling | first15=P. B. | title=Proposal for a revised taxonomy of the family Filoviridae: Classification, names of taxa and viruses, and virus abbreviations | doi=10.1007/s00705-010-0814-x | journal=Archives of Virology | volume=155 | issue=12 | pages=2083–2103 | pmc=3074192 | year=2010 | pmid=21046175}}</ref> Бұл туыс өкілдері '''эболавирустар''' деп аталады<ref name="KuhnArch" /> және өз геномын бір тізбекті [[Negarnaviricota|теріс мағыналы РНҚ]] түрінде кодтайды.<ref>{{cite journal |last1=Kuhn |first1=JH |last2=Amarasinghe |first2=GK |last3=Basler |first3=CF |last4=Bavari |first4=S |last5=Bukreyev |first5=A |last6=Chandran |first6=K |last7=Crozier |first7=I |last8=Dolnik |first8=O |last9=Dye |first9=JM |last10=Formenty |first10=PBH |last11=Griffiths |first11=A |last12=Hewson |first12=R |last13=Kobinger |author13-link=Gary Kobinger|first13=GP |last14=Leroy |first14=EM |last15=Mühlberger |first15=E |last16=Netesov |first16=SV |last17=Palacios |first17=G |last18=Pályi |first18=B |last19=Pawęska |first19=JT |last20=Smither |first20=SJ |last21=Takada |first21=A |last22=Towner |first22=JS |last23=Wahl |first23=V |last24=ICTV Report |first24=Consortium |title=ICTV Virus Taxonomy Profile: Filoviridae. |journal=The Journal of General Virology |date=June 2019 |volume=100 |issue=6 |pages=911–912 |doi=10.1099/jgv.0.001252 |pmid=31021739|pmc=7011696 |doi-access=free }}</ref> Белгілі алты вирус түрі әрқайсысы алғаш анықталған аймақтың атауымен аталған: ''[[Bundibugyo ebolavirus]]'', ''[[Reston ebolavirus]]'', ''[[Sudan ebolavirus]]'', ''[[Taï Forest ebolavirus]]'' (бұрын ''Côte d'Ivoire ebolavirus''), ''[[Zaire ebolavirus]]'' және ''[[Bombali ebolavirus]]''. Соңғысы ең кейін сипатталған түр болып табылады және [[Сьерра-Леоне]]де анголалық еркінқұйрық жарқанаттардан бөлініп алынған.<ref name=":0">{{cite news | url=https://www.statnews.com/2018/07/27/ebola-virus-discovery/ | title=New Ebola species is reported for first time in a decade | date=27 July 2018 | work=STAT | access-date=28 July 2018 | language=en-US}}</ref> ''Ebolavirus'' туысындағы әрбір түр бір ғана вирусты қамтиды және олардың төртеуі адамдарда Эбола вирусы ауруын (EVD) тудырады. Бұл ауру өлім-жітім деңгейі өте жоғары [[геморрагиялық қызба]]ның бір түрі болып табылады. ''Reston virus'' басқа приматтарда [[Эбола ауруы|Эбола вирусы ауруын]] туғызған.<ref name=Spickler>{{cite web | last1=Spickler | first1=Anna | title=Ebolavirus and Marburgvirus Infections | url=http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/viral_hemorrhagic_fever_filovirus.pdf}}</ref><ref>{{cite web | title=About Ebola Virus Disease | url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/about.html | publisher=[[Centers for Disease Control]] | access-date=18 October 2014}}</ref> ''Zaire ebolavirus'' эболавирустар арасындағы ең жоғары өлім-жітім көрсеткішіне ие және туыстың белгілі алты түрі арасында тіркелген індеттердің ең көп санына жауапты, соның ішінде 1976 жылғы Заир індеті мен ең көп адам өліміне әкелген 2014 жылғы індет те бар.<ref>{{Cite journal|last1=Kamorudeen|first1=Ramat Toyin|last2=Adedokun|first2=Kamoru Ademola|last3=Olarinmoye|first3=Ayodeji Oluwadare|date=May 2020|title=Ebola outbreak in West Africa, 2014–2016: Epidemic timeline, differential diagnoses, determining factors, and lessons for future response|journal=Journal of Infection and Public Health|volume=13|issue=7|language=en|pages=956–962|doi=10.1016/j.jiph.2020.03.014|pmid=32475805|doi-access=free}}</ref> [[Сурет:Filovirus phylogenetic tree.svg|thumb|Эболавирустар мен марбургвирустарды салыстыратын [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Сандар тармақтардың сенімділік деңгейінің пайыздық көрсеткішін білдіреді.]] Эболавирустар алғаш рет 1976 жылғы маусымда Оңтүстік [[Судан]]да және 1976 жылғы тамызда [[Заир]]де тіркелген Эбола вирусы ауруының індеттерінен кейін сипатталды.<ref>{{Cite web | url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf | title=Ebola haemorrhagic fever in Sudan, 1976 | access-date=2014-10-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141013194802/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf | archive-date=2014-10-13 }}</ref><ref name="ReferenceA">Kalra S., Kelkar D., Galwankar S. C., Papadimos T. J., Stawicki S. P., Arquilla B., Hoey B. A., Sharpe R. P., Sabol D., Jahre J. A. The emergence of Ebola as a global health security threat: From 'lessons learned' to coordinated multilateral containment efforts. J Global Infect Dis [serial online] 2014 [cited 2015 Mar 1]; 6:164–177.</ref> ''Ebolavirus'' атауы 1976 жылғы індет ошағына жақын орналасқан Заирдегі (қазіргі [[Конго Демократиялық Республикасы]]) [[Эбола өзені]]нің атауынан<ref name="ReferenceA"/> және вирустар туысын білдіретін таксономиялық ''-virus'' жұрнағынан құралған.<ref name="KuhnArch"/> Бұл туыс 1998 жылы ''«Ebola-like viruses»'' атауымен енгізілді.<ref> {{Cite book | last1=Netesov|first1=S. V. | last2=Feldmann | first2=H. | last3=Jahrling | first3=P. B. | last4=Klenk | first4=H. D. | last5=Sanchez | first5=A. | chapter=Family Filoviridae | year=2000 | editor-last=van Regenmortel | editor-first=M. H. V. | editor2-last=Fauquet | editor2-first=C. M. | editor3-last=Bishop | editor3-first=D. H. L. | editor4-last=Carstens | editor4-first=E. B. | editor5-last=Estes | editor5-first=M. K. | editor6-last=Lemon | editor6-first=S. M. | editor7-last=Maniloff | editor7-first=J. | editor8-last=Mayo | editor8-first=M. A. | editor9-last=McGeoch | editor9-first=D. J. | editor10-last=Pringle | editor10-first=C. R. | editor11-last=Wickner | editor11-first=R. B. | title=Virus Taxonomy – Seventh Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses | pages=539–548 | publisher=Academic Press | location=San Diego | isbn=978-0-12-370200-5}}</ref><ref>{{cite journal | last1=Pringle | first1=C. R. | s2cid=13229117 | year=1998 | title=Virus taxonomy – San Diego 1998 | journal=Archives of Virology | volume=143 | issue=7 | pages=1449–1459 | pmid=9742051 | doi=10.1007/s007050050389}}</ref> 2002 жылы атауы ''Ebolavirus'' болып өзгертілді,<ref name="Feldmann2005">{{cite book | last1=Feldmann | first1=H. | last2=Geisbert | first2=T. W. | last3=Jahrling|first3=P. B. | last4=Klenk | first4=H.-D. | last5=Netesov | first5=S. V. | last6=Peters | first6=C. J. | last7=Sanchez| first7=A. | last8=Swanepoel | first8=R. | last9=Volchkov | first9=V. E. | chapter=Family Filoviridae | year=2005 | editor-last=Fauquet | editor-first=C. M. | editor2-last=Mayo | editor2-first=M. A. | editor3-last=Maniloff | editor3-first=J. | editor4-last=Desselberger | editor4-first=U.| editor5-last=Ball | editor5-first=L. A. | title=Virus Taxonomy – Eighth Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses | pages=645–653 | publisher=Elsevier/Academic Press | location=San Diego| isbn=978-0-12-370200-5 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Mayo|first1=M. A.|s2cid=43887711|year = 2002|title = ICTV at the Paris ICV: results of the plenary session and the binomial ballot|journal = Archives of Virology|volume = 147|issue = 11|pages = 2254–2260|doi=10.1007/s007050200052|doi-access= free}}</ref> ал 2010 жылы туыс құрамы қайта қаралды.<ref name=KuhnArch/> 2022 жылы туыстың атауы '''''Orthoebolavirus''''' болып өзгертілді.<ref>{{Cite web |title=Taxon Details {{!}} Genus: Orthoebolavirus|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202501564&taxon_name=Orthoebolavirus |access-date=2026-05-25 |website=ictv.global}}</ref> Эболавирустар марбургвирустармен жақын туыстық байланыста. == Құрылымы == ''Ebolavirus'' — ''Mononegavirales'' жасағына жататын жіп тәрізді, қабықшалы вирус. Бұл жасаққа құтыру вирусы мен қызылша вирусы да кіреді.<ref>{{Cite journal |last1=Wan |first1=William |last2=Kolesnikova |first2=Larissa |last3=Clarke |first3=Mairi |last4=Koehler |first4=Alexander |last5=Noda |first5=Takeshi |last6=Becker |first6=Stephan |last7=Briggs |first7=John A. G. |date=2017-11-16 |title=Structure and assembly of the Ebola virus nucleocapsid |journal=Nature |volume=551 |issue=7680 |pages=394–397 |doi=10.1038/nature24490 |issn=1476-4687 |pmc=5714281 |pmid=29144446|bibcode=2017Natur.551..394W }}</ref> ''Mononegavirales'' жасағы сегменттелмеген, бір тізбекті теріс мағыналы РНҚ-геномымен (−ssRNA) және оны қоршап тұратын спиральді нуклеокапсидімен сипатталады.<ref>{{Cite journal |last1=Dong |first1=Shishang |last2=Yang |first2=Peng |last3=Li |first3=Guobang |last4=Liu |first4=Baocheng |last5=Wang |first5=Wenming |last6=Liu |first6=Xiang |last7=Xia |first7=Boran |last8=Yang |first8=Cheng |last9=Lou |first9=Zhiyong |last10=Guo |first10=Yu |last11=Rao |first11=Zihe |date=May 2015 |title=Insight into the Ebola virus nucleocapsid assembly mechanism: crystal structure of Ebola virus nucleoprotein core domain at 1.8 Å resolution |journal=Protein & Cell |volume=6 |issue=5 |pages=351–362 |doi=10.1007/s13238-015-0163-3 |issn=1674-800X |pmc=4417675 |pmid=25910597}}</ref> Филовирустар жеті түрлі ақуызды кодтайды: NP (нуклеопротеин), VP35 (полимеразалық кешеннің құрамдас бөлігі), VP40 (матрикстік ақуыз), GP (гликопротеиндік бүртікше), VP30 (транскрипция активаторы), VP24 (екінші матрикстік ақуыз) және L (РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза, RdRp).<ref name=":02">{{Cite journal |last1=Jain |first1=Sahil |last2=Martynova |first2=Ekaterina |last3=Rizvanov |first3=Albert |last4=Khaiboullina |first4=Svetlana |last5=Baranwal |first5=Manoj |date=2021-10-15 |title=Structural and Functional Aspects of Ebola Virus Proteins |journal=Pathogens |volume=10 |issue=10 |page=1330 |doi=10.3390/pathogens10101330 |issn=2076-0817 |pmc=8538763 |pmid=34684279|doi-access=free }}</ref> Осы ақуыздардың ішінде GP мен NP вирустың жасушаға енуі мен репликациясы үшін ерекше маңызды рөл атқарады.<ref name=":02" /> GP — эболавирустар арасындағы патогендік айырмашылықтарға жауап беретін ақуыз.<ref name=":02" /> GP екі гликопротеинді кодтайды, олардың бірі — sGP (еритін гликопротеин), ол Эбола вирусының патогенезінде маңызды рөл атқарады.<ref name=":12">{{Cite journal |last1=de La Vega |first1=Marc-Antoine |last2=Wong |first2=Gary |last3=Kobinger |first3=Gary P. |last4=Qiu |first4=Xiangguo |date=2015-02-01 |title=The Multiple Roles of sGP in Ebola Pathogenesis |journal=Viral Immunology |volume=28 |issue=1 |pages=3–9 |doi=10.1089/vim.2014.0068 |issn=0882-8245 |pmc=4287119 |pmid=25354393}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pallesen |first1=Jesper |last2=Murin |first2=Charles D. |last3=de Val |first3=Natalia |last4=Cottrell |first4=Christopher A. |last5=Hastie |first5=Kathryn M. |last6=Turner |first6=Hannah L. |last7=Fusco |first7=Marnie L. |last8=Flyak |first8=Andrew I. |last9=Zeitlin |first9=Larry |last10=Crowe |first10=James E. |last11=Andersen |first11=Kristian G. |last12=Saphire |first12=Erica Ollmann |last13=Ward |first13=Andrew B. |date=2016-08-08 |title=Structures of Ebola virus GP and sGP in complex with therapeutic antibodies |journal=Nature Microbiology |volume=1 |issue=9 |article-number=16128 |doi=10.1038/nmicrobiol.2016.128 |issn=2058-5276 |pmc=5003320 |pmid=27562261}}</ref> Зерттеулер sGP иесінің иммундық жауабын әлсірете алатынын және соның нәтижесінде EBOV патогендігін күшейтетінін көрсеткен.<ref name=":12" /> NP құрамында филовирустың геномы да, антигеномы да болады.<ref name=":02" /> NP-нің олигомерленуі NC-нің (спиральді нуклеокапсидтің) түзілуіне жауап береді, бұл −ssRNA геномын иесі жасушасының эндонуклеазалары арқылы ыдыраудан және иммундық жауаптан қорғауға мүмкіндік береді.<ref name=":02" /> Сондай-ақ NP вирустың цитоплазмадағы транскрипциясы мен репликациясын жеңілдету үшін иесі жасушасының ақуыздарын тартатыны көрсетілген.<ref name=":02" /> Эболавирустардың өлшемдері түрлеріне қарай өзгереді. Олардың цилиндр тәрізді өзектерінің диаметрі шамамен 50–80 нм, ал ұзындығы 10–14 мкм аралығында болады.<ref>{{cite journal |last1=Hussein |first1=Hassan Abdi |title=Brief review on ebola virus disease and one health approach |journal=Heliyon |date=August 2023 |volume=9 |issue=8 |article-number=e19036 |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e19036 |pmid=37600424 |pmc=10432691 |bibcode=2023Heliy...919036H |doi-access=free }}</ref> Эболавирустың бүртікшелері вирион бетінен шамамен 10 нм-ге шығып тұрады және бір-бірінен шамамен 10 нм қашықтықта орналасады.<ref>{{cite journal |last1=Noda |first1=T |last2=Sagara |first2=H |last3=Suzuki |first3=E |last4=Takada |first4=A |last5=Kida |first5=H |last6=Kawaoka |first6=Y |title=Ebola virus VP40 drives the formation of virus-like filamentous particles along with GP. |journal=Journal of Virology |date=May 2002 |volume=76 |issue=10 |pages=4855–65 |doi=10.1128/jvi.76.10.4855-4865.2002 |pmid=11967302|pmc=136157 }}</ref> == Иелері == Зерттеушілер жемісқоректі жарқанаттардың үш түрінен Эбола вирусымен жұқтыру белгілерін анықтаған. Бұл жарқанаттарда аурудың ешқандай симптомдары байқалмаған, сондықтан олар ''Ebolavirus'' туысының негізгі табиғи резервуарлары болуы мүмкін деп есептеледі. Сонымен қатар басқа резервуарлар мен тасымалдаушылардың да болуы ықтимал.<ref>{{Cite journal |last1=Caron |first1=Alexandre |last2=Bourgarel |first2=Mathieu |last3=Cappelle |first3=Julien |last4=Liégeois |first4=Florian |last5=De Nys |first5=Hélène M. |last6=Roger |first6=François |date=2018 |title=Ebola Virus Maintenance: If Not (Only) Bats, What Else? |journal=Viruses |language=en |volume=10 |issue=10 |page=549 |doi=10.3390/v10100549 |pmid=30304789 |pmc=6213544 |issn=1999-4915|doi-access=free }}</ref> Індеттер арасындағы кезеңде вирустың қай жерде сақталатынын және оның түрлер арасында қалай берілетінін түсіну адамдарды және басқа приматтарды бұл вирустан қорғауға көмектеседі.<ref>{{Cite journal |last1=de La Vega |first1=Marc-Antoine |last2=Wong |first2=Gary |last3=Kobinger |first3=Gary P. |last4=Qiu |first4=Xiangguo |date=2015-02-01 |title=The Multiple Roles of sGP in Ebola Pathogenesis |journal=Viral Immunology |volume=28 |issue=1 |pages=3–9 |doi=10.1089/vim.2014.0068 |issn=0882-8245 |pmc=4287119 |pmid=25354393}}</ref> Зерттеушілер жарқанаттардың үш түрінен — Франке иықтаңбалы жемісқоректі жарқанатынан (''[[Epomops franqueti]]''), балғабасты жарқанаттан (''[[Hypsignathus monstrosus]]'') және кіші алқалы жемісқоректі жарқанаттан (''[[Myonycteris torquata]]'') — Эбола вирусының генетикалық материалының, яғни РНҚ тізбектерінің бар екенін немесе осы ауруға қарсы иммундық жауап белгілерін анықтады. Алайда бұл жарқанаттардың өздерінде ауру симптомдары байқалмаған.<ref>{{Cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1130_051130_ebolabathost.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060103175526/http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1130_051130_ebolabathost.html|url-status=dead|archive-date=January 3, 2006|title=Fruit Bats Likely Hosts of Deadly Ebola Virus|website=news.nationalgeographic.com|access-date=2017-05-14}}</ref> [[Bombali ebolavirus]] (BOMV) [[Сьерра-Леоне]]де кіші еркінқұйрық жарқанаттан (''[[Chaerephon pumilus]]'') және анголалық еркінқұйрық жарқанаттан (''[[Mops condylurus]]'') бөлініп алынған.<ref name=":0" /> == Ену жолы == Вирус пайдаланатын ену жолы оның тіршілік цикліндегі негізгі кезеңдердің бірі болып табылады. Эболавирус үшін бірнеше ену жолдары ұсынылған, соның ішінде фагоцитоз, сондай-ақ клатрин арқылы және кавеолин арқылы жүретін эндоцитоз механизмдері бар. Алайда Nanbo және әріптестері (2010) мен Saeed және әріптестері (2010) жүргізген тәуелсіз зерттеулер бұл жолдардың ешқайсысы іс жүзінде пайдаланылмайтынын дәлелдеді.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos">{{cite journal |last1=Nanbo |first1=Asuka |last2=Masaki |first2=Imai |last3=Shinji |first3=Watanabe |last4=Noda |first4=Takeshi |last5=Takahash |first5=Kei |last6=Neuman |first6=Gabriele |last7=Halfmann |first7=Peter |last8=Kawaoka |first8=Yoshihiro |title=Ebolavirus Is Internalized into Host Cells via Macropinocytosis in a Viral Glycoprotein-Dependent Manner |journal=PLOS Pathogens |date=23 September 2010|volume=6|issue=9 |article-number=e1001121 |doi=10.1371/journal.ppat.1001121|pmid=20886108 |pmc=2944813 |doi-access=free }}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last1=Saeed|first1=Mohammad F.|last2=Kolokoltsov|first2=Andrey A.|last3=Albrecht|first3=Thomas|last4=Davey|first4=Robert A.|date=2010-09-16|title=Cellular entry of ebola virus involves uptake by a macropinocytosis-like mechanism and subsequent trafficking through early and late endosomes|journal=PLOS Pathogens|volume=6|issue=9|article-number=e1001110|doi=10.1371/journal.ppat.1001110|issn=1553-7374|pmc=2940741|pmid=20862315 |doi-access=free }}</ref> Олар ''Ebolavirus-тың'' иесі жасушаларына ену үшін [[Жұту|макропиноцитозды]] пайдаланатынын анықтады.<ref>{{Cite journal |last1=Yu |first1=Dong-Shan |last2=Weng |first2=Tian-Hao |last3=Wu |first3=Xiao-Xin |last4=Wang |first4=Frederick X.C. |last5=Lu |first5=Xiang-Yun |last6=Wu |first6=Hai-Bo |last7=Wu |first7=Nan-Ping |last8=Li |first8=Lan-Juan |last9=Yao |first9=Hang-Ping |date=2017-06-15 |title=The lifecycle of the Ebola virus in host cells |journal=Oncotarget |volume=8 |issue=33 |pages=55750–55759 |doi=10.18632/oncotarget.18498 |issn=1949-2553 |pmc=5589696 |pmid=28903457}}</ref> Макропиноцитоздың индукциялануы макропиноцитозға тән эндосомалардың — макропиносомалардың түзілуіне әкеледі. Бұл құрылымдар Эбола вириондарын орналастыруға жеткілікті үлкен болады. Бұл жаңалық ''Ebolavirus-тың'' жаңадан түзілген макропиносомалармен байланысатын шеткері мембраналық ақуыздардың ірі тұқымдасына жататын сұрыптаушы нексин 5-пен (SNX5) бірге локализацияланатыны арқылы дәлелденді.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos"/> Сонымен қатар макропиноцитоз жолын бұғаттау ''Ebolavirus-тың'' жасушаларға енуін тоқтататыны көрсетілді. Зерттеуде макропиноцитозға тән төрт түрлі тежегіш сыналды: цитохалазин D — деполимеризациялаушы агент, вортманнин және LY-294002 — екеуі де PI3K тежегіштері, сондай-ақ EIPA (5-(N-ethyl-N-isopropyl) amiloride) — пиноцитозға тән Na⁺/H⁺ алмастырғышының тежегіші.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos" /><ref name=":1" /> Одан кейін жасуша ішіне енген EBOV бөлшектері кеш эндосомаларға тасымалданады және сол жерде олардың Rab7 ГТФазасымен ({{lang-en|GTPase Rab7}}) бірге локализацияланатыны байқалады; Rab7 кеш эндосомалардың маркері болып табылады.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos"/> Сонымен қатар Rab5 және Rab7 ГТФазаларының мутациялары вирустың жасушаға енуін тежейтіні анықталған.<ref name=":1" /> Кеш эндосомаларға жеткеннен кейін Эбола вирусы жасушаішілік Ниманн–Пик C1 рецепторымен (Niemann–Pick C1, NPC1) байланысады,<ref>{{Cite journal|last1=Carette|first1=Jan E.|last2=Raaben|first2=Matthijs|last3=Wong|first3=Anthony C.|last4=Herbert|first4=Andrew S.|last5=Obernosterer|first5=Gregor|last6=Mulherkar|first6=Nirupama|last7=Kuehne|first7=Ana I.|last8=Kranzusch|first8=Philip J.|last9=Griffin|first9=April M.|last10=Ruthel|first10=Gordon|last11=Dal Cin|first11=Paola|date=2011-08-24|title=Ebola virus entry requires the cholesterol transporter Niemann-Pick C1|journal=Nature|volume=477|issue=7364|pages=340–343|doi=10.1038/nature10348|issn=1476-4687|pmc=3175325|pmid=21866103|bibcode=2011Natur.477..340C}}</ref> содан соң вирустық мембрана эндосомалық мембранамен қосылады. Нәтижесінде вирус өз геномын цитоплазмаға босатып шығара алады.<ref>{{Cite journal|last1=Das|first1=Dibyendu Kumar|last2=Bulow|first2=Uriel|last3=Diehl|first3=William E.|last4=Durham|first4=Natasha D.|last5=Senjobe|first5=Fernando|last6=Chandran|first6=Kartik|last7=Luban|first7=Jeremy|last8=Munro|first8=James B.|date=2020-02-10|title=Conformational changes in the Ebola virus membrane fusion machine induced by pH, Ca2+, and receptor binding|journal=PLOS Biology|language=en|volume=18|issue=2|article-number=e3000626|doi=10.1371/journal.pbio.3000626|issn=1545-7885|pmc=7034923|pmid=32040508 |doi-access=free }}</ref> == Емі == Эболаға қарсы қолжетімді емдеу әдістерінің аз болуының негізгі себептерінің бірі — бұл вирустың аса қауіптілігі және өлім-жітім деңгейінің 90%-ға дейін жетуі.<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Yamaoka |first1=Satoko |last2=Ebihara |first2=Hideki |title=Pathogenicity and Virulence of Ebolaviruses with Species- and Variant-specificity |journal=Virulence |year=2021 |volume=12 |issue=1 |pages=885–901 |doi=10.1080/21505594.2021.1898169 |issn=2150-5594 |pmc=7993122 |pmid=33734027}}</ref> Онымен жұмыс істеу тек өте қатаң талаптары бар 4-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік зертханаларында (BSL-4) ғана мүмкін. Эболаны кеңірек зерттеу үшін 2-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік зертханаларында (BSL-2) нақты жұқпалы вирустың орнына оны алмастыратын жүйелер қолданылады. Ғалымдар иесі жасушасына ену үшін пайдаланылатын беткі гликопротеині бірдей болатын псевдотиптерді пайдаланады. Сонымен қатар зерттеулерде алмастырушы жүйе ретінде жұқпалы емес Эбола тәрізді бөлшектер де қолданылады.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Salata |first1=Cristiano |last2=Calistri |first2=Arianna |last3=Alvisi |first3=Gualtiero |last4=Celestino |first4=Michele |last5=Parolin |first5=Cristina |last6=Palù |first6=Giorgio |date=March 2019 |title=Ebola Virus Entry: From Molecular Characterization to Drug Discovery |journal=Viruses |language=en |volume=11 |issue=3 |page=274 |doi=10.3390/v11030274 |pmid=30893774 |pmc=6466262 |issn=1999-4915|doi-access=free }}</ref> Эболаға қарсы вакцина іздеу жұмыстары вирус алғаш рет 1976 жылы анықталғаннан кейін бірден басталды.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Feldmann |first1=Heinz |last2=Jones |first2=Steven |last3=Klenk |first3=Hans-Dieter |last4=Schnittler |first4=Hans-Joachim |date=August 2003 |title=Ebola virus: from discovery to vaccine |journal=Nature Reviews Immunology |language=en |volume=3 |issue=8 |pages=677–685 |doi=10.1038/nri1154 |pmid=12974482 |s2cid=27486878 |issn=1474-1741|doi-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) мақұлдаған тек екі дәрілік препарат бар. 2020 жылғы қазанда Immazeb ресми түрде мақұлданды, ал 2020 жылғы желтоқсанда Ebanga да ресми мақұлдау алды. Бұл екі емдеу әдісінің айырмашылығы — Immazeb үш [[Моноклональды антиденелер|моноклоналды антиденені]] қолданса, Ebanga бір ғана моноклоналды антиденеге негізделген. Екі препарат та вирустың жаңа иесі жасушасына енуі мен көбеюіне жол бермеу үшін оның гликопротеиніне шабуыл жасауға бағытталған. Осы екі препараттан бөлек, құсу, қызба, диарея және ауырсыну сияқты Эбола туындататын белгілерді бақылауға бағытталған жалпы демеуші емдеу шаралары да қолданылады.<ref name=":6">{{Cite web |date=2021-02-26 |title=Treatment {{!}} Ebola (Ebola Virus Disease) {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/treatment/index.html |access-date=2022-10-18 |website=www.cdc.gov |language=en-us}}</ref> == Таксономиялық ескертпелер == Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитеттің (ICTV) таксон атауларын беру ережелеріне сәйкес, ''Ebolavirus'' туысының атауы әрдайым бас әріппен жазылады, курсивпен беріледі, ешқашан қысқартылмайды және оның алдында «туыс» сөзі көрсетілуі тиіс. Ал оның өкілдерінің атаулары (эболавирустар) кіші әріптермен жазылады, курсивпен берілмейді және [[артикль]]дерсіз қолданылады.<ref name=KuhnArch/> == Туысқа енгізу критерийлері == ''[[Filoviridae]]'' тұқымдасына жататын вирус келесі белгілерге ие болған жағдайда ''Ebolavirus'' туысының мүшесі болып саналады:<ref name=KuhnArch/> * оның геномында бірнеше геннің қабаттасуы болады; * оның төртінші гені (GP) котранскрипциялық редакциялау арқылы ssGP мен GP1,2 ақуыздарын, ал протеолиздік ыдырау арқылы sGP мен Δ-пептидті түзе отырып, төрт ақуызды (sGP, ssGP, Δ-пептид және GP1,2) кодтайды; * оның вириондарының ең жоғары жұқпалылығы ұзындығы шамамен 805 нм болатын бөлшектермен байланысты; * оның геномы нуклеотидтік деңгейде [[Марбург вирусы]]ның геномынан кемінде 50%-ға ерекшеленеді және [[Zaire ebolavirus]] геномынан 50%-дан аз айырмашылыққа ие болады; * оның вириондары марбургвирустардың вириондарымен антигендік айқаспалы реактивтілікті іс жүзінде көрсетпейді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Биологиялық қарулар]] [[Санат:Тропиктік аурулар]] [[Санат:Жануарлардың вирустық аурулары]] [[Санат:Зооноздық вирустық аурулар]] og6pcti49f4tzsu0l54wlzhb911k7wm 3614112 3614110 2026-06-06T12:24:53Z 1nter pares 146705 /* Туысқа енгізу критерийлері */ 3614112 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Ebolavirus | суреті = Ijms-20-04657-g004.webp | сурет сипаттамасы = Эболавирустың құрылымы мен геномы | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = Monjiviricetes | жасақ = Mononegavirales | тұқымдас = Filoviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Ebolavirus | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = * ''[[Bombali ebolavirus]] (BOMV)'' * ''[[Bundibugyo ebolavirus]] (BDBV)'' * ''[[Reston ebolavirus]] (RESTV)'' * ''[[Sudan ebolavirus]] (SUDV)'' * ''[[Taï Forest ebolavirus]] (TAFV)'' * ''[[Zaire ebolavirus]] (EBOV)'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Ebolavirus''' — ''[[Filoviridae]]'' (жіп тәрізді вирустар) тұқымдасына және ''[[Mononegavirales]]'' жасағына жататын вирусологиялық таксон.<ref name="KuhnArch">{{Cite journal | last1=Kuhn | first1=J. H. | last2=Becker | first2=S. | last3=Ebihara | first3=H. | last4=Geisbert | first4=T. W. | last5=Johnson | first5=K. M. | last6=Kawaoka | first6=Y. | last7=Lipkin | first7=W. I. | last8=Negredo | first8=A. I. | last9=Netesov | first9=S. V. | last10=Nichol | first10=S. T. | last11=Palacios | first11=G. | last12=Peters | first12=C. J. | last13=Tenorio | first13=A. | last14=Volchkov | first14=V. E. | last15=Jahrling | first15=P. B. | title=Proposal for a revised taxonomy of the family Filoviridae: Classification, names of taxa and viruses, and virus abbreviations | doi=10.1007/s00705-010-0814-x | journal=Archives of Virology | volume=155 | issue=12 | pages=2083–2103 | pmc=3074192 | year=2010 | pmid=21046175}}</ref> Бұл туыс өкілдері '''эболавирустар''' деп аталады<ref name="KuhnArch" /> және өз геномын бір тізбекті [[Negarnaviricota|теріс мағыналы РНҚ]] түрінде кодтайды.<ref>{{cite journal |last1=Kuhn |first1=JH |last2=Amarasinghe |first2=GK |last3=Basler |first3=CF |last4=Bavari |first4=S |last5=Bukreyev |first5=A |last6=Chandran |first6=K |last7=Crozier |first7=I |last8=Dolnik |first8=O |last9=Dye |first9=JM |last10=Formenty |first10=PBH |last11=Griffiths |first11=A |last12=Hewson |first12=R |last13=Kobinger |author13-link=Gary Kobinger|first13=GP |last14=Leroy |first14=EM |last15=Mühlberger |first15=E |last16=Netesov |first16=SV |last17=Palacios |first17=G |last18=Pályi |first18=B |last19=Pawęska |first19=JT |last20=Smither |first20=SJ |last21=Takada |first21=A |last22=Towner |first22=JS |last23=Wahl |first23=V |last24=ICTV Report |first24=Consortium |title=ICTV Virus Taxonomy Profile: Filoviridae. |journal=The Journal of General Virology |date=June 2019 |volume=100 |issue=6 |pages=911–912 |doi=10.1099/jgv.0.001252 |pmid=31021739|pmc=7011696 |doi-access=free }}</ref> Белгілі алты вирус түрі әрқайсысы алғаш анықталған аймақтың атауымен аталған: ''[[Bundibugyo ebolavirus]]'', ''[[Reston ebolavirus]]'', ''[[Sudan ebolavirus]]'', ''[[Taï Forest ebolavirus]]'' (бұрын ''Côte d'Ivoire ebolavirus''), ''[[Zaire ebolavirus]]'' және ''[[Bombali ebolavirus]]''. Соңғысы ең кейін сипатталған түр болып табылады және [[Сьерра-Леоне]]де анголалық еркінқұйрық жарқанаттардан бөлініп алынған.<ref name=":0">{{cite news | url=https://www.statnews.com/2018/07/27/ebola-virus-discovery/ | title=New Ebola species is reported for first time in a decade | date=27 July 2018 | work=STAT | access-date=28 July 2018 | language=en-US}}</ref> ''Ebolavirus'' туысындағы әрбір түр бір ғана вирусты қамтиды және олардың төртеуі адамдарда Эбола вирусы ауруын (EVD) тудырады. Бұл ауру өлім-жітім деңгейі өте жоғары [[геморрагиялық қызба]]ның бір түрі болып табылады. ''Reston virus'' басқа приматтарда [[Эбола ауруы|Эбола вирусы ауруын]] туғызған.<ref name=Spickler>{{cite web | last1=Spickler | first1=Anna | title=Ebolavirus and Marburgvirus Infections | url=http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/viral_hemorrhagic_fever_filovirus.pdf}}</ref><ref>{{cite web | title=About Ebola Virus Disease | url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/about.html | publisher=[[Centers for Disease Control]] | access-date=18 October 2014}}</ref> ''Zaire ebolavirus'' эболавирустар арасындағы ең жоғары өлім-жітім көрсеткішіне ие және туыстың белгілі алты түрі арасында тіркелген індеттердің ең көп санына жауапты, соның ішінде 1976 жылғы Заир індеті мен ең көп адам өліміне әкелген 2014 жылғы індет те бар.<ref>{{Cite journal|last1=Kamorudeen|first1=Ramat Toyin|last2=Adedokun|first2=Kamoru Ademola|last3=Olarinmoye|first3=Ayodeji Oluwadare|date=May 2020|title=Ebola outbreak in West Africa, 2014–2016: Epidemic timeline, differential diagnoses, determining factors, and lessons for future response|journal=Journal of Infection and Public Health|volume=13|issue=7|language=en|pages=956–962|doi=10.1016/j.jiph.2020.03.014|pmid=32475805|doi-access=free}}</ref> [[Сурет:Filovirus phylogenetic tree.svg|thumb|Эболавирустар мен марбургвирустарды салыстыратын [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Сандар тармақтардың сенімділік деңгейінің пайыздық көрсеткішін білдіреді.]] Эболавирустар алғаш рет 1976 жылғы маусымда Оңтүстік [[Судан]]да және 1976 жылғы тамызда [[Заир]]де тіркелген Эбола вирусы ауруының індеттерінен кейін сипатталды.<ref>{{Cite web | url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf | title=Ebola haemorrhagic fever in Sudan, 1976 | access-date=2014-10-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141013194802/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf | archive-date=2014-10-13 }}</ref><ref name="ReferenceA">Kalra S., Kelkar D., Galwankar S. C., Papadimos T. J., Stawicki S. P., Arquilla B., Hoey B. A., Sharpe R. P., Sabol D., Jahre J. A. The emergence of Ebola as a global health security threat: From 'lessons learned' to coordinated multilateral containment efforts. J Global Infect Dis [serial online] 2014 [cited 2015 Mar 1]; 6:164–177.</ref> ''Ebolavirus'' атауы 1976 жылғы індет ошағына жақын орналасқан Заирдегі (қазіргі [[Конго Демократиялық Республикасы]]) [[Эбола өзені]]нің атауынан<ref name="ReferenceA"/> және вирустар туысын білдіретін таксономиялық ''-virus'' жұрнағынан құралған.<ref name="KuhnArch"/> Бұл туыс 1998 жылы ''«Ebola-like viruses»'' атауымен енгізілді.<ref> {{Cite book | last1=Netesov|first1=S. V. | last2=Feldmann | first2=H. | last3=Jahrling | first3=P. B. | last4=Klenk | first4=H. D. | last5=Sanchez | first5=A. | chapter=Family Filoviridae | year=2000 | editor-last=van Regenmortel | editor-first=M. H. V. | editor2-last=Fauquet | editor2-first=C. M. | editor3-last=Bishop | editor3-first=D. H. L. | editor4-last=Carstens | editor4-first=E. B. | editor5-last=Estes | editor5-first=M. K. | editor6-last=Lemon | editor6-first=S. M. | editor7-last=Maniloff | editor7-first=J. | editor8-last=Mayo | editor8-first=M. A. | editor9-last=McGeoch | editor9-first=D. J. | editor10-last=Pringle | editor10-first=C. R. | editor11-last=Wickner | editor11-first=R. B. | title=Virus Taxonomy – Seventh Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses | pages=539–548 | publisher=Academic Press | location=San Diego | isbn=978-0-12-370200-5}}</ref><ref>{{cite journal | last1=Pringle | first1=C. R. | s2cid=13229117 | year=1998 | title=Virus taxonomy – San Diego 1998 | journal=Archives of Virology | volume=143 | issue=7 | pages=1449–1459 | pmid=9742051 | doi=10.1007/s007050050389}}</ref> 2002 жылы атауы ''Ebolavirus'' болып өзгертілді,<ref name="Feldmann2005">{{cite book | last1=Feldmann | first1=H. | last2=Geisbert | first2=T. W. | last3=Jahrling|first3=P. B. | last4=Klenk | first4=H.-D. | last5=Netesov | first5=S. V. | last6=Peters | first6=C. J. | last7=Sanchez| first7=A. | last8=Swanepoel | first8=R. | last9=Volchkov | first9=V. E. | chapter=Family Filoviridae | year=2005 | editor-last=Fauquet | editor-first=C. M. | editor2-last=Mayo | editor2-first=M. A. | editor3-last=Maniloff | editor3-first=J. | editor4-last=Desselberger | editor4-first=U.| editor5-last=Ball | editor5-first=L. A. | title=Virus Taxonomy – Eighth Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses | pages=645–653 | publisher=Elsevier/Academic Press | location=San Diego| isbn=978-0-12-370200-5 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Mayo|first1=M. A.|s2cid=43887711|year = 2002|title = ICTV at the Paris ICV: results of the plenary session and the binomial ballot|journal = Archives of Virology|volume = 147|issue = 11|pages = 2254–2260|doi=10.1007/s007050200052|doi-access= free}}</ref> ал 2010 жылы туыс құрамы қайта қаралды.<ref name=KuhnArch/> 2022 жылы туыстың атауы '''''Orthoebolavirus''''' болып өзгертілді.<ref>{{Cite web |title=Taxon Details {{!}} Genus: Orthoebolavirus|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202501564&taxon_name=Orthoebolavirus |access-date=2026-05-25 |website=ictv.global}}</ref> Эболавирустар марбургвирустармен жақын туыстық байланыста. == Құрылымы == ''Ebolavirus'' — ''Mononegavirales'' жасағына жататын жіп тәрізді, қабықшалы вирус. Бұл жасаққа құтыру вирусы мен қызылша вирусы да кіреді.<ref>{{Cite journal |last1=Wan |first1=William |last2=Kolesnikova |first2=Larissa |last3=Clarke |first3=Mairi |last4=Koehler |first4=Alexander |last5=Noda |first5=Takeshi |last6=Becker |first6=Stephan |last7=Briggs |first7=John A. G. |date=2017-11-16 |title=Structure and assembly of the Ebola virus nucleocapsid |journal=Nature |volume=551 |issue=7680 |pages=394–397 |doi=10.1038/nature24490 |issn=1476-4687 |pmc=5714281 |pmid=29144446|bibcode=2017Natur.551..394W }}</ref> ''Mononegavirales'' жасағы сегменттелмеген, бір тізбекті теріс мағыналы РНҚ-геномымен (−ssRNA) және оны қоршап тұратын спиральді нуклеокапсидімен сипатталады.<ref>{{Cite journal |last1=Dong |first1=Shishang |last2=Yang |first2=Peng |last3=Li |first3=Guobang |last4=Liu |first4=Baocheng |last5=Wang |first5=Wenming |last6=Liu |first6=Xiang |last7=Xia |first7=Boran |last8=Yang |first8=Cheng |last9=Lou |first9=Zhiyong |last10=Guo |first10=Yu |last11=Rao |first11=Zihe |date=May 2015 |title=Insight into the Ebola virus nucleocapsid assembly mechanism: crystal structure of Ebola virus nucleoprotein core domain at 1.8 Å resolution |journal=Protein & Cell |volume=6 |issue=5 |pages=351–362 |doi=10.1007/s13238-015-0163-3 |issn=1674-800X |pmc=4417675 |pmid=25910597}}</ref> Филовирустар жеті түрлі ақуызды кодтайды: NP (нуклеопротеин), VP35 (полимеразалық кешеннің құрамдас бөлігі), VP40 (матрикстік ақуыз), GP (гликопротеиндік бүртікше), VP30 (транскрипция активаторы), VP24 (екінші матрикстік ақуыз) және L (РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза, RdRp).<ref name=":02">{{Cite journal |last1=Jain |first1=Sahil |last2=Martynova |first2=Ekaterina |last3=Rizvanov |first3=Albert |last4=Khaiboullina |first4=Svetlana |last5=Baranwal |first5=Manoj |date=2021-10-15 |title=Structural and Functional Aspects of Ebola Virus Proteins |journal=Pathogens |volume=10 |issue=10 |page=1330 |doi=10.3390/pathogens10101330 |issn=2076-0817 |pmc=8538763 |pmid=34684279|doi-access=free }}</ref> Осы ақуыздардың ішінде GP мен NP вирустың жасушаға енуі мен репликациясы үшін ерекше маңызды рөл атқарады.<ref name=":02" /> GP — эболавирустар арасындағы патогендік айырмашылықтарға жауап беретін ақуыз.<ref name=":02" /> GP екі гликопротеинді кодтайды, олардың бірі — sGP (еритін гликопротеин), ол Эбола вирусының патогенезінде маңызды рөл атқарады.<ref name=":12">{{Cite journal |last1=de La Vega |first1=Marc-Antoine |last2=Wong |first2=Gary |last3=Kobinger |first3=Gary P. |last4=Qiu |first4=Xiangguo |date=2015-02-01 |title=The Multiple Roles of sGP in Ebola Pathogenesis |journal=Viral Immunology |volume=28 |issue=1 |pages=3–9 |doi=10.1089/vim.2014.0068 |issn=0882-8245 |pmc=4287119 |pmid=25354393}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pallesen |first1=Jesper |last2=Murin |first2=Charles D. |last3=de Val |first3=Natalia |last4=Cottrell |first4=Christopher A. |last5=Hastie |first5=Kathryn M. |last6=Turner |first6=Hannah L. |last7=Fusco |first7=Marnie L. |last8=Flyak |first8=Andrew I. |last9=Zeitlin |first9=Larry |last10=Crowe |first10=James E. |last11=Andersen |first11=Kristian G. |last12=Saphire |first12=Erica Ollmann |last13=Ward |first13=Andrew B. |date=2016-08-08 |title=Structures of Ebola virus GP and sGP in complex with therapeutic antibodies |journal=Nature Microbiology |volume=1 |issue=9 |article-number=16128 |doi=10.1038/nmicrobiol.2016.128 |issn=2058-5276 |pmc=5003320 |pmid=27562261}}</ref> Зерттеулер sGP иесінің иммундық жауабын әлсірете алатынын және соның нәтижесінде EBOV патогендігін күшейтетінін көрсеткен.<ref name=":12" /> NP құрамында филовирустың геномы да, антигеномы да болады.<ref name=":02" /> NP-нің олигомерленуі NC-нің (спиральді нуклеокапсидтің) түзілуіне жауап береді, бұл −ssRNA геномын иесі жасушасының эндонуклеазалары арқылы ыдыраудан және иммундық жауаптан қорғауға мүмкіндік береді.<ref name=":02" /> Сондай-ақ NP вирустың цитоплазмадағы транскрипциясы мен репликациясын жеңілдету үшін иесі жасушасының ақуыздарын тартатыны көрсетілген.<ref name=":02" /> Эболавирустардың өлшемдері түрлеріне қарай өзгереді. Олардың цилиндр тәрізді өзектерінің диаметрі шамамен 50–80 нм, ал ұзындығы 10–14 мкм аралығында болады.<ref>{{cite journal |last1=Hussein |first1=Hassan Abdi |title=Brief review on ebola virus disease and one health approach |journal=Heliyon |date=August 2023 |volume=9 |issue=8 |article-number=e19036 |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e19036 |pmid=37600424 |pmc=10432691 |bibcode=2023Heliy...919036H |doi-access=free }}</ref> Эболавирустың бүртікшелері вирион бетінен шамамен 10 нм-ге шығып тұрады және бір-бірінен шамамен 10 нм қашықтықта орналасады.<ref>{{cite journal |last1=Noda |first1=T |last2=Sagara |first2=H |last3=Suzuki |first3=E |last4=Takada |first4=A |last5=Kida |first5=H |last6=Kawaoka |first6=Y |title=Ebola virus VP40 drives the formation of virus-like filamentous particles along with GP. |journal=Journal of Virology |date=May 2002 |volume=76 |issue=10 |pages=4855–65 |doi=10.1128/jvi.76.10.4855-4865.2002 |pmid=11967302|pmc=136157 }}</ref> == Иелері == Зерттеушілер жемісқоректі жарқанаттардың үш түрінен Эбола вирусымен жұқтыру белгілерін анықтаған. Бұл жарқанаттарда аурудың ешқандай симптомдары байқалмаған, сондықтан олар ''Ebolavirus'' туысының негізгі табиғи резервуарлары болуы мүмкін деп есептеледі. Сонымен қатар басқа резервуарлар мен тасымалдаушылардың да болуы ықтимал.<ref>{{Cite journal |last1=Caron |first1=Alexandre |last2=Bourgarel |first2=Mathieu |last3=Cappelle |first3=Julien |last4=Liégeois |first4=Florian |last5=De Nys |first5=Hélène M. |last6=Roger |first6=François |date=2018 |title=Ebola Virus Maintenance: If Not (Only) Bats, What Else? |journal=Viruses |language=en |volume=10 |issue=10 |page=549 |doi=10.3390/v10100549 |pmid=30304789 |pmc=6213544 |issn=1999-4915|doi-access=free }}</ref> Індеттер арасындағы кезеңде вирустың қай жерде сақталатынын және оның түрлер арасында қалай берілетінін түсіну адамдарды және басқа приматтарды бұл вирустан қорғауға көмектеседі.<ref>{{Cite journal |last1=de La Vega |first1=Marc-Antoine |last2=Wong |first2=Gary |last3=Kobinger |first3=Gary P. |last4=Qiu |first4=Xiangguo |date=2015-02-01 |title=The Multiple Roles of sGP in Ebola Pathogenesis |journal=Viral Immunology |volume=28 |issue=1 |pages=3–9 |doi=10.1089/vim.2014.0068 |issn=0882-8245 |pmc=4287119 |pmid=25354393}}</ref> Зерттеушілер жарқанаттардың үш түрінен — Франке иықтаңбалы жемісқоректі жарқанатынан (''[[Epomops franqueti]]''), балғабасты жарқанаттан (''[[Hypsignathus monstrosus]]'') және кіші алқалы жемісқоректі жарқанаттан (''[[Myonycteris torquata]]'') — Эбола вирусының генетикалық материалының, яғни РНҚ тізбектерінің бар екенін немесе осы ауруға қарсы иммундық жауап белгілерін анықтады. Алайда бұл жарқанаттардың өздерінде ауру симптомдары байқалмаған.<ref>{{Cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1130_051130_ebolabathost.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060103175526/http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1130_051130_ebolabathost.html|url-status=dead|archive-date=January 3, 2006|title=Fruit Bats Likely Hosts of Deadly Ebola Virus|website=news.nationalgeographic.com|access-date=2017-05-14}}</ref> [[Bombali ebolavirus]] (BOMV) [[Сьерра-Леоне]]де кіші еркінқұйрық жарқанаттан (''[[Chaerephon pumilus]]'') және анголалық еркінқұйрық жарқанаттан (''[[Mops condylurus]]'') бөлініп алынған.<ref name=":0" /> == Ену жолы == Вирус пайдаланатын ену жолы оның тіршілік цикліндегі негізгі кезеңдердің бірі болып табылады. Эболавирус үшін бірнеше ену жолдары ұсынылған, соның ішінде фагоцитоз, сондай-ақ клатрин арқылы және кавеолин арқылы жүретін эндоцитоз механизмдері бар. Алайда Nanbo және әріптестері (2010) мен Saeed және әріптестері (2010) жүргізген тәуелсіз зерттеулер бұл жолдардың ешқайсысы іс жүзінде пайдаланылмайтынын дәлелдеді.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos">{{cite journal |last1=Nanbo |first1=Asuka |last2=Masaki |first2=Imai |last3=Shinji |first3=Watanabe |last4=Noda |first4=Takeshi |last5=Takahash |first5=Kei |last6=Neuman |first6=Gabriele |last7=Halfmann |first7=Peter |last8=Kawaoka |first8=Yoshihiro |title=Ebolavirus Is Internalized into Host Cells via Macropinocytosis in a Viral Glycoprotein-Dependent Manner |journal=PLOS Pathogens |date=23 September 2010|volume=6|issue=9 |article-number=e1001121 |doi=10.1371/journal.ppat.1001121|pmid=20886108 |pmc=2944813 |doi-access=free }}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last1=Saeed|first1=Mohammad F.|last2=Kolokoltsov|first2=Andrey A.|last3=Albrecht|first3=Thomas|last4=Davey|first4=Robert A.|date=2010-09-16|title=Cellular entry of ebola virus involves uptake by a macropinocytosis-like mechanism and subsequent trafficking through early and late endosomes|journal=PLOS Pathogens|volume=6|issue=9|article-number=e1001110|doi=10.1371/journal.ppat.1001110|issn=1553-7374|pmc=2940741|pmid=20862315 |doi-access=free }}</ref> Олар ''Ebolavirus-тың'' иесі жасушаларына ену үшін [[Жұту|макропиноцитозды]] пайдаланатынын анықтады.<ref>{{Cite journal |last1=Yu |first1=Dong-Shan |last2=Weng |first2=Tian-Hao |last3=Wu |first3=Xiao-Xin |last4=Wang |first4=Frederick X.C. |last5=Lu |first5=Xiang-Yun |last6=Wu |first6=Hai-Bo |last7=Wu |first7=Nan-Ping |last8=Li |first8=Lan-Juan |last9=Yao |first9=Hang-Ping |date=2017-06-15 |title=The lifecycle of the Ebola virus in host cells |journal=Oncotarget |volume=8 |issue=33 |pages=55750–55759 |doi=10.18632/oncotarget.18498 |issn=1949-2553 |pmc=5589696 |pmid=28903457}}</ref> Макропиноцитоздың индукциялануы макропиноцитозға тән эндосомалардың — макропиносомалардың түзілуіне әкеледі. Бұл құрылымдар Эбола вириондарын орналастыруға жеткілікті үлкен болады. Бұл жаңалық ''Ebolavirus-тың'' жаңадан түзілген макропиносомалармен байланысатын шеткері мембраналық ақуыздардың ірі тұқымдасына жататын сұрыптаушы нексин 5-пен (SNX5) бірге локализацияланатыны арқылы дәлелденді.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos"/> Сонымен қатар макропиноцитоз жолын бұғаттау ''Ebolavirus-тың'' жасушаларға енуін тоқтататыны көрсетілді. Зерттеуде макропиноцитозға тән төрт түрлі тежегіш сыналды: цитохалазин D — деполимеризациялаушы агент, вортманнин және LY-294002 — екеуі де PI3K тежегіштері, сондай-ақ EIPA (5-(N-ethyl-N-isopropyl) amiloride) — пиноцитозға тән Na⁺/H⁺ алмастырғышының тежегіші.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos" /><ref name=":1" /> Одан кейін жасуша ішіне енген EBOV бөлшектері кеш эндосомаларға тасымалданады және сол жерде олардың Rab7 ГТФазасымен ({{lang-en|GTPase Rab7}}) бірге локализацияланатыны байқалады; Rab7 кеш эндосомалардың маркері болып табылады.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos"/> Сонымен қатар Rab5 және Rab7 ГТФазаларының мутациялары вирустың жасушаға енуін тежейтіні анықталған.<ref name=":1" /> Кеш эндосомаларға жеткеннен кейін Эбола вирусы жасушаішілік Ниманн–Пик C1 рецепторымен (Niemann–Pick C1, NPC1) байланысады,<ref>{{Cite journal|last1=Carette|first1=Jan E.|last2=Raaben|first2=Matthijs|last3=Wong|first3=Anthony C.|last4=Herbert|first4=Andrew S.|last5=Obernosterer|first5=Gregor|last6=Mulherkar|first6=Nirupama|last7=Kuehne|first7=Ana I.|last8=Kranzusch|first8=Philip J.|last9=Griffin|first9=April M.|last10=Ruthel|first10=Gordon|last11=Dal Cin|first11=Paola|date=2011-08-24|title=Ebola virus entry requires the cholesterol transporter Niemann-Pick C1|journal=Nature|volume=477|issue=7364|pages=340–343|doi=10.1038/nature10348|issn=1476-4687|pmc=3175325|pmid=21866103|bibcode=2011Natur.477..340C}}</ref> содан соң вирустық мембрана эндосомалық мембранамен қосылады. Нәтижесінде вирус өз геномын цитоплазмаға босатып шығара алады.<ref>{{Cite journal|last1=Das|first1=Dibyendu Kumar|last2=Bulow|first2=Uriel|last3=Diehl|first3=William E.|last4=Durham|first4=Natasha D.|last5=Senjobe|first5=Fernando|last6=Chandran|first6=Kartik|last7=Luban|first7=Jeremy|last8=Munro|first8=James B.|date=2020-02-10|title=Conformational changes in the Ebola virus membrane fusion machine induced by pH, Ca2+, and receptor binding|journal=PLOS Biology|language=en|volume=18|issue=2|article-number=e3000626|doi=10.1371/journal.pbio.3000626|issn=1545-7885|pmc=7034923|pmid=32040508 |doi-access=free }}</ref> == Емі == Эболаға қарсы қолжетімді емдеу әдістерінің аз болуының негізгі себептерінің бірі — бұл вирустың аса қауіптілігі және өлім-жітім деңгейінің 90%-ға дейін жетуі.<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Yamaoka |first1=Satoko |last2=Ebihara |first2=Hideki |title=Pathogenicity and Virulence of Ebolaviruses with Species- and Variant-specificity |journal=Virulence |year=2021 |volume=12 |issue=1 |pages=885–901 |doi=10.1080/21505594.2021.1898169 |issn=2150-5594 |pmc=7993122 |pmid=33734027}}</ref> Онымен жұмыс істеу тек өте қатаң талаптары бар 4-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік зертханаларында (BSL-4) ғана мүмкін. Эболаны кеңірек зерттеу үшін 2-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік зертханаларында (BSL-2) нақты жұқпалы вирустың орнына оны алмастыратын жүйелер қолданылады. Ғалымдар иесі жасушасына ену үшін пайдаланылатын беткі гликопротеині бірдей болатын псевдотиптерді пайдаланады. Сонымен қатар зерттеулерде алмастырушы жүйе ретінде жұқпалы емес Эбола тәрізді бөлшектер де қолданылады.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Salata |first1=Cristiano |last2=Calistri |first2=Arianna |last3=Alvisi |first3=Gualtiero |last4=Celestino |first4=Michele |last5=Parolin |first5=Cristina |last6=Palù |first6=Giorgio |date=March 2019 |title=Ebola Virus Entry: From Molecular Characterization to Drug Discovery |journal=Viruses |language=en |volume=11 |issue=3 |page=274 |doi=10.3390/v11030274 |pmid=30893774 |pmc=6466262 |issn=1999-4915|doi-access=free }}</ref> Эболаға қарсы вакцина іздеу жұмыстары вирус алғаш рет 1976 жылы анықталғаннан кейін бірден басталды.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Feldmann |first1=Heinz |last2=Jones |first2=Steven |last3=Klenk |first3=Hans-Dieter |last4=Schnittler |first4=Hans-Joachim |date=August 2003 |title=Ebola virus: from discovery to vaccine |journal=Nature Reviews Immunology |language=en |volume=3 |issue=8 |pages=677–685 |doi=10.1038/nri1154 |pmid=12974482 |s2cid=27486878 |issn=1474-1741|doi-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) мақұлдаған тек екі дәрілік препарат бар. 2020 жылғы қазанда Immazeb ресми түрде мақұлданды, ал 2020 жылғы желтоқсанда Ebanga да ресми мақұлдау алды. Бұл екі емдеу әдісінің айырмашылығы — Immazeb үш [[Моноклональды антиденелер|моноклоналды антиденені]] қолданса, Ebanga бір ғана моноклоналды антиденеге негізделген. Екі препарат та вирустың жаңа иесі жасушасына енуі мен көбеюіне жол бермеу үшін оның гликопротеиніне шабуыл жасауға бағытталған. Осы екі препараттан бөлек, құсу, қызба, диарея және ауырсыну сияқты Эбола туындататын белгілерді бақылауға бағытталған жалпы демеуші емдеу шаралары да қолданылады.<ref name=":6">{{Cite web |date=2021-02-26 |title=Treatment {{!}} Ebola (Ebola Virus Disease) {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/treatment/index.html |access-date=2022-10-18 |website=www.cdc.gov |language=en-us}}</ref> == Таксономиялық ескертпелер == Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитеттің (ICTV) таксон атауларын беру ережелеріне сәйкес, ''Ebolavirus'' туысының атауы әрдайым бас әріппен жазылады, курсивпен беріледі, ешқашан қысқартылмайды және оның алдында «туыс» сөзі көрсетілуі тиіс. Ал оның өкілдерінің атаулары (эболавирустар) кіші әріптермен жазылады, курсивпен берілмейді және [[артикль]]дерсіз қолданылады.<ref name=KuhnArch/> == Туысқа енгізу критерийлері == ''[[Filoviridae]]'' тұқымдасына жататын вирус келесі белгілерге ие болған жағдайда ''Ebolavirus'' туысының мүшесі болып саналады:<ref name=KuhnArch/> * оның геномында бірнеше геннің қабаттасуы болады; * оның төртінші гені (GP) котранскрипциялық редакциялау арқылы ssGP мен GP1,2 ақуыздарын, ал протеолиздік ыдырау арқылы sGP мен Δ-пептидті түзе отырып, төрт ақуызды (sGP, ssGP, Δ-пептид және GP1,2) кодтайды; * оның вириондарының ең жоғары жұқпалылығы ұзындығы шамамен 805 нм болатын бөлшектермен байланысты; * оның геномы нуклеотидтік деңгейде [[Марбург вирусы]]ның геномынан кемінде 50%-ға ерекшеленеді және [[Zaire ebolavirus]] геномынан 50%-дан аз айырмашылыққа ие болады; * оның вириондары марбургвирустардың вириондарымен антигендік айқаспалы реактивтілікті іс жүзінде көрсетпейді. == Жіктелуі == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Биологиялық қарулар]] [[Санат:Тропиктік аурулар]] [[Санат:Жануарлардың вирустық аурулары]] [[Санат:Зооноздық вирустық аурулар]] bzf34cvsdvsg98pld7wdrwk30uv0i7l 3614113 3614112 2026-06-06T12:25:26Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3614113 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Ebolavirus | суреті = Ijms-20-04657-g004.webp | сурет сипаттамасы = Эболавирустың құрылымы мен геномы | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = Monjiviricetes | жасақ = Mononegavirales | тұқымдас = Filoviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Ebolavirus | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = * ''[[Bombali ebolavirus]] (BOMV)'' * ''[[Bundibugyo ebolavirus]] (BDBV)'' * ''[[Reston ebolavirus]] (RESTV)'' * ''[[Sudan ebolavirus]] (SUDV)'' * ''[[Taï Forest ebolavirus]] (TAFV)'' * ''[[Zaire ebolavirus]] (EBOV)'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Ebolavirus''' — ''[[Filoviridae]]'' (жіп тәрізді вирустар) тұқымдасына және ''[[Mononegavirales]]'' жасағына жататын вирусологиялық таксон.<ref name="KuhnArch">{{Cite journal | last1=Kuhn | first1=J. H. | last2=Becker | first2=S. | last3=Ebihara | first3=H. | last4=Geisbert | first4=T. W. | last5=Johnson | first5=K. M. | last6=Kawaoka | first6=Y. | last7=Lipkin | first7=W. I. | last8=Negredo | first8=A. I. | last9=Netesov | first9=S. V. | last10=Nichol | first10=S. T. | last11=Palacios | first11=G. | last12=Peters | first12=C. J. | last13=Tenorio | first13=A. | last14=Volchkov | first14=V. E. | last15=Jahrling | first15=P. B. | title=Proposal for a revised taxonomy of the family Filoviridae: Classification, names of taxa and viruses, and virus abbreviations | doi=10.1007/s00705-010-0814-x | journal=Archives of Virology | volume=155 | issue=12 | pages=2083–2103 | pmc=3074192 | year=2010 | pmid=21046175}}</ref> Бұл туыс өкілдері '''эболавирустар''' деп аталады<ref name="KuhnArch" /> және өз геномын бір тізбекті [[Negarnaviricota|теріс мағыналы РНҚ]] түрінде кодтайды.<ref>{{cite journal |last1=Kuhn |first1=JH |last2=Amarasinghe |first2=GK |last3=Basler |first3=CF |last4=Bavari |first4=S |last5=Bukreyev |first5=A |last6=Chandran |first6=K |last7=Crozier |first7=I |last8=Dolnik |first8=O |last9=Dye |first9=JM |last10=Formenty |first10=PBH |last11=Griffiths |first11=A |last12=Hewson |first12=R |last13=Kobinger |author13-link=Gary Kobinger|first13=GP |last14=Leroy |first14=EM |last15=Mühlberger |first15=E |last16=Netesov |first16=SV |last17=Palacios |first17=G |last18=Pályi |first18=B |last19=Pawęska |first19=JT |last20=Smither |first20=SJ |last21=Takada |first21=A |last22=Towner |first22=JS |last23=Wahl |first23=V |last24=ICTV Report |first24=Consortium |title=ICTV Virus Taxonomy Profile: Filoviridae. |journal=The Journal of General Virology |date=June 2019 |volume=100 |issue=6 |pages=911–912 |doi=10.1099/jgv.0.001252 |pmid=31021739|pmc=7011696 |doi-access=free }}</ref> Белгілі алты вирус түрі әрқайсысы алғаш анықталған аймақтың атауымен аталған: ''[[Bundibugyo ebolavirus]]'', ''[[Reston ebolavirus]]'', ''[[Sudan ebolavirus]]'', ''[[Taï Forest ebolavirus]]'' (бұрын ''Côte d'Ivoire ebolavirus''), ''[[Zaire ebolavirus]]'' және ''[[Bombali ebolavirus]]''. Соңғысы ең кейін сипатталған түр болып табылады және [[Сьерра-Леоне]]де анголалық еркінқұйрық жарқанаттардан бөлініп алынған.<ref name=":0">{{cite news | url=https://www.statnews.com/2018/07/27/ebola-virus-discovery/ | title=New Ebola species is reported for first time in a decade | date=27 July 2018 | work=STAT | access-date=28 July 2018 | language=en-US}}</ref> ''Ebolavirus'' туысындағы әрбір түр бір ғана вирусты қамтиды және олардың төртеуі адамдарда Эбола вирусы ауруын (EVD) тудырады. Бұл ауру өлім-жітім деңгейі өте жоғары [[геморрагиялық қызба]]ның бір түрі болып табылады. ''Reston virus'' басқа приматтарда [[Эбола ауруы|Эбола вирусы ауруын]] туғызған.<ref name=Spickler>{{cite web | last1=Spickler | first1=Anna | title=Ebolavirus and Marburgvirus Infections | url=http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/viral_hemorrhagic_fever_filovirus.pdf}}</ref><ref>{{cite web | title=About Ebola Virus Disease | url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/about.html | publisher=[[Centers for Disease Control]] | access-date=18 October 2014}}</ref> ''Zaire ebolavirus'' эболавирустар арасындағы ең жоғары өлім-жітім көрсеткішіне ие және туыстың белгілі алты түрі арасында тіркелген індеттердің ең көп санына жауапты, соның ішінде 1976 жылғы Заир індеті мен ең көп адам өліміне әкелген 2014 жылғы індет те бар.<ref>{{Cite journal|last1=Kamorudeen|first1=Ramat Toyin|last2=Adedokun|first2=Kamoru Ademola|last3=Olarinmoye|first3=Ayodeji Oluwadare|date=May 2020|title=Ebola outbreak in West Africa, 2014–2016: Epidemic timeline, differential diagnoses, determining factors, and lessons for future response|journal=Journal of Infection and Public Health|volume=13|issue=7|language=en|pages=956–962|doi=10.1016/j.jiph.2020.03.014|pmid=32475805|doi-access=free}}</ref> [[Сурет:Filovirus phylogenetic tree.svg|thumb|Эболавирустар мен марбургвирустарды салыстыратын [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Сандар тармақтардың сенімділік деңгейінің пайыздық көрсеткішін білдіреді.]] Эболавирустар алғаш рет 1976 жылғы маусымда Оңтүстік [[Судан]]да және 1976 жылғы тамызда [[Заир]]де тіркелген Эбола вирусы ауруының індеттерінен кейін сипатталды.<ref>{{Cite web | url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf | title=Ebola haemorrhagic fever in Sudan, 1976 | access-date=2014-10-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141013194802/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf | archive-date=2014-10-13 }}</ref><ref name="ReferenceA">Kalra S., Kelkar D., Galwankar S. C., Papadimos T. J., Stawicki S. P., Arquilla B., Hoey B. A., Sharpe R. P., Sabol D., Jahre J. A. The emergence of Ebola as a global health security threat: From 'lessons learned' to coordinated multilateral containment efforts. J Global Infect Dis [serial online] 2014 [cited 2015 Mar 1]; 6:164–177.</ref> ''Ebolavirus'' атауы 1976 жылғы індет ошағына жақын орналасқан Заирдегі (қазіргі [[Конго Демократиялық Республикасы]]) [[Эбола өзені]]нің атауынан<ref name="ReferenceA"/> және вирустар туысын білдіретін таксономиялық ''-virus'' жұрнағынан құралған.<ref name="KuhnArch"/> Бұл туыс 1998 жылы ''«Ebola-like viruses»'' атауымен енгізілді.<ref> {{Cite book | last1=Netesov|first1=S. V. | last2=Feldmann | first2=H. | last3=Jahrling | first3=P. B. | last4=Klenk | first4=H. D. | last5=Sanchez | first5=A. | chapter=Family Filoviridae | year=2000 | editor-last=van Regenmortel | editor-first=M. H. V. | editor2-last=Fauquet | editor2-first=C. M. | editor3-last=Bishop | editor3-first=D. H. L. | editor4-last=Carstens | editor4-first=E. B. | editor5-last=Estes | editor5-first=M. K. | editor6-last=Lemon | editor6-first=S. M. | editor7-last=Maniloff | editor7-first=J. | editor8-last=Mayo | editor8-first=M. A. | editor9-last=McGeoch | editor9-first=D. J. | editor10-last=Pringle | editor10-first=C. R. | editor11-last=Wickner | editor11-first=R. B. | title=Virus Taxonomy – Seventh Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses | pages=539–548 | publisher=Academic Press | location=San Diego | isbn=978-0-12-370200-5}}</ref><ref>{{cite journal | last1=Pringle | first1=C. R. | s2cid=13229117 | year=1998 | title=Virus taxonomy – San Diego 1998 | journal=Archives of Virology | volume=143 | issue=7 | pages=1449–1459 | pmid=9742051 | doi=10.1007/s007050050389}}</ref> 2002 жылы атауы ''Ebolavirus'' болып өзгертілді,<ref name="Feldmann2005">{{cite book | last1=Feldmann | first1=H. | last2=Geisbert | first2=T. W. | last3=Jahrling|first3=P. B. | last4=Klenk | first4=H.-D. | last5=Netesov | first5=S. V. | last6=Peters | first6=C. J. | last7=Sanchez| first7=A. | last8=Swanepoel | first8=R. | last9=Volchkov | first9=V. E. | chapter=Family Filoviridae | year=2005 | editor-last=Fauquet | editor-first=C. M. | editor2-last=Mayo | editor2-first=M. A. | editor3-last=Maniloff | editor3-first=J. | editor4-last=Desselberger | editor4-first=U.| editor5-last=Ball | editor5-first=L. A. | title=Virus Taxonomy – Eighth Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses | pages=645–653 | publisher=Elsevier/Academic Press | location=San Diego| isbn=978-0-12-370200-5 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Mayo|first1=M. A.|s2cid=43887711|year = 2002|title = ICTV at the Paris ICV: results of the plenary session and the binomial ballot|journal = Archives of Virology|volume = 147|issue = 11|pages = 2254–2260|doi=10.1007/s007050200052|doi-access= free}}</ref> ал 2010 жылы туыс құрамы қайта қаралды.<ref name=KuhnArch/> 2022 жылы туыстың атауы '''''Orthoebolavirus''''' болып өзгертілді.<ref>{{Cite web |title=Taxon Details {{!}} Genus: Orthoebolavirus|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202501564&taxon_name=Orthoebolavirus |access-date=2026-05-25 |website=ictv.global}}</ref> Эболавирустар марбургвирустармен жақын туыстық байланыста. == Құрылымы == ''Ebolavirus'' — ''Mononegavirales'' жасағына жататын жіп тәрізді, қабықшалы вирус. Бұл жасаққа құтыру вирусы мен қызылша вирусы да кіреді.<ref>{{Cite journal |last1=Wan |first1=William |last2=Kolesnikova |first2=Larissa |last3=Clarke |first3=Mairi |last4=Koehler |first4=Alexander |last5=Noda |first5=Takeshi |last6=Becker |first6=Stephan |last7=Briggs |first7=John A. G. |date=2017-11-16 |title=Structure and assembly of the Ebola virus nucleocapsid |journal=Nature |volume=551 |issue=7680 |pages=394–397 |doi=10.1038/nature24490 |issn=1476-4687 |pmc=5714281 |pmid=29144446|bibcode=2017Natur.551..394W }}</ref> ''Mononegavirales'' жасағы сегменттелмеген, бір тізбекті теріс мағыналы РНҚ-геномымен (−ssRNA) және оны қоршап тұратын спиральді нуклеокапсидімен сипатталады.<ref>{{Cite journal |last1=Dong |first1=Shishang |last2=Yang |first2=Peng |last3=Li |first3=Guobang |last4=Liu |first4=Baocheng |last5=Wang |first5=Wenming |last6=Liu |first6=Xiang |last7=Xia |first7=Boran |last8=Yang |first8=Cheng |last9=Lou |first9=Zhiyong |last10=Guo |first10=Yu |last11=Rao |first11=Zihe |date=May 2015 |title=Insight into the Ebola virus nucleocapsid assembly mechanism: crystal structure of Ebola virus nucleoprotein core domain at 1.8 Å resolution |journal=Protein & Cell |volume=6 |issue=5 |pages=351–362 |doi=10.1007/s13238-015-0163-3 |issn=1674-800X |pmc=4417675 |pmid=25910597}}</ref> Филовирустар жеті түрлі ақуызды кодтайды: NP (нуклеопротеин), VP35 (полимеразалық кешеннің құрамдас бөлігі), VP40 (матрикстік ақуыз), GP (гликопротеиндік бүртікше), VP30 (транскрипция активаторы), VP24 (екінші матрикстік ақуыз) және L (РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза, RdRp).<ref name=":02">{{Cite journal |last1=Jain |first1=Sahil |last2=Martynova |first2=Ekaterina |last3=Rizvanov |first3=Albert |last4=Khaiboullina |first4=Svetlana |last5=Baranwal |first5=Manoj |date=2021-10-15 |title=Structural and Functional Aspects of Ebola Virus Proteins |journal=Pathogens |volume=10 |issue=10 |page=1330 |doi=10.3390/pathogens10101330 |issn=2076-0817 |pmc=8538763 |pmid=34684279|doi-access=free }}</ref> Осы ақуыздардың ішінде GP мен NP вирустың жасушаға енуі мен репликациясы үшін ерекше маңызды рөл атқарады.<ref name=":02" /> GP — эболавирустар арасындағы патогендік айырмашылықтарға жауап беретін ақуыз.<ref name=":02" /> GP екі гликопротеинді кодтайды, олардың бірі — sGP (еритін гликопротеин), ол Эбола вирусының патогенезінде маңызды рөл атқарады.<ref name=":12">{{Cite journal |last1=de La Vega |first1=Marc-Antoine |last2=Wong |first2=Gary |last3=Kobinger |first3=Gary P. |last4=Qiu |first4=Xiangguo |date=2015-02-01 |title=The Multiple Roles of sGP in Ebola Pathogenesis |journal=Viral Immunology |volume=28 |issue=1 |pages=3–9 |doi=10.1089/vim.2014.0068 |issn=0882-8245 |pmc=4287119 |pmid=25354393}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pallesen |first1=Jesper |last2=Murin |first2=Charles D. |last3=de Val |first3=Natalia |last4=Cottrell |first4=Christopher A. |last5=Hastie |first5=Kathryn M. |last6=Turner |first6=Hannah L. |last7=Fusco |first7=Marnie L. |last8=Flyak |first8=Andrew I. |last9=Zeitlin |first9=Larry |last10=Crowe |first10=James E. |last11=Andersen |first11=Kristian G. |last12=Saphire |first12=Erica Ollmann |last13=Ward |first13=Andrew B. |date=2016-08-08 |title=Structures of Ebola virus GP and sGP in complex with therapeutic antibodies |journal=Nature Microbiology |volume=1 |issue=9 |article-number=16128 |doi=10.1038/nmicrobiol.2016.128 |issn=2058-5276 |pmc=5003320 |pmid=27562261}}</ref> Зерттеулер sGP иесінің иммундық жауабын әлсірете алатынын және соның нәтижесінде EBOV патогендігін күшейтетінін көрсеткен.<ref name=":12" /> NP құрамында филовирустың геномы да, антигеномы да болады.<ref name=":02" /> NP-нің олигомерленуі NC-нің (спиральді нуклеокапсидтің) түзілуіне жауап береді, бұл −ssRNA геномын иесі жасушасының эндонуклеазалары арқылы ыдыраудан және иммундық жауаптан қорғауға мүмкіндік береді.<ref name=":02" /> Сондай-ақ NP вирустың цитоплазмадағы транскрипциясы мен репликациясын жеңілдету үшін иесі жасушасының ақуыздарын тартатыны көрсетілген.<ref name=":02" /> Эболавирустардың өлшемдері түрлеріне қарай өзгереді. Олардың цилиндр тәрізді өзектерінің диаметрі шамамен 50–80 нм, ал ұзындығы 10–14 мкм аралығында болады.<ref>{{cite journal |last1=Hussein |first1=Hassan Abdi |title=Brief review on ebola virus disease and one health approach |journal=Heliyon |date=August 2023 |volume=9 |issue=8 |article-number=e19036 |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e19036 |pmid=37600424 |pmc=10432691 |bibcode=2023Heliy...919036H |doi-access=free }}</ref> Эболавирустың бүртікшелері вирион бетінен шамамен 10 нм-ге шығып тұрады және бір-бірінен шамамен 10 нм қашықтықта орналасады.<ref>{{cite journal |last1=Noda |first1=T |last2=Sagara |first2=H |last3=Suzuki |first3=E |last4=Takada |first4=A |last5=Kida |first5=H |last6=Kawaoka |first6=Y |title=Ebola virus VP40 drives the formation of virus-like filamentous particles along with GP. |journal=Journal of Virology |date=May 2002 |volume=76 |issue=10 |pages=4855–65 |doi=10.1128/jvi.76.10.4855-4865.2002 |pmid=11967302|pmc=136157 }}</ref> == Иелері == Зерттеушілер жемісқоректі жарқанаттардың үш түрінен Эбола вирусымен жұқтыру белгілерін анықтаған. Бұл жарқанаттарда аурудың ешқандай симптомдары байқалмаған, сондықтан олар ''Ebolavirus'' туысының негізгі табиғи резервуарлары болуы мүмкін деп есептеледі. Сонымен қатар басқа резервуарлар мен тасымалдаушылардың да болуы ықтимал.<ref>{{Cite journal |last1=Caron |first1=Alexandre |last2=Bourgarel |first2=Mathieu |last3=Cappelle |first3=Julien |last4=Liégeois |first4=Florian |last5=De Nys |first5=Hélène M. |last6=Roger |first6=François |date=2018 |title=Ebola Virus Maintenance: If Not (Only) Bats, What Else? |journal=Viruses |language=en |volume=10 |issue=10 |page=549 |doi=10.3390/v10100549 |pmid=30304789 |pmc=6213544 |issn=1999-4915|doi-access=free }}</ref> Індеттер арасындағы кезеңде вирустың қай жерде сақталатынын және оның түрлер арасында қалай берілетінін түсіну адамдарды және басқа приматтарды бұл вирустан қорғауға көмектеседі.<ref>{{Cite journal |last1=de La Vega |first1=Marc-Antoine |last2=Wong |first2=Gary |last3=Kobinger |first3=Gary P. |last4=Qiu |first4=Xiangguo |date=2015-02-01 |title=The Multiple Roles of sGP in Ebola Pathogenesis |journal=Viral Immunology |volume=28 |issue=1 |pages=3–9 |doi=10.1089/vim.2014.0068 |issn=0882-8245 |pmc=4287119 |pmid=25354393}}</ref> Зерттеушілер жарқанаттардың үш түрінен — Франке иықтаңбалы жемісқоректі жарқанатынан (''[[Epomops franqueti]]''), балғабасты жарқанаттан (''[[Hypsignathus monstrosus]]'') және кіші алқалы жемісқоректі жарқанаттан (''[[Myonycteris torquata]]'') — Эбола вирусының генетикалық материалының, яғни РНҚ тізбектерінің бар екенін немесе осы ауруға қарсы иммундық жауап белгілерін анықтады. Алайда бұл жарқанаттардың өздерінде ауру симптомдары байқалмаған.<ref>{{Cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1130_051130_ebolabathost.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060103175526/http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1130_051130_ebolabathost.html|url-status=dead|archive-date=January 3, 2006|title=Fruit Bats Likely Hosts of Deadly Ebola Virus|website=news.nationalgeographic.com|access-date=2017-05-14}}</ref> [[Bombali ebolavirus]] (BOMV) [[Сьерра-Леоне]]де кіші еркінқұйрық жарқанаттан (''[[Chaerephon pumilus]]'') және анголалық еркінқұйрық жарқанаттан (''[[Mops condylurus]]'') бөлініп алынған.<ref name=":0" /> == Ену жолы == Вирус пайдаланатын ену жолы оның тіршілік цикліндегі негізгі кезеңдердің бірі болып табылады. Эболавирус үшін бірнеше ену жолдары ұсынылған, соның ішінде фагоцитоз, сондай-ақ клатрин арқылы және кавеолин арқылы жүретін эндоцитоз механизмдері бар. Алайда Nanbo және әріптестері (2010) мен Saeed және әріптестері (2010) жүргізген тәуелсіз зерттеулер бұл жолдардың ешқайсысы іс жүзінде пайдаланылмайтынын дәлелдеді.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos">{{cite journal |last1=Nanbo |first1=Asuka |last2=Masaki |first2=Imai |last3=Shinji |first3=Watanabe |last4=Noda |first4=Takeshi |last5=Takahash |first5=Kei |last6=Neuman |first6=Gabriele |last7=Halfmann |first7=Peter |last8=Kawaoka |first8=Yoshihiro |title=Ebolavirus Is Internalized into Host Cells via Macropinocytosis in a Viral Glycoprotein-Dependent Manner |journal=PLOS Pathogens |date=23 September 2010|volume=6|issue=9 |article-number=e1001121 |doi=10.1371/journal.ppat.1001121|pmid=20886108 |pmc=2944813 |doi-access=free }}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last1=Saeed|first1=Mohammad F.|last2=Kolokoltsov|first2=Andrey A.|last3=Albrecht|first3=Thomas|last4=Davey|first4=Robert A.|date=2010-09-16|title=Cellular entry of ebola virus involves uptake by a macropinocytosis-like mechanism and subsequent trafficking through early and late endosomes|journal=PLOS Pathogens|volume=6|issue=9|article-number=e1001110|doi=10.1371/journal.ppat.1001110|issn=1553-7374|pmc=2940741|pmid=20862315 |doi-access=free }}</ref> Олар ''Ebolavirus-тың'' иесі жасушаларына ену үшін [[Жұту|макропиноцитозды]] пайдаланатынын анықтады.<ref>{{Cite journal |last1=Yu |first1=Dong-Shan |last2=Weng |first2=Tian-Hao |last3=Wu |first3=Xiao-Xin |last4=Wang |first4=Frederick X.C. |last5=Lu |first5=Xiang-Yun |last6=Wu |first6=Hai-Bo |last7=Wu |first7=Nan-Ping |last8=Li |first8=Lan-Juan |last9=Yao |first9=Hang-Ping |date=2017-06-15 |title=The lifecycle of the Ebola virus in host cells |journal=Oncotarget |volume=8 |issue=33 |pages=55750–55759 |doi=10.18632/oncotarget.18498 |issn=1949-2553 |pmc=5589696 |pmid=28903457}}</ref> Макропиноцитоздың индукциялануы макропиноцитозға тән эндосомалардың — макропиносомалардың түзілуіне әкеледі. Бұл құрылымдар Эбола вириондарын орналастыруға жеткілікті үлкен болады. Бұл жаңалық ''Ebolavirus-тың'' жаңадан түзілген макропиносомалармен байланысатын шеткері мембраналық ақуыздардың ірі тұқымдасына жататын сұрыптаушы нексин 5-пен (SNX5) бірге локализацияланатыны арқылы дәлелденді.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos"/> Сонымен қатар макропиноцитоз жолын бұғаттау ''Ebolavirus-тың'' жасушаларға енуін тоқтататыны көрсетілді. Зерттеуде макропиноцитозға тән төрт түрлі тежегіш сыналды: цитохалазин D — деполимеризациялаушы агент, вортманнин және LY-294002 — екеуі де PI3K тежегіштері, сондай-ақ EIPA (5-(N-ethyl-N-isopropyl) amiloride) — пиноцитозға тән Na⁺/H⁺ алмастырғышының тежегіші.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos" /><ref name=":1" /> Одан кейін жасуша ішіне енген EBOV бөлшектері кеш эндосомаларға тасымалданады және сол жерде олардың Rab7 ГТФазасымен ({{lang-en|GTPase Rab7}}) бірге локализацияланатыны байқалады; Rab7 кеш эндосомалардың маркері болып табылады.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos"/> Сонымен қатар Rab5 және Rab7 ГТФазаларының мутациялары вирустың жасушаға енуін тежейтіні анықталған.<ref name=":1" /> Кеш эндосомаларға жеткеннен кейін Эбола вирусы жасушаішілік Ниманн–Пик C1 рецепторымен (Niemann–Pick C1, NPC1) байланысады,<ref>{{Cite journal|last1=Carette|first1=Jan E.|last2=Raaben|first2=Matthijs|last3=Wong|first3=Anthony C.|last4=Herbert|first4=Andrew S.|last5=Obernosterer|first5=Gregor|last6=Mulherkar|first6=Nirupama|last7=Kuehne|first7=Ana I.|last8=Kranzusch|first8=Philip J.|last9=Griffin|first9=April M.|last10=Ruthel|first10=Gordon|last11=Dal Cin|first11=Paola|date=2011-08-24|title=Ebola virus entry requires the cholesterol transporter Niemann-Pick C1|journal=Nature|volume=477|issue=7364|pages=340–343|doi=10.1038/nature10348|issn=1476-4687|pmc=3175325|pmid=21866103|bibcode=2011Natur.477..340C}}</ref> содан соң вирустық мембрана эндосомалық мембранамен қосылады. Нәтижесінде вирус өз геномын цитоплазмаға босатып шығара алады.<ref>{{Cite journal|last1=Das|first1=Dibyendu Kumar|last2=Bulow|first2=Uriel|last3=Diehl|first3=William E.|last4=Durham|first4=Natasha D.|last5=Senjobe|first5=Fernando|last6=Chandran|first6=Kartik|last7=Luban|first7=Jeremy|last8=Munro|first8=James B.|date=2020-02-10|title=Conformational changes in the Ebola virus membrane fusion machine induced by pH, Ca2+, and receptor binding|journal=PLOS Biology|language=en|volume=18|issue=2|article-number=e3000626|doi=10.1371/journal.pbio.3000626|issn=1545-7885|pmc=7034923|pmid=32040508 |doi-access=free }}</ref> == Емі == Эболаға қарсы қолжетімді емдеу әдістерінің аз болуының негізгі себептерінің бірі — бұл вирустың аса қауіптілігі және өлім-жітім деңгейінің 90%-ға дейін жетуі.<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Yamaoka |first1=Satoko |last2=Ebihara |first2=Hideki |title=Pathogenicity and Virulence of Ebolaviruses with Species- and Variant-specificity |journal=Virulence |year=2021 |volume=12 |issue=1 |pages=885–901 |doi=10.1080/21505594.2021.1898169 |issn=2150-5594 |pmc=7993122 |pmid=33734027}}</ref> Онымен жұмыс істеу тек өте қатаң талаптары бар 4-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік зертханаларында (BSL-4) ғана мүмкін. Эболаны кеңірек зерттеу үшін 2-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік зертханаларында (BSL-2) нақты жұқпалы вирустың орнына оны алмастыратын жүйелер қолданылады. Ғалымдар иесі жасушасына ену үшін пайдаланылатын беткі гликопротеині бірдей болатын псевдотиптерді пайдаланады. Сонымен қатар зерттеулерде алмастырушы жүйе ретінде жұқпалы емес Эбола тәрізді бөлшектер де қолданылады.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Salata |first1=Cristiano |last2=Calistri |first2=Arianna |last3=Alvisi |first3=Gualtiero |last4=Celestino |first4=Michele |last5=Parolin |first5=Cristina |last6=Palù |first6=Giorgio |date=March 2019 |title=Ebola Virus Entry: From Molecular Characterization to Drug Discovery |journal=Viruses |language=en |volume=11 |issue=3 |page=274 |doi=10.3390/v11030274 |pmid=30893774 |pmc=6466262 |issn=1999-4915|doi-access=free }}</ref> Эболаға қарсы вакцина іздеу жұмыстары вирус алғаш рет 1976 жылы анықталғаннан кейін бірден басталды.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Feldmann |first1=Heinz |last2=Jones |first2=Steven |last3=Klenk |first3=Hans-Dieter |last4=Schnittler |first4=Hans-Joachim |date=August 2003 |title=Ebola virus: from discovery to vaccine |journal=Nature Reviews Immunology |language=en |volume=3 |issue=8 |pages=677–685 |doi=10.1038/nri1154 |pmid=12974482 |s2cid=27486878 |issn=1474-1741|doi-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) мақұлдаған тек екі дәрілік препарат бар. 2020 жылғы қазанда Immazeb ресми түрде мақұлданды, ал 2020 жылғы желтоқсанда Ebanga да ресми мақұлдау алды. Бұл екі емдеу әдісінің айырмашылығы — Immazeb үш [[Моноклональды антиденелер|моноклоналды антиденені]] қолданса, Ebanga бір ғана моноклоналды антиденеге негізделген. Екі препарат та вирустың жаңа иесі жасушасына енуі мен көбеюіне жол бермеу үшін оның гликопротеиніне шабуыл жасауға бағытталған. Осы екі препараттан бөлек, құсу, қызба, диарея және ауырсыну сияқты Эбола туындататын белгілерді бақылауға бағытталған жалпы демеуші емдеу шаралары да қолданылады.<ref name=":6">{{Cite web |date=2021-02-26 |title=Treatment {{!}} Ebola (Ebola Virus Disease) {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/treatment/index.html |access-date=2022-10-18 |website=www.cdc.gov |language=en-us}}</ref> == Таксономиялық ескертпелер == Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитеттің (ICTV) таксон атауларын беру ережелеріне сәйкес, ''Ebolavirus'' туысының атауы әрдайым бас әріппен жазылады, курсивпен беріледі, ешқашан қысқартылмайды және оның алдында «туыс» сөзі көрсетілуі тиіс. Ал оның өкілдерінің атаулары (эболавирустар) кіші әріптермен жазылады, курсивпен берілмейді және [[артикль]]дерсіз қолданылады.<ref name=KuhnArch/> == Туысқа енгізу критерийлері == ''[[Filoviridae]]'' тұқымдасына жататын вирус келесі белгілерге ие болған жағдайда ''Ebolavirus'' туысының мүшесі болып саналады:<ref name=KuhnArch/> * оның геномында бірнеше геннің қабаттасуы болады; * оның төртінші гені (GP) котранскрипциялық редакциялау арқылы ssGP мен GP1,2 ақуыздарын, ал протеолиздік ыдырау арқылы sGP мен Δ-пептидті түзе отырып, төрт ақуызды (sGP, ssGP, Δ-пептид және GP1,2) кодтайды; * оның вириондарының ең жоғары жұқпалылығы ұзындығы шамамен 805 нм болатын бөлшектермен байланысты; * оның геномы нуклеотидтік деңгейде [[Марбург вирусы]]ның геномынан кемінде 50%-ға ерекшеленеді және [[Zaire ebolavirus]] геномынан 50%-дан аз айырмашылыққа ие болады; * оның вириондары марбургвирустардың вириондарымен антигендік айқаспалы реактивтілікті іс жүзінде көрсетпейді. == Жіктелуі == [[Сурет:Ebola virus virion.jpg|thumb|Эбола вирусы вирионының электрондық микрофотосуреті (жалған түспен боялған)]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Биологиялық қарулар]] [[Санат:Тропиктік аурулар]] [[Санат:Жануарлардың вирустық аурулары]] [[Санат:Зооноздық вирустық аурулар]] 3n2wlv9qyqb5ouv3537oprfzyhzbon4 3614114 3614113 2026-06-06T12:26:28Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3614114 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Ebolavirus | суреті = Ijms-20-04657-g004.webp | сурет сипаттамасы = Эболавирустың құрылымы мен геномы | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = Monjiviricetes | жасақ = Mononegavirales | тұқымдас = Filoviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Ebolavirus | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = * ''[[Bombali ebolavirus]] (BOMV)'' * ''[[Bundibugyo ebolavirus]] (BDBV)'' * ''[[Reston ebolavirus]] (RESTV)'' * ''[[Sudan ebolavirus]] (SUDV)'' * ''[[Taï Forest ebolavirus]] (TAFV)'' * ''[[Zaire ebolavirus]] (EBOV)'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Ebolavirus''' — ''[[Filoviridae]]'' (жіп тәрізді вирустар) тұқымдасына және ''[[Mononegavirales]]'' жасағына жататын вирусологиялық таксон.<ref name="KuhnArch">{{Cite journal | last1=Kuhn | first1=J. H. | last2=Becker | first2=S. | last3=Ebihara | first3=H. | last4=Geisbert | first4=T. W. | last5=Johnson | first5=K. M. | last6=Kawaoka | first6=Y. | last7=Lipkin | first7=W. I. | last8=Negredo | first8=A. I. | last9=Netesov | first9=S. V. | last10=Nichol | first10=S. T. | last11=Palacios | first11=G. | last12=Peters | first12=C. J. | last13=Tenorio | first13=A. | last14=Volchkov | first14=V. E. | last15=Jahrling | first15=P. B. | title=Proposal for a revised taxonomy of the family Filoviridae: Classification, names of taxa and viruses, and virus abbreviations | doi=10.1007/s00705-010-0814-x | journal=Archives of Virology | volume=155 | issue=12 | pages=2083–2103 | pmc=3074192 | year=2010 | pmid=21046175}}</ref> Бұл туыс өкілдері '''эболавирустар''' деп аталады<ref name="KuhnArch" /> және өз геномын бір тізбекті [[Negarnaviricota|теріс мағыналы РНҚ]] түрінде кодтайды.<ref>{{cite journal |last1=Kuhn |first1=JH |last2=Amarasinghe |first2=GK |last3=Basler |first3=CF |last4=Bavari |first4=S |last5=Bukreyev |first5=A |last6=Chandran |first6=K |last7=Crozier |first7=I |last8=Dolnik |first8=O |last9=Dye |first9=JM |last10=Formenty |first10=PBH |last11=Griffiths |first11=A |last12=Hewson |first12=R |last13=Kobinger |author13-link=Gary Kobinger|first13=GP |last14=Leroy |first14=EM |last15=Mühlberger |first15=E |last16=Netesov |first16=SV |last17=Palacios |first17=G |last18=Pályi |first18=B |last19=Pawęska |first19=JT |last20=Smither |first20=SJ |last21=Takada |first21=A |last22=Towner |first22=JS |last23=Wahl |first23=V |last24=ICTV Report |first24=Consortium |title=ICTV Virus Taxonomy Profile: Filoviridae. |journal=The Journal of General Virology |date=June 2019 |volume=100 |issue=6 |pages=911–912 |doi=10.1099/jgv.0.001252 |pmid=31021739|pmc=7011696 |doi-access=free }}</ref> Белгілі алты вирус түрі әрқайсысы алғаш анықталған аймақтың атауымен аталған: ''[[Bundibugyo ebolavirus]]'', ''[[Reston ebolavirus]]'', ''[[Sudan ebolavirus]]'', ''[[Taï Forest ebolavirus]]'' (бұрын ''Côte d'Ivoire ebolavirus''), ''[[Zaire ebolavirus]]'' және ''[[Bombali ebolavirus]]''. Соңғысы ең кейін сипатталған түр болып табылады және [[Сьерра-Леоне]]де анголалық еркінқұйрық жарқанаттардан бөлініп алынған.<ref name=":0">{{cite news | url=https://www.statnews.com/2018/07/27/ebola-virus-discovery/ | title=New Ebola species is reported for first time in a decade | date=27 July 2018 | work=STAT | access-date=28 July 2018 | language=en-US}}</ref> ''Ebolavirus'' туысындағы әрбір түр бір ғана вирусты қамтиды және олардың төртеуі адамдарда Эбола вирусы ауруын (EVD) тудырады. Бұл ауру өлім-жітім деңгейі өте жоғары [[геморрагиялық қызба]]ның бір түрі болып табылады. ''Reston virus'' басқа приматтарда [[Эбола ауруы|Эбола вирусы ауруын]] туғызған.<ref name=Spickler>{{cite web | last1=Spickler | first1=Anna | title=Ebolavirus and Marburgvirus Infections | url=http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/viral_hemorrhagic_fever_filovirus.pdf}}</ref><ref>{{cite web | title=About Ebola Virus Disease | url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/about.html | publisher=[[Centers for Disease Control]] | access-date=18 October 2014}}</ref> ''Zaire ebolavirus'' эболавирустар арасындағы ең жоғары өлім-жітім көрсеткішіне ие және туыстың белгілі алты түрі арасында тіркелген індеттердің ең көп санына жауапты, соның ішінде 1976 жылғы Заир індеті мен ең көп адам өліміне әкелген 2014 жылғы індет те бар.<ref>{{Cite journal|last1=Kamorudeen|first1=Ramat Toyin|last2=Adedokun|first2=Kamoru Ademola|last3=Olarinmoye|first3=Ayodeji Oluwadare|date=May 2020|title=Ebola outbreak in West Africa, 2014–2016: Epidemic timeline, differential diagnoses, determining factors, and lessons for future response|journal=Journal of Infection and Public Health|volume=13|issue=7|language=en|pages=956–962|doi=10.1016/j.jiph.2020.03.014|pmid=32475805|doi-access=free}}</ref> [[Сурет:Filovirus phylogenetic tree.svg|thumb|Эболавирустар мен марбургвирустарды салыстыратын [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Сандар тармақтардың сенімділік деңгейінің пайыздық көрсеткішін білдіреді.]] Эболавирустар алғаш рет 1976 жылғы маусымда Оңтүстік [[Судан]]да және 1976 жылғы тамызда [[Заир]]де тіркелген Эбола вирусы ауруының індеттерінен кейін сипатталды.<ref>{{Cite web | url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf | title=Ebola haemorrhagic fever in Sudan, 1976 | access-date=2014-10-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141013194802/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf | archive-date=2014-10-13 }}</ref><ref name="ReferenceA">Kalra S., Kelkar D., Galwankar S. C., Papadimos T. J., Stawicki S. P., Arquilla B., Hoey B. A., Sharpe R. P., Sabol D., Jahre J. A. The emergence of Ebola as a global health security threat: From 'lessons learned' to coordinated multilateral containment efforts. J Global Infect Dis [serial online] 2014 [cited 2015 Mar 1]; 6:164–177.</ref> ''Ebolavirus'' атауы 1976 жылғы індет ошағына жақын орналасқан Заирдегі (қазіргі [[Конго Демократиялық Республикасы]]) [[Эбола өзені]]нің атауынан<ref name="ReferenceA"/> және вирустар туысын білдіретін таксономиялық ''-virus'' жұрнағынан құралған.<ref name="KuhnArch"/> Бұл туыс 1998 жылы ''«Ebola-like viruses»'' атауымен енгізілді.<ref> {{Cite book | last1=Netesov|first1=S. V. | last2=Feldmann | first2=H. | last3=Jahrling | first3=P. B. | last4=Klenk | first4=H. D. | last5=Sanchez | first5=A. | chapter=Family Filoviridae | year=2000 | editor-last=van Regenmortel | editor-first=M. H. V. | editor2-last=Fauquet | editor2-first=C. M. | editor3-last=Bishop | editor3-first=D. H. L. | editor4-last=Carstens | editor4-first=E. B. | editor5-last=Estes | editor5-first=M. K. | editor6-last=Lemon | editor6-first=S. M. | editor7-last=Maniloff | editor7-first=J. | editor8-last=Mayo | editor8-first=M. A. | editor9-last=McGeoch | editor9-first=D. J. | editor10-last=Pringle | editor10-first=C. R. | editor11-last=Wickner | editor11-first=R. B. | title=Virus Taxonomy – Seventh Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses | pages=539–548 | publisher=Academic Press | location=San Diego | isbn=978-0-12-370200-5}}</ref><ref>{{cite journal | last1=Pringle | first1=C. R. | s2cid=13229117 | year=1998 | title=Virus taxonomy – San Diego 1998 | journal=Archives of Virology | volume=143 | issue=7 | pages=1449–1459 | pmid=9742051 | doi=10.1007/s007050050389}}</ref> 2002 жылы атауы ''Ebolavirus'' болып өзгертілді,<ref name="Feldmann2005">{{cite book | last1=Feldmann | first1=H. | last2=Geisbert | first2=T. W. | last3=Jahrling|first3=P. B. | last4=Klenk | first4=H.-D. | last5=Netesov | first5=S. V. | last6=Peters | first6=C. J. | last7=Sanchez| first7=A. | last8=Swanepoel | first8=R. | last9=Volchkov | first9=V. E. | chapter=Family Filoviridae | year=2005 | editor-last=Fauquet | editor-first=C. M. | editor2-last=Mayo | editor2-first=M. A. | editor3-last=Maniloff | editor3-first=J. | editor4-last=Desselberger | editor4-first=U.| editor5-last=Ball | editor5-first=L. A. | title=Virus Taxonomy – Eighth Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses | pages=645–653 | publisher=Elsevier/Academic Press | location=San Diego| isbn=978-0-12-370200-5 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Mayo|first1=M. A.|s2cid=43887711|year = 2002|title = ICTV at the Paris ICV: results of the plenary session and the binomial ballot|journal = Archives of Virology|volume = 147|issue = 11|pages = 2254–2260|doi=10.1007/s007050200052|doi-access= free}}</ref> ал 2010 жылы туыс құрамы қайта қаралды.<ref name=KuhnArch/> 2022 жылы туыстың атауы '''''Orthoebolavirus''''' болып өзгертілді.<ref>{{Cite web |title=Taxon Details {{!}} Genus: Orthoebolavirus|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202501564&taxon_name=Orthoebolavirus |access-date=2026-05-25 |website=ictv.global}}</ref> Эболавирустар марбургвирустармен жақын туыстық байланыста. == Құрылымы == ''Ebolavirus'' — ''Mononegavirales'' жасағына жататын жіп тәрізді, қабықшалы вирус. Бұл жасаққа құтыру вирусы мен қызылша вирусы да кіреді.<ref>{{Cite journal |last1=Wan |first1=William |last2=Kolesnikova |first2=Larissa |last3=Clarke |first3=Mairi |last4=Koehler |first4=Alexander |last5=Noda |first5=Takeshi |last6=Becker |first6=Stephan |last7=Briggs |first7=John A. G. |date=2017-11-16 |title=Structure and assembly of the Ebola virus nucleocapsid |journal=Nature |volume=551 |issue=7680 |pages=394–397 |doi=10.1038/nature24490 |issn=1476-4687 |pmc=5714281 |pmid=29144446|bibcode=2017Natur.551..394W }}</ref> ''Mononegavirales'' жасағы сегменттелмеген, бір тізбекті теріс мағыналы РНҚ-геномымен (−ssRNA) және оны қоршап тұратын спиральді нуклеокапсидімен сипатталады.<ref>{{Cite journal |last1=Dong |first1=Shishang |last2=Yang |first2=Peng |last3=Li |first3=Guobang |last4=Liu |first4=Baocheng |last5=Wang |first5=Wenming |last6=Liu |first6=Xiang |last7=Xia |first7=Boran |last8=Yang |first8=Cheng |last9=Lou |first9=Zhiyong |last10=Guo |first10=Yu |last11=Rao |first11=Zihe |date=May 2015 |title=Insight into the Ebola virus nucleocapsid assembly mechanism: crystal structure of Ebola virus nucleoprotein core domain at 1.8 Å resolution |journal=Protein & Cell |volume=6 |issue=5 |pages=351–362 |doi=10.1007/s13238-015-0163-3 |issn=1674-800X |pmc=4417675 |pmid=25910597}}</ref> Филовирустар жеті түрлі ақуызды кодтайды: NP (нуклеопротеин), VP35 (полимеразалық кешеннің құрамдас бөлігі), VP40 (матрикстік ақуыз), GP (гликопротеиндік бүртікше), VP30 (транскрипция активаторы), VP24 (екінші матрикстік ақуыз) және L (РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза, RdRp).<ref name=":02">{{Cite journal |last1=Jain |first1=Sahil |last2=Martynova |first2=Ekaterina |last3=Rizvanov |first3=Albert |last4=Khaiboullina |first4=Svetlana |last5=Baranwal |first5=Manoj |date=2021-10-15 |title=Structural and Functional Aspects of Ebola Virus Proteins |journal=Pathogens |volume=10 |issue=10 |page=1330 |doi=10.3390/pathogens10101330 |issn=2076-0817 |pmc=8538763 |pmid=34684279|doi-access=free }}</ref> Осы ақуыздардың ішінде GP мен NP вирустың жасушаға енуі мен репликациясы үшін ерекше маңызды рөл атқарады.<ref name=":02" /> GP — эболавирустар арасындағы патогендік айырмашылықтарға жауап беретін ақуыз.<ref name=":02" /> GP екі гликопротеинді кодтайды, олардың бірі — sGP (еритін гликопротеин), ол Эбола вирусының патогенезінде маңызды рөл атқарады.<ref name=":12">{{Cite journal |last1=de La Vega |first1=Marc-Antoine |last2=Wong |first2=Gary |last3=Kobinger |first3=Gary P. |last4=Qiu |first4=Xiangguo |date=2015-02-01 |title=The Multiple Roles of sGP in Ebola Pathogenesis |journal=Viral Immunology |volume=28 |issue=1 |pages=3–9 |doi=10.1089/vim.2014.0068 |issn=0882-8245 |pmc=4287119 |pmid=25354393}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pallesen |first1=Jesper |last2=Murin |first2=Charles D. |last3=de Val |first3=Natalia |last4=Cottrell |first4=Christopher A. |last5=Hastie |first5=Kathryn M. |last6=Turner |first6=Hannah L. |last7=Fusco |first7=Marnie L. |last8=Flyak |first8=Andrew I. |last9=Zeitlin |first9=Larry |last10=Crowe |first10=James E. |last11=Andersen |first11=Kristian G. |last12=Saphire |first12=Erica Ollmann |last13=Ward |first13=Andrew B. |date=2016-08-08 |title=Structures of Ebola virus GP and sGP in complex with therapeutic antibodies |journal=Nature Microbiology |volume=1 |issue=9 |article-number=16128 |doi=10.1038/nmicrobiol.2016.128 |issn=2058-5276 |pmc=5003320 |pmid=27562261}}</ref> Зерттеулер sGP иесінің иммундық жауабын әлсірете алатынын және соның нәтижесінде EBOV патогендігін күшейтетінін көрсеткен.<ref name=":12" /> NP құрамында филовирустың геномы да, антигеномы да болады.<ref name=":02" /> NP-нің олигомерленуі NC-нің (спиральді нуклеокапсидтің) түзілуіне жауап береді, бұл −ssRNA геномын иесі жасушасының эндонуклеазалары арқылы ыдыраудан және иммундық жауаптан қорғауға мүмкіндік береді.<ref name=":02" /> Сондай-ақ NP вирустың цитоплазмадағы транскрипциясы мен репликациясын жеңілдету үшін иесі жасушасының ақуыздарын тартатыны көрсетілген.<ref name=":02" /> Эболавирустардың өлшемдері түрлеріне қарай өзгереді. Олардың цилиндр тәрізді өзектерінің диаметрі шамамен 50–80 нм, ал ұзындығы 10–14 мкм аралығында болады.<ref>{{cite journal |last1=Hussein |first1=Hassan Abdi |title=Brief review on ebola virus disease and one health approach |journal=Heliyon |date=August 2023 |volume=9 |issue=8 |article-number=e19036 |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e19036 |pmid=37600424 |pmc=10432691 |bibcode=2023Heliy...919036H |doi-access=free }}</ref> Эболавирустың бүртікшелері вирион бетінен шамамен 10 нм-ге шығып тұрады және бір-бірінен шамамен 10 нм қашықтықта орналасады.<ref>{{cite journal |last1=Noda |first1=T |last2=Sagara |first2=H |last3=Suzuki |first3=E |last4=Takada |first4=A |last5=Kida |first5=H |last6=Kawaoka |first6=Y |title=Ebola virus VP40 drives the formation of virus-like filamentous particles along with GP. |journal=Journal of Virology |date=May 2002 |volume=76 |issue=10 |pages=4855–65 |doi=10.1128/jvi.76.10.4855-4865.2002 |pmid=11967302|pmc=136157 }}</ref> == Иелері == Зерттеушілер жемісқоректі жарқанаттардың үш түрінен Эбола вирусымен жұқтыру белгілерін анықтаған. Бұл жарқанаттарда аурудың ешқандай симптомдары байқалмаған, сондықтан олар ''Ebolavirus'' туысының негізгі табиғи резервуарлары болуы мүмкін деп есептеледі. Сонымен қатар басқа резервуарлар мен тасымалдаушылардың да болуы ықтимал.<ref>{{Cite journal |last1=Caron |first1=Alexandre |last2=Bourgarel |first2=Mathieu |last3=Cappelle |first3=Julien |last4=Liégeois |first4=Florian |last5=De Nys |first5=Hélène M. |last6=Roger |first6=François |date=2018 |title=Ebola Virus Maintenance: If Not (Only) Bats, What Else? |journal=Viruses |language=en |volume=10 |issue=10 |page=549 |doi=10.3390/v10100549 |pmid=30304789 |pmc=6213544 |issn=1999-4915|doi-access=free }}</ref> Індеттер арасындағы кезеңде вирустың қай жерде сақталатынын және оның түрлер арасында қалай берілетінін түсіну адамдарды және басқа приматтарды бұл вирустан қорғауға көмектеседі.<ref>{{Cite journal |last1=de La Vega |first1=Marc-Antoine |last2=Wong |first2=Gary |last3=Kobinger |first3=Gary P. |last4=Qiu |first4=Xiangguo |date=2015-02-01 |title=The Multiple Roles of sGP in Ebola Pathogenesis |journal=Viral Immunology |volume=28 |issue=1 |pages=3–9 |doi=10.1089/vim.2014.0068 |issn=0882-8245 |pmc=4287119 |pmid=25354393}}</ref> Зерттеушілер жарқанаттардың үш түрінен — Франке иықтаңбалы жемісқоректі жарқанатынан (''[[Epomops franqueti]]''), балғабасты жарқанаттан (''[[Hypsignathus monstrosus]]'') және кіші алқалы жемісқоректі жарқанаттан (''[[Myonycteris torquata]]'') — Эбола вирусының генетикалық материалының, яғни РНҚ тізбектерінің бар екенін немесе осы ауруға қарсы иммундық жауап белгілерін анықтады. Алайда бұл жарқанаттардың өздерінде ауру симптомдары байқалмаған.<ref>{{Cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1130_051130_ebolabathost.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060103175526/http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1130_051130_ebolabathost.html|url-status=dead|archive-date=January 3, 2006|title=Fruit Bats Likely Hosts of Deadly Ebola Virus|website=news.nationalgeographic.com|access-date=2017-05-14}}</ref> [[Bombali ebolavirus]] (BOMV) [[Сьерра-Леоне]]де кіші еркінқұйрық жарқанаттан (''[[Chaerephon pumilus]]'') және анголалық еркінқұйрық жарқанаттан (''[[Mops condylurus]]'') бөлініп алынған.<ref name=":0" /> == Ену жолы == Вирус пайдаланатын ену жолы оның тіршілік цикліндегі негізгі кезеңдердің бірі болып табылады. Эболавирус үшін бірнеше ену жолдары ұсынылған, соның ішінде фагоцитоз, сондай-ақ клатрин арқылы және кавеолин арқылы жүретін эндоцитоз механизмдері бар. Алайда Nanbo және әріптестері (2010) мен Saeed және әріптестері (2010) жүргізген тәуелсіз зерттеулер бұл жолдардың ешқайсысы іс жүзінде пайдаланылмайтынын дәлелдеді.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos">{{cite journal |last1=Nanbo |first1=Asuka |last2=Masaki |first2=Imai |last3=Shinji |first3=Watanabe |last4=Noda |first4=Takeshi |last5=Takahash |first5=Kei |last6=Neuman |first6=Gabriele |last7=Halfmann |first7=Peter |last8=Kawaoka |first8=Yoshihiro |title=Ebolavirus Is Internalized into Host Cells via Macropinocytosis in a Viral Glycoprotein-Dependent Manner |journal=PLOS Pathogens |date=23 September 2010|volume=6|issue=9 |article-number=e1001121 |doi=10.1371/journal.ppat.1001121|pmid=20886108 |pmc=2944813 |doi-access=free }}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last1=Saeed|first1=Mohammad F.|last2=Kolokoltsov|first2=Andrey A.|last3=Albrecht|first3=Thomas|last4=Davey|first4=Robert A.|date=2010-09-16|title=Cellular entry of ebola virus involves uptake by a macropinocytosis-like mechanism and subsequent trafficking through early and late endosomes|journal=PLOS Pathogens|volume=6|issue=9|article-number=e1001110|doi=10.1371/journal.ppat.1001110|issn=1553-7374|pmc=2940741|pmid=20862315 |doi-access=free }}</ref> Олар ''Ebolavirus-тың'' иесі жасушаларына ену үшін [[Жұту|макропиноцитозды]] пайдаланатынын анықтады.<ref>{{Cite journal |last1=Yu |first1=Dong-Shan |last2=Weng |first2=Tian-Hao |last3=Wu |first3=Xiao-Xin |last4=Wang |first4=Frederick X.C. |last5=Lu |first5=Xiang-Yun |last6=Wu |first6=Hai-Bo |last7=Wu |first7=Nan-Ping |last8=Li |first8=Lan-Juan |last9=Yao |first9=Hang-Ping |date=2017-06-15 |title=The lifecycle of the Ebola virus in host cells |journal=Oncotarget |volume=8 |issue=33 |pages=55750–55759 |doi=10.18632/oncotarget.18498 |issn=1949-2553 |pmc=5589696 |pmid=28903457}}</ref> Макропиноцитоздың индукциялануы макропиноцитозға тән эндосомалардың — макропиносомалардың түзілуіне әкеледі. Бұл құрылымдар Эбола вириондарын орналастыруға жеткілікті үлкен болады. Бұл жаңалық ''Ebolavirus-тың'' жаңадан түзілген макропиносомалармен байланысатын шеткері мембраналық ақуыздардың ірі тұқымдасына жататын сұрыптаушы нексин 5-пен (SNX5) бірге локализацияланатыны арқылы дәлелденді.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos"/> Сонымен қатар макропиноцитоз жолын бұғаттау ''Ebolavirus-тың'' жасушаларға енуін тоқтататыны көрсетілді. Зерттеуде макропиноцитозға тән төрт түрлі тежегіш сыналды: цитохалазин D — деполимеризациялаушы агент, вортманнин және LY-294002 — екеуі де PI3K тежегіштері, сондай-ақ EIPA (5-(N-ethyl-N-isopropyl) amiloride) — пиноцитозға тән Na⁺/H⁺ алмастырғышының тежегіші.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos" /><ref name=":1" /> Одан кейін жасуша ішіне енген EBOV бөлшектері кеш эндосомаларға тасымалданады және сол жерде олардың Rab7 ГТФазасымен ({{lang-en|GTPase Rab7}}) бірге локализацияланатыны байқалады; Rab7 кеш эндосомалардың маркері болып табылады.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos"/> Сонымен қатар Rab5 және Rab7 ГТФазаларының мутациялары вирустың жасушаға енуін тежейтіні анықталған.<ref name=":1" /> Кеш эндосомаларға жеткеннен кейін Эбола вирусы жасушаішілік Ниманн–Пик C1 рецепторымен (Niemann–Pick C1, NPC1) байланысады,<ref>{{Cite journal|last1=Carette|first1=Jan E.|last2=Raaben|first2=Matthijs|last3=Wong|first3=Anthony C.|last4=Herbert|first4=Andrew S.|last5=Obernosterer|first5=Gregor|last6=Mulherkar|first6=Nirupama|last7=Kuehne|first7=Ana I.|last8=Kranzusch|first8=Philip J.|last9=Griffin|first9=April M.|last10=Ruthel|first10=Gordon|last11=Dal Cin|first11=Paola|date=2011-08-24|title=Ebola virus entry requires the cholesterol transporter Niemann-Pick C1|journal=Nature|volume=477|issue=7364|pages=340–343|doi=10.1038/nature10348|issn=1476-4687|pmc=3175325|pmid=21866103|bibcode=2011Natur.477..340C}}</ref> содан соң вирустық мембрана эндосомалық мембранамен қосылады. Нәтижесінде вирус өз геномын цитоплазмаға босатып шығара алады.<ref>{{Cite journal|last1=Das|first1=Dibyendu Kumar|last2=Bulow|first2=Uriel|last3=Diehl|first3=William E.|last4=Durham|first4=Natasha D.|last5=Senjobe|first5=Fernando|last6=Chandran|first6=Kartik|last7=Luban|first7=Jeremy|last8=Munro|first8=James B.|date=2020-02-10|title=Conformational changes in the Ebola virus membrane fusion machine induced by pH, Ca2+, and receptor binding|journal=PLOS Biology|language=en|volume=18|issue=2|article-number=e3000626|doi=10.1371/journal.pbio.3000626|issn=1545-7885|pmc=7034923|pmid=32040508 |doi-access=free }}</ref> == Емі == Эболаға қарсы қолжетімді емдеу әдістерінің аз болуының негізгі себептерінің бірі — бұл вирустың аса қауіптілігі және өлім-жітім деңгейінің 90%-ға дейін жетуі.<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Yamaoka |first1=Satoko |last2=Ebihara |first2=Hideki |title=Pathogenicity and Virulence of Ebolaviruses with Species- and Variant-specificity |journal=Virulence |year=2021 |volume=12 |issue=1 |pages=885–901 |doi=10.1080/21505594.2021.1898169 |issn=2150-5594 |pmc=7993122 |pmid=33734027}}</ref> Онымен жұмыс істеу тек өте қатаң талаптары бар 4-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік зертханаларында (BSL-4) ғана мүмкін. Эболаны кеңірек зерттеу үшін 2-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік зертханаларында (BSL-2) нақты жұқпалы вирустың орнына оны алмастыратын жүйелер қолданылады. Ғалымдар иесі жасушасына ену үшін пайдаланылатын беткі гликопротеині бірдей болатын псевдотиптерді пайдаланады. Сонымен қатар зерттеулерде алмастырушы жүйе ретінде жұқпалы емес Эбола тәрізді бөлшектер де қолданылады.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Salata |first1=Cristiano |last2=Calistri |first2=Arianna |last3=Alvisi |first3=Gualtiero |last4=Celestino |first4=Michele |last5=Parolin |first5=Cristina |last6=Palù |first6=Giorgio |date=March 2019 |title=Ebola Virus Entry: From Molecular Characterization to Drug Discovery |journal=Viruses |language=en |volume=11 |issue=3 |page=274 |doi=10.3390/v11030274 |pmid=30893774 |pmc=6466262 |issn=1999-4915|doi-access=free }}</ref> Эболаға қарсы вакцина іздеу жұмыстары вирус алғаш рет 1976 жылы анықталғаннан кейін бірден басталды.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Feldmann |first1=Heinz |last2=Jones |first2=Steven |last3=Klenk |first3=Hans-Dieter |last4=Schnittler |first4=Hans-Joachim |date=August 2003 |title=Ebola virus: from discovery to vaccine |journal=Nature Reviews Immunology |language=en |volume=3 |issue=8 |pages=677–685 |doi=10.1038/nri1154 |pmid=12974482 |s2cid=27486878 |issn=1474-1741|doi-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) мақұлдаған тек екі дәрілік препарат бар. 2020 жылғы қазанда Immazeb ресми түрде мақұлданды, ал 2020 жылғы желтоқсанда Ebanga да ресми мақұлдау алды. Бұл екі емдеу әдісінің айырмашылығы — Immazeb үш [[Моноклональды антиденелер|моноклоналды антиденені]] қолданса, Ebanga бір ғана моноклоналды антиденеге негізделген. Екі препарат та вирустың жаңа иесі жасушасына енуі мен көбеюіне жол бермеу үшін оның гликопротеиніне шабуыл жасауға бағытталған. Осы екі препараттан бөлек, құсу, қызба, диарея және ауырсыну сияқты Эбола туындататын белгілерді бақылауға бағытталған жалпы демеуші емдеу шаралары да қолданылады.<ref name=":6">{{Cite web |date=2021-02-26 |title=Treatment {{!}} Ebola (Ebola Virus Disease) {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/treatment/index.html |access-date=2022-10-18 |website=www.cdc.gov |language=en-us}}</ref> == Таксономиялық ескертпелер == Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитеттің (ICTV) таксон атауларын беру ережелеріне сәйкес, ''Ebolavirus'' туысының атауы әрдайым бас әріппен жазылады, курсивпен беріледі, ешқашан қысқартылмайды және оның алдында «туыс» сөзі көрсетілуі тиіс. Ал оның өкілдерінің атаулары (эболавирустар) кіші әріптермен жазылады, курсивпен берілмейді және [[артикль]]дерсіз қолданылады.<ref name=KuhnArch/> == Туысқа енгізу критерийлері == ''[[Filoviridae]]'' тұқымдасына жататын вирус келесі белгілерге ие болған жағдайда ''Ebolavirus'' туысының мүшесі болып саналады:<ref name=KuhnArch/> * оның геномында бірнеше геннің қабаттасуы болады; * оның төртінші гені (GP) котранскрипциялық редакциялау арқылы ssGP мен GP1,2 ақуыздарын, ал протеолиздік ыдырау арқылы sGP мен Δ-пептидті түзе отырып, төрт ақуызды (sGP, ssGP, Δ-пептид және GP1,2) кодтайды; * оның вириондарының ең жоғары жұқпалылығы ұзындығы шамамен 805 нм болатын бөлшектермен байланысты; * оның геномы нуклеотидтік деңгейде [[Марбург вирусы]]ның геномынан кемінде 50%-ға ерекшеленеді және [[Zaire ebolavirus]] геномынан 50%-дан аз айырмашылыққа ие болады; * оның вириондары марбургвирустардың вириондарымен антигендік айқаспалы реактивтілікті іс жүзінде көрсетпейді. == Жіктелуі == [[Сурет:Ebola virus virion.jpg|thumb|Эбола вирусы вирионының электрондық микрофотосуреті (жалған түспен боялған)]] [[Сурет:Ebola Virus Particles (44771923695).jpg|thumb|Жұқтырылған VERO E6 жасушаларының (қызғылт сары түспен көрсетілген) бетіне бекінген және олардан бүршіктеніп шыққан Эбола вирусы бөлшектерінің (жасыл түспен көрсетілген) түстендірілген сканерлеуші электрондық микрофотосуреті]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Биологиялық қарулар]] [[Санат:Тропиктік аурулар]] [[Санат:Жануарлардың вирустық аурулары]] [[Санат:Зооноздық вирустық аурулар]] ldxs5h2pid5zj9dw0dtho54mvwbprqc 3614115 3614114 2026-06-06T12:27:06Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3614115 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Ebolavirus | суреті = Ijms-20-04657-g004.webp | сурет сипаттамасы = Эболавирустың құрылымы мен геномы | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = Monjiviricetes | жасақ = Mononegavirales | тұқымдас = Filoviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Ebolavirus | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = * ''[[Bombali ebolavirus]] (BOMV)'' * ''[[Bundibugyo ebolavirus]] (BDBV)'' * ''[[Reston ebolavirus]] (RESTV)'' * ''[[Sudan ebolavirus]] (SUDV)'' * ''[[Taï Forest ebolavirus]] (TAFV)'' * ''[[Zaire ebolavirus]] (EBOV)'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Ebolavirus''' — ''[[Filoviridae]]'' (жіп тәрізді вирустар) тұқымдасына және ''[[Mononegavirales]]'' жасағына жататын вирусологиялық таксон.<ref name="KuhnArch">{{Cite journal | last1=Kuhn | first1=J. H. | last2=Becker | first2=S. | last3=Ebihara | first3=H. | last4=Geisbert | first4=T. W. | last5=Johnson | first5=K. M. | last6=Kawaoka | first6=Y. | last7=Lipkin | first7=W. I. | last8=Negredo | first8=A. I. | last9=Netesov | first9=S. V. | last10=Nichol | first10=S. T. | last11=Palacios | first11=G. | last12=Peters | first12=C. J. | last13=Tenorio | first13=A. | last14=Volchkov | first14=V. E. | last15=Jahrling | first15=P. B. | title=Proposal for a revised taxonomy of the family Filoviridae: Classification, names of taxa and viruses, and virus abbreviations | doi=10.1007/s00705-010-0814-x | journal=Archives of Virology | volume=155 | issue=12 | pages=2083–2103 | pmc=3074192 | year=2010 | pmid=21046175}}</ref> Бұл туыс өкілдері '''эболавирустар''' деп аталады<ref name="KuhnArch" /> және өз геномын бір тізбекті [[Negarnaviricota|теріс мағыналы РНҚ]] түрінде кодтайды.<ref>{{cite journal |last1=Kuhn |first1=JH |last2=Amarasinghe |first2=GK |last3=Basler |first3=CF |last4=Bavari |first4=S |last5=Bukreyev |first5=A |last6=Chandran |first6=K |last7=Crozier |first7=I |last8=Dolnik |first8=O |last9=Dye |first9=JM |last10=Formenty |first10=PBH |last11=Griffiths |first11=A |last12=Hewson |first12=R |last13=Kobinger |author13-link=Gary Kobinger|first13=GP |last14=Leroy |first14=EM |last15=Mühlberger |first15=E |last16=Netesov |first16=SV |last17=Palacios |first17=G |last18=Pályi |first18=B |last19=Pawęska |first19=JT |last20=Smither |first20=SJ |last21=Takada |first21=A |last22=Towner |first22=JS |last23=Wahl |first23=V |last24=ICTV Report |first24=Consortium |title=ICTV Virus Taxonomy Profile: Filoviridae. |journal=The Journal of General Virology |date=June 2019 |volume=100 |issue=6 |pages=911–912 |doi=10.1099/jgv.0.001252 |pmid=31021739|pmc=7011696 |doi-access=free }}</ref> Белгілі алты вирус түрі әрқайсысы алғаш анықталған аймақтың атауымен аталған: ''[[Bundibugyo ebolavirus]]'', ''[[Reston ebolavirus]]'', ''[[Sudan ebolavirus]]'', ''[[Taï Forest ebolavirus]]'' (бұрын ''Côte d'Ivoire ebolavirus''), ''[[Zaire ebolavirus]]'' және ''[[Bombali ebolavirus]]''. Соңғысы ең кейін сипатталған түр болып табылады және [[Сьерра-Леоне]]де анголалық еркінқұйрық жарқанаттардан бөлініп алынған.<ref name=":0">{{cite news | url=https://www.statnews.com/2018/07/27/ebola-virus-discovery/ | title=New Ebola species is reported for first time in a decade | date=27 July 2018 | work=STAT | access-date=28 July 2018 | language=en-US}}</ref> ''Ebolavirus'' туысындағы әрбір түр бір ғана вирусты қамтиды және олардың төртеуі адамдарда Эбола вирусы ауруын (EVD) тудырады. Бұл ауру өлім-жітім деңгейі өте жоғары [[геморрагиялық қызба]]ның бір түрі болып табылады. ''Reston virus'' басқа приматтарда [[Эбола ауруы|Эбола вирусы ауруын]] туғызған.<ref name=Spickler>{{cite web | last1=Spickler | first1=Anna | title=Ebolavirus and Marburgvirus Infections | url=http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/viral_hemorrhagic_fever_filovirus.pdf}}</ref><ref>{{cite web | title=About Ebola Virus Disease | url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/about.html | publisher=[[Centers for Disease Control]] | access-date=18 October 2014}}</ref> ''Zaire ebolavirus'' эболавирустар арасындағы ең жоғары өлім-жітім көрсеткішіне ие және туыстың белгілі алты түрі арасында тіркелген індеттердің ең көп санына жауапты, соның ішінде 1976 жылғы Заир індеті мен ең көп адам өліміне әкелген 2014 жылғы індет те бар.<ref>{{Cite journal|last1=Kamorudeen|first1=Ramat Toyin|last2=Adedokun|first2=Kamoru Ademola|last3=Olarinmoye|first3=Ayodeji Oluwadare|date=May 2020|title=Ebola outbreak in West Africa, 2014–2016: Epidemic timeline, differential diagnoses, determining factors, and lessons for future response|journal=Journal of Infection and Public Health|volume=13|issue=7|language=en|pages=956–962|doi=10.1016/j.jiph.2020.03.014|pmid=32475805|doi-access=free}}</ref> [[Сурет:Filovirus phylogenetic tree.svg|thumb|Эболавирустар мен марбургвирустарды салыстыратын [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Сандар тармақтардың сенімділік деңгейінің пайыздық көрсеткішін білдіреді.]] Эболавирустар алғаш рет 1976 жылғы маусымда Оңтүстік [[Судан]]да және 1976 жылғы тамызда [[Заир]]де тіркелген Эбола вирусы ауруының індеттерінен кейін сипатталды.<ref>{{Cite web | url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf | title=Ebola haemorrhagic fever in Sudan, 1976 | access-date=2014-10-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141013194802/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf | archive-date=2014-10-13 }}</ref><ref name="ReferenceA">Kalra S., Kelkar D., Galwankar S. C., Papadimos T. J., Stawicki S. P., Arquilla B., Hoey B. A., Sharpe R. P., Sabol D., Jahre J. A. The emergence of Ebola as a global health security threat: From 'lessons learned' to coordinated multilateral containment efforts. J Global Infect Dis [serial online] 2014 [cited 2015 Mar 1]; 6:164–177.</ref> ''Ebolavirus'' атауы 1976 жылғы індет ошағына жақын орналасқан Заирдегі (қазіргі [[Конго Демократиялық Республикасы]]) [[Эбола өзені]]нің атауынан<ref name="ReferenceA"/> және вирустар туысын білдіретін таксономиялық ''-virus'' жұрнағынан құралған.<ref name="KuhnArch"/> Бұл туыс 1998 жылы ''«Ebola-like viruses»'' атауымен енгізілді.<ref> {{Cite book | last1=Netesov|first1=S. V. | last2=Feldmann | first2=H. | last3=Jahrling | first3=P. B. | last4=Klenk | first4=H. D. | last5=Sanchez | first5=A. | chapter=Family Filoviridae | year=2000 | editor-last=van Regenmortel | editor-first=M. H. V. | editor2-last=Fauquet | editor2-first=C. M. | editor3-last=Bishop | editor3-first=D. H. L. | editor4-last=Carstens | editor4-first=E. B. | editor5-last=Estes | editor5-first=M. K. | editor6-last=Lemon | editor6-first=S. M. | editor7-last=Maniloff | editor7-first=J. | editor8-last=Mayo | editor8-first=M. A. | editor9-last=McGeoch | editor9-first=D. J. | editor10-last=Pringle | editor10-first=C. R. | editor11-last=Wickner | editor11-first=R. B. | title=Virus Taxonomy – Seventh Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses | pages=539–548 | publisher=Academic Press | location=San Diego | isbn=978-0-12-370200-5}}</ref><ref>{{cite journal | last1=Pringle | first1=C. R. | s2cid=13229117 | year=1998 | title=Virus taxonomy – San Diego 1998 | journal=Archives of Virology | volume=143 | issue=7 | pages=1449–1459 | pmid=9742051 | doi=10.1007/s007050050389}}</ref> 2002 жылы атауы ''Ebolavirus'' болып өзгертілді,<ref name="Feldmann2005">{{cite book | last1=Feldmann | first1=H. | last2=Geisbert | first2=T. W. | last3=Jahrling|first3=P. B. | last4=Klenk | first4=H.-D. | last5=Netesov | first5=S. V. | last6=Peters | first6=C. J. | last7=Sanchez| first7=A. | last8=Swanepoel | first8=R. | last9=Volchkov | first9=V. E. | chapter=Family Filoviridae | year=2005 | editor-last=Fauquet | editor-first=C. M. | editor2-last=Mayo | editor2-first=M. A. | editor3-last=Maniloff | editor3-first=J. | editor4-last=Desselberger | editor4-first=U.| editor5-last=Ball | editor5-first=L. A. | title=Virus Taxonomy – Eighth Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses | pages=645–653 | publisher=Elsevier/Academic Press | location=San Diego| isbn=978-0-12-370200-5 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Mayo|first1=M. A.|s2cid=43887711|year = 2002|title = ICTV at the Paris ICV: results of the plenary session and the binomial ballot|journal = Archives of Virology|volume = 147|issue = 11|pages = 2254–2260|doi=10.1007/s007050200052|doi-access= free}}</ref> ал 2010 жылы туыс құрамы қайта қаралды.<ref name=KuhnArch/> 2022 жылы туыстың атауы '''''Orthoebolavirus''''' болып өзгертілді.<ref>{{Cite web |title=Taxon Details {{!}} Genus: Orthoebolavirus|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202501564&taxon_name=Orthoebolavirus |access-date=2026-05-25 |website=ictv.global}}</ref> Эболавирустар марбургвирустармен жақын туыстық байланыста. == Құрылымы == ''Ebolavirus'' — ''Mononegavirales'' жасағына жататын жіп тәрізді, қабықшалы вирус. Бұл жасаққа құтыру вирусы мен қызылша вирусы да кіреді.<ref>{{Cite journal |last1=Wan |first1=William |last2=Kolesnikova |first2=Larissa |last3=Clarke |first3=Mairi |last4=Koehler |first4=Alexander |last5=Noda |first5=Takeshi |last6=Becker |first6=Stephan |last7=Briggs |first7=John A. G. |date=2017-11-16 |title=Structure and assembly of the Ebola virus nucleocapsid |journal=Nature |volume=551 |issue=7680 |pages=394–397 |doi=10.1038/nature24490 |issn=1476-4687 |pmc=5714281 |pmid=29144446|bibcode=2017Natur.551..394W }}</ref> ''Mononegavirales'' жасағы сегменттелмеген, бір тізбекті теріс мағыналы РНҚ-геномымен (−ssRNA) және оны қоршап тұратын спиральді нуклеокапсидімен сипатталады.<ref>{{Cite journal |last1=Dong |first1=Shishang |last2=Yang |first2=Peng |last3=Li |first3=Guobang |last4=Liu |first4=Baocheng |last5=Wang |first5=Wenming |last6=Liu |first6=Xiang |last7=Xia |first7=Boran |last8=Yang |first8=Cheng |last9=Lou |first9=Zhiyong |last10=Guo |first10=Yu |last11=Rao |first11=Zihe |date=May 2015 |title=Insight into the Ebola virus nucleocapsid assembly mechanism: crystal structure of Ebola virus nucleoprotein core domain at 1.8 Å resolution |journal=Protein & Cell |volume=6 |issue=5 |pages=351–362 |doi=10.1007/s13238-015-0163-3 |issn=1674-800X |pmc=4417675 |pmid=25910597}}</ref> Филовирустар жеті түрлі ақуызды кодтайды: NP (нуклеопротеин), VP35 (полимеразалық кешеннің құрамдас бөлігі), VP40 (матрикстік ақуыз), GP (гликопротеиндік бүртікше), VP30 (транскрипция активаторы), VP24 (екінші матрикстік ақуыз) және L (РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза, RdRp).<ref name=":02">{{Cite journal |last1=Jain |first1=Sahil |last2=Martynova |first2=Ekaterina |last3=Rizvanov |first3=Albert |last4=Khaiboullina |first4=Svetlana |last5=Baranwal |first5=Manoj |date=2021-10-15 |title=Structural and Functional Aspects of Ebola Virus Proteins |journal=Pathogens |volume=10 |issue=10 |page=1330 |doi=10.3390/pathogens10101330 |issn=2076-0817 |pmc=8538763 |pmid=34684279|doi-access=free }}</ref> Осы ақуыздардың ішінде GP мен NP вирустың жасушаға енуі мен репликациясы үшін ерекше маңызды рөл атқарады.<ref name=":02" /> GP — эболавирустар арасындағы патогендік айырмашылықтарға жауап беретін ақуыз.<ref name=":02" /> GP екі гликопротеинді кодтайды, олардың бірі — sGP (еритін гликопротеин), ол Эбола вирусының патогенезінде маңызды рөл атқарады.<ref name=":12">{{Cite journal |last1=de La Vega |first1=Marc-Antoine |last2=Wong |first2=Gary |last3=Kobinger |first3=Gary P. |last4=Qiu |first4=Xiangguo |date=2015-02-01 |title=The Multiple Roles of sGP in Ebola Pathogenesis |journal=Viral Immunology |volume=28 |issue=1 |pages=3–9 |doi=10.1089/vim.2014.0068 |issn=0882-8245 |pmc=4287119 |pmid=25354393}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pallesen |first1=Jesper |last2=Murin |first2=Charles D. |last3=de Val |first3=Natalia |last4=Cottrell |first4=Christopher A. |last5=Hastie |first5=Kathryn M. |last6=Turner |first6=Hannah L. |last7=Fusco |first7=Marnie L. |last8=Flyak |first8=Andrew I. |last9=Zeitlin |first9=Larry |last10=Crowe |first10=James E. |last11=Andersen |first11=Kristian G. |last12=Saphire |first12=Erica Ollmann |last13=Ward |first13=Andrew B. |date=2016-08-08 |title=Structures of Ebola virus GP and sGP in complex with therapeutic antibodies |journal=Nature Microbiology |volume=1 |issue=9 |article-number=16128 |doi=10.1038/nmicrobiol.2016.128 |issn=2058-5276 |pmc=5003320 |pmid=27562261}}</ref> Зерттеулер sGP иесінің иммундық жауабын әлсірете алатынын және соның нәтижесінде EBOV патогендігін күшейтетінін көрсеткен.<ref name=":12" /> NP құрамында филовирустың геномы да, антигеномы да болады.<ref name=":02" /> NP-нің олигомерленуі NC-нің (спиральді нуклеокапсидтің) түзілуіне жауап береді, бұл −ssRNA геномын иесі жасушасының эндонуклеазалары арқылы ыдыраудан және иммундық жауаптан қорғауға мүмкіндік береді.<ref name=":02" /> Сондай-ақ NP вирустың цитоплазмадағы транскрипциясы мен репликациясын жеңілдету үшін иесі жасушасының ақуыздарын тартатыны көрсетілген.<ref name=":02" /> Эболавирустардың өлшемдері түрлеріне қарай өзгереді. Олардың цилиндр тәрізді өзектерінің диаметрі шамамен 50–80 нм, ал ұзындығы 10–14 мкм аралығында болады.<ref>{{cite journal |last1=Hussein |first1=Hassan Abdi |title=Brief review on ebola virus disease and one health approach |journal=Heliyon |date=August 2023 |volume=9 |issue=8 |article-number=e19036 |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e19036 |pmid=37600424 |pmc=10432691 |bibcode=2023Heliy...919036H |doi-access=free }}</ref> Эболавирустың бүртікшелері вирион бетінен шамамен 10 нм-ге шығып тұрады және бір-бірінен шамамен 10 нм қашықтықта орналасады.<ref>{{cite journal |last1=Noda |first1=T |last2=Sagara |first2=H |last3=Suzuki |first3=E |last4=Takada |first4=A |last5=Kida |first5=H |last6=Kawaoka |first6=Y |title=Ebola virus VP40 drives the formation of virus-like filamentous particles along with GP. |journal=Journal of Virology |date=May 2002 |volume=76 |issue=10 |pages=4855–65 |doi=10.1128/jvi.76.10.4855-4865.2002 |pmid=11967302|pmc=136157 }}</ref> == Иелері == Зерттеушілер жемісқоректі жарқанаттардың үш түрінен Эбола вирусымен жұқтыру белгілерін анықтаған. Бұл жарқанаттарда аурудың ешқандай симптомдары байқалмаған, сондықтан олар ''Ebolavirus'' туысының негізгі табиғи резервуарлары болуы мүмкін деп есептеледі. Сонымен қатар басқа резервуарлар мен тасымалдаушылардың да болуы ықтимал.<ref>{{Cite journal |last1=Caron |first1=Alexandre |last2=Bourgarel |first2=Mathieu |last3=Cappelle |first3=Julien |last4=Liégeois |first4=Florian |last5=De Nys |first5=Hélène M. |last6=Roger |first6=François |date=2018 |title=Ebola Virus Maintenance: If Not (Only) Bats, What Else? |journal=Viruses |language=en |volume=10 |issue=10 |page=549 |doi=10.3390/v10100549 |pmid=30304789 |pmc=6213544 |issn=1999-4915|doi-access=free }}</ref> Індеттер арасындағы кезеңде вирустың қай жерде сақталатынын және оның түрлер арасында қалай берілетінін түсіну адамдарды және басқа приматтарды бұл вирустан қорғауға көмектеседі.<ref>{{Cite journal |last1=de La Vega |first1=Marc-Antoine |last2=Wong |first2=Gary |last3=Kobinger |first3=Gary P. |last4=Qiu |first4=Xiangguo |date=2015-02-01 |title=The Multiple Roles of sGP in Ebola Pathogenesis |journal=Viral Immunology |volume=28 |issue=1 |pages=3–9 |doi=10.1089/vim.2014.0068 |issn=0882-8245 |pmc=4287119 |pmid=25354393}}</ref> Зерттеушілер жарқанаттардың үш түрінен — Франке иықтаңбалы жемісқоректі жарқанатынан (''[[Epomops franqueti]]''), балғабасты жарқанаттан (''[[Hypsignathus monstrosus]]'') және кіші алқалы жемісқоректі жарқанаттан (''[[Myonycteris torquata]]'') — Эбола вирусының генетикалық материалының, яғни РНҚ тізбектерінің бар екенін немесе осы ауруға қарсы иммундық жауап белгілерін анықтады. Алайда бұл жарқанаттардың өздерінде ауру симптомдары байқалмаған.<ref>{{Cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1130_051130_ebolabathost.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060103175526/http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1130_051130_ebolabathost.html|url-status=dead|archive-date=January 3, 2006|title=Fruit Bats Likely Hosts of Deadly Ebola Virus|website=news.nationalgeographic.com|access-date=2017-05-14}}</ref> [[Bombali ebolavirus]] (BOMV) [[Сьерра-Леоне]]де кіші еркінқұйрық жарқанаттан (''[[Chaerephon pumilus]]'') және анголалық еркінқұйрық жарқанаттан (''[[Mops condylurus]]'') бөлініп алынған.<ref name=":0" /> == Ену жолы == Вирус пайдаланатын ену жолы оның тіршілік цикліндегі негізгі кезеңдердің бірі болып табылады. Эболавирус үшін бірнеше ену жолдары ұсынылған, соның ішінде фагоцитоз, сондай-ақ клатрин арқылы және кавеолин арқылы жүретін эндоцитоз механизмдері бар. Алайда Nanbo және әріптестері (2010) мен Saeed және әріптестері (2010) жүргізген тәуелсіз зерттеулер бұл жолдардың ешқайсысы іс жүзінде пайдаланылмайтынын дәлелдеді.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos">{{cite journal |last1=Nanbo |first1=Asuka |last2=Masaki |first2=Imai |last3=Shinji |first3=Watanabe |last4=Noda |first4=Takeshi |last5=Takahash |first5=Kei |last6=Neuman |first6=Gabriele |last7=Halfmann |first7=Peter |last8=Kawaoka |first8=Yoshihiro |title=Ebolavirus Is Internalized into Host Cells via Macropinocytosis in a Viral Glycoprotein-Dependent Manner |journal=PLOS Pathogens |date=23 September 2010|volume=6|issue=9 |article-number=e1001121 |doi=10.1371/journal.ppat.1001121|pmid=20886108 |pmc=2944813 |doi-access=free }}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last1=Saeed|first1=Mohammad F.|last2=Kolokoltsov|first2=Andrey A.|last3=Albrecht|first3=Thomas|last4=Davey|first4=Robert A.|date=2010-09-16|title=Cellular entry of ebola virus involves uptake by a macropinocytosis-like mechanism and subsequent trafficking through early and late endosomes|journal=PLOS Pathogens|volume=6|issue=9|article-number=e1001110|doi=10.1371/journal.ppat.1001110|issn=1553-7374|pmc=2940741|pmid=20862315 |doi-access=free }}</ref> Олар ''Ebolavirus-тың'' иесі жасушаларына ену үшін [[Жұту|макропиноцитозды]] пайдаланатынын анықтады.<ref>{{Cite journal |last1=Yu |first1=Dong-Shan |last2=Weng |first2=Tian-Hao |last3=Wu |first3=Xiao-Xin |last4=Wang |first4=Frederick X.C. |last5=Lu |first5=Xiang-Yun |last6=Wu |first6=Hai-Bo |last7=Wu |first7=Nan-Ping |last8=Li |first8=Lan-Juan |last9=Yao |first9=Hang-Ping |date=2017-06-15 |title=The lifecycle of the Ebola virus in host cells |journal=Oncotarget |volume=8 |issue=33 |pages=55750–55759 |doi=10.18632/oncotarget.18498 |issn=1949-2553 |pmc=5589696 |pmid=28903457}}</ref> Макропиноцитоздың индукциялануы макропиноцитозға тән эндосомалардың — макропиносомалардың түзілуіне әкеледі. Бұл құрылымдар Эбола вириондарын орналастыруға жеткілікті үлкен болады. Бұл жаңалық ''Ebolavirus-тың'' жаңадан түзілген макропиносомалармен байланысатын шеткері мембраналық ақуыздардың ірі тұқымдасына жататын сұрыптаушы нексин 5-пен (SNX5) бірге локализацияланатыны арқылы дәлелденді.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos"/> Сонымен қатар макропиноцитоз жолын бұғаттау ''Ebolavirus-тың'' жасушаларға енуін тоқтататыны көрсетілді. Зерттеуде макропиноцитозға тән төрт түрлі тежегіш сыналды: цитохалазин D — деполимеризациялаушы агент, вортманнин және LY-294002 — екеуі де PI3K тежегіштері, сондай-ақ EIPA (5-(N-ethyl-N-isopropyl) amiloride) — пиноцитозға тән Na⁺/H⁺ алмастырғышының тежегіші.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos" /><ref name=":1" /> Одан кейін жасуша ішіне енген EBOV бөлшектері кеш эндосомаларға тасымалданады және сол жерде олардың Rab7 ГТФазасымен ({{lang-en|GTPase Rab7}}) бірге локализацияланатыны байқалады; Rab7 кеш эндосомалардың маркері болып табылады.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos"/> Сонымен қатар Rab5 және Rab7 ГТФазаларының мутациялары вирустың жасушаға енуін тежейтіні анықталған.<ref name=":1" /> Кеш эндосомаларға жеткеннен кейін Эбола вирусы жасушаішілік Ниманн–Пик C1 рецепторымен (Niemann–Pick C1, NPC1) байланысады,<ref>{{Cite journal|last1=Carette|first1=Jan E.|last2=Raaben|first2=Matthijs|last3=Wong|first3=Anthony C.|last4=Herbert|first4=Andrew S.|last5=Obernosterer|first5=Gregor|last6=Mulherkar|first6=Nirupama|last7=Kuehne|first7=Ana I.|last8=Kranzusch|first8=Philip J.|last9=Griffin|first9=April M.|last10=Ruthel|first10=Gordon|last11=Dal Cin|first11=Paola|date=2011-08-24|title=Ebola virus entry requires the cholesterol transporter Niemann-Pick C1|journal=Nature|volume=477|issue=7364|pages=340–343|doi=10.1038/nature10348|issn=1476-4687|pmc=3175325|pmid=21866103|bibcode=2011Natur.477..340C}}</ref> содан соң вирустық мембрана эндосомалық мембранамен қосылады. Нәтижесінде вирус өз геномын цитоплазмаға босатып шығара алады.<ref>{{Cite journal|last1=Das|first1=Dibyendu Kumar|last2=Bulow|first2=Uriel|last3=Diehl|first3=William E.|last4=Durham|first4=Natasha D.|last5=Senjobe|first5=Fernando|last6=Chandran|first6=Kartik|last7=Luban|first7=Jeremy|last8=Munro|first8=James B.|date=2020-02-10|title=Conformational changes in the Ebola virus membrane fusion machine induced by pH, Ca2+, and receptor binding|journal=PLOS Biology|language=en|volume=18|issue=2|article-number=e3000626|doi=10.1371/journal.pbio.3000626|issn=1545-7885|pmc=7034923|pmid=32040508 |doi-access=free }}</ref> == Емі == Эболаға қарсы қолжетімді емдеу әдістерінің аз болуының негізгі себептерінің бірі — бұл вирустың аса қауіптілігі және өлім-жітім деңгейінің 90%-ға дейін жетуі.<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Yamaoka |first1=Satoko |last2=Ebihara |first2=Hideki |title=Pathogenicity and Virulence of Ebolaviruses with Species- and Variant-specificity |journal=Virulence |year=2021 |volume=12 |issue=1 |pages=885–901 |doi=10.1080/21505594.2021.1898169 |issn=2150-5594 |pmc=7993122 |pmid=33734027}}</ref> Онымен жұмыс істеу тек өте қатаң талаптары бар 4-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік зертханаларында (BSL-4) ғана мүмкін. Эболаны кеңірек зерттеу үшін 2-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік зертханаларында (BSL-2) нақты жұқпалы вирустың орнына оны алмастыратын жүйелер қолданылады. Ғалымдар иесі жасушасына ену үшін пайдаланылатын беткі гликопротеині бірдей болатын псевдотиптерді пайдаланады. Сонымен қатар зерттеулерде алмастырушы жүйе ретінде жұқпалы емес Эбола тәрізді бөлшектер де қолданылады.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Salata |first1=Cristiano |last2=Calistri |first2=Arianna |last3=Alvisi |first3=Gualtiero |last4=Celestino |first4=Michele |last5=Parolin |first5=Cristina |last6=Palù |first6=Giorgio |date=March 2019 |title=Ebola Virus Entry: From Molecular Characterization to Drug Discovery |journal=Viruses |language=en |volume=11 |issue=3 |page=274 |doi=10.3390/v11030274 |pmid=30893774 |pmc=6466262 |issn=1999-4915|doi-access=free }}</ref> Эболаға қарсы вакцина іздеу жұмыстары вирус алғаш рет 1976 жылы анықталғаннан кейін бірден басталды.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Feldmann |first1=Heinz |last2=Jones |first2=Steven |last3=Klenk |first3=Hans-Dieter |last4=Schnittler |first4=Hans-Joachim |date=August 2003 |title=Ebola virus: from discovery to vaccine |journal=Nature Reviews Immunology |language=en |volume=3 |issue=8 |pages=677–685 |doi=10.1038/nri1154 |pmid=12974482 |s2cid=27486878 |issn=1474-1741|doi-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) мақұлдаған тек екі дәрілік препарат бар. 2020 жылғы қазанда Immazeb ресми түрде мақұлданды, ал 2020 жылғы желтоқсанда Ebanga да ресми мақұлдау алды. Бұл екі емдеу әдісінің айырмашылығы — Immazeb үш [[Моноклональды антиденелер|моноклоналды антиденені]] қолданса, Ebanga бір ғана моноклоналды антиденеге негізделген. Екі препарат та вирустың жаңа иесі жасушасына енуі мен көбеюіне жол бермеу үшін оның гликопротеиніне шабуыл жасауға бағытталған. Осы екі препараттан бөлек, құсу, қызба, диарея және ауырсыну сияқты Эбола туындататын белгілерді бақылауға бағытталған жалпы демеуші емдеу шаралары да қолданылады.<ref name=":6">{{Cite web |date=2021-02-26 |title=Treatment {{!}} Ebola (Ebola Virus Disease) {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/treatment/index.html |access-date=2022-10-18 |website=www.cdc.gov |language=en-us}}</ref> == Таксономиялық ескертпелер == Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитеттің (ICTV) таксон атауларын беру ережелеріне сәйкес, ''Ebolavirus'' туысының атауы әрдайым бас әріппен жазылады, курсивпен беріледі, ешқашан қысқартылмайды және оның алдында «туыс» сөзі көрсетілуі тиіс. Ал оның өкілдерінің атаулары (эболавирустар) кіші әріптермен жазылады, курсивпен берілмейді және [[артикль]]дерсіз қолданылады.<ref name=KuhnArch/> == Туысқа енгізу критерийлері == ''[[Filoviridae]]'' тұқымдасына жататын вирус келесі белгілерге ие болған жағдайда ''Ebolavirus'' туысының мүшесі болып саналады:<ref name=KuhnArch/> * оның геномында бірнеше геннің қабаттасуы болады; * оның төртінші гені (GP) котранскрипциялық редакциялау арқылы ssGP мен GP1,2 ақуыздарын, ал протеолиздік ыдырау арқылы sGP мен Δ-пептидті түзе отырып, төрт ақуызды (sGP, ssGP, Δ-пептид және GP1,2) кодтайды; * оның вириондарының ең жоғары жұқпалылығы ұзындығы шамамен 805 нм болатын бөлшектермен байланысты; * оның геномы нуклеотидтік деңгейде [[Марбург вирусы]]ның геномынан кемінде 50%-ға ерекшеленеді және [[Zaire ebolavirus]] геномынан 50%-дан аз айырмашылыққа ие болады; * оның вириондары марбургвирустардың вириондарымен антигендік айқаспалы реактивтілікті іс жүзінде көрсетпейді. == Жіктелуі == [[Сурет:Ebola virus virion.jpg|thumb|Эбола вирусы вирионының электрондық микрофотосуреті (жалған түспен боялған)]] [[Сурет:Ebola Virus Particles (44771923695).jpg|thumb|Жұқтырылған VERO E6 жасушаларының (қызғылт сары түспен көрсетілген) бетіне бекінген және олардан бүршіктеніп шыққан Эбола вирусы бөлшектерінің (жасыл түспен көрсетілген) түстендірілген сканерлеуші электрондық микрофотосуреті]] [[Сурет:178-EbolaVirusProteins EbolaProteins.png|thumb|300px|Эбола вирусы бөлшегінің көлденең қимасының сызбасы. Негізгі ақуыздардың құрылымдары бүйір жағында көрсетіліп, белгіленген. Бозғылт түсті шеңберлер тәжірибелік құрылымда бақылауға келмейтіндей тым икемді домендерді білдіреді. Суретті PDB файлдары 3csy, 4ldd, 4qb0, 3vne, 3fke және 2i8b негізінде Дэвид Гудселл салған]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Биологиялық қарулар]] [[Санат:Тропиктік аурулар]] [[Санат:Жануарлардың вирустық аурулары]] [[Санат:Зооноздық вирустық аурулар]] pl8zcpg7bl81rpsime4u5tye5m68oug 3614118 3614115 2026-06-06T12:30:27Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3614118 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Ebolavirus | суреті = Ijms-20-04657-g004.webp | сурет сипаттамасы = Эболавирустың құрылымы мен геномы | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = Monjiviricetes | жасақ = Mononegavirales | тұқымдас = Filoviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Ebolavirus | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = * ''[[Bombali ebolavirus]] (BOMV)'' * ''[[Bundibugyo ebolavirus]] (BDBV)'' * ''[[Reston ebolavirus]] (RESTV)'' * ''[[Sudan ebolavirus]] (SUDV)'' * ''[[Taï Forest ebolavirus]] (TAFV)'' * ''[[Zaire ebolavirus]] (EBOV)'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Ebolavirus''' — ''[[Filoviridae]]'' (жіп тәрізді вирустар) тұқымдасына және ''[[Mononegavirales]]'' жасағына жататын вирусологиялық таксон.<ref name="KuhnArch">{{Cite journal | last1=Kuhn | first1=J. H. | last2=Becker | first2=S. | last3=Ebihara | first3=H. | last4=Geisbert | first4=T. W. | last5=Johnson | first5=K. M. | last6=Kawaoka | first6=Y. | last7=Lipkin | first7=W. I. | last8=Negredo | first8=A. I. | last9=Netesov | first9=S. V. | last10=Nichol | first10=S. T. | last11=Palacios | first11=G. | last12=Peters | first12=C. J. | last13=Tenorio | first13=A. | last14=Volchkov | first14=V. E. | last15=Jahrling | first15=P. B. | title=Proposal for a revised taxonomy of the family Filoviridae: Classification, names of taxa and viruses, and virus abbreviations | doi=10.1007/s00705-010-0814-x | journal=Archives of Virology | volume=155 | issue=12 | pages=2083–2103 | pmc=3074192 | year=2010 | pmid=21046175}}</ref> Бұл туыс өкілдері '''эболавирустар''' деп аталады<ref name="KuhnArch" /> және өз геномын бір тізбекті [[Negarnaviricota|теріс мағыналы РНҚ]] түрінде кодтайды.<ref>{{cite journal |last1=Kuhn |first1=JH |last2=Amarasinghe |first2=GK |last3=Basler |first3=CF |last4=Bavari |first4=S |last5=Bukreyev |first5=A |last6=Chandran |first6=K |last7=Crozier |first7=I |last8=Dolnik |first8=O |last9=Dye |first9=JM |last10=Formenty |first10=PBH |last11=Griffiths |first11=A |last12=Hewson |first12=R |last13=Kobinger |author13-link=Gary Kobinger|first13=GP |last14=Leroy |first14=EM |last15=Mühlberger |first15=E |last16=Netesov |first16=SV |last17=Palacios |first17=G |last18=Pályi |first18=B |last19=Pawęska |first19=JT |last20=Smither |first20=SJ |last21=Takada |first21=A |last22=Towner |first22=JS |last23=Wahl |first23=V |last24=ICTV Report |first24=Consortium |title=ICTV Virus Taxonomy Profile: Filoviridae. |journal=The Journal of General Virology |date=June 2019 |volume=100 |issue=6 |pages=911–912 |doi=10.1099/jgv.0.001252 |pmid=31021739|pmc=7011696 |doi-access=free }}</ref> Белгілі алты вирус түрі әрқайсысы алғаш анықталған аймақтың атауымен аталған: ''[[Bundibugyo ebolavirus]]'', ''[[Reston ebolavirus]]'', ''[[Sudan ebolavirus]]'', ''[[Taï Forest ebolavirus]]'' (бұрын ''Côte d'Ivoire ebolavirus''), ''[[Zaire ebolavirus]]'' және ''[[Bombali ebolavirus]]''. Соңғысы ең кейін сипатталған түр болып табылады және [[Сьерра-Леоне]]де анголалық еркінқұйрық жарқанаттардан бөлініп алынған.<ref name=":0">{{cite news | url=https://www.statnews.com/2018/07/27/ebola-virus-discovery/ | title=New Ebola species is reported for first time in a decade | date=27 July 2018 | work=STAT | access-date=28 July 2018 | language=en-US}}</ref> ''Ebolavirus'' туысындағы әрбір түр бір ғана вирусты қамтиды және олардың төртеуі адамдарда Эбола вирусы ауруын (EVD) тудырады. Бұл ауру өлім-жітім деңгейі өте жоғары [[геморрагиялық қызба]]ның бір түрі болып табылады. ''Reston virus'' басқа приматтарда [[Эбола ауруы|Эбола вирусы ауруын]] туғызған.<ref name=Spickler>{{cite web | last1=Spickler | first1=Anna | title=Ebolavirus and Marburgvirus Infections | url=http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/viral_hemorrhagic_fever_filovirus.pdf}}</ref><ref>{{cite web | title=About Ebola Virus Disease | url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/about.html | publisher=[[Centers for Disease Control]] | access-date=18 October 2014}}</ref> ''Zaire ebolavirus'' эболавирустар арасындағы ең жоғары өлім-жітім көрсеткішіне ие және туыстың белгілі алты түрі арасында тіркелген індеттердің ең көп санына жауапты, соның ішінде 1976 жылғы Заир індеті мен ең көп адам өліміне әкелген 2014 жылғы індет те бар.<ref>{{Cite journal|last1=Kamorudeen|first1=Ramat Toyin|last2=Adedokun|first2=Kamoru Ademola|last3=Olarinmoye|first3=Ayodeji Oluwadare|date=May 2020|title=Ebola outbreak in West Africa, 2014–2016: Epidemic timeline, differential diagnoses, determining factors, and lessons for future response|journal=Journal of Infection and Public Health|volume=13|issue=7|language=en|pages=956–962|doi=10.1016/j.jiph.2020.03.014|pmid=32475805|doi-access=free}}</ref> [[Сурет:Filovirus phylogenetic tree.svg|thumb|Эболавирустар мен марбургвирустарды салыстыратын [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Сандар тармақтардың сенімділік деңгейінің пайыздық көрсеткішін білдіреді.]] Эболавирустар алғаш рет 1976 жылғы маусымда Оңтүстік [[Судан]]да және 1976 жылғы тамызда [[Заир]]де тіркелген Эбола вирусы ауруының індеттерінен кейін сипатталды.<ref>{{Cite web | url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf | title=Ebola haemorrhagic fever in Sudan, 1976 | access-date=2014-10-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141013194802/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf | archive-date=2014-10-13 }}</ref><ref name="ReferenceA">Kalra S., Kelkar D., Galwankar S. C., Papadimos T. J., Stawicki S. P., Arquilla B., Hoey B. A., Sharpe R. P., Sabol D., Jahre J. A. The emergence of Ebola as a global health security threat: From 'lessons learned' to coordinated multilateral containment efforts. J Global Infect Dis [serial online] 2014 [cited 2015 Mar 1]; 6:164–177.</ref> ''Ebolavirus'' атауы 1976 жылғы індет ошағына жақын орналасқан Заирдегі (қазіргі [[Конго Демократиялық Республикасы]]) [[Эбола өзені]]нің атауынан<ref name="ReferenceA"/> және вирустар туысын білдіретін таксономиялық ''-virus'' жұрнағынан құралған.<ref name="KuhnArch"/> Бұл туыс 1998 жылы ''«Ebola-like viruses»'' атауымен енгізілді.<ref> {{Cite book | last1=Netesov|first1=S. V. | last2=Feldmann | first2=H. | last3=Jahrling | first3=P. B. | last4=Klenk | first4=H. D. | last5=Sanchez | first5=A. | chapter=Family Filoviridae | year=2000 | editor-last=van Regenmortel | editor-first=M. H. V. | editor2-last=Fauquet | editor2-first=C. M. | editor3-last=Bishop | editor3-first=D. H. L. | editor4-last=Carstens | editor4-first=E. B. | editor5-last=Estes | editor5-first=M. K. | editor6-last=Lemon | editor6-first=S. M. | editor7-last=Maniloff | editor7-first=J. | editor8-last=Mayo | editor8-first=M. A. | editor9-last=McGeoch | editor9-first=D. J. | editor10-last=Pringle | editor10-first=C. R. | editor11-last=Wickner | editor11-first=R. B. | title=Virus Taxonomy – Seventh Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses | pages=539–548 | publisher=Academic Press | location=San Diego | isbn=978-0-12-370200-5}}</ref><ref>{{cite journal | last1=Pringle | first1=C. R. | s2cid=13229117 | year=1998 | title=Virus taxonomy – San Diego 1998 | journal=Archives of Virology | volume=143 | issue=7 | pages=1449–1459 | pmid=9742051 | doi=10.1007/s007050050389}}</ref> 2002 жылы атауы ''Ebolavirus'' болып өзгертілді,<ref name="Feldmann2005">{{cite book | last1=Feldmann | first1=H. | last2=Geisbert | first2=T. W. | last3=Jahrling|first3=P. B. | last4=Klenk | first4=H.-D. | last5=Netesov | first5=S. V. | last6=Peters | first6=C. J. | last7=Sanchez| first7=A. | last8=Swanepoel | first8=R. | last9=Volchkov | first9=V. E. | chapter=Family Filoviridae | year=2005 | editor-last=Fauquet | editor-first=C. M. | editor2-last=Mayo | editor2-first=M. A. | editor3-last=Maniloff | editor3-first=J. | editor4-last=Desselberger | editor4-first=U.| editor5-last=Ball | editor5-first=L. A. | title=Virus Taxonomy – Eighth Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses | pages=645–653 | publisher=Elsevier/Academic Press | location=San Diego| isbn=978-0-12-370200-5 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Mayo|first1=M. A.|s2cid=43887711|year = 2002|title = ICTV at the Paris ICV: results of the plenary session and the binomial ballot|journal = Archives of Virology|volume = 147|issue = 11|pages = 2254–2260|doi=10.1007/s007050200052|doi-access= free}}</ref> ал 2010 жылы туыс құрамы қайта қаралды.<ref name=KuhnArch/> 2022 жылы туыстың атауы '''''Orthoebolavirus''''' болып өзгертілді.<ref>{{Cite web |title=Taxon Details {{!}} Genus: Orthoebolavirus|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202501564&taxon_name=Orthoebolavirus |access-date=2026-05-25 |website=ictv.global}}</ref> Эболавирустар марбургвирустармен жақын туыстық байланыста. == Құрылымы == ''Ebolavirus'' — ''Mononegavirales'' жасағына жататын жіп тәрізді, қабықшалы вирус. Бұл жасаққа құтыру вирусы мен қызылша вирусы да кіреді.<ref>{{Cite journal |last1=Wan |first1=William |last2=Kolesnikova |first2=Larissa |last3=Clarke |first3=Mairi |last4=Koehler |first4=Alexander |last5=Noda |first5=Takeshi |last6=Becker |first6=Stephan |last7=Briggs |first7=John A. G. |date=2017-11-16 |title=Structure and assembly of the Ebola virus nucleocapsid |journal=Nature |volume=551 |issue=7680 |pages=394–397 |doi=10.1038/nature24490 |issn=1476-4687 |pmc=5714281 |pmid=29144446|bibcode=2017Natur.551..394W }}</ref> ''Mononegavirales'' жасағы сегменттелмеген, бір тізбекті теріс мағыналы РНҚ-геномымен (−ssRNA) және оны қоршап тұратын спиральді нуклеокапсидімен сипатталады.<ref>{{Cite journal |last1=Dong |first1=Shishang |last2=Yang |first2=Peng |last3=Li |first3=Guobang |last4=Liu |first4=Baocheng |last5=Wang |first5=Wenming |last6=Liu |first6=Xiang |last7=Xia |first7=Boran |last8=Yang |first8=Cheng |last9=Lou |first9=Zhiyong |last10=Guo |first10=Yu |last11=Rao |first11=Zihe |date=May 2015 |title=Insight into the Ebola virus nucleocapsid assembly mechanism: crystal structure of Ebola virus nucleoprotein core domain at 1.8 Å resolution |journal=Protein & Cell |volume=6 |issue=5 |pages=351–362 |doi=10.1007/s13238-015-0163-3 |issn=1674-800X |pmc=4417675 |pmid=25910597}}</ref> Филовирустар жеті түрлі ақуызды кодтайды: NP (нуклеопротеин), VP35 (полимеразалық кешеннің құрамдас бөлігі), VP40 (матрикстік ақуыз), GP (гликопротеиндік бүртікше), VP30 (транскрипция активаторы), VP24 (екінші матрикстік ақуыз) және L (РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза, RdRp).<ref name=":02">{{Cite journal |last1=Jain |first1=Sahil |last2=Martynova |first2=Ekaterina |last3=Rizvanov |first3=Albert |last4=Khaiboullina |first4=Svetlana |last5=Baranwal |first5=Manoj |date=2021-10-15 |title=Structural and Functional Aspects of Ebola Virus Proteins |journal=Pathogens |volume=10 |issue=10 |page=1330 |doi=10.3390/pathogens10101330 |issn=2076-0817 |pmc=8538763 |pmid=34684279|doi-access=free }}</ref> Осы ақуыздардың ішінде GP мен NP вирустың жасушаға енуі мен репликациясы үшін ерекше маңызды рөл атқарады.<ref name=":02" /> GP — эболавирустар арасындағы патогендік айырмашылықтарға жауап беретін ақуыз.<ref name=":02" /> GP екі гликопротеинді кодтайды, олардың бірі — sGP (еритін гликопротеин), ол Эбола вирусының патогенезінде маңызды рөл атқарады.<ref name=":12">{{Cite journal |last1=de La Vega |first1=Marc-Antoine |last2=Wong |first2=Gary |last3=Kobinger |first3=Gary P. |last4=Qiu |first4=Xiangguo |date=2015-02-01 |title=The Multiple Roles of sGP in Ebola Pathogenesis |journal=Viral Immunology |volume=28 |issue=1 |pages=3–9 |doi=10.1089/vim.2014.0068 |issn=0882-8245 |pmc=4287119 |pmid=25354393}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pallesen |first1=Jesper |last2=Murin |first2=Charles D. |last3=de Val |first3=Natalia |last4=Cottrell |first4=Christopher A. |last5=Hastie |first5=Kathryn M. |last6=Turner |first6=Hannah L. |last7=Fusco |first7=Marnie L. |last8=Flyak |first8=Andrew I. |last9=Zeitlin |first9=Larry |last10=Crowe |first10=James E. |last11=Andersen |first11=Kristian G. |last12=Saphire |first12=Erica Ollmann |last13=Ward |first13=Andrew B. |date=2016-08-08 |title=Structures of Ebola virus GP and sGP in complex with therapeutic antibodies |journal=Nature Microbiology |volume=1 |issue=9 |article-number=16128 |doi=10.1038/nmicrobiol.2016.128 |issn=2058-5276 |pmc=5003320 |pmid=27562261}}</ref> Зерттеулер sGP иесінің иммундық жауабын әлсірете алатынын және соның нәтижесінде EBOV патогендігін күшейтетінін көрсеткен.<ref name=":12" /> NP құрамында филовирустың геномы да, антигеномы да болады.<ref name=":02" /> NP-нің олигомерленуі NC-нің (спиральді нуклеокапсидтің) түзілуіне жауап береді, бұл −ssRNA геномын иесі жасушасының эндонуклеазалары арқылы ыдыраудан және иммундық жауаптан қорғауға мүмкіндік береді.<ref name=":02" /> Сондай-ақ NP вирустың цитоплазмадағы транскрипциясы мен репликациясын жеңілдету үшін иесі жасушасының ақуыздарын тартатыны көрсетілген.<ref name=":02" /> Эболавирустардың өлшемдері түрлеріне қарай өзгереді. Олардың цилиндр тәрізді өзектерінің диаметрі шамамен 50–80 нм, ал ұзындығы 10–14 мкм аралығында болады.<ref>{{cite journal |last1=Hussein |first1=Hassan Abdi |title=Brief review on ebola virus disease and one health approach |journal=Heliyon |date=August 2023 |volume=9 |issue=8 |article-number=e19036 |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e19036 |pmid=37600424 |pmc=10432691 |bibcode=2023Heliy...919036H |doi-access=free }}</ref> Эболавирустың бүртікшелері вирион бетінен шамамен 10 нм-ге шығып тұрады және бір-бірінен шамамен 10 нм қашықтықта орналасады.<ref>{{cite journal |last1=Noda |first1=T |last2=Sagara |first2=H |last3=Suzuki |first3=E |last4=Takada |first4=A |last5=Kida |first5=H |last6=Kawaoka |first6=Y |title=Ebola virus VP40 drives the formation of virus-like filamentous particles along with GP. |journal=Journal of Virology |date=May 2002 |volume=76 |issue=10 |pages=4855–65 |doi=10.1128/jvi.76.10.4855-4865.2002 |pmid=11967302|pmc=136157 }}</ref> == Иелері == Зерттеушілер жемісқоректі жарқанаттардың үш түрінен Эбола вирусымен жұқтыру белгілерін анықтаған. Бұл жарқанаттарда аурудың ешқандай симптомдары байқалмаған, сондықтан олар ''Ebolavirus'' туысының негізгі табиғи резервуарлары болуы мүмкін деп есептеледі. Сонымен қатар басқа резервуарлар мен тасымалдаушылардың да болуы ықтимал.<ref>{{Cite journal |last1=Caron |first1=Alexandre |last2=Bourgarel |first2=Mathieu |last3=Cappelle |first3=Julien |last4=Liégeois |first4=Florian |last5=De Nys |first5=Hélène M. |last6=Roger |first6=François |date=2018 |title=Ebola Virus Maintenance: If Not (Only) Bats, What Else? |journal=Viruses |language=en |volume=10 |issue=10 |page=549 |doi=10.3390/v10100549 |pmid=30304789 |pmc=6213544 |issn=1999-4915|doi-access=free }}</ref> Індеттер арасындағы кезеңде вирустың қай жерде сақталатынын және оның түрлер арасында қалай берілетінін түсіну адамдарды және басқа приматтарды бұл вирустан қорғауға көмектеседі.<ref>{{Cite journal |last1=de La Vega |first1=Marc-Antoine |last2=Wong |first2=Gary |last3=Kobinger |first3=Gary P. |last4=Qiu |first4=Xiangguo |date=2015-02-01 |title=The Multiple Roles of sGP in Ebola Pathogenesis |journal=Viral Immunology |volume=28 |issue=1 |pages=3–9 |doi=10.1089/vim.2014.0068 |issn=0882-8245 |pmc=4287119 |pmid=25354393}}</ref> Зерттеушілер жарқанаттардың үш түрінен — Франке иықтаңбалы жемісқоректі жарқанатынан (''[[Epomops franqueti]]''), балғабасты жарқанаттан (''[[Hypsignathus monstrosus]]'') және кіші алқалы жемісқоректі жарқанаттан (''[[Myonycteris torquata]]'') — Эбола вирусының генетикалық материалының, яғни РНҚ тізбектерінің бар екенін немесе осы ауруға қарсы иммундық жауап белгілерін анықтады. Алайда бұл жарқанаттардың өздерінде ауру симптомдары байқалмаған.<ref>{{Cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1130_051130_ebolabathost.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060103175526/http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1130_051130_ebolabathost.html|url-status=dead|archive-date=January 3, 2006|title=Fruit Bats Likely Hosts of Deadly Ebola Virus|website=news.nationalgeographic.com|access-date=2017-05-14}}</ref> [[Bombali ebolavirus]] (BOMV) [[Сьерра-Леоне]]де кіші еркінқұйрық жарқанаттан (''[[Chaerephon pumilus]]'') және анголалық еркінқұйрық жарқанаттан (''[[Mops condylurus]]'') бөлініп алынған.<ref name=":0" /> == Ену жолы == Вирус пайдаланатын ену жолы оның тіршілік цикліндегі негізгі кезеңдердің бірі болып табылады. Эболавирус үшін бірнеше ену жолдары ұсынылған, соның ішінде фагоцитоз, сондай-ақ клатрин арқылы және кавеолин арқылы жүретін эндоцитоз механизмдері бар. Алайда Nanbo және әріптестері (2010) мен Saeed және әріптестері (2010) жүргізген тәуелсіз зерттеулер бұл жолдардың ешқайсысы іс жүзінде пайдаланылмайтынын дәлелдеді.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos">{{cite journal |last1=Nanbo |first1=Asuka |last2=Masaki |first2=Imai |last3=Shinji |first3=Watanabe |last4=Noda |first4=Takeshi |last5=Takahash |first5=Kei |last6=Neuman |first6=Gabriele |last7=Halfmann |first7=Peter |last8=Kawaoka |first8=Yoshihiro |title=Ebolavirus Is Internalized into Host Cells via Macropinocytosis in a Viral Glycoprotein-Dependent Manner |journal=PLOS Pathogens |date=23 September 2010|volume=6|issue=9 |article-number=e1001121 |doi=10.1371/journal.ppat.1001121|pmid=20886108 |pmc=2944813 |doi-access=free }}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last1=Saeed|first1=Mohammad F.|last2=Kolokoltsov|first2=Andrey A.|last3=Albrecht|first3=Thomas|last4=Davey|first4=Robert A.|date=2010-09-16|title=Cellular entry of ebola virus involves uptake by a macropinocytosis-like mechanism and subsequent trafficking through early and late endosomes|journal=PLOS Pathogens|volume=6|issue=9|article-number=e1001110|doi=10.1371/journal.ppat.1001110|issn=1553-7374|pmc=2940741|pmid=20862315 |doi-access=free }}</ref> Олар ''Ebolavirus-тың'' иесі жасушаларына ену үшін [[Жұту|макропиноцитозды]] пайдаланатынын анықтады.<ref>{{Cite journal |last1=Yu |first1=Dong-Shan |last2=Weng |first2=Tian-Hao |last3=Wu |first3=Xiao-Xin |last4=Wang |first4=Frederick X.C. |last5=Lu |first5=Xiang-Yun |last6=Wu |first6=Hai-Bo |last7=Wu |first7=Nan-Ping |last8=Li |first8=Lan-Juan |last9=Yao |first9=Hang-Ping |date=2017-06-15 |title=The lifecycle of the Ebola virus in host cells |journal=Oncotarget |volume=8 |issue=33 |pages=55750–55759 |doi=10.18632/oncotarget.18498 |issn=1949-2553 |pmc=5589696 |pmid=28903457}}</ref> Макропиноцитоздың индукциялануы макропиноцитозға тән эндосомалардың — макропиносомалардың түзілуіне әкеледі. Бұл құрылымдар Эбола вириондарын орналастыруға жеткілікті үлкен болады. Бұл жаңалық ''Ebolavirus-тың'' жаңадан түзілген макропиносомалармен байланысатын шеткері мембраналық ақуыздардың ірі тұқымдасына жататын сұрыптаушы нексин 5-пен (SNX5) бірге локализацияланатыны арқылы дәлелденді.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos"/> Сонымен қатар макропиноцитоз жолын бұғаттау ''Ebolavirus-тың'' жасушаларға енуін тоқтататыны көрсетілді. Зерттеуде макропиноцитозға тән төрт түрлі тежегіш сыналды: цитохалазин D — деполимеризациялаушы агент, вортманнин және LY-294002 — екеуі де PI3K тежегіштері, сондай-ақ EIPA (5-(N-ethyl-N-isopropyl) amiloride) — пиноцитозға тән Na⁺/H⁺ алмастырғышының тежегіші.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos" /><ref name=":1" /> Одан кейін жасуша ішіне енген EBOV бөлшектері кеш эндосомаларға тасымалданады және сол жерде олардың Rab7 ГТФазасымен ({{lang-en|GTPase Rab7}}) бірге локализацияланатыны байқалады; Rab7 кеш эндосомалардың маркері болып табылады.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos"/> Сонымен қатар Rab5 және Rab7 ГТФазаларының мутациялары вирустың жасушаға енуін тежейтіні анықталған.<ref name=":1" /> Кеш эндосомаларға жеткеннен кейін Эбола вирусы жасушаішілік Ниманн–Пик C1 рецепторымен (Niemann–Pick C1, NPC1) байланысады,<ref>{{Cite journal|last1=Carette|first1=Jan E.|last2=Raaben|first2=Matthijs|last3=Wong|first3=Anthony C.|last4=Herbert|first4=Andrew S.|last5=Obernosterer|first5=Gregor|last6=Mulherkar|first6=Nirupama|last7=Kuehne|first7=Ana I.|last8=Kranzusch|first8=Philip J.|last9=Griffin|first9=April M.|last10=Ruthel|first10=Gordon|last11=Dal Cin|first11=Paola|date=2011-08-24|title=Ebola virus entry requires the cholesterol transporter Niemann-Pick C1|journal=Nature|volume=477|issue=7364|pages=340–343|doi=10.1038/nature10348|issn=1476-4687|pmc=3175325|pmid=21866103|bibcode=2011Natur.477..340C}}</ref> содан соң вирустық мембрана эндосомалық мембранамен қосылады. Нәтижесінде вирус өз геномын цитоплазмаға босатып шығара алады.<ref>{{Cite journal|last1=Das|first1=Dibyendu Kumar|last2=Bulow|first2=Uriel|last3=Diehl|first3=William E.|last4=Durham|first4=Natasha D.|last5=Senjobe|first5=Fernando|last6=Chandran|first6=Kartik|last7=Luban|first7=Jeremy|last8=Munro|first8=James B.|date=2020-02-10|title=Conformational changes in the Ebola virus membrane fusion machine induced by pH, Ca2+, and receptor binding|journal=PLOS Biology|language=en|volume=18|issue=2|article-number=e3000626|doi=10.1371/journal.pbio.3000626|issn=1545-7885|pmc=7034923|pmid=32040508 |doi-access=free }}</ref> == Емі == Эболаға қарсы қолжетімді емдеу әдістерінің аз болуының негізгі себептерінің бірі — бұл вирустың аса қауіптілігі және өлім-жітім деңгейінің 90%-ға дейін жетуі.<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Yamaoka |first1=Satoko |last2=Ebihara |first2=Hideki |title=Pathogenicity and Virulence of Ebolaviruses with Species- and Variant-specificity |journal=Virulence |year=2021 |volume=12 |issue=1 |pages=885–901 |doi=10.1080/21505594.2021.1898169 |issn=2150-5594 |pmc=7993122 |pmid=33734027}}</ref> Онымен жұмыс істеу тек өте қатаң талаптары бар 4-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік зертханаларында (BSL-4) ғана мүмкін. Эболаны кеңірек зерттеу үшін 2-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік зертханаларында (BSL-2) нақты жұқпалы вирустың орнына оны алмастыратын жүйелер қолданылады. Ғалымдар иесі жасушасына ену үшін пайдаланылатын беткі гликопротеині бірдей болатын псевдотиптерді пайдаланады. Сонымен қатар зерттеулерде алмастырушы жүйе ретінде жұқпалы емес Эбола тәрізді бөлшектер де қолданылады.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Salata |first1=Cristiano |last2=Calistri |first2=Arianna |last3=Alvisi |first3=Gualtiero |last4=Celestino |first4=Michele |last5=Parolin |first5=Cristina |last6=Palù |first6=Giorgio |date=March 2019 |title=Ebola Virus Entry: From Molecular Characterization to Drug Discovery |journal=Viruses |language=en |volume=11 |issue=3 |page=274 |doi=10.3390/v11030274 |pmid=30893774 |pmc=6466262 |issn=1999-4915|doi-access=free }}</ref> Эболаға қарсы вакцина іздеу жұмыстары вирус алғаш рет 1976 жылы анықталғаннан кейін бірден басталды.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Feldmann |first1=Heinz |last2=Jones |first2=Steven |last3=Klenk |first3=Hans-Dieter |last4=Schnittler |first4=Hans-Joachim |date=August 2003 |title=Ebola virus: from discovery to vaccine |journal=Nature Reviews Immunology |language=en |volume=3 |issue=8 |pages=677–685 |doi=10.1038/nri1154 |pmid=12974482 |s2cid=27486878 |issn=1474-1741|doi-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) мақұлдаған тек екі дәрілік препарат бар. 2020 жылғы қазанда Immazeb ресми түрде мақұлданды, ал 2020 жылғы желтоқсанда Ebanga да ресми мақұлдау алды. Бұл екі емдеу әдісінің айырмашылығы — Immazeb үш [[Моноклональды антиденелер|моноклоналды антиденені]] қолданса, Ebanga бір ғана моноклоналды антиденеге негізделген. Екі препарат та вирустың жаңа иесі жасушасына енуі мен көбеюіне жол бермеу үшін оның гликопротеиніне шабуыл жасауға бағытталған. Осы екі препараттан бөлек, құсу, қызба, диарея және ауырсыну сияқты Эбола туындататын белгілерді бақылауға бағытталған жалпы демеуші емдеу шаралары да қолданылады.<ref name=":6">{{Cite web |date=2021-02-26 |title=Treatment {{!}} Ebola (Ebola Virus Disease) {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/treatment/index.html |access-date=2022-10-18 |website=www.cdc.gov |language=en-us}}</ref> == Таксономиялық ескертпелер == Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитеттің (ICTV) таксон атауларын беру ережелеріне сәйкес, ''Ebolavirus'' туысының атауы әрдайым бас әріппен жазылады, курсивпен беріледі, ешқашан қысқартылмайды және оның алдында «туыс» сөзі көрсетілуі тиіс. Ал оның өкілдерінің атаулары (эболавирустар) кіші әріптермен жазылады, курсивпен берілмейді және [[артикль]]дерсіз қолданылады.<ref name=KuhnArch/> == Туысқа енгізу критерийлері == ''[[Filoviridae]]'' тұқымдасына жататын вирус келесі белгілерге ие болған жағдайда ''Ebolavirus'' туысының мүшесі болып саналады:<ref name=KuhnArch/> * оның геномында бірнеше геннің қабаттасуы болады; * оның төртінші гені (GP) котранскрипциялық редакциялау арқылы ssGP мен GP1,2 ақуыздарын, ал протеолиздік ыдырау арқылы sGP мен Δ-пептидті түзе отырып, төрт ақуызды (sGP, ssGP, Δ-пептид және GP1,2) кодтайды; * оның вириондарының ең жоғары жұқпалылығы ұзындығы шамамен 805 нм болатын бөлшектермен байланысты; * оның геномы нуклеотидтік деңгейде [[Марбург вирусы]]ның геномынан кемінде 50%-ға ерекшеленеді және [[Zaire ebolavirus]] геномынан 50%-дан аз айырмашылыққа ие болады; * оның вириондары марбургвирустардың вириондарымен антигендік айқаспалы реактивтілікті іс жүзінде көрсетпейді. == Жіктелуі == [[Сурет:Ebola virus virion.jpg|thumb|Эбола вирусы вирионының электрондық микрофотосуреті (жалған түспен боялған)]] [[Сурет:Ebola Virus Particles (44771923695).jpg|thumb|Жұқтырылған VERO E6 жасушаларының (қызғылт сары түспен көрсетілген) бетіне бекінген және олардан бүршіктеніп шыққан Эбола вирусы бөлшектерінің (жасыл түспен көрсетілген) түстендірілген сканерлеуші электрондық микрофотосуреті]] [[Сурет:178-EbolaVirusProteins EbolaProteins.png|thumb|300px|Эбола вирусы бөлшегінің көлденең қимасының сызбасы. Негізгі ақуыздардың құрылымдары бүйір жағында көрсетіліп, белгіленген. Бозғылт түсті шеңберлер тәжірибелік құрылымда бақылауға келмейтіндей тым икемді домендерді білдіреді. Суретті PDB файлдары 3csy, 4ldd, 4qb0, 3vne, 3fke және 2i8b негізінде Дэвид Гудселл салған]] ''Ebolavirus'' және ''Marburgvirus'' туыстары бастапқыда қазіргі кезде қолданылмайтын ''Filovirus'' туысының түрлері ретінде жіктелген. 1998 жылғы наурызда Омыртқалылар вирустары жөніндегі кіші комитет Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитетке (ICTV) ''Filovirus'' туысын екі жеке туысты — ''Ebola-like viruses'' және ''Marburg-like viruses'' — қамтитын ''Filoviridae'' тұқымдасы ретінде қайта жіктеу туралы ұсыныс енгізді. Бұл ұсыныс 2001 жылғы сәуірде Вашингтон қаласында және 2002 жылғы шілдеде Парижде ресми түрде қабылданды. 2000 жылы Вашингтон қаласында тағы бір ұсыныс жасалып, атаулардағы «-like viruses» бөлігі «-virus» болып өзгертілді. Соның нәтижесінде қазіргі қолданыстағы ''Ebolavirus'' және ''Marburgvirus'' туыстары пайда болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/01.025.0.02.htm |title=ICTVdB Virus Description – 01.025.0.02. Ebolavirus |access-date=2009-06-02 |last=Büchen-Osmond |first=Cornelia |date=2006-04-25 |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214160912/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/01.025.0.02.htm |archive-date=February 14, 2009 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ictvonline.org/virusTaxonomy.asp?msl_id=28|title=Virus Taxonomy: 2013 Release|access-date=2014-10-31|date=2013|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Биологиялық қарулар]] [[Санат:Тропиктік аурулар]] [[Санат:Жануарлардың вирустық аурулары]] [[Санат:Зооноздық вирустық аурулар]] d22uqbwvge4fxs3hr0g192lz8rzfnre 3614123 3614118 2026-06-06T12:33:33Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3614123 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Ebolavirus | суреті = Ijms-20-04657-g004.webp | сурет сипаттамасы = Эболавирустың құрылымы мен геномы | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = Monjiviricetes | жасақ = Mononegavirales | тұқымдас = Filoviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Ebolavirus | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = * ''[[Bombali ebolavirus]] (BOMV)'' * ''[[Bundibugyo ebolavirus]] (BDBV)'' * ''[[Reston ebolavirus]] (RESTV)'' * ''[[Sudan ebolavirus]] (SUDV)'' * ''[[Taï Forest ebolavirus]] (TAFV)'' * ''[[Zaire ebolavirus]] (EBOV)'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Ebolavirus''' — ''[[Filoviridae]]'' (жіп тәрізді вирустар) тұқымдасына және ''[[Mononegavirales]]'' жасағына жататын вирусологиялық таксон.<ref name="KuhnArch">{{Cite journal | last1=Kuhn | first1=J. H. | last2=Becker | first2=S. | last3=Ebihara | first3=H. | last4=Geisbert | first4=T. W. | last5=Johnson | first5=K. M. | last6=Kawaoka | first6=Y. | last7=Lipkin | first7=W. I. | last8=Negredo | first8=A. I. | last9=Netesov | first9=S. V. | last10=Nichol | first10=S. T. | last11=Palacios | first11=G. | last12=Peters | first12=C. J. | last13=Tenorio | first13=A. | last14=Volchkov | first14=V. E. | last15=Jahrling | first15=P. B. | title=Proposal for a revised taxonomy of the family Filoviridae: Classification, names of taxa and viruses, and virus abbreviations | doi=10.1007/s00705-010-0814-x | journal=Archives of Virology | volume=155 | issue=12 | pages=2083–2103 | pmc=3074192 | year=2010 | pmid=21046175}}</ref> Бұл туыс өкілдері '''эболавирустар''' деп аталады<ref name="KuhnArch" /> және өз геномын бір тізбекті [[Negarnaviricota|теріс мағыналы РНҚ]] түрінде кодтайды.<ref>{{cite journal |last1=Kuhn |first1=JH |last2=Amarasinghe |first2=GK |last3=Basler |first3=CF |last4=Bavari |first4=S |last5=Bukreyev |first5=A |last6=Chandran |first6=K |last7=Crozier |first7=I |last8=Dolnik |first8=O |last9=Dye |first9=JM |last10=Formenty |first10=PBH |last11=Griffiths |first11=A |last12=Hewson |first12=R |last13=Kobinger |author13-link=Gary Kobinger|first13=GP |last14=Leroy |first14=EM |last15=Mühlberger |first15=E |last16=Netesov |first16=SV |last17=Palacios |first17=G |last18=Pályi |first18=B |last19=Pawęska |first19=JT |last20=Smither |first20=SJ |last21=Takada |first21=A |last22=Towner |first22=JS |last23=Wahl |first23=V |last24=ICTV Report |first24=Consortium |title=ICTV Virus Taxonomy Profile: Filoviridae. |journal=The Journal of General Virology |date=June 2019 |volume=100 |issue=6 |pages=911–912 |doi=10.1099/jgv.0.001252 |pmid=31021739|pmc=7011696 |doi-access=free }}</ref> Белгілі алты вирус түрі әрқайсысы алғаш анықталған аймақтың атауымен аталған: ''[[Bundibugyo ebolavirus]]'', ''[[Reston ebolavirus]]'', ''[[Sudan ebolavirus]]'', ''[[Taï Forest ebolavirus]]'' (бұрын ''Côte d'Ivoire ebolavirus''), ''[[Zaire ebolavirus]]'' және ''[[Bombali ebolavirus]]''. Соңғысы ең кейін сипатталған түр болып табылады және [[Сьерра-Леоне]]де анголалық еркінқұйрық жарқанаттардан бөлініп алынған.<ref name=":0">{{cite news | url=https://www.statnews.com/2018/07/27/ebola-virus-discovery/ | title=New Ebola species is reported for first time in a decade | date=27 July 2018 | work=STAT | access-date=28 July 2018 | language=en-US}}</ref> ''Ebolavirus'' туысындағы әрбір түр бір ғана вирусты қамтиды және олардың төртеуі адамдарда Эбола вирусы ауруын (EVD) тудырады. Бұл ауру өлім-жітім деңгейі өте жоғары [[геморрагиялық қызба]]ның бір түрі болып табылады. ''Reston virus'' басқа приматтарда [[Эбола ауруы|Эбола вирусы ауруын]] туғызған.<ref name=Spickler>{{cite web | last1=Spickler | first1=Anna | title=Ebolavirus and Marburgvirus Infections | url=http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/viral_hemorrhagic_fever_filovirus.pdf}}</ref><ref>{{cite web | title=About Ebola Virus Disease | url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/about.html | publisher=[[Centers for Disease Control]] | access-date=18 October 2014}}</ref> ''Zaire ebolavirus'' эболавирустар арасындағы ең жоғары өлім-жітім көрсеткішіне ие және туыстың белгілі алты түрі арасында тіркелген індеттердің ең көп санына жауапты, соның ішінде 1976 жылғы Заир індеті мен ең көп адам өліміне әкелген 2014 жылғы індет те бар.<ref>{{Cite journal|last1=Kamorudeen|first1=Ramat Toyin|last2=Adedokun|first2=Kamoru Ademola|last3=Olarinmoye|first3=Ayodeji Oluwadare|date=May 2020|title=Ebola outbreak in West Africa, 2014–2016: Epidemic timeline, differential diagnoses, determining factors, and lessons for future response|journal=Journal of Infection and Public Health|volume=13|issue=7|language=en|pages=956–962|doi=10.1016/j.jiph.2020.03.014|pmid=32475805|doi-access=free}}</ref> [[Сурет:Filovirus phylogenetic tree.svg|thumb|Эболавирустар мен марбургвирустарды салыстыратын [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Сандар тармақтардың сенімділік деңгейінің пайыздық көрсеткішін білдіреді.]] Эболавирустар алғаш рет 1976 жылғы маусымда Оңтүстік [[Судан]]да және 1976 жылғы тамызда [[Заир]]де тіркелген Эбола вирусы ауруының індеттерінен кейін сипатталды.<ref>{{Cite web | url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf | title=Ebola haemorrhagic fever in Sudan, 1976 | access-date=2014-10-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141013194802/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf | archive-date=2014-10-13 }}</ref><ref name="ReferenceA">Kalra S., Kelkar D., Galwankar S. C., Papadimos T. J., Stawicki S. P., Arquilla B., Hoey B. A., Sharpe R. P., Sabol D., Jahre J. A. The emergence of Ebola as a global health security threat: From 'lessons learned' to coordinated multilateral containment efforts. J Global Infect Dis [serial online] 2014 [cited 2015 Mar 1]; 6:164–177.</ref> ''Ebolavirus'' атауы 1976 жылғы індет ошағына жақын орналасқан Заирдегі (қазіргі [[Конго Демократиялық Республикасы]]) [[Эбола өзені]]нің атауынан<ref name="ReferenceA"/> және вирустар туысын білдіретін таксономиялық ''-virus'' жұрнағынан құралған.<ref name="KuhnArch"/> Бұл туыс 1998 жылы ''«Ebola-like viruses»'' атауымен енгізілді.<ref> {{Cite book | last1=Netesov|first1=S. V. | last2=Feldmann | first2=H. | last3=Jahrling | first3=P. B. | last4=Klenk | first4=H. D. | last5=Sanchez | first5=A. | chapter=Family Filoviridae | year=2000 | editor-last=van Regenmortel | editor-first=M. H. V. | editor2-last=Fauquet | editor2-first=C. M. | editor3-last=Bishop | editor3-first=D. H. L. | editor4-last=Carstens | editor4-first=E. B. | editor5-last=Estes | editor5-first=M. K. | editor6-last=Lemon | editor6-first=S. M. | editor7-last=Maniloff | editor7-first=J. | editor8-last=Mayo | editor8-first=M. A. | editor9-last=McGeoch | editor9-first=D. J. | editor10-last=Pringle | editor10-first=C. R. | editor11-last=Wickner | editor11-first=R. B. | title=Virus Taxonomy – Seventh Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses | pages=539–548 | publisher=Academic Press | location=San Diego | isbn=978-0-12-370200-5}}</ref><ref>{{cite journal | last1=Pringle | first1=C. R. | s2cid=13229117 | year=1998 | title=Virus taxonomy – San Diego 1998 | journal=Archives of Virology | volume=143 | issue=7 | pages=1449–1459 | pmid=9742051 | doi=10.1007/s007050050389}}</ref> 2002 жылы атауы ''Ebolavirus'' болып өзгертілді,<ref name="Feldmann2005">{{cite book | last1=Feldmann | first1=H. | last2=Geisbert | first2=T. W. | last3=Jahrling|first3=P. B. | last4=Klenk | first4=H.-D. | last5=Netesov | first5=S. V. | last6=Peters | first6=C. J. | last7=Sanchez| first7=A. | last8=Swanepoel | first8=R. | last9=Volchkov | first9=V. E. | chapter=Family Filoviridae | year=2005 | editor-last=Fauquet | editor-first=C. M. | editor2-last=Mayo | editor2-first=M. A. | editor3-last=Maniloff | editor3-first=J. | editor4-last=Desselberger | editor4-first=U.| editor5-last=Ball | editor5-first=L. A. | title=Virus Taxonomy – Eighth Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses | pages=645–653 | publisher=Elsevier/Academic Press | location=San Diego| isbn=978-0-12-370200-5 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Mayo|first1=M. A.|s2cid=43887711|year = 2002|title = ICTV at the Paris ICV: results of the plenary session and the binomial ballot|journal = Archives of Virology|volume = 147|issue = 11|pages = 2254–2260|doi=10.1007/s007050200052|doi-access= free}}</ref> ал 2010 жылы туыс құрамы қайта қаралды.<ref name=KuhnArch/> 2022 жылы туыстың атауы '''''Orthoebolavirus''''' болып өзгертілді.<ref>{{Cite web |title=Taxon Details {{!}} Genus: Orthoebolavirus|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202501564&taxon_name=Orthoebolavirus |access-date=2026-05-25 |website=ictv.global}}</ref> Эболавирустар марбургвирустармен жақын туыстық байланыста. == Құрылымы == ''Ebolavirus'' — ''Mononegavirales'' жасағына жататын жіп тәрізді, қабықшалы вирус. Бұл жасаққа құтыру вирусы мен қызылша вирусы да кіреді.<ref>{{Cite journal |last1=Wan |first1=William |last2=Kolesnikova |first2=Larissa |last3=Clarke |first3=Mairi |last4=Koehler |first4=Alexander |last5=Noda |first5=Takeshi |last6=Becker |first6=Stephan |last7=Briggs |first7=John A. G. |date=2017-11-16 |title=Structure and assembly of the Ebola virus nucleocapsid |journal=Nature |volume=551 |issue=7680 |pages=394–397 |doi=10.1038/nature24490 |issn=1476-4687 |pmc=5714281 |pmid=29144446|bibcode=2017Natur.551..394W }}</ref> ''Mononegavirales'' жасағы сегменттелмеген, бір тізбекті теріс мағыналы РНҚ-геномымен (−ssRNA) және оны қоршап тұратын спиральді нуклеокапсидімен сипатталады.<ref>{{Cite journal |last1=Dong |first1=Shishang |last2=Yang |first2=Peng |last3=Li |first3=Guobang |last4=Liu |first4=Baocheng |last5=Wang |first5=Wenming |last6=Liu |first6=Xiang |last7=Xia |first7=Boran |last8=Yang |first8=Cheng |last9=Lou |first9=Zhiyong |last10=Guo |first10=Yu |last11=Rao |first11=Zihe |date=May 2015 |title=Insight into the Ebola virus nucleocapsid assembly mechanism: crystal structure of Ebola virus nucleoprotein core domain at 1.8 Å resolution |journal=Protein & Cell |volume=6 |issue=5 |pages=351–362 |doi=10.1007/s13238-015-0163-3 |issn=1674-800X |pmc=4417675 |pmid=25910597}}</ref> Филовирустар жеті түрлі ақуызды кодтайды: NP (нуклеопротеин), VP35 (полимеразалық кешеннің құрамдас бөлігі), VP40 (матрикстік ақуыз), GP (гликопротеиндік бүртікше), VP30 (транскрипция активаторы), VP24 (екінші матрикстік ақуыз) және L (РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза, RdRp).<ref name=":02">{{Cite journal |last1=Jain |first1=Sahil |last2=Martynova |first2=Ekaterina |last3=Rizvanov |first3=Albert |last4=Khaiboullina |first4=Svetlana |last5=Baranwal |first5=Manoj |date=2021-10-15 |title=Structural and Functional Aspects of Ebola Virus Proteins |journal=Pathogens |volume=10 |issue=10 |page=1330 |doi=10.3390/pathogens10101330 |issn=2076-0817 |pmc=8538763 |pmid=34684279|doi-access=free }}</ref> Осы ақуыздардың ішінде GP мен NP вирустың жасушаға енуі мен репликациясы үшін ерекше маңызды рөл атқарады.<ref name=":02" /> GP — эболавирустар арасындағы патогендік айырмашылықтарға жауап беретін ақуыз.<ref name=":02" /> GP екі гликопротеинді кодтайды, олардың бірі — sGP (еритін гликопротеин), ол Эбола вирусының патогенезінде маңызды рөл атқарады.<ref name=":12">{{Cite journal |last1=de La Vega |first1=Marc-Antoine |last2=Wong |first2=Gary |last3=Kobinger |first3=Gary P. |last4=Qiu |first4=Xiangguo |date=2015-02-01 |title=The Multiple Roles of sGP in Ebola Pathogenesis |journal=Viral Immunology |volume=28 |issue=1 |pages=3–9 |doi=10.1089/vim.2014.0068 |issn=0882-8245 |pmc=4287119 |pmid=25354393}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pallesen |first1=Jesper |last2=Murin |first2=Charles D. |last3=de Val |first3=Natalia |last4=Cottrell |first4=Christopher A. |last5=Hastie |first5=Kathryn M. |last6=Turner |first6=Hannah L. |last7=Fusco |first7=Marnie L. |last8=Flyak |first8=Andrew I. |last9=Zeitlin |first9=Larry |last10=Crowe |first10=James E. |last11=Andersen |first11=Kristian G. |last12=Saphire |first12=Erica Ollmann |last13=Ward |first13=Andrew B. |date=2016-08-08 |title=Structures of Ebola virus GP and sGP in complex with therapeutic antibodies |journal=Nature Microbiology |volume=1 |issue=9 |article-number=16128 |doi=10.1038/nmicrobiol.2016.128 |issn=2058-5276 |pmc=5003320 |pmid=27562261}}</ref> Зерттеулер sGP иесінің иммундық жауабын әлсірете алатынын және соның нәтижесінде EBOV патогендігін күшейтетінін көрсеткен.<ref name=":12" /> NP құрамында филовирустың геномы да, антигеномы да болады.<ref name=":02" /> NP-нің олигомерленуі NC-нің (спиральді нуклеокапсидтің) түзілуіне жауап береді, бұл −ssRNA геномын иесі жасушасының эндонуклеазалары арқылы ыдыраудан және иммундық жауаптан қорғауға мүмкіндік береді.<ref name=":02" /> Сондай-ақ NP вирустың цитоплазмадағы транскрипциясы мен репликациясын жеңілдету үшін иесі жасушасының ақуыздарын тартатыны көрсетілген.<ref name=":02" /> Эболавирустардың өлшемдері түрлеріне қарай өзгереді. Олардың цилиндр тәрізді өзектерінің диаметрі шамамен 50–80 нм, ал ұзындығы 10–14 мкм аралығында болады.<ref>{{cite journal |last1=Hussein |first1=Hassan Abdi |title=Brief review on ebola virus disease and one health approach |journal=Heliyon |date=August 2023 |volume=9 |issue=8 |article-number=e19036 |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e19036 |pmid=37600424 |pmc=10432691 |bibcode=2023Heliy...919036H |doi-access=free }}</ref> Эболавирустың бүртікшелері вирион бетінен шамамен 10 нм-ге шығып тұрады және бір-бірінен шамамен 10 нм қашықтықта орналасады.<ref>{{cite journal |last1=Noda |first1=T |last2=Sagara |first2=H |last3=Suzuki |first3=E |last4=Takada |first4=A |last5=Kida |first5=H |last6=Kawaoka |first6=Y |title=Ebola virus VP40 drives the formation of virus-like filamentous particles along with GP. |journal=Journal of Virology |date=May 2002 |volume=76 |issue=10 |pages=4855–65 |doi=10.1128/jvi.76.10.4855-4865.2002 |pmid=11967302|pmc=136157 }}</ref> == Иелері == Зерттеушілер жемісқоректі жарқанаттардың үш түрінен Эбола вирусымен жұқтыру белгілерін анықтаған. Бұл жарқанаттарда аурудың ешқандай симптомдары байқалмаған, сондықтан олар ''Ebolavirus'' туысының негізгі табиғи резервуарлары болуы мүмкін деп есептеледі. Сонымен қатар басқа резервуарлар мен тасымалдаушылардың да болуы ықтимал.<ref>{{Cite journal |last1=Caron |first1=Alexandre |last2=Bourgarel |first2=Mathieu |last3=Cappelle |first3=Julien |last4=Liégeois |first4=Florian |last5=De Nys |first5=Hélène M. |last6=Roger |first6=François |date=2018 |title=Ebola Virus Maintenance: If Not (Only) Bats, What Else? |journal=Viruses |language=en |volume=10 |issue=10 |page=549 |doi=10.3390/v10100549 |pmid=30304789 |pmc=6213544 |issn=1999-4915|doi-access=free }}</ref> Індеттер арасындағы кезеңде вирустың қай жерде сақталатынын және оның түрлер арасында қалай берілетінін түсіну адамдарды және басқа приматтарды бұл вирустан қорғауға көмектеседі.<ref>{{Cite journal |last1=de La Vega |first1=Marc-Antoine |last2=Wong |first2=Gary |last3=Kobinger |first3=Gary P. |last4=Qiu |first4=Xiangguo |date=2015-02-01 |title=The Multiple Roles of sGP in Ebola Pathogenesis |journal=Viral Immunology |volume=28 |issue=1 |pages=3–9 |doi=10.1089/vim.2014.0068 |issn=0882-8245 |pmc=4287119 |pmid=25354393}}</ref> Зерттеушілер жарқанаттардың үш түрінен — Франке иықтаңбалы жемісқоректі жарқанатынан (''[[Epomops franqueti]]''), балғабасты жарқанаттан (''[[Hypsignathus monstrosus]]'') және кіші алқалы жемісқоректі жарқанаттан (''[[Myonycteris torquata]]'') — Эбола вирусының генетикалық материалының, яғни РНҚ тізбектерінің бар екенін немесе осы ауруға қарсы иммундық жауап белгілерін анықтады. Алайда бұл жарқанаттардың өздерінде ауру симптомдары байқалмаған.<ref>{{Cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1130_051130_ebolabathost.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060103175526/http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1130_051130_ebolabathost.html|url-status=dead|archive-date=January 3, 2006|title=Fruit Bats Likely Hosts of Deadly Ebola Virus|website=news.nationalgeographic.com|access-date=2017-05-14}}</ref> [[Bombali ebolavirus]] (BOMV) [[Сьерра-Леоне]]де кіші еркінқұйрық жарқанаттан (''[[Chaerephon pumilus]]'') және анголалық еркінқұйрық жарқанаттан (''[[Mops condylurus]]'') бөлініп алынған.<ref name=":0" /> == Ену жолы == Вирус пайдаланатын ену жолы оның тіршілік цикліндегі негізгі кезеңдердің бірі болып табылады. Эболавирус үшін бірнеше ену жолдары ұсынылған, соның ішінде фагоцитоз, сондай-ақ клатрин арқылы және кавеолин арқылы жүретін эндоцитоз механизмдері бар. Алайда Nanbo және әріптестері (2010) мен Saeed және әріптестері (2010) жүргізген тәуелсіз зерттеулер бұл жолдардың ешқайсысы іс жүзінде пайдаланылмайтынын дәлелдеді.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos">{{cite journal |last1=Nanbo |first1=Asuka |last2=Masaki |first2=Imai |last3=Shinji |first3=Watanabe |last4=Noda |first4=Takeshi |last5=Takahash |first5=Kei |last6=Neuman |first6=Gabriele |last7=Halfmann |first7=Peter |last8=Kawaoka |first8=Yoshihiro |title=Ebolavirus Is Internalized into Host Cells via Macropinocytosis in a Viral Glycoprotein-Dependent Manner |journal=PLOS Pathogens |date=23 September 2010|volume=6|issue=9 |article-number=e1001121 |doi=10.1371/journal.ppat.1001121|pmid=20886108 |pmc=2944813 |doi-access=free }}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last1=Saeed|first1=Mohammad F.|last2=Kolokoltsov|first2=Andrey A.|last3=Albrecht|first3=Thomas|last4=Davey|first4=Robert A.|date=2010-09-16|title=Cellular entry of ebola virus involves uptake by a macropinocytosis-like mechanism and subsequent trafficking through early and late endosomes|journal=PLOS Pathogens|volume=6|issue=9|article-number=e1001110|doi=10.1371/journal.ppat.1001110|issn=1553-7374|pmc=2940741|pmid=20862315 |doi-access=free }}</ref> Олар ''Ebolavirus-тың'' иесі жасушаларына ену үшін [[Жұту|макропиноцитозды]] пайдаланатынын анықтады.<ref>{{Cite journal |last1=Yu |first1=Dong-Shan |last2=Weng |first2=Tian-Hao |last3=Wu |first3=Xiao-Xin |last4=Wang |first4=Frederick X.C. |last5=Lu |first5=Xiang-Yun |last6=Wu |first6=Hai-Bo |last7=Wu |first7=Nan-Ping |last8=Li |first8=Lan-Juan |last9=Yao |first9=Hang-Ping |date=2017-06-15 |title=The lifecycle of the Ebola virus in host cells |journal=Oncotarget |volume=8 |issue=33 |pages=55750–55759 |doi=10.18632/oncotarget.18498 |issn=1949-2553 |pmc=5589696 |pmid=28903457}}</ref> Макропиноцитоздың индукциялануы макропиноцитозға тән эндосомалардың — макропиносомалардың түзілуіне әкеледі. Бұл құрылымдар Эбола вириондарын орналастыруға жеткілікті үлкен болады. Бұл жаңалық ''Ebolavirus-тың'' жаңадан түзілген макропиносомалармен байланысатын шеткері мембраналық ақуыздардың ірі тұқымдасына жататын сұрыптаушы нексин 5-пен (SNX5) бірге локализацияланатыны арқылы дәлелденді.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos"/> Сонымен қатар макропиноцитоз жолын бұғаттау ''Ebolavirus-тың'' жасушаларға енуін тоқтататыны көрсетілді. Зерттеуде макропиноцитозға тән төрт түрлі тежегіш сыналды: цитохалазин D — деполимеризациялаушы агент, вортманнин және LY-294002 — екеуі де PI3K тежегіштері, сондай-ақ EIPA (5-(N-ethyl-N-isopropyl) amiloride) — пиноцитозға тән Na⁺/H⁺ алмастырғышының тежегіші.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos" /><ref name=":1" /> Одан кейін жасуша ішіне енген EBOV бөлшектері кеш эндосомаларға тасымалданады және сол жерде олардың Rab7 ГТФазасымен ({{lang-en|GTPase Rab7}}) бірге локализацияланатыны байқалады; Rab7 кеш эндосомалардың маркері болып табылады.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos"/> Сонымен қатар Rab5 және Rab7 ГТФазаларының мутациялары вирустың жасушаға енуін тежейтіні анықталған.<ref name=":1" /> Кеш эндосомаларға жеткеннен кейін Эбола вирусы жасушаішілік Ниманн–Пик C1 рецепторымен (Niemann–Pick C1, NPC1) байланысады,<ref>{{Cite journal|last1=Carette|first1=Jan E.|last2=Raaben|first2=Matthijs|last3=Wong|first3=Anthony C.|last4=Herbert|first4=Andrew S.|last5=Obernosterer|first5=Gregor|last6=Mulherkar|first6=Nirupama|last7=Kuehne|first7=Ana I.|last8=Kranzusch|first8=Philip J.|last9=Griffin|first9=April M.|last10=Ruthel|first10=Gordon|last11=Dal Cin|first11=Paola|date=2011-08-24|title=Ebola virus entry requires the cholesterol transporter Niemann-Pick C1|journal=Nature|volume=477|issue=7364|pages=340–343|doi=10.1038/nature10348|issn=1476-4687|pmc=3175325|pmid=21866103|bibcode=2011Natur.477..340C}}</ref> содан соң вирустық мембрана эндосомалық мембранамен қосылады. Нәтижесінде вирус өз геномын цитоплазмаға босатып шығара алады.<ref>{{Cite journal|last1=Das|first1=Dibyendu Kumar|last2=Bulow|first2=Uriel|last3=Diehl|first3=William E.|last4=Durham|first4=Natasha D.|last5=Senjobe|first5=Fernando|last6=Chandran|first6=Kartik|last7=Luban|first7=Jeremy|last8=Munro|first8=James B.|date=2020-02-10|title=Conformational changes in the Ebola virus membrane fusion machine induced by pH, Ca2+, and receptor binding|journal=PLOS Biology|language=en|volume=18|issue=2|article-number=e3000626|doi=10.1371/journal.pbio.3000626|issn=1545-7885|pmc=7034923|pmid=32040508 |doi-access=free }}</ref> == Емі == Эболаға қарсы қолжетімді емдеу әдістерінің аз болуының негізгі себептерінің бірі — бұл вирустың аса қауіптілігі және өлім-жітім деңгейінің 90%-ға дейін жетуі.<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Yamaoka |first1=Satoko |last2=Ebihara |first2=Hideki |title=Pathogenicity and Virulence of Ebolaviruses with Species- and Variant-specificity |journal=Virulence |year=2021 |volume=12 |issue=1 |pages=885–901 |doi=10.1080/21505594.2021.1898169 |issn=2150-5594 |pmc=7993122 |pmid=33734027}}</ref> Онымен жұмыс істеу тек өте қатаң талаптары бар 4-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік зертханаларында (BSL-4) ғана мүмкін. Эболаны кеңірек зерттеу үшін 2-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік зертханаларында (BSL-2) нақты жұқпалы вирустың орнына оны алмастыратын жүйелер қолданылады. Ғалымдар иесі жасушасына ену үшін пайдаланылатын беткі гликопротеині бірдей болатын псевдотиптерді пайдаланады. Сонымен қатар зерттеулерде алмастырушы жүйе ретінде жұқпалы емес Эбола тәрізді бөлшектер де қолданылады.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Salata |first1=Cristiano |last2=Calistri |first2=Arianna |last3=Alvisi |first3=Gualtiero |last4=Celestino |first4=Michele |last5=Parolin |first5=Cristina |last6=Palù |first6=Giorgio |date=March 2019 |title=Ebola Virus Entry: From Molecular Characterization to Drug Discovery |journal=Viruses |language=en |volume=11 |issue=3 |page=274 |doi=10.3390/v11030274 |pmid=30893774 |pmc=6466262 |issn=1999-4915|doi-access=free }}</ref> Эболаға қарсы вакцина іздеу жұмыстары вирус алғаш рет 1976 жылы анықталғаннан кейін бірден басталды.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Feldmann |first1=Heinz |last2=Jones |first2=Steven |last3=Klenk |first3=Hans-Dieter |last4=Schnittler |first4=Hans-Joachim |date=August 2003 |title=Ebola virus: from discovery to vaccine |journal=Nature Reviews Immunology |language=en |volume=3 |issue=8 |pages=677–685 |doi=10.1038/nri1154 |pmid=12974482 |s2cid=27486878 |issn=1474-1741|doi-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) мақұлдаған тек екі дәрілік препарат бар. 2020 жылғы қазанда Immazeb ресми түрде мақұлданды, ал 2020 жылғы желтоқсанда Ebanga да ресми мақұлдау алды. Бұл екі емдеу әдісінің айырмашылығы — Immazeb үш [[Моноклональды антиденелер|моноклоналды антиденені]] қолданса, Ebanga бір ғана моноклоналды антиденеге негізделген. Екі препарат та вирустың жаңа иесі жасушасына енуі мен көбеюіне жол бермеу үшін оның гликопротеиніне шабуыл жасауға бағытталған. Осы екі препараттан бөлек, құсу, қызба, диарея және ауырсыну сияқты Эбола туындататын белгілерді бақылауға бағытталған жалпы демеуші емдеу шаралары да қолданылады.<ref name=":6">{{Cite web |date=2021-02-26 |title=Treatment {{!}} Ebola (Ebola Virus Disease) {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/treatment/index.html |access-date=2022-10-18 |website=www.cdc.gov |language=en-us}}</ref> == Таксономиялық ескертпелер == Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитеттің (ICTV) таксон атауларын беру ережелеріне сәйкес, ''Ebolavirus'' туысының атауы әрдайым бас әріппен жазылады, курсивпен беріледі, ешқашан қысқартылмайды және оның алдында «туыс» сөзі көрсетілуі тиіс. Ал оның өкілдерінің атаулары (эболавирустар) кіші әріптермен жазылады, курсивпен берілмейді және [[артикль]]дерсіз қолданылады.<ref name=KuhnArch/> == Туысқа енгізу критерийлері == ''[[Filoviridae]]'' тұқымдасына жататын вирус келесі белгілерге ие болған жағдайда ''Ebolavirus'' туысының мүшесі болып саналады:<ref name=KuhnArch/> * оның геномында бірнеше геннің қабаттасуы болады; * оның төртінші гені (GP) котранскрипциялық редакциялау арқылы ssGP мен GP1,2 ақуыздарын, ал протеолиздік ыдырау арқылы sGP мен Δ-пептидті түзе отырып, төрт ақуызды (sGP, ssGP, Δ-пептид және GP1,2) кодтайды; * оның вириондарының ең жоғары жұқпалылығы ұзындығы шамамен 805 нм болатын бөлшектермен байланысты; * оның геномы нуклеотидтік деңгейде [[Марбург вирусы]]ның геномынан кемінде 50%-ға ерекшеленеді және [[Zaire ebolavirus]] геномынан 50%-дан аз айырмашылыққа ие болады; * оның вириондары марбургвирустардың вириондарымен антигендік айқаспалы реактивтілікті іс жүзінде көрсетпейді. == Жіктелуі == [[Сурет:Ebola virus virion.jpg|thumb|Эбола вирусы вирионының электрондық микрофотосуреті (жалған түспен боялған)]] [[Сурет:Ebola Virus Particles (44771923695).jpg|thumb|Жұқтырылған VERO E6 жасушаларының (қызғылт сары түспен көрсетілген) бетіне бекінген және олардан бүршіктеніп шыққан Эбола вирусы бөлшектерінің (жасыл түспен көрсетілген) түстендірілген сканерлеуші электрондық микрофотосуреті]] [[Сурет:178-EbolaVirusProteins EbolaProteins.png|thumb|300px|Эбола вирусы бөлшегінің көлденең қимасының сызбасы. Негізгі ақуыздардың құрылымдары бүйір жағында көрсетіліп, белгіленген. Бозғылт түсті шеңберлер тәжірибелік құрылымда бақылауға келмейтіндей тым икемді домендерді білдіреді. Суретті PDB файлдары 3csy, 4ldd, 4qb0, 3vne, 3fke және 2i8b негізінде Дэвид Гудселл салған]] ''Ebolavirus'' және ''Marburgvirus'' туыстары бастапқыда қазіргі кезде қолданылмайтын ''Filovirus'' туысының түрлері ретінде жіктелген. 1998 жылғы наурызда Омыртқалылар вирустары жөніндегі кіші комитет Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитетке (ICTV) ''Filovirus'' туысын екі жеке туысты — ''Ebola-like viruses'' және ''Marburg-like viruses'' — қамтитын ''Filoviridae'' тұқымдасы ретінде қайта жіктеу туралы ұсыныс енгізді. Бұл ұсыныс 2001 жылғы сәуірде Вашингтон қаласында және 2002 жылғы шілдеде Парижде ресми түрде қабылданды. 2000 жылы Вашингтон қаласында тағы бір ұсыныс жасалып, атаулардағы «-like viruses» бөлігі «-virus» болып өзгертілді. Соның нәтижесінде қазіргі қолданыстағы ''Ebolavirus'' және ''Marburgvirus'' туыстары пайда болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/01.025.0.02.htm |title=ICTVdB Virus Description – 01.025.0.02. Ebolavirus |access-date=2009-06-02 |last=Büchen-Osmond |first=Cornelia |date=2006-04-25 |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214160912/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/01.025.0.02.htm |archive-date=February 14, 2009 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ictvonline.org/virusTaxonomy.asp?msl_id=28|title=Virus Taxonomy: 2013 Release|access-date=2014-10-31|date=2013|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses}}</ref> ''Ebolavirus'' туысының сипатталған бес түрі мыналар: == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Биологиялық қарулар]] [[Санат:Тропиктік аурулар]] [[Санат:Жануарлардың вирустық аурулары]] [[Санат:Зооноздық вирустық аурулар]] i6glk0sfau0l3b7cbtuhmsik7l4vtv8 3614125 3614123 2026-06-06T12:38:48Z 1nter pares 146705 /* Жіктелуі */ 3614125 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Ebolavirus | суреті = Ijms-20-04657-g004.webp | сурет сипаттамасы = Эболавирустың құрылымы мен геномы | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = Monjiviricetes | жасақ = Mononegavirales | тұқымдас = Filoviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Ebolavirus | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = * ''[[Bombali ebolavirus]] (BOMV)'' * ''[[Bundibugyo ebolavirus]] (BDBV)'' * ''[[Reston ebolavirus]] (RESTV)'' * ''[[Sudan ebolavirus]] (SUDV)'' * ''[[Taï Forest ebolavirus]] (TAFV)'' * ''[[Zaire ebolavirus]] (EBOV)'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Ebolavirus''' — ''[[Filoviridae]]'' (жіп тәрізді вирустар) тұқымдасына және ''[[Mononegavirales]]'' жасағына жататын вирусологиялық таксон.<ref name="KuhnArch">{{Cite journal | last1=Kuhn | first1=J. H. | last2=Becker | first2=S. | last3=Ebihara | first3=H. | last4=Geisbert | first4=T. W. | last5=Johnson | first5=K. M. | last6=Kawaoka | first6=Y. | last7=Lipkin | first7=W. I. | last8=Negredo | first8=A. I. | last9=Netesov | first9=S. V. | last10=Nichol | first10=S. T. | last11=Palacios | first11=G. | last12=Peters | first12=C. J. | last13=Tenorio | first13=A. | last14=Volchkov | first14=V. E. | last15=Jahrling | first15=P. B. | title=Proposal for a revised taxonomy of the family Filoviridae: Classification, names of taxa and viruses, and virus abbreviations | doi=10.1007/s00705-010-0814-x | journal=Archives of Virology | volume=155 | issue=12 | pages=2083–2103 | pmc=3074192 | year=2010 | pmid=21046175}}</ref> Бұл туыс өкілдері '''эболавирустар''' деп аталады<ref name="KuhnArch" /> және өз геномын бір тізбекті [[Negarnaviricota|теріс мағыналы РНҚ]] түрінде кодтайды.<ref>{{cite journal |last1=Kuhn |first1=JH |last2=Amarasinghe |first2=GK |last3=Basler |first3=CF |last4=Bavari |first4=S |last5=Bukreyev |first5=A |last6=Chandran |first6=K |last7=Crozier |first7=I |last8=Dolnik |first8=O |last9=Dye |first9=JM |last10=Formenty |first10=PBH |last11=Griffiths |first11=A |last12=Hewson |first12=R |last13=Kobinger |author13-link=Gary Kobinger|first13=GP |last14=Leroy |first14=EM |last15=Mühlberger |first15=E |last16=Netesov |first16=SV |last17=Palacios |first17=G |last18=Pályi |first18=B |last19=Pawęska |first19=JT |last20=Smither |first20=SJ |last21=Takada |first21=A |last22=Towner |first22=JS |last23=Wahl |first23=V |last24=ICTV Report |first24=Consortium |title=ICTV Virus Taxonomy Profile: Filoviridae. |journal=The Journal of General Virology |date=June 2019 |volume=100 |issue=6 |pages=911–912 |doi=10.1099/jgv.0.001252 |pmid=31021739|pmc=7011696 |doi-access=free }}</ref> Белгілі алты вирус түрі әрқайсысы алғаш анықталған аймақтың атауымен аталған: ''[[Bundibugyo ebolavirus]]'', ''[[Reston ebolavirus]]'', ''[[Sudan ebolavirus]]'', ''[[Taï Forest ebolavirus]]'' (бұрын ''Côte d'Ivoire ebolavirus''), ''[[Zaire ebolavirus]]'' және ''[[Bombali ebolavirus]]''. Соңғысы ең кейін сипатталған түр болып табылады және [[Сьерра-Леоне]]де анголалық еркінқұйрық жарқанаттардан бөлініп алынған.<ref name=":0">{{cite news | url=https://www.statnews.com/2018/07/27/ebola-virus-discovery/ | title=New Ebola species is reported for first time in a decade | date=27 July 2018 | work=STAT | access-date=28 July 2018 | language=en-US}}</ref> ''Ebolavirus'' туысындағы әрбір түр бір ғана вирусты қамтиды және олардың төртеуі адамдарда Эбола вирусы ауруын (EVD) тудырады. Бұл ауру өлім-жітім деңгейі өте жоғары [[геморрагиялық қызба]]ның бір түрі болып табылады. ''Reston virus'' басқа приматтарда [[Эбола ауруы|Эбола вирусы ауруын]] туғызған.<ref name=Spickler>{{cite web | last1=Spickler | first1=Anna | title=Ebolavirus and Marburgvirus Infections | url=http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/viral_hemorrhagic_fever_filovirus.pdf}}</ref><ref>{{cite web | title=About Ebola Virus Disease | url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/about.html | publisher=[[Centers for Disease Control]] | access-date=18 October 2014}}</ref> ''Zaire ebolavirus'' эболавирустар арасындағы ең жоғары өлім-жітім көрсеткішіне ие және туыстың белгілі алты түрі арасында тіркелген індеттердің ең көп санына жауапты, соның ішінде 1976 жылғы Заир індеті мен ең көп адам өліміне әкелген 2014 жылғы індет те бар.<ref>{{Cite journal|last1=Kamorudeen|first1=Ramat Toyin|last2=Adedokun|first2=Kamoru Ademola|last3=Olarinmoye|first3=Ayodeji Oluwadare|date=May 2020|title=Ebola outbreak in West Africa, 2014–2016: Epidemic timeline, differential diagnoses, determining factors, and lessons for future response|journal=Journal of Infection and Public Health|volume=13|issue=7|language=en|pages=956–962|doi=10.1016/j.jiph.2020.03.014|pmid=32475805|doi-access=free}}</ref> [[Сурет:Filovirus phylogenetic tree.svg|thumb|Эболавирустар мен марбургвирустарды салыстыратын [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Сандар тармақтардың сенімділік деңгейінің пайыздық көрсеткішін білдіреді.]] Эболавирустар алғаш рет 1976 жылғы маусымда Оңтүстік [[Судан]]да және 1976 жылғы тамызда [[Заир]]де тіркелген Эбола вирусы ауруының індеттерінен кейін сипатталды.<ref>{{Cite web | url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf | title=Ebola haemorrhagic fever in Sudan, 1976 | access-date=2014-10-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141013194802/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf | archive-date=2014-10-13 }}</ref><ref name="ReferenceA">Kalra S., Kelkar D., Galwankar S. C., Papadimos T. J., Stawicki S. P., Arquilla B., Hoey B. A., Sharpe R. P., Sabol D., Jahre J. A. The emergence of Ebola as a global health security threat: From 'lessons learned' to coordinated multilateral containment efforts. J Global Infect Dis [serial online] 2014 [cited 2015 Mar 1]; 6:164–177.</ref> ''Ebolavirus'' атауы 1976 жылғы індет ошағына жақын орналасқан Заирдегі (қазіргі [[Конго Демократиялық Республикасы]]) [[Эбола өзені]]нің атауынан<ref name="ReferenceA"/> және вирустар туысын білдіретін таксономиялық ''-virus'' жұрнағынан құралған.<ref name="KuhnArch"/> Бұл туыс 1998 жылы ''«Ebola-like viruses»'' атауымен енгізілді.<ref> {{Cite book | last1=Netesov|first1=S. V. | last2=Feldmann | first2=H. | last3=Jahrling | first3=P. B. | last4=Klenk | first4=H. D. | last5=Sanchez | first5=A. | chapter=Family Filoviridae | year=2000 | editor-last=van Regenmortel | editor-first=M. H. V. | editor2-last=Fauquet | editor2-first=C. M. | editor3-last=Bishop | editor3-first=D. H. L. | editor4-last=Carstens | editor4-first=E. B. | editor5-last=Estes | editor5-first=M. K. | editor6-last=Lemon | editor6-first=S. M. | editor7-last=Maniloff | editor7-first=J. | editor8-last=Mayo | editor8-first=M. A. | editor9-last=McGeoch | editor9-first=D. J. | editor10-last=Pringle | editor10-first=C. R. | editor11-last=Wickner | editor11-first=R. B. | title=Virus Taxonomy – Seventh Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses | pages=539–548 | publisher=Academic Press | location=San Diego | isbn=978-0-12-370200-5}}</ref><ref>{{cite journal | last1=Pringle | first1=C. R. | s2cid=13229117 | year=1998 | title=Virus taxonomy – San Diego 1998 | journal=Archives of Virology | volume=143 | issue=7 | pages=1449–1459 | pmid=9742051 | doi=10.1007/s007050050389}}</ref> 2002 жылы атауы ''Ebolavirus'' болып өзгертілді,<ref name="Feldmann2005">{{cite book | last1=Feldmann | first1=H. | last2=Geisbert | first2=T. W. | last3=Jahrling|first3=P. B. | last4=Klenk | first4=H.-D. | last5=Netesov | first5=S. V. | last6=Peters | first6=C. J. | last7=Sanchez| first7=A. | last8=Swanepoel | first8=R. | last9=Volchkov | first9=V. E. | chapter=Family Filoviridae | year=2005 | editor-last=Fauquet | editor-first=C. M. | editor2-last=Mayo | editor2-first=M. A. | editor3-last=Maniloff | editor3-first=J. | editor4-last=Desselberger | editor4-first=U.| editor5-last=Ball | editor5-first=L. A. | title=Virus Taxonomy – Eighth Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses | pages=645–653 | publisher=Elsevier/Academic Press | location=San Diego| isbn=978-0-12-370200-5 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Mayo|first1=M. A.|s2cid=43887711|year = 2002|title = ICTV at the Paris ICV: results of the plenary session and the binomial ballot|journal = Archives of Virology|volume = 147|issue = 11|pages = 2254–2260|doi=10.1007/s007050200052|doi-access= free}}</ref> ал 2010 жылы туыс құрамы қайта қаралды.<ref name=KuhnArch/> 2022 жылы туыстың атауы '''''Orthoebolavirus''''' болып өзгертілді.<ref>{{Cite web |title=Taxon Details {{!}} Genus: Orthoebolavirus|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202501564&taxon_name=Orthoebolavirus |access-date=2026-05-25 |website=ictv.global}}</ref> Эболавирустар марбургвирустармен жақын туыстық байланыста. == Құрылымы == ''Ebolavirus'' — ''Mononegavirales'' жасағына жататын жіп тәрізді, қабықшалы вирус. Бұл жасаққа құтыру вирусы мен қызылша вирусы да кіреді.<ref>{{Cite journal |last1=Wan |first1=William |last2=Kolesnikova |first2=Larissa |last3=Clarke |first3=Mairi |last4=Koehler |first4=Alexander |last5=Noda |first5=Takeshi |last6=Becker |first6=Stephan |last7=Briggs |first7=John A. G. |date=2017-11-16 |title=Structure and assembly of the Ebola virus nucleocapsid |journal=Nature |volume=551 |issue=7680 |pages=394–397 |doi=10.1038/nature24490 |issn=1476-4687 |pmc=5714281 |pmid=29144446|bibcode=2017Natur.551..394W }}</ref> ''Mononegavirales'' жасағы сегменттелмеген, бір тізбекті теріс мағыналы РНҚ-геномымен (−ssRNA) және оны қоршап тұратын спиральді нуклеокапсидімен сипатталады.<ref>{{Cite journal |last1=Dong |first1=Shishang |last2=Yang |first2=Peng |last3=Li |first3=Guobang |last4=Liu |first4=Baocheng |last5=Wang |first5=Wenming |last6=Liu |first6=Xiang |last7=Xia |first7=Boran |last8=Yang |first8=Cheng |last9=Lou |first9=Zhiyong |last10=Guo |first10=Yu |last11=Rao |first11=Zihe |date=May 2015 |title=Insight into the Ebola virus nucleocapsid assembly mechanism: crystal structure of Ebola virus nucleoprotein core domain at 1.8 Å resolution |journal=Protein & Cell |volume=6 |issue=5 |pages=351–362 |doi=10.1007/s13238-015-0163-3 |issn=1674-800X |pmc=4417675 |pmid=25910597}}</ref> Филовирустар жеті түрлі ақуызды кодтайды: NP (нуклеопротеин), VP35 (полимеразалық кешеннің құрамдас бөлігі), VP40 (матрикстік ақуыз), GP (гликопротеиндік бүртікше), VP30 (транскрипция активаторы), VP24 (екінші матрикстік ақуыз) және L (РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза, RdRp).<ref name=":02">{{Cite journal |last1=Jain |first1=Sahil |last2=Martynova |first2=Ekaterina |last3=Rizvanov |first3=Albert |last4=Khaiboullina |first4=Svetlana |last5=Baranwal |first5=Manoj |date=2021-10-15 |title=Structural and Functional Aspects of Ebola Virus Proteins |journal=Pathogens |volume=10 |issue=10 |page=1330 |doi=10.3390/pathogens10101330 |issn=2076-0817 |pmc=8538763 |pmid=34684279|doi-access=free }}</ref> Осы ақуыздардың ішінде GP мен NP вирустың жасушаға енуі мен репликациясы үшін ерекше маңызды рөл атқарады.<ref name=":02" /> GP — эболавирустар арасындағы патогендік айырмашылықтарға жауап беретін ақуыз.<ref name=":02" /> GP екі гликопротеинді кодтайды, олардың бірі — sGP (еритін гликопротеин), ол Эбола вирусының патогенезінде маңызды рөл атқарады.<ref name=":12">{{Cite journal |last1=de La Vega |first1=Marc-Antoine |last2=Wong |first2=Gary |last3=Kobinger |first3=Gary P. |last4=Qiu |first4=Xiangguo |date=2015-02-01 |title=The Multiple Roles of sGP in Ebola Pathogenesis |journal=Viral Immunology |volume=28 |issue=1 |pages=3–9 |doi=10.1089/vim.2014.0068 |issn=0882-8245 |pmc=4287119 |pmid=25354393}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pallesen |first1=Jesper |last2=Murin |first2=Charles D. |last3=de Val |first3=Natalia |last4=Cottrell |first4=Christopher A. |last5=Hastie |first5=Kathryn M. |last6=Turner |first6=Hannah L. |last7=Fusco |first7=Marnie L. |last8=Flyak |first8=Andrew I. |last9=Zeitlin |first9=Larry |last10=Crowe |first10=James E. |last11=Andersen |first11=Kristian G. |last12=Saphire |first12=Erica Ollmann |last13=Ward |first13=Andrew B. |date=2016-08-08 |title=Structures of Ebola virus GP and sGP in complex with therapeutic antibodies |journal=Nature Microbiology |volume=1 |issue=9 |article-number=16128 |doi=10.1038/nmicrobiol.2016.128 |issn=2058-5276 |pmc=5003320 |pmid=27562261}}</ref> Зерттеулер sGP иесінің иммундық жауабын әлсірете алатынын және соның нәтижесінде EBOV патогендігін күшейтетінін көрсеткен.<ref name=":12" /> NP құрамында филовирустың геномы да, антигеномы да болады.<ref name=":02" /> NP-нің олигомерленуі NC-нің (спиральді нуклеокапсидтің) түзілуіне жауап береді, бұл −ssRNA геномын иесі жасушасының эндонуклеазалары арқылы ыдыраудан және иммундық жауаптан қорғауға мүмкіндік береді.<ref name=":02" /> Сондай-ақ NP вирустың цитоплазмадағы транскрипциясы мен репликациясын жеңілдету үшін иесі жасушасының ақуыздарын тартатыны көрсетілген.<ref name=":02" /> Эболавирустардың өлшемдері түрлеріне қарай өзгереді. Олардың цилиндр тәрізді өзектерінің диаметрі шамамен 50–80 нм, ал ұзындығы 10–14 мкм аралығында болады.<ref>{{cite journal |last1=Hussein |first1=Hassan Abdi |title=Brief review on ebola virus disease and one health approach |journal=Heliyon |date=August 2023 |volume=9 |issue=8 |article-number=e19036 |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e19036 |pmid=37600424 |pmc=10432691 |bibcode=2023Heliy...919036H |doi-access=free }}</ref> Эболавирустың бүртікшелері вирион бетінен шамамен 10 нм-ге шығып тұрады және бір-бірінен шамамен 10 нм қашықтықта орналасады.<ref>{{cite journal |last1=Noda |first1=T |last2=Sagara |first2=H |last3=Suzuki |first3=E |last4=Takada |first4=A |last5=Kida |first5=H |last6=Kawaoka |first6=Y |title=Ebola virus VP40 drives the formation of virus-like filamentous particles along with GP. |journal=Journal of Virology |date=May 2002 |volume=76 |issue=10 |pages=4855–65 |doi=10.1128/jvi.76.10.4855-4865.2002 |pmid=11967302|pmc=136157 }}</ref> == Иелері == Зерттеушілер жемісқоректі жарқанаттардың үш түрінен Эбола вирусымен жұқтыру белгілерін анықтаған. Бұл жарқанаттарда аурудың ешқандай симптомдары байқалмаған, сондықтан олар ''Ebolavirus'' туысының негізгі табиғи резервуарлары болуы мүмкін деп есептеледі. Сонымен қатар басқа резервуарлар мен тасымалдаушылардың да болуы ықтимал.<ref>{{Cite journal |last1=Caron |first1=Alexandre |last2=Bourgarel |first2=Mathieu |last3=Cappelle |first3=Julien |last4=Liégeois |first4=Florian |last5=De Nys |first5=Hélène M. |last6=Roger |first6=François |date=2018 |title=Ebola Virus Maintenance: If Not (Only) Bats, What Else? |journal=Viruses |language=en |volume=10 |issue=10 |page=549 |doi=10.3390/v10100549 |pmid=30304789 |pmc=6213544 |issn=1999-4915|doi-access=free }}</ref> Індеттер арасындағы кезеңде вирустың қай жерде сақталатынын және оның түрлер арасында қалай берілетінін түсіну адамдарды және басқа приматтарды бұл вирустан қорғауға көмектеседі.<ref>{{Cite journal |last1=de La Vega |first1=Marc-Antoine |last2=Wong |first2=Gary |last3=Kobinger |first3=Gary P. |last4=Qiu |first4=Xiangguo |date=2015-02-01 |title=The Multiple Roles of sGP in Ebola Pathogenesis |journal=Viral Immunology |volume=28 |issue=1 |pages=3–9 |doi=10.1089/vim.2014.0068 |issn=0882-8245 |pmc=4287119 |pmid=25354393}}</ref> Зерттеушілер жарқанаттардың үш түрінен — Франке иықтаңбалы жемісқоректі жарқанатынан (''[[Epomops franqueti]]''), балғабасты жарқанаттан (''[[Hypsignathus monstrosus]]'') және кіші алқалы жемісқоректі жарқанаттан (''[[Myonycteris torquata]]'') — Эбола вирусының генетикалық материалының, яғни РНҚ тізбектерінің бар екенін немесе осы ауруға қарсы иммундық жауап белгілерін анықтады. Алайда бұл жарқанаттардың өздерінде ауру симптомдары байқалмаған.<ref>{{Cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1130_051130_ebolabathost.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060103175526/http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1130_051130_ebolabathost.html|url-status=dead|archive-date=January 3, 2006|title=Fruit Bats Likely Hosts of Deadly Ebola Virus|website=news.nationalgeographic.com|access-date=2017-05-14}}</ref> [[Bombali ebolavirus]] (BOMV) [[Сьерра-Леоне]]де кіші еркінқұйрық жарқанаттан (''[[Chaerephon pumilus]]'') және анголалық еркінқұйрық жарқанаттан (''[[Mops condylurus]]'') бөлініп алынған.<ref name=":0" /> == Ену жолы == Вирус пайдаланатын ену жолы оның тіршілік цикліндегі негізгі кезеңдердің бірі болып табылады. Эболавирус үшін бірнеше ену жолдары ұсынылған, соның ішінде фагоцитоз, сондай-ақ клатрин арқылы және кавеолин арқылы жүретін эндоцитоз механизмдері бар. Алайда Nanbo және әріптестері (2010) мен Saeed және әріптестері (2010) жүргізген тәуелсіз зерттеулер бұл жолдардың ешқайсысы іс жүзінде пайдаланылмайтынын дәлелдеді.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos">{{cite journal |last1=Nanbo |first1=Asuka |last2=Masaki |first2=Imai |last3=Shinji |first3=Watanabe |last4=Noda |first4=Takeshi |last5=Takahash |first5=Kei |last6=Neuman |first6=Gabriele |last7=Halfmann |first7=Peter |last8=Kawaoka |first8=Yoshihiro |title=Ebolavirus Is Internalized into Host Cells via Macropinocytosis in a Viral Glycoprotein-Dependent Manner |journal=PLOS Pathogens |date=23 September 2010|volume=6|issue=9 |article-number=e1001121 |doi=10.1371/journal.ppat.1001121|pmid=20886108 |pmc=2944813 |doi-access=free }}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last1=Saeed|first1=Mohammad F.|last2=Kolokoltsov|first2=Andrey A.|last3=Albrecht|first3=Thomas|last4=Davey|first4=Robert A.|date=2010-09-16|title=Cellular entry of ebola virus involves uptake by a macropinocytosis-like mechanism and subsequent trafficking through early and late endosomes|journal=PLOS Pathogens|volume=6|issue=9|article-number=e1001110|doi=10.1371/journal.ppat.1001110|issn=1553-7374|pmc=2940741|pmid=20862315 |doi-access=free }}</ref> Олар ''Ebolavirus-тың'' иесі жасушаларына ену үшін [[Жұту|макропиноцитозды]] пайдаланатынын анықтады.<ref>{{Cite journal |last1=Yu |first1=Dong-Shan |last2=Weng |first2=Tian-Hao |last3=Wu |first3=Xiao-Xin |last4=Wang |first4=Frederick X.C. |last5=Lu |first5=Xiang-Yun |last6=Wu |first6=Hai-Bo |last7=Wu |first7=Nan-Ping |last8=Li |first8=Lan-Juan |last9=Yao |first9=Hang-Ping |date=2017-06-15 |title=The lifecycle of the Ebola virus in host cells |journal=Oncotarget |volume=8 |issue=33 |pages=55750–55759 |doi=10.18632/oncotarget.18498 |issn=1949-2553 |pmc=5589696 |pmid=28903457}}</ref> Макропиноцитоздың индукциялануы макропиноцитозға тән эндосомалардың — макропиносомалардың түзілуіне әкеледі. Бұл құрылымдар Эбола вириондарын орналастыруға жеткілікті үлкен болады. Бұл жаңалық ''Ebolavirus-тың'' жаңадан түзілген макропиносомалармен байланысатын шеткері мембраналық ақуыздардың ірі тұқымдасына жататын сұрыптаушы нексин 5-пен (SNX5) бірге локализацияланатыны арқылы дәлелденді.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos"/> Сонымен қатар макропиноцитоз жолын бұғаттау ''Ebolavirus-тың'' жасушаларға енуін тоқтататыны көрсетілді. Зерттеуде макропиноцитозға тән төрт түрлі тежегіш сыналды: цитохалазин D — деполимеризациялаушы агент, вортманнин және LY-294002 — екеуі де PI3K тежегіштері, сондай-ақ EIPA (5-(N-ethyl-N-isopropyl) amiloride) — пиноцитозға тән Na⁺/H⁺ алмастырғышының тежегіші.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos" /><ref name=":1" /> Одан кейін жасуша ішіне енген EBOV бөлшектері кеш эндосомаларға тасымалданады және сол жерде олардың Rab7 ГТФазасымен ({{lang-en|GTPase Rab7}}) бірге локализацияланатыны байқалады; Rab7 кеш эндосомалардың маркері болып табылады.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos"/> Сонымен қатар Rab5 және Rab7 ГТФазаларының мутациялары вирустың жасушаға енуін тежейтіні анықталған.<ref name=":1" /> Кеш эндосомаларға жеткеннен кейін Эбола вирусы жасушаішілік Ниманн–Пик C1 рецепторымен (Niemann–Pick C1, NPC1) байланысады,<ref>{{Cite journal|last1=Carette|first1=Jan E.|last2=Raaben|first2=Matthijs|last3=Wong|first3=Anthony C.|last4=Herbert|first4=Andrew S.|last5=Obernosterer|first5=Gregor|last6=Mulherkar|first6=Nirupama|last7=Kuehne|first7=Ana I.|last8=Kranzusch|first8=Philip J.|last9=Griffin|first9=April M.|last10=Ruthel|first10=Gordon|last11=Dal Cin|first11=Paola|date=2011-08-24|title=Ebola virus entry requires the cholesterol transporter Niemann-Pick C1|journal=Nature|volume=477|issue=7364|pages=340–343|doi=10.1038/nature10348|issn=1476-4687|pmc=3175325|pmid=21866103|bibcode=2011Natur.477..340C}}</ref> содан соң вирустық мембрана эндосомалық мембранамен қосылады. Нәтижесінде вирус өз геномын цитоплазмаға босатып шығара алады.<ref>{{Cite journal|last1=Das|first1=Dibyendu Kumar|last2=Bulow|first2=Uriel|last3=Diehl|first3=William E.|last4=Durham|first4=Natasha D.|last5=Senjobe|first5=Fernando|last6=Chandran|first6=Kartik|last7=Luban|first7=Jeremy|last8=Munro|first8=James B.|date=2020-02-10|title=Conformational changes in the Ebola virus membrane fusion machine induced by pH, Ca2+, and receptor binding|journal=PLOS Biology|language=en|volume=18|issue=2|article-number=e3000626|doi=10.1371/journal.pbio.3000626|issn=1545-7885|pmc=7034923|pmid=32040508 |doi-access=free }}</ref> == Емі == Эболаға қарсы қолжетімді емдеу әдістерінің аз болуының негізгі себептерінің бірі — бұл вирустың аса қауіптілігі және өлім-жітім деңгейінің 90%-ға дейін жетуі.<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Yamaoka |first1=Satoko |last2=Ebihara |first2=Hideki |title=Pathogenicity and Virulence of Ebolaviruses with Species- and Variant-specificity |journal=Virulence |year=2021 |volume=12 |issue=1 |pages=885–901 |doi=10.1080/21505594.2021.1898169 |issn=2150-5594 |pmc=7993122 |pmid=33734027}}</ref> Онымен жұмыс істеу тек өте қатаң талаптары бар 4-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік зертханаларында (BSL-4) ғана мүмкін. Эболаны кеңірек зерттеу үшін 2-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік зертханаларында (BSL-2) нақты жұқпалы вирустың орнына оны алмастыратын жүйелер қолданылады. Ғалымдар иесі жасушасына ену үшін пайдаланылатын беткі гликопротеині бірдей болатын псевдотиптерді пайдаланады. Сонымен қатар зерттеулерде алмастырушы жүйе ретінде жұқпалы емес Эбола тәрізді бөлшектер де қолданылады.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Salata |first1=Cristiano |last2=Calistri |first2=Arianna |last3=Alvisi |first3=Gualtiero |last4=Celestino |first4=Michele |last5=Parolin |first5=Cristina |last6=Palù |first6=Giorgio |date=March 2019 |title=Ebola Virus Entry: From Molecular Characterization to Drug Discovery |journal=Viruses |language=en |volume=11 |issue=3 |page=274 |doi=10.3390/v11030274 |pmid=30893774 |pmc=6466262 |issn=1999-4915|doi-access=free }}</ref> Эболаға қарсы вакцина іздеу жұмыстары вирус алғаш рет 1976 жылы анықталғаннан кейін бірден басталды.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Feldmann |first1=Heinz |last2=Jones |first2=Steven |last3=Klenk |first3=Hans-Dieter |last4=Schnittler |first4=Hans-Joachim |date=August 2003 |title=Ebola virus: from discovery to vaccine |journal=Nature Reviews Immunology |language=en |volume=3 |issue=8 |pages=677–685 |doi=10.1038/nri1154 |pmid=12974482 |s2cid=27486878 |issn=1474-1741|doi-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) мақұлдаған тек екі дәрілік препарат бар. 2020 жылғы қазанда Immazeb ресми түрде мақұлданды, ал 2020 жылғы желтоқсанда Ebanga да ресми мақұлдау алды. Бұл екі емдеу әдісінің айырмашылығы — Immazeb үш [[Моноклональды антиденелер|моноклоналды антиденені]] қолданса, Ebanga бір ғана моноклоналды антиденеге негізделген. Екі препарат та вирустың жаңа иесі жасушасына енуі мен көбеюіне жол бермеу үшін оның гликопротеиніне шабуыл жасауға бағытталған. Осы екі препараттан бөлек, құсу, қызба, диарея және ауырсыну сияқты Эбола туындататын белгілерді бақылауға бағытталған жалпы демеуші емдеу шаралары да қолданылады.<ref name=":6">{{Cite web |date=2021-02-26 |title=Treatment {{!}} Ebola (Ebola Virus Disease) {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/treatment/index.html |access-date=2022-10-18 |website=www.cdc.gov |language=en-us}}</ref> == Таксономиялық ескертпелер == Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитеттің (ICTV) таксон атауларын беру ережелеріне сәйкес, ''Ebolavirus'' туысының атауы әрдайым бас әріппен жазылады, курсивпен беріледі, ешқашан қысқартылмайды және оның алдында «туыс» сөзі көрсетілуі тиіс. Ал оның өкілдерінің атаулары (эболавирустар) кіші әріптермен жазылады, курсивпен берілмейді және [[артикль]]дерсіз қолданылады.<ref name=KuhnArch/> == Туысқа енгізу критерийлері == ''[[Filoviridae]]'' тұқымдасына жататын вирус келесі белгілерге ие болған жағдайда ''Ebolavirus'' туысының мүшесі болып саналады:<ref name=KuhnArch/> * оның геномында бірнеше геннің қабаттасуы болады; * оның төртінші гені (GP) котранскрипциялық редакциялау арқылы ssGP мен GP1,2 ақуыздарын, ал протеолиздік ыдырау арқылы sGP мен Δ-пептидті түзе отырып, төрт ақуызды (sGP, ssGP, Δ-пептид және GP1,2) кодтайды; * оның вириондарының ең жоғары жұқпалылығы ұзындығы шамамен 805 нм болатын бөлшектермен байланысты; * оның геномы нуклеотидтік деңгейде [[Марбург вирусы]]ның геномынан кемінде 50%-ға ерекшеленеді және [[Zaire ebolavirus]] геномынан 50%-дан аз айырмашылыққа ие болады; * оның вириондары марбургвирустардың вириондарымен антигендік айқаспалы реактивтілікті іс жүзінде көрсетпейді. == Жіктелуі == [[Сурет:Ebola virus virion.jpg|thumb|Эбола вирусы вирионының электрондық микрофотосуреті (жалған түспен боялған)]] [[Сурет:Ebola Virus Particles (44771923695).jpg|thumb|Жұқтырылған VERO E6 жасушаларының (қызғылт сары түспен көрсетілген) бетіне бекінген және олардан бүршіктеніп шыққан Эбола вирусы бөлшектерінің (жасыл түспен көрсетілген) түстендірілген сканерлеуші электрондық микрофотосуреті]] [[Сурет:178-EbolaVirusProteins EbolaProteins.png|thumb|300px|Эбола вирусы бөлшегінің көлденең қимасының сызбасы. Негізгі ақуыздардың құрылымдары бүйір жағында көрсетіліп, белгіленген. Бозғылт түсті шеңберлер тәжірибелік құрылымда бақылауға келмейтіндей тым икемді домендерді білдіреді. Суретті PDB файлдары 3csy, 4ldd, 4qb0, 3vne, 3fke және 2i8b негізінде Дэвид Гудселл салған]] ''Ebolavirus'' және ''Marburgvirus'' туыстары бастапқыда қазіргі кезде қолданылмайтын ''Filovirus'' туысының түрлері ретінде жіктелген. 1998 жылғы наурызда Омыртқалылар вирустары жөніндегі кіші комитет Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитетке (ICTV) ''Filovirus'' туысын екі жеке туысты — ''Ebola-like viruses'' және ''Marburg-like viruses'' — қамтитын ''Filoviridae'' тұқымдасы ретінде қайта жіктеу туралы ұсыныс енгізді. Бұл ұсыныс 2001 жылғы сәуірде Вашингтон қаласында және 2002 жылғы шілдеде Парижде ресми түрде қабылданды. 2000 жылы Вашингтон қаласында тағы бір ұсыныс жасалып, атаулардағы «-like viruses» бөлігі «-virus» болып өзгертілді. Соның нәтижесінде қазіргі қолданыстағы ''Ebolavirus'' және ''Marburgvirus'' туыстары пайда болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/01.025.0.02.htm |title=ICTVdB Virus Description – 01.025.0.02. Ebolavirus |access-date=2009-06-02 |last=Büchen-Osmond |first=Cornelia |date=2006-04-25 |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214160912/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/01.025.0.02.htm |archive-date=February 14, 2009 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ictvonline.org/virusTaxonomy.asp?msl_id=28|title=Virus Taxonomy: 2013 Release|access-date=2014-10-31|date=2013|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses}}</ref> ''Ebolavirus'' туысының сипатталған бес түрі мыналар: === [[Zaire ebolavirus]] (ZEBOV) === Көбіне жай ғана Заир вирусы деп аталатын ZEBOV кейбір індеттер кезінде 90%-ға дейін жететін ең жоғары өлім-жітім көрсеткішіне ие; 27 жылдық кезеңдегі орташа өлім-жітім деңгейі шамамен 83%-ды құраған. ''Zaire ebolavirus'' туындатқан індеттер саны туыстың кез келген басқа түріне қарағанда көп болған. Алғашқы індет 1976 жылғы 26 тамызда Ямбукуда тіркелді.<ref>{{Cite journal |author1=Isaacson, M |author2=Sureau, P |author3=Courteille, G |author4=Pattyn, SR |title=Clinical Aspects of Ebola Virus Disease at the Ngaliema Hospital, Kinshasa, Zaire, 1976 |url=http://www.enivd.de/EBOLA/ebola-12.htm |access-date=2016-01-02 |journal=Ebola Virus Haemorrhagic Fever: Proceedings of an International Colloquium on Ebola Virus Infection and Other Haemorrhagic Fevers Held in Antwerp, Belgium, 6–8 December 1977 |archive-date=2016-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160316132740/http://www.enivd.de/EBOLA/ebola-12.htm |url-status=dead }}</ref> 44 жастағы мектеп мұғалімі Мабало Локела алғашқы ресми тіркелген науқас болды. Ауру белгілері [[безгек]]ке ұқсас болғандықтан, кейінгі науқастарға хинин тағайындалған. Вирустың таралуы зарарсыздандырылмаған инелерді қайта пайдаланумен және науқастармен тығыз жеке байланыспен байланыстырылды. Бұл вирус 2014 жылғы Батыс Африкадағы Эбола вирусы індетіне себеп болды. Аталған індет бүгінгі күнге дейін тіркелген филовирустық індеттердің ішіндегі ең өлімге алып келгені болып саналады.<ref>{{Cite web|title=Ebola virus disease|url=https://www.who.int/westernpacific/health-topics/ebola|access-date=2021-12-08|website=www.who.int|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-01-28|title=2014–2016 Ebola Outbreak Distribution in West Africa Error processing SSI file|url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/history/2014-2016-outbreak/distribution-map.html|access-date=2021-12-08|website=www.cdc.gov|language=en-us}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacob|first1=Shevin T.|last2=Crozier|first2=Ian|last3=Fischer|first3=William A.|last4=Hewlett|first4=Angela|last5=Kraft|first5=Colleen S.|last6=Vega|first6=Marc-Antoine de La|last7=Soka|first7=Moses J.|last8=Wahl|first8=Victoria|last9=Griffiths|first9=Anthony|last10=Bollinger|first10=Laura|last11=Kuhn|first11=Jens H.|date=2020-02-20|title=Ebola virus disease|journal=Nature Reviews Disease Primers|language=en|volume=6|issue=1|page=13|doi=10.1038/s41572-020-0147-3|pmid=32080199|pmc=7223853|issn=2056-676X}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Биологиялық қарулар]] [[Санат:Тропиктік аурулар]] [[Санат:Жануарлардың вирустық аурулары]] [[Санат:Зооноздық вирустық аурулар]] hfk84e7qqo7lm3p4s9qows8z339ftp7 3614126 3614125 2026-06-06T12:47:18Z 1nter pares 146705 /* Zaire ebolavirus (ZEBOV) */ 3614126 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Ebolavirus | суреті = Ijms-20-04657-g004.webp | сурет сипаттамасы = Эболавирустың құрылымы мен геномы | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = Monjiviricetes | жасақ = Mononegavirales | тұқымдас = Filoviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Ebolavirus | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = * ''[[Bombali ebolavirus]] (BOMV)'' * ''[[Bundibugyo ebolavirus]] (BDBV)'' * ''[[Reston ebolavirus]] (RESTV)'' * ''[[Sudan ebolavirus]] (SUDV)'' * ''[[Taï Forest ebolavirus]] (TAFV)'' * ''[[Zaire ebolavirus]] (EBOV)'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Ebolavirus''' — ''[[Filoviridae]]'' (жіп тәрізді вирустар) тұқымдасына және ''[[Mononegavirales]]'' жасағына жататын вирусологиялық таксон.<ref name="KuhnArch">{{Cite journal | last1=Kuhn | first1=J. H. | last2=Becker | first2=S. | last3=Ebihara | first3=H. | last4=Geisbert | first4=T. W. | last5=Johnson | first5=K. M. | last6=Kawaoka | first6=Y. | last7=Lipkin | first7=W. I. | last8=Negredo | first8=A. I. | last9=Netesov | first9=S. V. | last10=Nichol | first10=S. T. | last11=Palacios | first11=G. | last12=Peters | first12=C. J. | last13=Tenorio | first13=A. | last14=Volchkov | first14=V. E. | last15=Jahrling | first15=P. B. | title=Proposal for a revised taxonomy of the family Filoviridae: Classification, names of taxa and viruses, and virus abbreviations | doi=10.1007/s00705-010-0814-x | journal=Archives of Virology | volume=155 | issue=12 | pages=2083–2103 | pmc=3074192 | year=2010 | pmid=21046175}}</ref> Бұл туыс өкілдері '''эболавирустар''' деп аталады<ref name="KuhnArch" /> және өз геномын бір тізбекті [[Negarnaviricota|теріс мағыналы РНҚ]] түрінде кодтайды.<ref>{{cite journal |last1=Kuhn |first1=JH |last2=Amarasinghe |first2=GK |last3=Basler |first3=CF |last4=Bavari |first4=S |last5=Bukreyev |first5=A |last6=Chandran |first6=K |last7=Crozier |first7=I |last8=Dolnik |first8=O |last9=Dye |first9=JM |last10=Formenty |first10=PBH |last11=Griffiths |first11=A |last12=Hewson |first12=R |last13=Kobinger |author13-link=Gary Kobinger|first13=GP |last14=Leroy |first14=EM |last15=Mühlberger |first15=E |last16=Netesov |first16=SV |last17=Palacios |first17=G |last18=Pályi |first18=B |last19=Pawęska |first19=JT |last20=Smither |first20=SJ |last21=Takada |first21=A |last22=Towner |first22=JS |last23=Wahl |first23=V |last24=ICTV Report |first24=Consortium |title=ICTV Virus Taxonomy Profile: Filoviridae. |journal=The Journal of General Virology |date=June 2019 |volume=100 |issue=6 |pages=911–912 |doi=10.1099/jgv.0.001252 |pmid=31021739|pmc=7011696 |doi-access=free }}</ref> Белгілі алты вирус түрі әрқайсысы алғаш анықталған аймақтың атауымен аталған: ''[[Bundibugyo ebolavirus]]'', ''[[Reston ebolavirus]]'', ''[[Sudan ebolavirus]]'', ''[[Taï Forest ebolavirus]]'' (бұрын ''Côte d'Ivoire ebolavirus''), ''[[Zaire ebolavirus]]'' және ''[[Bombali ebolavirus]]''. Соңғысы ең кейін сипатталған түр болып табылады және [[Сьерра-Леоне]]де анголалық еркінқұйрық жарқанаттардан бөлініп алынған.<ref name=":0">{{cite news | url=https://www.statnews.com/2018/07/27/ebola-virus-discovery/ | title=New Ebola species is reported for first time in a decade | date=27 July 2018 | work=STAT | access-date=28 July 2018 | language=en-US}}</ref> ''Ebolavirus'' туысындағы әрбір түр бір ғана вирусты қамтиды және олардың төртеуі адамдарда Эбола вирусы ауруын (EVD) тудырады. Бұл ауру өлім-жітім деңгейі өте жоғары [[геморрагиялық қызба]]ның бір түрі болып табылады. ''Reston virus'' басқа приматтарда [[Эбола ауруы|Эбола вирусы ауруын]] туғызған.<ref name=Spickler>{{cite web | last1=Spickler | first1=Anna | title=Ebolavirus and Marburgvirus Infections | url=http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/viral_hemorrhagic_fever_filovirus.pdf}}</ref><ref>{{cite web | title=About Ebola Virus Disease | url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/about.html | publisher=[[Centers for Disease Control]] | access-date=18 October 2014}}</ref> ''Zaire ebolavirus'' эболавирустар арасындағы ең жоғары өлім-жітім көрсеткішіне ие және туыстың белгілі алты түрі арасында тіркелген індеттердің ең көп санына жауапты, соның ішінде 1976 жылғы Заир індеті мен ең көп адам өліміне әкелген 2014 жылғы індет те бар.<ref>{{Cite journal|last1=Kamorudeen|first1=Ramat Toyin|last2=Adedokun|first2=Kamoru Ademola|last3=Olarinmoye|first3=Ayodeji Oluwadare|date=May 2020|title=Ebola outbreak in West Africa, 2014–2016: Epidemic timeline, differential diagnoses, determining factors, and lessons for future response|journal=Journal of Infection and Public Health|volume=13|issue=7|language=en|pages=956–962|doi=10.1016/j.jiph.2020.03.014|pmid=32475805|doi-access=free}}</ref> [[Сурет:Filovirus phylogenetic tree.svg|thumb|Эболавирустар мен марбургвирустарды салыстыратын [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Сандар тармақтардың сенімділік деңгейінің пайыздық көрсеткішін білдіреді.]] Эболавирустар алғаш рет 1976 жылғы маусымда Оңтүстік [[Судан]]да және 1976 жылғы тамызда [[Заир]]де тіркелген Эбола вирусы ауруының індеттерінен кейін сипатталды.<ref>{{Cite web | url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf | title=Ebola haemorrhagic fever in Sudan, 1976 | access-date=2014-10-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141013194802/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf | archive-date=2014-10-13 }}</ref><ref name="ReferenceA">Kalra S., Kelkar D., Galwankar S. C., Papadimos T. J., Stawicki S. P., Arquilla B., Hoey B. A., Sharpe R. P., Sabol D., Jahre J. A. The emergence of Ebola as a global health security threat: From 'lessons learned' to coordinated multilateral containment efforts. J Global Infect Dis [serial online] 2014 [cited 2015 Mar 1]; 6:164–177.</ref> ''Ebolavirus'' атауы 1976 жылғы індет ошағына жақын орналасқан Заирдегі (қазіргі [[Конго Демократиялық Республикасы]]) [[Эбола өзені]]нің атауынан<ref name="ReferenceA"/> және вирустар туысын білдіретін таксономиялық ''-virus'' жұрнағынан құралған.<ref name="KuhnArch"/> Бұл туыс 1998 жылы ''«Ebola-like viruses»'' атауымен енгізілді.<ref> {{Cite book | last1=Netesov|first1=S. V. | last2=Feldmann | first2=H. | last3=Jahrling | first3=P. B. | last4=Klenk | first4=H. D. | last5=Sanchez | first5=A. | chapter=Family Filoviridae | year=2000 | editor-last=van Regenmortel | editor-first=M. H. V. | editor2-last=Fauquet | editor2-first=C. M. | editor3-last=Bishop | editor3-first=D. H. L. | editor4-last=Carstens | editor4-first=E. B. | editor5-last=Estes | editor5-first=M. K. | editor6-last=Lemon | editor6-first=S. M. | editor7-last=Maniloff | editor7-first=J. | editor8-last=Mayo | editor8-first=M. A. | editor9-last=McGeoch | editor9-first=D. J. | editor10-last=Pringle | editor10-first=C. R. | editor11-last=Wickner | editor11-first=R. B. | title=Virus Taxonomy – Seventh Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses | pages=539–548 | publisher=Academic Press | location=San Diego | isbn=978-0-12-370200-5}}</ref><ref>{{cite journal | last1=Pringle | first1=C. R. | s2cid=13229117 | year=1998 | title=Virus taxonomy – San Diego 1998 | journal=Archives of Virology | volume=143 | issue=7 | pages=1449–1459 | pmid=9742051 | doi=10.1007/s007050050389}}</ref> 2002 жылы атауы ''Ebolavirus'' болып өзгертілді,<ref name="Feldmann2005">{{cite book | last1=Feldmann | first1=H. | last2=Geisbert | first2=T. W. | last3=Jahrling|first3=P. B. | last4=Klenk | first4=H.-D. | last5=Netesov | first5=S. V. | last6=Peters | first6=C. J. | last7=Sanchez| first7=A. | last8=Swanepoel | first8=R. | last9=Volchkov | first9=V. E. | chapter=Family Filoviridae | year=2005 | editor-last=Fauquet | editor-first=C. M. | editor2-last=Mayo | editor2-first=M. A. | editor3-last=Maniloff | editor3-first=J. | editor4-last=Desselberger | editor4-first=U.| editor5-last=Ball | editor5-first=L. A. | title=Virus Taxonomy – Eighth Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses | pages=645–653 | publisher=Elsevier/Academic Press | location=San Diego| isbn=978-0-12-370200-5 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Mayo|first1=M. A.|s2cid=43887711|year = 2002|title = ICTV at the Paris ICV: results of the plenary session and the binomial ballot|journal = Archives of Virology|volume = 147|issue = 11|pages = 2254–2260|doi=10.1007/s007050200052|doi-access= free}}</ref> ал 2010 жылы туыс құрамы қайта қаралды.<ref name=KuhnArch/> 2022 жылы туыстың атауы '''''Orthoebolavirus''''' болып өзгертілді.<ref>{{Cite web |title=Taxon Details {{!}} Genus: Orthoebolavirus|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202501564&taxon_name=Orthoebolavirus |access-date=2026-05-25 |website=ictv.global}}</ref> Эболавирустар марбургвирустармен жақын туыстық байланыста. == Құрылымы == ''Ebolavirus'' — ''Mononegavirales'' жасағына жататын жіп тәрізді, қабықшалы вирус. Бұл жасаққа құтыру вирусы мен қызылша вирусы да кіреді.<ref>{{Cite journal |last1=Wan |first1=William |last2=Kolesnikova |first2=Larissa |last3=Clarke |first3=Mairi |last4=Koehler |first4=Alexander |last5=Noda |first5=Takeshi |last6=Becker |first6=Stephan |last7=Briggs |first7=John A. G. |date=2017-11-16 |title=Structure and assembly of the Ebola virus nucleocapsid |journal=Nature |volume=551 |issue=7680 |pages=394–397 |doi=10.1038/nature24490 |issn=1476-4687 |pmc=5714281 |pmid=29144446|bibcode=2017Natur.551..394W }}</ref> ''Mononegavirales'' жасағы сегменттелмеген, бір тізбекті теріс мағыналы РНҚ-геномымен (−ssRNA) және оны қоршап тұратын спиральді нуклеокапсидімен сипатталады.<ref>{{Cite journal |last1=Dong |first1=Shishang |last2=Yang |first2=Peng |last3=Li |first3=Guobang |last4=Liu |first4=Baocheng |last5=Wang |first5=Wenming |last6=Liu |first6=Xiang |last7=Xia |first7=Boran |last8=Yang |first8=Cheng |last9=Lou |first9=Zhiyong |last10=Guo |first10=Yu |last11=Rao |first11=Zihe |date=May 2015 |title=Insight into the Ebola virus nucleocapsid assembly mechanism: crystal structure of Ebola virus nucleoprotein core domain at 1.8 Å resolution |journal=Protein & Cell |volume=6 |issue=5 |pages=351–362 |doi=10.1007/s13238-015-0163-3 |issn=1674-800X |pmc=4417675 |pmid=25910597}}</ref> Филовирустар жеті түрлі ақуызды кодтайды: NP (нуклеопротеин), VP35 (полимеразалық кешеннің құрамдас бөлігі), VP40 (матрикстік ақуыз), GP (гликопротеиндік бүртікше), VP30 (транскрипция активаторы), VP24 (екінші матрикстік ақуыз) және L (РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза, RdRp).<ref name=":02">{{Cite journal |last1=Jain |first1=Sahil |last2=Martynova |first2=Ekaterina |last3=Rizvanov |first3=Albert |last4=Khaiboullina |first4=Svetlana |last5=Baranwal |first5=Manoj |date=2021-10-15 |title=Structural and Functional Aspects of Ebola Virus Proteins |journal=Pathogens |volume=10 |issue=10 |page=1330 |doi=10.3390/pathogens10101330 |issn=2076-0817 |pmc=8538763 |pmid=34684279|doi-access=free }}</ref> Осы ақуыздардың ішінде GP мен NP вирустың жасушаға енуі мен репликациясы үшін ерекше маңызды рөл атқарады.<ref name=":02" /> GP — эболавирустар арасындағы патогендік айырмашылықтарға жауап беретін ақуыз.<ref name=":02" /> GP екі гликопротеинді кодтайды, олардың бірі — sGP (еритін гликопротеин), ол Эбола вирусының патогенезінде маңызды рөл атқарады.<ref name=":12">{{Cite journal |last1=de La Vega |first1=Marc-Antoine |last2=Wong |first2=Gary |last3=Kobinger |first3=Gary P. |last4=Qiu |first4=Xiangguo |date=2015-02-01 |title=The Multiple Roles of sGP in Ebola Pathogenesis |journal=Viral Immunology |volume=28 |issue=1 |pages=3–9 |doi=10.1089/vim.2014.0068 |issn=0882-8245 |pmc=4287119 |pmid=25354393}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pallesen |first1=Jesper |last2=Murin |first2=Charles D. |last3=de Val |first3=Natalia |last4=Cottrell |first4=Christopher A. |last5=Hastie |first5=Kathryn M. |last6=Turner |first6=Hannah L. |last7=Fusco |first7=Marnie L. |last8=Flyak |first8=Andrew I. |last9=Zeitlin |first9=Larry |last10=Crowe |first10=James E. |last11=Andersen |first11=Kristian G. |last12=Saphire |first12=Erica Ollmann |last13=Ward |first13=Andrew B. |date=2016-08-08 |title=Structures of Ebola virus GP and sGP in complex with therapeutic antibodies |journal=Nature Microbiology |volume=1 |issue=9 |article-number=16128 |doi=10.1038/nmicrobiol.2016.128 |issn=2058-5276 |pmc=5003320 |pmid=27562261}}</ref> Зерттеулер sGP иесінің иммундық жауабын әлсірете алатынын және соның нәтижесінде EBOV патогендігін күшейтетінін көрсеткен.<ref name=":12" /> NP құрамында филовирустың геномы да, антигеномы да болады.<ref name=":02" /> NP-нің олигомерленуі NC-нің (спиральді нуклеокапсидтің) түзілуіне жауап береді, бұл −ssRNA геномын иесі жасушасының эндонуклеазалары арқылы ыдыраудан және иммундық жауаптан қорғауға мүмкіндік береді.<ref name=":02" /> Сондай-ақ NP вирустың цитоплазмадағы транскрипциясы мен репликациясын жеңілдету үшін иесі жасушасының ақуыздарын тартатыны көрсетілген.<ref name=":02" /> Эболавирустардың өлшемдері түрлеріне қарай өзгереді. Олардың цилиндр тәрізді өзектерінің диаметрі шамамен 50–80 нм, ал ұзындығы 10–14 мкм аралығында болады.<ref>{{cite journal |last1=Hussein |first1=Hassan Abdi |title=Brief review on ebola virus disease and one health approach |journal=Heliyon |date=August 2023 |volume=9 |issue=8 |article-number=e19036 |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e19036 |pmid=37600424 |pmc=10432691 |bibcode=2023Heliy...919036H |doi-access=free }}</ref> Эболавирустың бүртікшелері вирион бетінен шамамен 10 нм-ге шығып тұрады және бір-бірінен шамамен 10 нм қашықтықта орналасады.<ref>{{cite journal |last1=Noda |first1=T |last2=Sagara |first2=H |last3=Suzuki |first3=E |last4=Takada |first4=A |last5=Kida |first5=H |last6=Kawaoka |first6=Y |title=Ebola virus VP40 drives the formation of virus-like filamentous particles along with GP. |journal=Journal of Virology |date=May 2002 |volume=76 |issue=10 |pages=4855–65 |doi=10.1128/jvi.76.10.4855-4865.2002 |pmid=11967302|pmc=136157 }}</ref> == Иелері == Зерттеушілер жемісқоректі жарқанаттардың үш түрінен Эбола вирусымен жұқтыру белгілерін анықтаған. Бұл жарқанаттарда аурудың ешқандай симптомдары байқалмаған, сондықтан олар ''Ebolavirus'' туысының негізгі табиғи резервуарлары болуы мүмкін деп есептеледі. Сонымен қатар басқа резервуарлар мен тасымалдаушылардың да болуы ықтимал.<ref>{{Cite journal |last1=Caron |first1=Alexandre |last2=Bourgarel |first2=Mathieu |last3=Cappelle |first3=Julien |last4=Liégeois |first4=Florian |last5=De Nys |first5=Hélène M. |last6=Roger |first6=François |date=2018 |title=Ebola Virus Maintenance: If Not (Only) Bats, What Else? |journal=Viruses |language=en |volume=10 |issue=10 |page=549 |doi=10.3390/v10100549 |pmid=30304789 |pmc=6213544 |issn=1999-4915|doi-access=free }}</ref> Індеттер арасындағы кезеңде вирустың қай жерде сақталатынын және оның түрлер арасында қалай берілетінін түсіну адамдарды және басқа приматтарды бұл вирустан қорғауға көмектеседі.<ref>{{Cite journal |last1=de La Vega |first1=Marc-Antoine |last2=Wong |first2=Gary |last3=Kobinger |first3=Gary P. |last4=Qiu |first4=Xiangguo |date=2015-02-01 |title=The Multiple Roles of sGP in Ebola Pathogenesis |journal=Viral Immunology |volume=28 |issue=1 |pages=3–9 |doi=10.1089/vim.2014.0068 |issn=0882-8245 |pmc=4287119 |pmid=25354393}}</ref> Зерттеушілер жарқанаттардың үш түрінен — Франке иықтаңбалы жемісқоректі жарқанатынан (''[[Epomops franqueti]]''), балғабасты жарқанаттан (''[[Hypsignathus monstrosus]]'') және кіші алқалы жемісқоректі жарқанаттан (''[[Myonycteris torquata]]'') — Эбола вирусының генетикалық материалының, яғни РНҚ тізбектерінің бар екенін немесе осы ауруға қарсы иммундық жауап белгілерін анықтады. Алайда бұл жарқанаттардың өздерінде ауру симптомдары байқалмаған.<ref>{{Cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1130_051130_ebolabathost.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060103175526/http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1130_051130_ebolabathost.html|url-status=dead|archive-date=January 3, 2006|title=Fruit Bats Likely Hosts of Deadly Ebola Virus|website=news.nationalgeographic.com|access-date=2017-05-14}}</ref> [[Bombali ebolavirus]] (BOMV) [[Сьерра-Леоне]]де кіші еркінқұйрық жарқанаттан (''[[Chaerephon pumilus]]'') және анголалық еркінқұйрық жарқанаттан (''[[Mops condylurus]]'') бөлініп алынған.<ref name=":0" /> == Ену жолы == Вирус пайдаланатын ену жолы оның тіршілік цикліндегі негізгі кезеңдердің бірі болып табылады. Эболавирус үшін бірнеше ену жолдары ұсынылған, соның ішінде фагоцитоз, сондай-ақ клатрин арқылы және кавеолин арқылы жүретін эндоцитоз механизмдері бар. Алайда Nanbo және әріптестері (2010) мен Saeed және әріптестері (2010) жүргізген тәуелсіз зерттеулер бұл жолдардың ешқайсысы іс жүзінде пайдаланылмайтынын дәлелдеді.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos">{{cite journal |last1=Nanbo |first1=Asuka |last2=Masaki |first2=Imai |last3=Shinji |first3=Watanabe |last4=Noda |first4=Takeshi |last5=Takahash |first5=Kei |last6=Neuman |first6=Gabriele |last7=Halfmann |first7=Peter |last8=Kawaoka |first8=Yoshihiro |title=Ebolavirus Is Internalized into Host Cells via Macropinocytosis in a Viral Glycoprotein-Dependent Manner |journal=PLOS Pathogens |date=23 September 2010|volume=6|issue=9 |article-number=e1001121 |doi=10.1371/journal.ppat.1001121|pmid=20886108 |pmc=2944813 |doi-access=free }}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last1=Saeed|first1=Mohammad F.|last2=Kolokoltsov|first2=Andrey A.|last3=Albrecht|first3=Thomas|last4=Davey|first4=Robert A.|date=2010-09-16|title=Cellular entry of ebola virus involves uptake by a macropinocytosis-like mechanism and subsequent trafficking through early and late endosomes|journal=PLOS Pathogens|volume=6|issue=9|article-number=e1001110|doi=10.1371/journal.ppat.1001110|issn=1553-7374|pmc=2940741|pmid=20862315 |doi-access=free }}</ref> Олар ''Ebolavirus-тың'' иесі жасушаларына ену үшін [[Жұту|макропиноцитозды]] пайдаланатынын анықтады.<ref>{{Cite journal |last1=Yu |first1=Dong-Shan |last2=Weng |first2=Tian-Hao |last3=Wu |first3=Xiao-Xin |last4=Wang |first4=Frederick X.C. |last5=Lu |first5=Xiang-Yun |last6=Wu |first6=Hai-Bo |last7=Wu |first7=Nan-Ping |last8=Li |first8=Lan-Juan |last9=Yao |first9=Hang-Ping |date=2017-06-15 |title=The lifecycle of the Ebola virus in host cells |journal=Oncotarget |volume=8 |issue=33 |pages=55750–55759 |doi=10.18632/oncotarget.18498 |issn=1949-2553 |pmc=5589696 |pmid=28903457}}</ref> Макропиноцитоздың индукциялануы макропиноцитозға тән эндосомалардың — макропиносомалардың түзілуіне әкеледі. Бұл құрылымдар Эбола вириондарын орналастыруға жеткілікті үлкен болады. Бұл жаңалық ''Ebolavirus-тың'' жаңадан түзілген макропиносомалармен байланысатын шеткері мембраналық ақуыздардың ірі тұқымдасына жататын сұрыптаушы нексин 5-пен (SNX5) бірге локализацияланатыны арқылы дәлелденді.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos"/> Сонымен қатар макропиноцитоз жолын бұғаттау ''Ebolavirus-тың'' жасушаларға енуін тоқтататыны көрсетілді. Зерттеуде макропиноцитозға тән төрт түрлі тежегіш сыналды: цитохалазин D — деполимеризациялаушы агент, вортманнин және LY-294002 — екеуі де PI3K тежегіштері, сондай-ақ EIPA (5-(N-ethyl-N-isopropyl) amiloride) — пиноцитозға тән Na⁺/H⁺ алмастырғышының тежегіші.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos" /><ref name=":1" /> Одан кейін жасуша ішіне енген EBOV бөлшектері кеш эндосомаларға тасымалданады және сол жерде олардың Rab7 ГТФазасымен ({{lang-en|GTPase Rab7}}) бірге локализацияланатыны байқалады; Rab7 кеш эндосомалардың маркері болып табылады.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos"/> Сонымен қатар Rab5 және Rab7 ГТФазаларының мутациялары вирустың жасушаға енуін тежейтіні анықталған.<ref name=":1" /> Кеш эндосомаларға жеткеннен кейін Эбола вирусы жасушаішілік Ниманн–Пик C1 рецепторымен (Niemann–Pick C1, NPC1) байланысады,<ref>{{Cite journal|last1=Carette|first1=Jan E.|last2=Raaben|first2=Matthijs|last3=Wong|first3=Anthony C.|last4=Herbert|first4=Andrew S.|last5=Obernosterer|first5=Gregor|last6=Mulherkar|first6=Nirupama|last7=Kuehne|first7=Ana I.|last8=Kranzusch|first8=Philip J.|last9=Griffin|first9=April M.|last10=Ruthel|first10=Gordon|last11=Dal Cin|first11=Paola|date=2011-08-24|title=Ebola virus entry requires the cholesterol transporter Niemann-Pick C1|journal=Nature|volume=477|issue=7364|pages=340–343|doi=10.1038/nature10348|issn=1476-4687|pmc=3175325|pmid=21866103|bibcode=2011Natur.477..340C}}</ref> содан соң вирустық мембрана эндосомалық мембранамен қосылады. Нәтижесінде вирус өз геномын цитоплазмаға босатып шығара алады.<ref>{{Cite journal|last1=Das|first1=Dibyendu Kumar|last2=Bulow|first2=Uriel|last3=Diehl|first3=William E.|last4=Durham|first4=Natasha D.|last5=Senjobe|first5=Fernando|last6=Chandran|first6=Kartik|last7=Luban|first7=Jeremy|last8=Munro|first8=James B.|date=2020-02-10|title=Conformational changes in the Ebola virus membrane fusion machine induced by pH, Ca2+, and receptor binding|journal=PLOS Biology|language=en|volume=18|issue=2|article-number=e3000626|doi=10.1371/journal.pbio.3000626|issn=1545-7885|pmc=7034923|pmid=32040508 |doi-access=free }}</ref> == Емі == Эболаға қарсы қолжетімді емдеу әдістерінің аз болуының негізгі себептерінің бірі — бұл вирустың аса қауіптілігі және өлім-жітім деңгейінің 90%-ға дейін жетуі.<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Yamaoka |first1=Satoko |last2=Ebihara |first2=Hideki |title=Pathogenicity and Virulence of Ebolaviruses with Species- and Variant-specificity |journal=Virulence |year=2021 |volume=12 |issue=1 |pages=885–901 |doi=10.1080/21505594.2021.1898169 |issn=2150-5594 |pmc=7993122 |pmid=33734027}}</ref> Онымен жұмыс істеу тек өте қатаң талаптары бар 4-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік зертханаларында (BSL-4) ғана мүмкін. Эболаны кеңірек зерттеу үшін 2-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік зертханаларында (BSL-2) нақты жұқпалы вирустың орнына оны алмастыратын жүйелер қолданылады. Ғалымдар иесі жасушасына ену үшін пайдаланылатын беткі гликопротеині бірдей болатын псевдотиптерді пайдаланады. Сонымен қатар зерттеулерде алмастырушы жүйе ретінде жұқпалы емес Эбола тәрізді бөлшектер де қолданылады.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Salata |first1=Cristiano |last2=Calistri |first2=Arianna |last3=Alvisi |first3=Gualtiero |last4=Celestino |first4=Michele |last5=Parolin |first5=Cristina |last6=Palù |first6=Giorgio |date=March 2019 |title=Ebola Virus Entry: From Molecular Characterization to Drug Discovery |journal=Viruses |language=en |volume=11 |issue=3 |page=274 |doi=10.3390/v11030274 |pmid=30893774 |pmc=6466262 |issn=1999-4915|doi-access=free }}</ref> Эболаға қарсы вакцина іздеу жұмыстары вирус алғаш рет 1976 жылы анықталғаннан кейін бірден басталды.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Feldmann |first1=Heinz |last2=Jones |first2=Steven |last3=Klenk |first3=Hans-Dieter |last4=Schnittler |first4=Hans-Joachim |date=August 2003 |title=Ebola virus: from discovery to vaccine |journal=Nature Reviews Immunology |language=en |volume=3 |issue=8 |pages=677–685 |doi=10.1038/nri1154 |pmid=12974482 |s2cid=27486878 |issn=1474-1741|doi-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) мақұлдаған тек екі дәрілік препарат бар. 2020 жылғы қазанда Immazeb ресми түрде мақұлданды, ал 2020 жылғы желтоқсанда Ebanga да ресми мақұлдау алды. Бұл екі емдеу әдісінің айырмашылығы — Immazeb үш [[Моноклональды антиденелер|моноклоналды антиденені]] қолданса, Ebanga бір ғана моноклоналды антиденеге негізделген. Екі препарат та вирустың жаңа иесі жасушасына енуі мен көбеюіне жол бермеу үшін оның гликопротеиніне шабуыл жасауға бағытталған. Осы екі препараттан бөлек, құсу, қызба, диарея және ауырсыну сияқты Эбола туындататын белгілерді бақылауға бағытталған жалпы демеуші емдеу шаралары да қолданылады.<ref name=":6">{{Cite web |date=2021-02-26 |title=Treatment {{!}} Ebola (Ebola Virus Disease) {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/treatment/index.html |access-date=2022-10-18 |website=www.cdc.gov |language=en-us}}</ref> == Таксономиялық ескертпелер == Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитеттің (ICTV) таксон атауларын беру ережелеріне сәйкес, ''Ebolavirus'' туысының атауы әрдайым бас әріппен жазылады, курсивпен беріледі, ешқашан қысқартылмайды және оның алдында «туыс» сөзі көрсетілуі тиіс. Ал оның өкілдерінің атаулары (эболавирустар) кіші әріптермен жазылады, курсивпен берілмейді және [[артикль]]дерсіз қолданылады.<ref name=KuhnArch/> == Туысқа енгізу критерийлері == ''[[Filoviridae]]'' тұқымдасына жататын вирус келесі белгілерге ие болған жағдайда ''Ebolavirus'' туысының мүшесі болып саналады:<ref name=KuhnArch/> * оның геномында бірнеше геннің қабаттасуы болады; * оның төртінші гені (GP) котранскрипциялық редакциялау арқылы ssGP мен GP1,2 ақуыздарын, ал протеолиздік ыдырау арқылы sGP мен Δ-пептидті түзе отырып, төрт ақуызды (sGP, ssGP, Δ-пептид және GP1,2) кодтайды; * оның вириондарының ең жоғары жұқпалылығы ұзындығы шамамен 805 нм болатын бөлшектермен байланысты; * оның геномы нуклеотидтік деңгейде [[Марбург вирусы]]ның геномынан кемінде 50%-ға ерекшеленеді және [[Zaire ebolavirus]] геномынан 50%-дан аз айырмашылыққа ие болады; * оның вириондары марбургвирустардың вириондарымен антигендік айқаспалы реактивтілікті іс жүзінде көрсетпейді. == Жіктелуі == [[Сурет:Ebola virus virion.jpg|thumb|Эбола вирусы вирионының электрондық микрофотосуреті (жалған түспен боялған)]] [[Сурет:Ebola Virus Particles (44771923695).jpg|thumb|Жұқтырылған VERO E6 жасушаларының (қызғылт сары түспен көрсетілген) бетіне бекінген және олардан бүршіктеніп шыққан Эбола вирусы бөлшектерінің (жасыл түспен көрсетілген) түстендірілген сканерлеуші электрондық микрофотосуреті]] [[Сурет:178-EbolaVirusProteins EbolaProteins.png|thumb|300px|Эбола вирусы бөлшегінің көлденең қимасының сызбасы. Негізгі ақуыздардың құрылымдары бүйір жағында көрсетіліп, белгіленген. Бозғылт түсті шеңберлер тәжірибелік құрылымда бақылауға келмейтіндей тым икемді домендерді білдіреді. Суретті PDB файлдары 3csy, 4ldd, 4qb0, 3vne, 3fke және 2i8b негізінде Дэвид Гудселл салған]] ''Ebolavirus'' және ''Marburgvirus'' туыстары бастапқыда қазіргі кезде қолданылмайтын ''Filovirus'' туысының түрлері ретінде жіктелген. 1998 жылғы наурызда Омыртқалылар вирустары жөніндегі кіші комитет Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитетке (ICTV) ''Filovirus'' туысын екі жеке туысты — ''Ebola-like viruses'' және ''Marburg-like viruses'' — қамтитын ''Filoviridae'' тұқымдасы ретінде қайта жіктеу туралы ұсыныс енгізді. Бұл ұсыныс 2001 жылғы сәуірде Вашингтон қаласында және 2002 жылғы шілдеде Парижде ресми түрде қабылданды. 2000 жылы Вашингтон қаласында тағы бір ұсыныс жасалып, атаулардағы «-like viruses» бөлігі «-virus» болып өзгертілді. Соның нәтижесінде қазіргі қолданыстағы ''Ebolavirus'' және ''Marburgvirus'' туыстары пайда болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/01.025.0.02.htm |title=ICTVdB Virus Description – 01.025.0.02. Ebolavirus |access-date=2009-06-02 |last=Büchen-Osmond |first=Cornelia |date=2006-04-25 |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214160912/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/01.025.0.02.htm |archive-date=February 14, 2009 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ictvonline.org/virusTaxonomy.asp?msl_id=28|title=Virus Taxonomy: 2013 Release|access-date=2014-10-31|date=2013|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses}}</ref> ''Ebolavirus'' туысының сипатталған бес түрі мыналар: === [[Zaire ebolavirus]] (ZEBOV) === Көбіне жай ғана Заир вирусы деп аталатын ZEBOV кейбір індеттер кезінде 90%-ға дейін жететін ең жоғары өлім-жітім көрсеткішіне ие; 27 жылдық кезеңдегі орташа өлім-жітім деңгейі шамамен 83%-ды құраған. ''Zaire ebolavirus'' туындатқан індеттер саны туыстың кез келген басқа түріне қарағанда көп болған. Алғашқы індет 1976 жылғы 26 тамызда Ямбукуда тіркелді.<ref>{{Cite journal |author1=Isaacson, M |author2=Sureau, P |author3=Courteille, G |author4=Pattyn, SR |title=Clinical Aspects of Ebola Virus Disease at the Ngaliema Hospital, Kinshasa, Zaire, 1976 |url=http://www.enivd.de/EBOLA/ebola-12.htm |access-date=2016-01-02 |journal=Ebola Virus Haemorrhagic Fever: Proceedings of an International Colloquium on Ebola Virus Infection and Other Haemorrhagic Fevers Held in Antwerp, Belgium, 6–8 December 1977 |archive-date=2016-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160316132740/http://www.enivd.de/EBOLA/ebola-12.htm |url-status=dead }}</ref> 44 жастағы мектеп мұғалімі Мабало Локела алғашқы ресми тіркелген науқас болды. Ауру белгілері [[безгек]]ке ұқсас болғандықтан, кейінгі науқастарға хинин тағайындалған. Вирустың таралуы зарарсыздандырылмаған инелерді қайта пайдаланумен және науқастармен тығыз жеке байланыспен байланыстырылды. Бұл вирус 2014 жылғы Батыс Африкадағы Эбола вирусы індетіне себеп болды. Аталған індет бүгінгі күнге дейін тіркелген филовирустық індеттердің ішіндегі ең өлімге алып келгені болып саналады.<ref>{{Cite web|title=Ebola virus disease|url=https://www.who.int/westernpacific/health-topics/ebola|access-date=2021-12-08|website=www.who.int|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-01-28|title=2014–2016 Ebola Outbreak Distribution in West Africa Error processing SSI file|url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/history/2014-2016-outbreak/distribution-map.html|access-date=2021-12-08|website=www.cdc.gov|language=en-us}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacob|first1=Shevin T.|last2=Crozier|first2=Ian|last3=Fischer|first3=William A.|last4=Hewlett|first4=Angela|last5=Kraft|first5=Colleen S.|last6=Vega|first6=Marc-Antoine de La|last7=Soka|first7=Moses J.|last8=Wahl|first8=Victoria|last9=Griffiths|first9=Anthony|last10=Bollinger|first10=Laura|last11=Kuhn|first11=Jens H.|date=2020-02-20|title=Ebola virus disease|journal=Nature Reviews Disease Primers|language=en|volume=6|issue=1|page=13|doi=10.1038/s41572-020-0147-3|pmid=32080199|pmc=7223853|issn=2056-676X}}</ref> === [[Sudan ebolavirus]] (SUDV) === [[Sudan ebolavirus]], ZEBOV сияқты, 1976 жылы анықталды. Бастапқыда ол ZEBOV-пен бірдей вирус деп есептелген.<ref name=Lancet2011>{{Cite journal | doi = 10.1016/S0140-6736(10)60667-8 | pmid = 21084112 | last1 = Feldmann | first1 = H. | last2 = Geisbert | first2 = T. W. | title = Ebola haemorrhagic fever | journal = The Lancet | volume = 377 | issue = 9768 | pages = 849–862 | year = 2011 | pmc=3406178}}</ref> SUDV алғаш рет 1976 жылғы маусымда [[Судан]]ның [[Нзара]] қаласындағы (қазіргі Оңтүстік Судан аумағында орналасқан) мақта фабрикасының жұмысшылары арасында таралған деп саналады. Алғашқы науқас ықтимал табиғи резервуармен байланыста болған жұмысшы ретінде тіркелген. Ғалымдар індетке жауап ретінде жергілікті жануарлар мен жәндіктерді зерттегенімен, олардың ешқайсысынан вирус анықталмаған. Сондықтан вирустың нақты тасымалдаушысы әлі күнге дейін белгісіз күйінде қалып отыр. Науқастарды оқшаулау шараларының жеткіліксіздігі (немесе «төсек жанындағы оқшаулау» деп аталатын тәсілдің болмауы) аурудың таралуын жеңілдеткен.<ref name=":2">{{Cite journal|date=1978|title=Ebola haemorrhagic fever in Sudan, 1976|journal=Bulletin of the World Health Organization|volume=56|issue=2|pages=247–270|issn=0042-9686|pmc=2395561|pmid=307455|author1=Report of a WHO/International Study Team }}</ref> SUDV тудырған індеттер кезіндегі орташа өлім-жітім көрсеткіші 1976 жылы 53%, 1979 жылы 65%, ал 2000 жылы 53% болған.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web|date=2021-10-04|title=History of Ebola Virus Disease (EVD) Outbreaks Error processing SSI file|url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/history/chronology.html|access-date=2021-12-08|website=www.cdc.gov|language=en-us}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Биологиялық қарулар]] [[Санат:Тропиктік аурулар]] [[Санат:Жануарлардың вирустық аурулары]] [[Санат:Зооноздық вирустық аурулар]] e436x394keyht9zpd8to7iwjvawk7ss 3614127 3614126 2026-06-06T12:52:19Z 1nter pares 146705 /* Sudan ebolavirus (SUDV) */ 3614127 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Ebolavirus | суреті = Ijms-20-04657-g004.webp | сурет сипаттамасы = Эболавирустың құрылымы мен геномы | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = Monjiviricetes | жасақ = Mononegavirales | тұқымдас = Filoviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Ebolavirus | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = * ''[[Bombali ebolavirus]] (BOMV)'' * ''[[Bundibugyo ebolavirus]] (BDBV)'' * ''[[Reston ebolavirus]] (RESTV)'' * ''[[Sudan ebolavirus]] (SUDV)'' * ''[[Taï Forest ebolavirus]] (TAFV)'' * ''[[Zaire ebolavirus]] (EBOV)'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Ebolavirus''' — ''[[Filoviridae]]'' (жіп тәрізді вирустар) тұқымдасына және ''[[Mononegavirales]]'' жасағына жататын вирусологиялық таксон.<ref name="KuhnArch">{{Cite journal | last1=Kuhn | first1=J. H. | last2=Becker | first2=S. | last3=Ebihara | first3=H. | last4=Geisbert | first4=T. W. | last5=Johnson | first5=K. M. | last6=Kawaoka | first6=Y. | last7=Lipkin | first7=W. I. | last8=Negredo | first8=A. I. | last9=Netesov | first9=S. V. | last10=Nichol | first10=S. T. | last11=Palacios | first11=G. | last12=Peters | first12=C. J. | last13=Tenorio | first13=A. | last14=Volchkov | first14=V. E. | last15=Jahrling | first15=P. B. | title=Proposal for a revised taxonomy of the family Filoviridae: Classification, names of taxa and viruses, and virus abbreviations | doi=10.1007/s00705-010-0814-x | journal=Archives of Virology | volume=155 | issue=12 | pages=2083–2103 | pmc=3074192 | year=2010 | pmid=21046175}}</ref> Бұл туыс өкілдері '''эболавирустар''' деп аталады<ref name="KuhnArch" /> және өз геномын бір тізбекті [[Negarnaviricota|теріс мағыналы РНҚ]] түрінде кодтайды.<ref>{{cite journal |last1=Kuhn |first1=JH |last2=Amarasinghe |first2=GK |last3=Basler |first3=CF |last4=Bavari |first4=S |last5=Bukreyev |first5=A |last6=Chandran |first6=K |last7=Crozier |first7=I |last8=Dolnik |first8=O |last9=Dye |first9=JM |last10=Formenty |first10=PBH |last11=Griffiths |first11=A |last12=Hewson |first12=R |last13=Kobinger |author13-link=Gary Kobinger|first13=GP |last14=Leroy |first14=EM |last15=Mühlberger |first15=E |last16=Netesov |first16=SV |last17=Palacios |first17=G |last18=Pályi |first18=B |last19=Pawęska |first19=JT |last20=Smither |first20=SJ |last21=Takada |first21=A |last22=Towner |first22=JS |last23=Wahl |first23=V |last24=ICTV Report |first24=Consortium |title=ICTV Virus Taxonomy Profile: Filoviridae. |journal=The Journal of General Virology |date=June 2019 |volume=100 |issue=6 |pages=911–912 |doi=10.1099/jgv.0.001252 |pmid=31021739|pmc=7011696 |doi-access=free }}</ref> Белгілі алты вирус түрі әрқайсысы алғаш анықталған аймақтың атауымен аталған: ''[[Bundibugyo ebolavirus]]'', ''[[Reston ebolavirus]]'', ''[[Sudan ebolavirus]]'', ''[[Taï Forest ebolavirus]]'' (бұрын ''Côte d'Ivoire ebolavirus''), ''[[Zaire ebolavirus]]'' және ''[[Bombali ebolavirus]]''. Соңғысы ең кейін сипатталған түр болып табылады және [[Сьерра-Леоне]]де анголалық еркінқұйрық жарқанаттардан бөлініп алынған.<ref name=":0">{{cite news | url=https://www.statnews.com/2018/07/27/ebola-virus-discovery/ | title=New Ebola species is reported for first time in a decade | date=27 July 2018 | work=STAT | access-date=28 July 2018 | language=en-US}}</ref> ''Ebolavirus'' туысындағы әрбір түр бір ғана вирусты қамтиды және олардың төртеуі адамдарда Эбола вирусы ауруын (EVD) тудырады. Бұл ауру өлім-жітім деңгейі өте жоғары [[геморрагиялық қызба]]ның бір түрі болып табылады. ''Reston virus'' басқа приматтарда [[Эбола ауруы|Эбола вирусы ауруын]] туғызған.<ref name=Spickler>{{cite web | last1=Spickler | first1=Anna | title=Ebolavirus and Marburgvirus Infections | url=http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/viral_hemorrhagic_fever_filovirus.pdf}}</ref><ref>{{cite web | title=About Ebola Virus Disease | url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/about.html | publisher=[[Centers for Disease Control]] | access-date=18 October 2014}}</ref> ''Zaire ebolavirus'' эболавирустар арасындағы ең жоғары өлім-жітім көрсеткішіне ие және туыстың белгілі алты түрі арасында тіркелген індеттердің ең көп санына жауапты, соның ішінде 1976 жылғы Заир індеті мен ең көп адам өліміне әкелген 2014 жылғы індет те бар.<ref>{{Cite journal|last1=Kamorudeen|first1=Ramat Toyin|last2=Adedokun|first2=Kamoru Ademola|last3=Olarinmoye|first3=Ayodeji Oluwadare|date=May 2020|title=Ebola outbreak in West Africa, 2014–2016: Epidemic timeline, differential diagnoses, determining factors, and lessons for future response|journal=Journal of Infection and Public Health|volume=13|issue=7|language=en|pages=956–962|doi=10.1016/j.jiph.2020.03.014|pmid=32475805|doi-access=free}}</ref> [[Сурет:Filovirus phylogenetic tree.svg|thumb|Эболавирустар мен марбургвирустарды салыстыратын [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Сандар тармақтардың сенімділік деңгейінің пайыздық көрсеткішін білдіреді.]] Эболавирустар алғаш рет 1976 жылғы маусымда Оңтүстік [[Судан]]да және 1976 жылғы тамызда [[Заир]]де тіркелген Эбола вирусы ауруының індеттерінен кейін сипатталды.<ref>{{Cite web | url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf | title=Ebola haemorrhagic fever in Sudan, 1976 | access-date=2014-10-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141013194802/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf | archive-date=2014-10-13 }}</ref><ref name="ReferenceA">Kalra S., Kelkar D., Galwankar S. C., Papadimos T. J., Stawicki S. P., Arquilla B., Hoey B. A., Sharpe R. P., Sabol D., Jahre J. A. The emergence of Ebola as a global health security threat: From 'lessons learned' to coordinated multilateral containment efforts. J Global Infect Dis [serial online] 2014 [cited 2015 Mar 1]; 6:164–177.</ref> ''Ebolavirus'' атауы 1976 жылғы індет ошағына жақын орналасқан Заирдегі (қазіргі [[Конго Демократиялық Республикасы]]) [[Эбола өзені]]нің атауынан<ref name="ReferenceA"/> және вирустар туысын білдіретін таксономиялық ''-virus'' жұрнағынан құралған.<ref name="KuhnArch"/> Бұл туыс 1998 жылы ''«Ebola-like viruses»'' атауымен енгізілді.<ref> {{Cite book | last1=Netesov|first1=S. V. | last2=Feldmann | first2=H. | last3=Jahrling | first3=P. B. | last4=Klenk | first4=H. D. | last5=Sanchez | first5=A. | chapter=Family Filoviridae | year=2000 | editor-last=van Regenmortel | editor-first=M. H. V. | editor2-last=Fauquet | editor2-first=C. M. | editor3-last=Bishop | editor3-first=D. H. L. | editor4-last=Carstens | editor4-first=E. B. | editor5-last=Estes | editor5-first=M. K. | editor6-last=Lemon | editor6-first=S. M. | editor7-last=Maniloff | editor7-first=J. | editor8-last=Mayo | editor8-first=M. A. | editor9-last=McGeoch | editor9-first=D. J. | editor10-last=Pringle | editor10-first=C. R. | editor11-last=Wickner | editor11-first=R. B. | title=Virus Taxonomy – Seventh Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses | pages=539–548 | publisher=Academic Press | location=San Diego | isbn=978-0-12-370200-5}}</ref><ref>{{cite journal | last1=Pringle | first1=C. R. | s2cid=13229117 | year=1998 | title=Virus taxonomy – San Diego 1998 | journal=Archives of Virology | volume=143 | issue=7 | pages=1449–1459 | pmid=9742051 | doi=10.1007/s007050050389}}</ref> 2002 жылы атауы ''Ebolavirus'' болып өзгертілді,<ref name="Feldmann2005">{{cite book | last1=Feldmann | first1=H. | last2=Geisbert | first2=T. W. | last3=Jahrling|first3=P. B. | last4=Klenk | first4=H.-D. | last5=Netesov | first5=S. V. | last6=Peters | first6=C. J. | last7=Sanchez| first7=A. | last8=Swanepoel | first8=R. | last9=Volchkov | first9=V. E. | chapter=Family Filoviridae | year=2005 | editor-last=Fauquet | editor-first=C. M. | editor2-last=Mayo | editor2-first=M. A. | editor3-last=Maniloff | editor3-first=J. | editor4-last=Desselberger | editor4-first=U.| editor5-last=Ball | editor5-first=L. A. | title=Virus Taxonomy – Eighth Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses | pages=645–653 | publisher=Elsevier/Academic Press | location=San Diego| isbn=978-0-12-370200-5 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Mayo|first1=M. A.|s2cid=43887711|year = 2002|title = ICTV at the Paris ICV: results of the plenary session and the binomial ballot|journal = Archives of Virology|volume = 147|issue = 11|pages = 2254–2260|doi=10.1007/s007050200052|doi-access= free}}</ref> ал 2010 жылы туыс құрамы қайта қаралды.<ref name=KuhnArch/> 2022 жылы туыстың атауы '''''Orthoebolavirus''''' болып өзгертілді.<ref>{{Cite web |title=Taxon Details {{!}} Genus: Orthoebolavirus|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202501564&taxon_name=Orthoebolavirus |access-date=2026-05-25 |website=ictv.global}}</ref> Эболавирустар марбургвирустармен жақын туыстық байланыста. == Құрылымы == ''Ebolavirus'' — ''Mononegavirales'' жасағына жататын жіп тәрізді, қабықшалы вирус. Бұл жасаққа құтыру вирусы мен қызылша вирусы да кіреді.<ref>{{Cite journal |last1=Wan |first1=William |last2=Kolesnikova |first2=Larissa |last3=Clarke |first3=Mairi |last4=Koehler |first4=Alexander |last5=Noda |first5=Takeshi |last6=Becker |first6=Stephan |last7=Briggs |first7=John A. G. |date=2017-11-16 |title=Structure and assembly of the Ebola virus nucleocapsid |journal=Nature |volume=551 |issue=7680 |pages=394–397 |doi=10.1038/nature24490 |issn=1476-4687 |pmc=5714281 |pmid=29144446|bibcode=2017Natur.551..394W }}</ref> ''Mononegavirales'' жасағы сегменттелмеген, бір тізбекті теріс мағыналы РНҚ-геномымен (−ssRNA) және оны қоршап тұратын спиральді нуклеокапсидімен сипатталады.<ref>{{Cite journal |last1=Dong |first1=Shishang |last2=Yang |first2=Peng |last3=Li |first3=Guobang |last4=Liu |first4=Baocheng |last5=Wang |first5=Wenming |last6=Liu |first6=Xiang |last7=Xia |first7=Boran |last8=Yang |first8=Cheng |last9=Lou |first9=Zhiyong |last10=Guo |first10=Yu |last11=Rao |first11=Zihe |date=May 2015 |title=Insight into the Ebola virus nucleocapsid assembly mechanism: crystal structure of Ebola virus nucleoprotein core domain at 1.8 Å resolution |journal=Protein & Cell |volume=6 |issue=5 |pages=351–362 |doi=10.1007/s13238-015-0163-3 |issn=1674-800X |pmc=4417675 |pmid=25910597}}</ref> Филовирустар жеті түрлі ақуызды кодтайды: NP (нуклеопротеин), VP35 (полимеразалық кешеннің құрамдас бөлігі), VP40 (матрикстік ақуыз), GP (гликопротеиндік бүртікше), VP30 (транскрипция активаторы), VP24 (екінші матрикстік ақуыз) және L (РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза, RdRp).<ref name=":02">{{Cite journal |last1=Jain |first1=Sahil |last2=Martynova |first2=Ekaterina |last3=Rizvanov |first3=Albert |last4=Khaiboullina |first4=Svetlana |last5=Baranwal |first5=Manoj |date=2021-10-15 |title=Structural and Functional Aspects of Ebola Virus Proteins |journal=Pathogens |volume=10 |issue=10 |page=1330 |doi=10.3390/pathogens10101330 |issn=2076-0817 |pmc=8538763 |pmid=34684279|doi-access=free }}</ref> Осы ақуыздардың ішінде GP мен NP вирустың жасушаға енуі мен репликациясы үшін ерекше маңызды рөл атқарады.<ref name=":02" /> GP — эболавирустар арасындағы патогендік айырмашылықтарға жауап беретін ақуыз.<ref name=":02" /> GP екі гликопротеинді кодтайды, олардың бірі — sGP (еритін гликопротеин), ол Эбола вирусының патогенезінде маңызды рөл атқарады.<ref name=":12">{{Cite journal |last1=de La Vega |first1=Marc-Antoine |last2=Wong |first2=Gary |last3=Kobinger |first3=Gary P. |last4=Qiu |first4=Xiangguo |date=2015-02-01 |title=The Multiple Roles of sGP in Ebola Pathogenesis |journal=Viral Immunology |volume=28 |issue=1 |pages=3–9 |doi=10.1089/vim.2014.0068 |issn=0882-8245 |pmc=4287119 |pmid=25354393}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pallesen |first1=Jesper |last2=Murin |first2=Charles D. |last3=de Val |first3=Natalia |last4=Cottrell |first4=Christopher A. |last5=Hastie |first5=Kathryn M. |last6=Turner |first6=Hannah L. |last7=Fusco |first7=Marnie L. |last8=Flyak |first8=Andrew I. |last9=Zeitlin |first9=Larry |last10=Crowe |first10=James E. |last11=Andersen |first11=Kristian G. |last12=Saphire |first12=Erica Ollmann |last13=Ward |first13=Andrew B. |date=2016-08-08 |title=Structures of Ebola virus GP and sGP in complex with therapeutic antibodies |journal=Nature Microbiology |volume=1 |issue=9 |article-number=16128 |doi=10.1038/nmicrobiol.2016.128 |issn=2058-5276 |pmc=5003320 |pmid=27562261}}</ref> Зерттеулер sGP иесінің иммундық жауабын әлсірете алатынын және соның нәтижесінде EBOV патогендігін күшейтетінін көрсеткен.<ref name=":12" /> NP құрамында филовирустың геномы да, антигеномы да болады.<ref name=":02" /> NP-нің олигомерленуі NC-нің (спиральді нуклеокапсидтің) түзілуіне жауап береді, бұл −ssRNA геномын иесі жасушасының эндонуклеазалары арқылы ыдыраудан және иммундық жауаптан қорғауға мүмкіндік береді.<ref name=":02" /> Сондай-ақ NP вирустың цитоплазмадағы транскрипциясы мен репликациясын жеңілдету үшін иесі жасушасының ақуыздарын тартатыны көрсетілген.<ref name=":02" /> Эболавирустардың өлшемдері түрлеріне қарай өзгереді. Олардың цилиндр тәрізді өзектерінің диаметрі шамамен 50–80 нм, ал ұзындығы 10–14 мкм аралығында болады.<ref>{{cite journal |last1=Hussein |first1=Hassan Abdi |title=Brief review on ebola virus disease and one health approach |journal=Heliyon |date=August 2023 |volume=9 |issue=8 |article-number=e19036 |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e19036 |pmid=37600424 |pmc=10432691 |bibcode=2023Heliy...919036H |doi-access=free }}</ref> Эболавирустың бүртікшелері вирион бетінен шамамен 10 нм-ге шығып тұрады және бір-бірінен шамамен 10 нм қашықтықта орналасады.<ref>{{cite journal |last1=Noda |first1=T |last2=Sagara |first2=H |last3=Suzuki |first3=E |last4=Takada |first4=A |last5=Kida |first5=H |last6=Kawaoka |first6=Y |title=Ebola virus VP40 drives the formation of virus-like filamentous particles along with GP. |journal=Journal of Virology |date=May 2002 |volume=76 |issue=10 |pages=4855–65 |doi=10.1128/jvi.76.10.4855-4865.2002 |pmid=11967302|pmc=136157 }}</ref> == Иелері == Зерттеушілер жемісқоректі жарқанаттардың үш түрінен Эбола вирусымен жұқтыру белгілерін анықтаған. Бұл жарқанаттарда аурудың ешқандай симптомдары байқалмаған, сондықтан олар ''Ebolavirus'' туысының негізгі табиғи резервуарлары болуы мүмкін деп есептеледі. Сонымен қатар басқа резервуарлар мен тасымалдаушылардың да болуы ықтимал.<ref>{{Cite journal |last1=Caron |first1=Alexandre |last2=Bourgarel |first2=Mathieu |last3=Cappelle |first3=Julien |last4=Liégeois |first4=Florian |last5=De Nys |first5=Hélène M. |last6=Roger |first6=François |date=2018 |title=Ebola Virus Maintenance: If Not (Only) Bats, What Else? |journal=Viruses |language=en |volume=10 |issue=10 |page=549 |doi=10.3390/v10100549 |pmid=30304789 |pmc=6213544 |issn=1999-4915|doi-access=free }}</ref> Індеттер арасындағы кезеңде вирустың қай жерде сақталатынын және оның түрлер арасында қалай берілетінін түсіну адамдарды және басқа приматтарды бұл вирустан қорғауға көмектеседі.<ref>{{Cite journal |last1=de La Vega |first1=Marc-Antoine |last2=Wong |first2=Gary |last3=Kobinger |first3=Gary P. |last4=Qiu |first4=Xiangguo |date=2015-02-01 |title=The Multiple Roles of sGP in Ebola Pathogenesis |journal=Viral Immunology |volume=28 |issue=1 |pages=3–9 |doi=10.1089/vim.2014.0068 |issn=0882-8245 |pmc=4287119 |pmid=25354393}}</ref> Зерттеушілер жарқанаттардың үш түрінен — Франке иықтаңбалы жемісқоректі жарқанатынан (''[[Epomops franqueti]]''), балғабасты жарқанаттан (''[[Hypsignathus monstrosus]]'') және кіші алқалы жемісқоректі жарқанаттан (''[[Myonycteris torquata]]'') — Эбола вирусының генетикалық материалының, яғни РНҚ тізбектерінің бар екенін немесе осы ауруға қарсы иммундық жауап белгілерін анықтады. Алайда бұл жарқанаттардың өздерінде ауру симптомдары байқалмаған.<ref>{{Cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1130_051130_ebolabathost.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060103175526/http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1130_051130_ebolabathost.html|url-status=dead|archive-date=January 3, 2006|title=Fruit Bats Likely Hosts of Deadly Ebola Virus|website=news.nationalgeographic.com|access-date=2017-05-14}}</ref> [[Bombali ebolavirus]] (BOMV) [[Сьерра-Леоне]]де кіші еркінқұйрық жарқанаттан (''[[Chaerephon pumilus]]'') және анголалық еркінқұйрық жарқанаттан (''[[Mops condylurus]]'') бөлініп алынған.<ref name=":0" /> == Ену жолы == Вирус пайдаланатын ену жолы оның тіршілік цикліндегі негізгі кезеңдердің бірі болып табылады. Эболавирус үшін бірнеше ену жолдары ұсынылған, соның ішінде фагоцитоз, сондай-ақ клатрин арқылы және кавеолин арқылы жүретін эндоцитоз механизмдері бар. Алайда Nanbo және әріптестері (2010) мен Saeed және әріптестері (2010) жүргізген тәуелсіз зерттеулер бұл жолдардың ешқайсысы іс жүзінде пайдаланылмайтынын дәлелдеді.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos">{{cite journal |last1=Nanbo |first1=Asuka |last2=Masaki |first2=Imai |last3=Shinji |first3=Watanabe |last4=Noda |first4=Takeshi |last5=Takahash |first5=Kei |last6=Neuman |first6=Gabriele |last7=Halfmann |first7=Peter |last8=Kawaoka |first8=Yoshihiro |title=Ebolavirus Is Internalized into Host Cells via Macropinocytosis in a Viral Glycoprotein-Dependent Manner |journal=PLOS Pathogens |date=23 September 2010|volume=6|issue=9 |article-number=e1001121 |doi=10.1371/journal.ppat.1001121|pmid=20886108 |pmc=2944813 |doi-access=free }}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last1=Saeed|first1=Mohammad F.|last2=Kolokoltsov|first2=Andrey A.|last3=Albrecht|first3=Thomas|last4=Davey|first4=Robert A.|date=2010-09-16|title=Cellular entry of ebola virus involves uptake by a macropinocytosis-like mechanism and subsequent trafficking through early and late endosomes|journal=PLOS Pathogens|volume=6|issue=9|article-number=e1001110|doi=10.1371/journal.ppat.1001110|issn=1553-7374|pmc=2940741|pmid=20862315 |doi-access=free }}</ref> Олар ''Ebolavirus-тың'' иесі жасушаларына ену үшін [[Жұту|макропиноцитозды]] пайдаланатынын анықтады.<ref>{{Cite journal |last1=Yu |first1=Dong-Shan |last2=Weng |first2=Tian-Hao |last3=Wu |first3=Xiao-Xin |last4=Wang |first4=Frederick X.C. |last5=Lu |first5=Xiang-Yun |last6=Wu |first6=Hai-Bo |last7=Wu |first7=Nan-Ping |last8=Li |first8=Lan-Juan |last9=Yao |first9=Hang-Ping |date=2017-06-15 |title=The lifecycle of the Ebola virus in host cells |journal=Oncotarget |volume=8 |issue=33 |pages=55750–55759 |doi=10.18632/oncotarget.18498 |issn=1949-2553 |pmc=5589696 |pmid=28903457}}</ref> Макропиноцитоздың индукциялануы макропиноцитозға тән эндосомалардың — макропиносомалардың түзілуіне әкеледі. Бұл құрылымдар Эбола вириондарын орналастыруға жеткілікті үлкен болады. Бұл жаңалық ''Ebolavirus-тың'' жаңадан түзілген макропиносомалармен байланысатын шеткері мембраналық ақуыздардың ірі тұқымдасына жататын сұрыптаушы нексин 5-пен (SNX5) бірге локализацияланатыны арқылы дәлелденді.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos"/> Сонымен қатар макропиноцитоз жолын бұғаттау ''Ebolavirus-тың'' жасушаларға енуін тоқтататыны көрсетілді. Зерттеуде макропиноцитозға тән төрт түрлі тежегіш сыналды: цитохалазин D — деполимеризациялаушы агент, вортманнин және LY-294002 — екеуі де PI3K тежегіштері, сондай-ақ EIPA (5-(N-ethyl-N-isopropyl) amiloride) — пиноцитозға тән Na⁺/H⁺ алмастырғышының тежегіші.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos" /><ref name=":1" /> Одан кейін жасуша ішіне енген EBOV бөлшектері кеш эндосомаларға тасымалданады және сол жерде олардың Rab7 ГТФазасымен ({{lang-en|GTPase Rab7}}) бірге локализацияланатыны байқалады; Rab7 кеш эндосомалардың маркері болып табылады.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos"/> Сонымен қатар Rab5 және Rab7 ГТФазаларының мутациялары вирустың жасушаға енуін тежейтіні анықталған.<ref name=":1" /> Кеш эндосомаларға жеткеннен кейін Эбола вирусы жасушаішілік Ниманн–Пик C1 рецепторымен (Niemann–Pick C1, NPC1) байланысады,<ref>{{Cite journal|last1=Carette|first1=Jan E.|last2=Raaben|first2=Matthijs|last3=Wong|first3=Anthony C.|last4=Herbert|first4=Andrew S.|last5=Obernosterer|first5=Gregor|last6=Mulherkar|first6=Nirupama|last7=Kuehne|first7=Ana I.|last8=Kranzusch|first8=Philip J.|last9=Griffin|first9=April M.|last10=Ruthel|first10=Gordon|last11=Dal Cin|first11=Paola|date=2011-08-24|title=Ebola virus entry requires the cholesterol transporter Niemann-Pick C1|journal=Nature|volume=477|issue=7364|pages=340–343|doi=10.1038/nature10348|issn=1476-4687|pmc=3175325|pmid=21866103|bibcode=2011Natur.477..340C}}</ref> содан соң вирустық мембрана эндосомалық мембранамен қосылады. Нәтижесінде вирус өз геномын цитоплазмаға босатып шығара алады.<ref>{{Cite journal|last1=Das|first1=Dibyendu Kumar|last2=Bulow|first2=Uriel|last3=Diehl|first3=William E.|last4=Durham|first4=Natasha D.|last5=Senjobe|first5=Fernando|last6=Chandran|first6=Kartik|last7=Luban|first7=Jeremy|last8=Munro|first8=James B.|date=2020-02-10|title=Conformational changes in the Ebola virus membrane fusion machine induced by pH, Ca2+, and receptor binding|journal=PLOS Biology|language=en|volume=18|issue=2|article-number=e3000626|doi=10.1371/journal.pbio.3000626|issn=1545-7885|pmc=7034923|pmid=32040508 |doi-access=free }}</ref> == Емі == Эболаға қарсы қолжетімді емдеу әдістерінің аз болуының негізгі себептерінің бірі — бұл вирустың аса қауіптілігі және өлім-жітім деңгейінің 90%-ға дейін жетуі.<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Yamaoka |first1=Satoko |last2=Ebihara |first2=Hideki |title=Pathogenicity and Virulence of Ebolaviruses with Species- and Variant-specificity |journal=Virulence |year=2021 |volume=12 |issue=1 |pages=885–901 |doi=10.1080/21505594.2021.1898169 |issn=2150-5594 |pmc=7993122 |pmid=33734027}}</ref> Онымен жұмыс істеу тек өте қатаң талаптары бар 4-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік зертханаларында (BSL-4) ғана мүмкін. Эболаны кеңірек зерттеу үшін 2-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік зертханаларында (BSL-2) нақты жұқпалы вирустың орнына оны алмастыратын жүйелер қолданылады. Ғалымдар иесі жасушасына ену үшін пайдаланылатын беткі гликопротеині бірдей болатын псевдотиптерді пайдаланады. Сонымен қатар зерттеулерде алмастырушы жүйе ретінде жұқпалы емес Эбола тәрізді бөлшектер де қолданылады.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Salata |first1=Cristiano |last2=Calistri |first2=Arianna |last3=Alvisi |first3=Gualtiero |last4=Celestino |first4=Michele |last5=Parolin |first5=Cristina |last6=Palù |first6=Giorgio |date=March 2019 |title=Ebola Virus Entry: From Molecular Characterization to Drug Discovery |journal=Viruses |language=en |volume=11 |issue=3 |page=274 |doi=10.3390/v11030274 |pmid=30893774 |pmc=6466262 |issn=1999-4915|doi-access=free }}</ref> Эболаға қарсы вакцина іздеу жұмыстары вирус алғаш рет 1976 жылы анықталғаннан кейін бірден басталды.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Feldmann |first1=Heinz |last2=Jones |first2=Steven |last3=Klenk |first3=Hans-Dieter |last4=Schnittler |first4=Hans-Joachim |date=August 2003 |title=Ebola virus: from discovery to vaccine |journal=Nature Reviews Immunology |language=en |volume=3 |issue=8 |pages=677–685 |doi=10.1038/nri1154 |pmid=12974482 |s2cid=27486878 |issn=1474-1741|doi-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) мақұлдаған тек екі дәрілік препарат бар. 2020 жылғы қазанда Immazeb ресми түрде мақұлданды, ал 2020 жылғы желтоқсанда Ebanga да ресми мақұлдау алды. Бұл екі емдеу әдісінің айырмашылығы — Immazeb үш [[Моноклональды антиденелер|моноклоналды антиденені]] қолданса, Ebanga бір ғана моноклоналды антиденеге негізделген. Екі препарат та вирустың жаңа иесі жасушасына енуі мен көбеюіне жол бермеу үшін оның гликопротеиніне шабуыл жасауға бағытталған. Осы екі препараттан бөлек, құсу, қызба, диарея және ауырсыну сияқты Эбола туындататын белгілерді бақылауға бағытталған жалпы демеуші емдеу шаралары да қолданылады.<ref name=":6">{{Cite web |date=2021-02-26 |title=Treatment {{!}} Ebola (Ebola Virus Disease) {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/treatment/index.html |access-date=2022-10-18 |website=www.cdc.gov |language=en-us}}</ref> == Таксономиялық ескертпелер == Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитеттің (ICTV) таксон атауларын беру ережелеріне сәйкес, ''Ebolavirus'' туысының атауы әрдайым бас әріппен жазылады, курсивпен беріледі, ешқашан қысқартылмайды және оның алдында «туыс» сөзі көрсетілуі тиіс. Ал оның өкілдерінің атаулары (эболавирустар) кіші әріптермен жазылады, курсивпен берілмейді және [[артикль]]дерсіз қолданылады.<ref name=KuhnArch/> == Туысқа енгізу критерийлері == ''[[Filoviridae]]'' тұқымдасына жататын вирус келесі белгілерге ие болған жағдайда ''Ebolavirus'' туысының мүшесі болып саналады:<ref name=KuhnArch/> * оның геномында бірнеше геннің қабаттасуы болады; * оның төртінші гені (GP) котранскрипциялық редакциялау арқылы ssGP мен GP1,2 ақуыздарын, ал протеолиздік ыдырау арқылы sGP мен Δ-пептидті түзе отырып, төрт ақуызды (sGP, ssGP, Δ-пептид және GP1,2) кодтайды; * оның вириондарының ең жоғары жұқпалылығы ұзындығы шамамен 805 нм болатын бөлшектермен байланысты; * оның геномы нуклеотидтік деңгейде [[Марбург вирусы]]ның геномынан кемінде 50%-ға ерекшеленеді және [[Zaire ebolavirus]] геномынан 50%-дан аз айырмашылыққа ие болады; * оның вириондары марбургвирустардың вириондарымен антигендік айқаспалы реактивтілікті іс жүзінде көрсетпейді. == Жіктелуі == [[Сурет:Ebola virus virion.jpg|thumb|Эбола вирусы вирионының электрондық микрофотосуреті (жалған түспен боялған)]] [[Сурет:Ebola Virus Particles (44771923695).jpg|thumb|Жұқтырылған VERO E6 жасушаларының (қызғылт сары түспен көрсетілген) бетіне бекінген және олардан бүршіктеніп шыққан Эбола вирусы бөлшектерінің (жасыл түспен көрсетілген) түстендірілген сканерлеуші электрондық микрофотосуреті]] [[Сурет:178-EbolaVirusProteins EbolaProteins.png|thumb|300px|Эбола вирусы бөлшегінің көлденең қимасының сызбасы. Негізгі ақуыздардың құрылымдары бүйір жағында көрсетіліп, белгіленген. Бозғылт түсті шеңберлер тәжірибелік құрылымда бақылауға келмейтіндей тым икемді домендерді білдіреді. Суретті PDB файлдары 3csy, 4ldd, 4qb0, 3vne, 3fke және 2i8b негізінде Дэвид Гудселл салған]] ''Ebolavirus'' және ''Marburgvirus'' туыстары бастапқыда қазіргі кезде қолданылмайтын ''Filovirus'' туысының түрлері ретінде жіктелген. 1998 жылғы наурызда Омыртқалылар вирустары жөніндегі кіші комитет Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитетке (ICTV) ''Filovirus'' туысын екі жеке туысты — ''Ebola-like viruses'' және ''Marburg-like viruses'' — қамтитын ''Filoviridae'' тұқымдасы ретінде қайта жіктеу туралы ұсыныс енгізді. Бұл ұсыныс 2001 жылғы сәуірде Вашингтон қаласында және 2002 жылғы шілдеде Парижде ресми түрде қабылданды. 2000 жылы Вашингтон қаласында тағы бір ұсыныс жасалып, атаулардағы «-like viruses» бөлігі «-virus» болып өзгертілді. Соның нәтижесінде қазіргі қолданыстағы ''Ebolavirus'' және ''Marburgvirus'' туыстары пайда болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/01.025.0.02.htm |title=ICTVdB Virus Description – 01.025.0.02. Ebolavirus |access-date=2009-06-02 |last=Büchen-Osmond |first=Cornelia |date=2006-04-25 |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214160912/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/01.025.0.02.htm |archive-date=February 14, 2009 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ictvonline.org/virusTaxonomy.asp?msl_id=28|title=Virus Taxonomy: 2013 Release|access-date=2014-10-31|date=2013|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses}}</ref> ''Ebolavirus'' туысының сипатталған бес түрі мыналар: === [[Zaire ebolavirus]] (ZEBOV) === Көбіне жай ғана Заир вирусы деп аталатын ZEBOV кейбір індеттер кезінде 90%-ға дейін жететін ең жоғары өлім-жітім көрсеткішіне ие; 27 жылдық кезеңдегі орташа өлім-жітім деңгейі шамамен 83%-ды құраған. ''Zaire ebolavirus'' туындатқан індеттер саны туыстың кез келген басқа түріне қарағанда көп болған. Алғашқы індет 1976 жылғы 26 тамызда Ямбукуда тіркелді.<ref>{{Cite journal |author1=Isaacson, M |author2=Sureau, P |author3=Courteille, G |author4=Pattyn, SR |title=Clinical Aspects of Ebola Virus Disease at the Ngaliema Hospital, Kinshasa, Zaire, 1976 |url=http://www.enivd.de/EBOLA/ebola-12.htm |access-date=2016-01-02 |journal=Ebola Virus Haemorrhagic Fever: Proceedings of an International Colloquium on Ebola Virus Infection and Other Haemorrhagic Fevers Held in Antwerp, Belgium, 6–8 December 1977 |archive-date=2016-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160316132740/http://www.enivd.de/EBOLA/ebola-12.htm |url-status=dead }}</ref> 44 жастағы мектеп мұғалімі Мабало Локела алғашқы ресми тіркелген науқас болды. Ауру белгілері [[безгек]]ке ұқсас болғандықтан, кейінгі науқастарға хинин тағайындалған. Вирустың таралуы зарарсыздандырылмаған инелерді қайта пайдаланумен және науқастармен тығыз жеке байланыспен байланыстырылды. Бұл вирус 2014 жылғы Батыс Африкадағы Эбола вирусы індетіне себеп болды. Аталған індет бүгінгі күнге дейін тіркелген филовирустық індеттердің ішіндегі ең өлімге алып келгені болып саналады.<ref>{{Cite web|title=Ebola virus disease|url=https://www.who.int/westernpacific/health-topics/ebola|access-date=2021-12-08|website=www.who.int|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-01-28|title=2014–2016 Ebola Outbreak Distribution in West Africa Error processing SSI file|url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/history/2014-2016-outbreak/distribution-map.html|access-date=2021-12-08|website=www.cdc.gov|language=en-us}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacob|first1=Shevin T.|last2=Crozier|first2=Ian|last3=Fischer|first3=William A.|last4=Hewlett|first4=Angela|last5=Kraft|first5=Colleen S.|last6=Vega|first6=Marc-Antoine de La|last7=Soka|first7=Moses J.|last8=Wahl|first8=Victoria|last9=Griffiths|first9=Anthony|last10=Bollinger|first10=Laura|last11=Kuhn|first11=Jens H.|date=2020-02-20|title=Ebola virus disease|journal=Nature Reviews Disease Primers|language=en|volume=6|issue=1|page=13|doi=10.1038/s41572-020-0147-3|pmid=32080199|pmc=7223853|issn=2056-676X}}</ref> === [[Sudan ebolavirus]] (SUDV) === [[Sudan ebolavirus]], ZEBOV сияқты, 1976 жылы анықталды. Бастапқыда ол ZEBOV-пен бірдей вирус деп есептелген.<ref name=Lancet2011>{{Cite journal | doi = 10.1016/S0140-6736(10)60667-8 | pmid = 21084112 | last1 = Feldmann | first1 = H. | last2 = Geisbert | first2 = T. W. | title = Ebola haemorrhagic fever | journal = The Lancet | volume = 377 | issue = 9768 | pages = 849–862 | year = 2011 | pmc=3406178}}</ref> SUDV алғаш рет 1976 жылғы маусымда [[Судан]]ның [[Нзара]] қаласындағы (қазіргі Оңтүстік Судан аумағында орналасқан) мақта фабрикасының жұмысшылары арасында таралған деп саналады. Алғашқы науқас ықтимал табиғи резервуармен байланыста болған жұмысшы ретінде тіркелген. Ғалымдар індетке жауап ретінде жергілікті жануарлар мен жәндіктерді зерттегенімен, олардың ешқайсысынан вирус анықталмаған. Сондықтан вирустың нақты тасымалдаушысы әлі күнге дейін белгісіз күйінде қалып отыр. Науқастарды оқшаулау шараларының жеткіліксіздігі (немесе «төсек жанындағы оқшаулау» деп аталатын тәсілдің болмауы) аурудың таралуын жеңілдеткен.<ref name=":2">{{Cite journal|date=1978|title=Ebola haemorrhagic fever in Sudan, 1976|journal=Bulletin of the World Health Organization|volume=56|issue=2|pages=247–270|issn=0042-9686|pmc=2395561|pmid=307455|author1=Report of a WHO/International Study Team }}</ref> SUDV тудырған індеттер кезіндегі орташа өлім-жітім көрсеткіші 1976 жылы 53%, 1979 жылы 65%, ал 2000 жылы 53% болған.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web|date=2021-10-04|title=History of Ebola Virus Disease (EVD) Outbreaks Error processing SSI file|url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/history/chronology.html|access-date=2021-12-08|website=www.cdc.gov|language=en-us}}</ref> === [[Reston ebolavirus]] (RESTV) === Бұл вирус 1989 жылы Hazleton Laboratories зертханаларындағы (қазіргі Fortrea) крабеқоректі макакалар арасында таралған маймылдардың [[геморрагиялық қызба]]сы вирусының (SHFV) індеті кезінде анықталды. Вирус алғаш рет [[Вирджиния]] штатындағы [[Рестон]] қаласында тіркелгеннен кейін Пенсильванияда, Техаста және [[Италия]]ның [[Сиена]] қаласында кездесетін адамға жатпайтын приматтардан да табылды. Барлық жағдайда зақымданған жануарлар вирус шошқаларды да жұқтырған Филиппиндегі мекемелерден әкелінген болатын.<ref name="KnownCasesCDC">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/ncidod/dvrd/spb/mnpages/dispages/ebola/ebolatable.htm|title=Known Cases and Outbreaks of Ebola Hemorrhagic Fever|access-date=2008-08-02|author=Special Pathogens Branch CDC|date=2008-01-14|publisher=Center for Disease Control and Prevention|archive-url=https://web.archive.org/web/20080829175928/http://cdc.gov/ncidod/dvrd/spb/mnpages/dispages/ebola/ebolatable.htm|archive-date=2008-08-29}}</ref> where the virus has also infected pigs.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/24/health/24ebola.html|title=Pig-to-Human Ebola Case Suspected in Philippines|access-date=2009-01-26|date=2009-01-24|newspaper=New York Times | first=Donald G. | last=McNeil Jr}}</ref> 4-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік агенті ретінде жіктелгеніне және маймылдарда айқын патогендік қасиет көрсететініне қарамастан, RESTV вирусы оған ұшыраған зертхана қызметкерлерінде ауру туғызбаған.<ref>{{cite book |vauthors=McCormick JB, Fisher-Hoch S, Horvitz LA |year=1999 |title=Level 4: Virus Hunters of the CDC |publisher=Barnes & Nobles Books |page=300 |isbn=978-0-7607-1211-5}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Биологиялық қарулар]] [[Санат:Тропиктік аурулар]] [[Санат:Жануарлардың вирустық аурулары]] [[Санат:Зооноздық вирустық аурулар]] si1xamebidpjajunsifk8iku05mxp5h 3614134 3614127 2026-06-06T13:23:04Z 1nter pares 146705 /* Reston ebolavirus (RESTV) */ 3614134 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Ebolavirus | суреті = Ijms-20-04657-g004.webp | сурет сипаттамасы = Эболавирустың құрылымы мен геномы | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = Monjiviricetes | жасақ = Mononegavirales | тұқымдас = Filoviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Ebolavirus | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = * ''[[Bombali ebolavirus]] (BOMV)'' * ''[[Bundibugyo ebolavirus]] (BDBV)'' * ''[[Reston ebolavirus]] (RESTV)'' * ''[[Sudan ebolavirus]] (SUDV)'' * ''[[Taï Forest ebolavirus]] (TAFV)'' * ''[[Zaire ebolavirus]] (EBOV)'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Ebolavirus''' — ''[[Filoviridae]]'' (жіп тәрізді вирустар) тұқымдасына және ''[[Mononegavirales]]'' жасағына жататын вирусологиялық таксон.<ref name="KuhnArch">{{Cite journal | last1=Kuhn | first1=J. H. | last2=Becker | first2=S. | last3=Ebihara | first3=H. | last4=Geisbert | first4=T. W. | last5=Johnson | first5=K. M. | last6=Kawaoka | first6=Y. | last7=Lipkin | first7=W. I. | last8=Negredo | first8=A. I. | last9=Netesov | first9=S. V. | last10=Nichol | first10=S. T. | last11=Palacios | first11=G. | last12=Peters | first12=C. J. | last13=Tenorio | first13=A. | last14=Volchkov | first14=V. E. | last15=Jahrling | first15=P. B. | title=Proposal for a revised taxonomy of the family Filoviridae: Classification, names of taxa and viruses, and virus abbreviations | doi=10.1007/s00705-010-0814-x | journal=Archives of Virology | volume=155 | issue=12 | pages=2083–2103 | pmc=3074192 | year=2010 | pmid=21046175}}</ref> Бұл туыс өкілдері '''эболавирустар''' деп аталады<ref name="KuhnArch" /> және өз геномын бір тізбекті [[Negarnaviricota|теріс мағыналы РНҚ]] түрінде кодтайды.<ref>{{cite journal |last1=Kuhn |first1=JH |last2=Amarasinghe |first2=GK |last3=Basler |first3=CF |last4=Bavari |first4=S |last5=Bukreyev |first5=A |last6=Chandran |first6=K |last7=Crozier |first7=I |last8=Dolnik |first8=O |last9=Dye |first9=JM |last10=Formenty |first10=PBH |last11=Griffiths |first11=A |last12=Hewson |first12=R |last13=Kobinger |author13-link=Gary Kobinger|first13=GP |last14=Leroy |first14=EM |last15=Mühlberger |first15=E |last16=Netesov |first16=SV |last17=Palacios |first17=G |last18=Pályi |first18=B |last19=Pawęska |first19=JT |last20=Smither |first20=SJ |last21=Takada |first21=A |last22=Towner |first22=JS |last23=Wahl |first23=V |last24=ICTV Report |first24=Consortium |title=ICTV Virus Taxonomy Profile: Filoviridae. |journal=The Journal of General Virology |date=June 2019 |volume=100 |issue=6 |pages=911–912 |doi=10.1099/jgv.0.001252 |pmid=31021739|pmc=7011696 |doi-access=free }}</ref> Белгілі алты вирус түрі әрқайсысы алғаш анықталған аймақтың атауымен аталған: ''[[Bundibugyo ebolavirus]]'', ''[[Reston ebolavirus]]'', ''[[Sudan ebolavirus]]'', ''[[Taï Forest ebolavirus]]'' (бұрын ''Côte d'Ivoire ebolavirus''), ''[[Zaire ebolavirus]]'' және ''[[Bombali ebolavirus]]''. Соңғысы ең кейін сипатталған түр болып табылады және [[Сьерра-Леоне]]де анголалық еркінқұйрық жарқанаттардан бөлініп алынған.<ref name=":0">{{cite news | url=https://www.statnews.com/2018/07/27/ebola-virus-discovery/ | title=New Ebola species is reported for first time in a decade | date=27 July 2018 | work=STAT | access-date=28 July 2018 | language=en-US}}</ref> ''Ebolavirus'' туысындағы әрбір түр бір ғана вирусты қамтиды және олардың төртеуі адамдарда Эбола вирусы ауруын (EVD) тудырады. Бұл ауру өлім-жітім деңгейі өте жоғары [[геморрагиялық қызба]]ның бір түрі болып табылады. ''Reston virus'' басқа приматтарда [[Эбола ауруы|Эбола вирусы ауруын]] туғызған.<ref name=Spickler>{{cite web | last1=Spickler | first1=Anna | title=Ebolavirus and Marburgvirus Infections | url=http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/viral_hemorrhagic_fever_filovirus.pdf}}</ref><ref>{{cite web | title=About Ebola Virus Disease | url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/about.html | publisher=[[Centers for Disease Control]] | access-date=18 October 2014}}</ref> ''Zaire ebolavirus'' эболавирустар арасындағы ең жоғары өлім-жітім көрсеткішіне ие және туыстың белгілі алты түрі арасында тіркелген індеттердің ең көп санына жауапты, соның ішінде 1976 жылғы Заир індеті мен ең көп адам өліміне әкелген 2014 жылғы індет те бар.<ref>{{Cite journal|last1=Kamorudeen|first1=Ramat Toyin|last2=Adedokun|first2=Kamoru Ademola|last3=Olarinmoye|first3=Ayodeji Oluwadare|date=May 2020|title=Ebola outbreak in West Africa, 2014–2016: Epidemic timeline, differential diagnoses, determining factors, and lessons for future response|journal=Journal of Infection and Public Health|volume=13|issue=7|language=en|pages=956–962|doi=10.1016/j.jiph.2020.03.014|pmid=32475805|doi-access=free}}</ref> [[Сурет:Filovirus phylogenetic tree.svg|thumb|Эболавирустар мен марбургвирустарды салыстыратын [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Сандар тармақтардың сенімділік деңгейінің пайыздық көрсеткішін білдіреді.]] Эболавирустар алғаш рет 1976 жылғы маусымда Оңтүстік [[Судан]]да және 1976 жылғы тамызда [[Заир]]де тіркелген Эбола вирусы ауруының індеттерінен кейін сипатталды.<ref>{{Cite web | url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf | title=Ebola haemorrhagic fever in Sudan, 1976 | access-date=2014-10-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141013194802/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf | archive-date=2014-10-13 }}</ref><ref name="ReferenceA">Kalra S., Kelkar D., Galwankar S. C., Papadimos T. J., Stawicki S. P., Arquilla B., Hoey B. A., Sharpe R. P., Sabol D., Jahre J. A. The emergence of Ebola as a global health security threat: From 'lessons learned' to coordinated multilateral containment efforts. J Global Infect Dis [serial online] 2014 [cited 2015 Mar 1]; 6:164–177.</ref> ''Ebolavirus'' атауы 1976 жылғы індет ошағына жақын орналасқан Заирдегі (қазіргі [[Конго Демократиялық Республикасы]]) [[Эбола өзені]]нің атауынан<ref name="ReferenceA"/> және вирустар туысын білдіретін таксономиялық ''-virus'' жұрнағынан құралған.<ref name="KuhnArch"/> Бұл туыс 1998 жылы ''«Ebola-like viruses»'' атауымен енгізілді.<ref> {{Cite book | last1=Netesov|first1=S. V. | last2=Feldmann | first2=H. | last3=Jahrling | first3=P. B. | last4=Klenk | first4=H. D. | last5=Sanchez | first5=A. | chapter=Family Filoviridae | year=2000 | editor-last=van Regenmortel | editor-first=M. H. V. | editor2-last=Fauquet | editor2-first=C. M. | editor3-last=Bishop | editor3-first=D. H. L. | editor4-last=Carstens | editor4-first=E. B. | editor5-last=Estes | editor5-first=M. K. | editor6-last=Lemon | editor6-first=S. M. | editor7-last=Maniloff | editor7-first=J. | editor8-last=Mayo | editor8-first=M. A. | editor9-last=McGeoch | editor9-first=D. J. | editor10-last=Pringle | editor10-first=C. R. | editor11-last=Wickner | editor11-first=R. B. | title=Virus Taxonomy – Seventh Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses | pages=539–548 | publisher=Academic Press | location=San Diego | isbn=978-0-12-370200-5}}</ref><ref>{{cite journal | last1=Pringle | first1=C. R. | s2cid=13229117 | year=1998 | title=Virus taxonomy – San Diego 1998 | journal=Archives of Virology | volume=143 | issue=7 | pages=1449–1459 | pmid=9742051 | doi=10.1007/s007050050389}}</ref> 2002 жылы атауы ''Ebolavirus'' болып өзгертілді,<ref name="Feldmann2005">{{cite book | last1=Feldmann | first1=H. | last2=Geisbert | first2=T. W. | last3=Jahrling|first3=P. B. | last4=Klenk | first4=H.-D. | last5=Netesov | first5=S. V. | last6=Peters | first6=C. J. | last7=Sanchez| first7=A. | last8=Swanepoel | first8=R. | last9=Volchkov | first9=V. E. | chapter=Family Filoviridae | year=2005 | editor-last=Fauquet | editor-first=C. M. | editor2-last=Mayo | editor2-first=M. A. | editor3-last=Maniloff | editor3-first=J. | editor4-last=Desselberger | editor4-first=U.| editor5-last=Ball | editor5-first=L. A. | title=Virus Taxonomy – Eighth Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses | pages=645–653 | publisher=Elsevier/Academic Press | location=San Diego| isbn=978-0-12-370200-5 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Mayo|first1=M. A.|s2cid=43887711|year = 2002|title = ICTV at the Paris ICV: results of the plenary session and the binomial ballot|journal = Archives of Virology|volume = 147|issue = 11|pages = 2254–2260|doi=10.1007/s007050200052|doi-access= free}}</ref> ал 2010 жылы туыс құрамы қайта қаралды.<ref name=KuhnArch/> 2022 жылы туыстың атауы '''''Orthoebolavirus''''' болып өзгертілді.<ref>{{Cite web |title=Taxon Details {{!}} Genus: Orthoebolavirus|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202501564&taxon_name=Orthoebolavirus |access-date=2026-05-25 |website=ictv.global}}</ref> Эболавирустар марбургвирустармен жақын туыстық байланыста. == Құрылымы == ''Ebolavirus'' — ''Mononegavirales'' жасағына жататын жіп тәрізді, қабықшалы вирус. Бұл жасаққа құтыру вирусы мен қызылша вирусы да кіреді.<ref>{{Cite journal |last1=Wan |first1=William |last2=Kolesnikova |first2=Larissa |last3=Clarke |first3=Mairi |last4=Koehler |first4=Alexander |last5=Noda |first5=Takeshi |last6=Becker |first6=Stephan |last7=Briggs |first7=John A. G. |date=2017-11-16 |title=Structure and assembly of the Ebola virus nucleocapsid |journal=Nature |volume=551 |issue=7680 |pages=394–397 |doi=10.1038/nature24490 |issn=1476-4687 |pmc=5714281 |pmid=29144446|bibcode=2017Natur.551..394W }}</ref> ''Mononegavirales'' жасағы сегменттелмеген, бір тізбекті теріс мағыналы РНҚ-геномымен (−ssRNA) және оны қоршап тұратын спиральді нуклеокапсидімен сипатталады.<ref>{{Cite journal |last1=Dong |first1=Shishang |last2=Yang |first2=Peng |last3=Li |first3=Guobang |last4=Liu |first4=Baocheng |last5=Wang |first5=Wenming |last6=Liu |first6=Xiang |last7=Xia |first7=Boran |last8=Yang |first8=Cheng |last9=Lou |first9=Zhiyong |last10=Guo |first10=Yu |last11=Rao |first11=Zihe |date=May 2015 |title=Insight into the Ebola virus nucleocapsid assembly mechanism: crystal structure of Ebola virus nucleoprotein core domain at 1.8 Å resolution |journal=Protein & Cell |volume=6 |issue=5 |pages=351–362 |doi=10.1007/s13238-015-0163-3 |issn=1674-800X |pmc=4417675 |pmid=25910597}}</ref> Филовирустар жеті түрлі ақуызды кодтайды: NP (нуклеопротеин), VP35 (полимеразалық кешеннің құрамдас бөлігі), VP40 (матрикстік ақуыз), GP (гликопротеиндік бүртікше), VP30 (транскрипция активаторы), VP24 (екінші матрикстік ақуыз) және L (РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза, RdRp).<ref name=":02">{{Cite journal |last1=Jain |first1=Sahil |last2=Martynova |first2=Ekaterina |last3=Rizvanov |first3=Albert |last4=Khaiboullina |first4=Svetlana |last5=Baranwal |first5=Manoj |date=2021-10-15 |title=Structural and Functional Aspects of Ebola Virus Proteins |journal=Pathogens |volume=10 |issue=10 |page=1330 |doi=10.3390/pathogens10101330 |issn=2076-0817 |pmc=8538763 |pmid=34684279|doi-access=free }}</ref> Осы ақуыздардың ішінде GP мен NP вирустың жасушаға енуі мен репликациясы үшін ерекше маңызды рөл атқарады.<ref name=":02" /> GP — эболавирустар арасындағы патогендік айырмашылықтарға жауап беретін ақуыз.<ref name=":02" /> GP екі гликопротеинді кодтайды, олардың бірі — sGP (еритін гликопротеин), ол Эбола вирусының патогенезінде маңызды рөл атқарады.<ref name=":12">{{Cite journal |last1=de La Vega |first1=Marc-Antoine |last2=Wong |first2=Gary |last3=Kobinger |first3=Gary P. |last4=Qiu |first4=Xiangguo |date=2015-02-01 |title=The Multiple Roles of sGP in Ebola Pathogenesis |journal=Viral Immunology |volume=28 |issue=1 |pages=3–9 |doi=10.1089/vim.2014.0068 |issn=0882-8245 |pmc=4287119 |pmid=25354393}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pallesen |first1=Jesper |last2=Murin |first2=Charles D. |last3=de Val |first3=Natalia |last4=Cottrell |first4=Christopher A. |last5=Hastie |first5=Kathryn M. |last6=Turner |first6=Hannah L. |last7=Fusco |first7=Marnie L. |last8=Flyak |first8=Andrew I. |last9=Zeitlin |first9=Larry |last10=Crowe |first10=James E. |last11=Andersen |first11=Kristian G. |last12=Saphire |first12=Erica Ollmann |last13=Ward |first13=Andrew B. |date=2016-08-08 |title=Structures of Ebola virus GP and sGP in complex with therapeutic antibodies |journal=Nature Microbiology |volume=1 |issue=9 |article-number=16128 |doi=10.1038/nmicrobiol.2016.128 |issn=2058-5276 |pmc=5003320 |pmid=27562261}}</ref> Зерттеулер sGP иесінің иммундық жауабын әлсірете алатынын және соның нәтижесінде EBOV патогендігін күшейтетінін көрсеткен.<ref name=":12" /> NP құрамында филовирустың геномы да, антигеномы да болады.<ref name=":02" /> NP-нің олигомерленуі NC-нің (спиральді нуклеокапсидтің) түзілуіне жауап береді, бұл −ssRNA геномын иесі жасушасының эндонуклеазалары арқылы ыдыраудан және иммундық жауаптан қорғауға мүмкіндік береді.<ref name=":02" /> Сондай-ақ NP вирустың цитоплазмадағы транскрипциясы мен репликациясын жеңілдету үшін иесі жасушасының ақуыздарын тартатыны көрсетілген.<ref name=":02" /> Эболавирустардың өлшемдері түрлеріне қарай өзгереді. Олардың цилиндр тәрізді өзектерінің диаметрі шамамен 50–80 нм, ал ұзындығы 10–14 мкм аралығында болады.<ref>{{cite journal |last1=Hussein |first1=Hassan Abdi |title=Brief review on ebola virus disease and one health approach |journal=Heliyon |date=August 2023 |volume=9 |issue=8 |article-number=e19036 |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e19036 |pmid=37600424 |pmc=10432691 |bibcode=2023Heliy...919036H |doi-access=free }}</ref> Эболавирустың бүртікшелері вирион бетінен шамамен 10 нм-ге шығып тұрады және бір-бірінен шамамен 10 нм қашықтықта орналасады.<ref>{{cite journal |last1=Noda |first1=T |last2=Sagara |first2=H |last3=Suzuki |first3=E |last4=Takada |first4=A |last5=Kida |first5=H |last6=Kawaoka |first6=Y |title=Ebola virus VP40 drives the formation of virus-like filamentous particles along with GP. |journal=Journal of Virology |date=May 2002 |volume=76 |issue=10 |pages=4855–65 |doi=10.1128/jvi.76.10.4855-4865.2002 |pmid=11967302|pmc=136157 }}</ref> == Иелері == Зерттеушілер жемісқоректі жарқанаттардың үш түрінен Эбола вирусымен жұқтыру белгілерін анықтаған. Бұл жарқанаттарда аурудың ешқандай симптомдары байқалмаған, сондықтан олар ''Ebolavirus'' туысының негізгі табиғи резервуарлары болуы мүмкін деп есептеледі. Сонымен қатар басқа резервуарлар мен тасымалдаушылардың да болуы ықтимал.<ref>{{Cite journal |last1=Caron |first1=Alexandre |last2=Bourgarel |first2=Mathieu |last3=Cappelle |first3=Julien |last4=Liégeois |first4=Florian |last5=De Nys |first5=Hélène M. |last6=Roger |first6=François |date=2018 |title=Ebola Virus Maintenance: If Not (Only) Bats, What Else? |journal=Viruses |language=en |volume=10 |issue=10 |page=549 |doi=10.3390/v10100549 |pmid=30304789 |pmc=6213544 |issn=1999-4915|doi-access=free }}</ref> Індеттер арасындағы кезеңде вирустың қай жерде сақталатынын және оның түрлер арасында қалай берілетінін түсіну адамдарды және басқа приматтарды бұл вирустан қорғауға көмектеседі.<ref>{{Cite journal |last1=de La Vega |first1=Marc-Antoine |last2=Wong |first2=Gary |last3=Kobinger |first3=Gary P. |last4=Qiu |first4=Xiangguo |date=2015-02-01 |title=The Multiple Roles of sGP in Ebola Pathogenesis |journal=Viral Immunology |volume=28 |issue=1 |pages=3–9 |doi=10.1089/vim.2014.0068 |issn=0882-8245 |pmc=4287119 |pmid=25354393}}</ref> Зерттеушілер жарқанаттардың үш түрінен — Франке иықтаңбалы жемісқоректі жарқанатынан (''[[Epomops franqueti]]''), балғабасты жарқанаттан (''[[Hypsignathus monstrosus]]'') және кіші алқалы жемісқоректі жарқанаттан (''[[Myonycteris torquata]]'') — Эбола вирусының генетикалық материалының, яғни РНҚ тізбектерінің бар екенін немесе осы ауруға қарсы иммундық жауап белгілерін анықтады. Алайда бұл жарқанаттардың өздерінде ауру симптомдары байқалмаған.<ref>{{Cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1130_051130_ebolabathost.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060103175526/http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1130_051130_ebolabathost.html|url-status=dead|archive-date=January 3, 2006|title=Fruit Bats Likely Hosts of Deadly Ebola Virus|website=news.nationalgeographic.com|access-date=2017-05-14}}</ref> [[Bombali ebolavirus]] (BOMV) [[Сьерра-Леоне]]де кіші еркінқұйрық жарқанаттан (''[[Chaerephon pumilus]]'') және анголалық еркінқұйрық жарқанаттан (''[[Mops condylurus]]'') бөлініп алынған.<ref name=":0" /> == Ену жолы == Вирус пайдаланатын ену жолы оның тіршілік цикліндегі негізгі кезеңдердің бірі болып табылады. Эболавирус үшін бірнеше ену жолдары ұсынылған, соның ішінде фагоцитоз, сондай-ақ клатрин арқылы және кавеолин арқылы жүретін эндоцитоз механизмдері бар. Алайда Nanbo және әріптестері (2010) мен Saeed және әріптестері (2010) жүргізген тәуелсіз зерттеулер бұл жолдардың ешқайсысы іс жүзінде пайдаланылмайтынын дәлелдеді.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos">{{cite journal |last1=Nanbo |first1=Asuka |last2=Masaki |first2=Imai |last3=Shinji |first3=Watanabe |last4=Noda |first4=Takeshi |last5=Takahash |first5=Kei |last6=Neuman |first6=Gabriele |last7=Halfmann |first7=Peter |last8=Kawaoka |first8=Yoshihiro |title=Ebolavirus Is Internalized into Host Cells via Macropinocytosis in a Viral Glycoprotein-Dependent Manner |journal=PLOS Pathogens |date=23 September 2010|volume=6|issue=9 |article-number=e1001121 |doi=10.1371/journal.ppat.1001121|pmid=20886108 |pmc=2944813 |doi-access=free }}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last1=Saeed|first1=Mohammad F.|last2=Kolokoltsov|first2=Andrey A.|last3=Albrecht|first3=Thomas|last4=Davey|first4=Robert A.|date=2010-09-16|title=Cellular entry of ebola virus involves uptake by a macropinocytosis-like mechanism and subsequent trafficking through early and late endosomes|journal=PLOS Pathogens|volume=6|issue=9|article-number=e1001110|doi=10.1371/journal.ppat.1001110|issn=1553-7374|pmc=2940741|pmid=20862315 |doi-access=free }}</ref> Олар ''Ebolavirus-тың'' иесі жасушаларына ену үшін [[Жұту|макропиноцитозды]] пайдаланатынын анықтады.<ref>{{Cite journal |last1=Yu |first1=Dong-Shan |last2=Weng |first2=Tian-Hao |last3=Wu |first3=Xiao-Xin |last4=Wang |first4=Frederick X.C. |last5=Lu |first5=Xiang-Yun |last6=Wu |first6=Hai-Bo |last7=Wu |first7=Nan-Ping |last8=Li |first8=Lan-Juan |last9=Yao |first9=Hang-Ping |date=2017-06-15 |title=The lifecycle of the Ebola virus in host cells |journal=Oncotarget |volume=8 |issue=33 |pages=55750–55759 |doi=10.18632/oncotarget.18498 |issn=1949-2553 |pmc=5589696 |pmid=28903457}}</ref> Макропиноцитоздың индукциялануы макропиноцитозға тән эндосомалардың — макропиносомалардың түзілуіне әкеледі. Бұл құрылымдар Эбола вириондарын орналастыруға жеткілікті үлкен болады. Бұл жаңалық ''Ebolavirus-тың'' жаңадан түзілген макропиносомалармен байланысатын шеткері мембраналық ақуыздардың ірі тұқымдасына жататын сұрыптаушы нексин 5-пен (SNX5) бірге локализацияланатыны арқылы дәлелденді.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos"/> Сонымен қатар макропиноцитоз жолын бұғаттау ''Ebolavirus-тың'' жасушаларға енуін тоқтататыны көрсетілді. Зерттеуде макропиноцитозға тән төрт түрлі тежегіш сыналды: цитохалазин D — деполимеризациялаушы агент, вортманнин және LY-294002 — екеуі де PI3K тежегіштері, сондай-ақ EIPA (5-(N-ethyl-N-isopropyl) amiloride) — пиноцитозға тән Na⁺/H⁺ алмастырғышының тежегіші.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos" /><ref name=":1" /> Одан кейін жасуша ішіне енген EBOV бөлшектері кеш эндосомаларға тасымалданады және сол жерде олардың Rab7 ГТФазасымен ({{lang-en|GTPase Rab7}}) бірге локализацияланатыны байқалады; Rab7 кеш эндосомалардың маркері болып табылады.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos"/> Сонымен қатар Rab5 және Rab7 ГТФазаларының мутациялары вирустың жасушаға енуін тежейтіні анықталған.<ref name=":1" /> Кеш эндосомаларға жеткеннен кейін Эбола вирусы жасушаішілік Ниманн–Пик C1 рецепторымен (Niemann–Pick C1, NPC1) байланысады,<ref>{{Cite journal|last1=Carette|first1=Jan E.|last2=Raaben|first2=Matthijs|last3=Wong|first3=Anthony C.|last4=Herbert|first4=Andrew S.|last5=Obernosterer|first5=Gregor|last6=Mulherkar|first6=Nirupama|last7=Kuehne|first7=Ana I.|last8=Kranzusch|first8=Philip J.|last9=Griffin|first9=April M.|last10=Ruthel|first10=Gordon|last11=Dal Cin|first11=Paola|date=2011-08-24|title=Ebola virus entry requires the cholesterol transporter Niemann-Pick C1|journal=Nature|volume=477|issue=7364|pages=340–343|doi=10.1038/nature10348|issn=1476-4687|pmc=3175325|pmid=21866103|bibcode=2011Natur.477..340C}}</ref> содан соң вирустық мембрана эндосомалық мембранамен қосылады. Нәтижесінде вирус өз геномын цитоплазмаға босатып шығара алады.<ref>{{Cite journal|last1=Das|first1=Dibyendu Kumar|last2=Bulow|first2=Uriel|last3=Diehl|first3=William E.|last4=Durham|first4=Natasha D.|last5=Senjobe|first5=Fernando|last6=Chandran|first6=Kartik|last7=Luban|first7=Jeremy|last8=Munro|first8=James B.|date=2020-02-10|title=Conformational changes in the Ebola virus membrane fusion machine induced by pH, Ca2+, and receptor binding|journal=PLOS Biology|language=en|volume=18|issue=2|article-number=e3000626|doi=10.1371/journal.pbio.3000626|issn=1545-7885|pmc=7034923|pmid=32040508 |doi-access=free }}</ref> == Емі == Эболаға қарсы қолжетімді емдеу әдістерінің аз болуының негізгі себептерінің бірі — бұл вирустың аса қауіптілігі және өлім-жітім деңгейінің 90%-ға дейін жетуі.<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Yamaoka |first1=Satoko |last2=Ebihara |first2=Hideki |title=Pathogenicity and Virulence of Ebolaviruses with Species- and Variant-specificity |journal=Virulence |year=2021 |volume=12 |issue=1 |pages=885–901 |doi=10.1080/21505594.2021.1898169 |issn=2150-5594 |pmc=7993122 |pmid=33734027}}</ref> Онымен жұмыс істеу тек өте қатаң талаптары бар 4-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік зертханаларында (BSL-4) ғана мүмкін. Эболаны кеңірек зерттеу үшін 2-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік зертханаларында (BSL-2) нақты жұқпалы вирустың орнына оны алмастыратын жүйелер қолданылады. Ғалымдар иесі жасушасына ену үшін пайдаланылатын беткі гликопротеині бірдей болатын псевдотиптерді пайдаланады. Сонымен қатар зерттеулерде алмастырушы жүйе ретінде жұқпалы емес Эбола тәрізді бөлшектер де қолданылады.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Salata |first1=Cristiano |last2=Calistri |first2=Arianna |last3=Alvisi |first3=Gualtiero |last4=Celestino |first4=Michele |last5=Parolin |first5=Cristina |last6=Palù |first6=Giorgio |date=March 2019 |title=Ebola Virus Entry: From Molecular Characterization to Drug Discovery |journal=Viruses |language=en |volume=11 |issue=3 |page=274 |doi=10.3390/v11030274 |pmid=30893774 |pmc=6466262 |issn=1999-4915|doi-access=free }}</ref> Эболаға қарсы вакцина іздеу жұмыстары вирус алғаш рет 1976 жылы анықталғаннан кейін бірден басталды.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Feldmann |first1=Heinz |last2=Jones |first2=Steven |last3=Klenk |first3=Hans-Dieter |last4=Schnittler |first4=Hans-Joachim |date=August 2003 |title=Ebola virus: from discovery to vaccine |journal=Nature Reviews Immunology |language=en |volume=3 |issue=8 |pages=677–685 |doi=10.1038/nri1154 |pmid=12974482 |s2cid=27486878 |issn=1474-1741|doi-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) мақұлдаған тек екі дәрілік препарат бар. 2020 жылғы қазанда Immazeb ресми түрде мақұлданды, ал 2020 жылғы желтоқсанда Ebanga да ресми мақұлдау алды. Бұл екі емдеу әдісінің айырмашылығы — Immazeb үш [[Моноклональды антиденелер|моноклоналды антиденені]] қолданса, Ebanga бір ғана моноклоналды антиденеге негізделген. Екі препарат та вирустың жаңа иесі жасушасына енуі мен көбеюіне жол бермеу үшін оның гликопротеиніне шабуыл жасауға бағытталған. Осы екі препараттан бөлек, құсу, қызба, диарея және ауырсыну сияқты Эбола туындататын белгілерді бақылауға бағытталған жалпы демеуші емдеу шаралары да қолданылады.<ref name=":6">{{Cite web |date=2021-02-26 |title=Treatment {{!}} Ebola (Ebola Virus Disease) {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/treatment/index.html |access-date=2022-10-18 |website=www.cdc.gov |language=en-us}}</ref> == Таксономиялық ескертпелер == Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитеттің (ICTV) таксон атауларын беру ережелеріне сәйкес, ''Ebolavirus'' туысының атауы әрдайым бас әріппен жазылады, курсивпен беріледі, ешқашан қысқартылмайды және оның алдында «туыс» сөзі көрсетілуі тиіс. Ал оның өкілдерінің атаулары (эболавирустар) кіші әріптермен жазылады, курсивпен берілмейді және [[артикль]]дерсіз қолданылады.<ref name=KuhnArch/> == Туысқа енгізу критерийлері == ''[[Filoviridae]]'' тұқымдасына жататын вирус келесі белгілерге ие болған жағдайда ''Ebolavirus'' туысының мүшесі болып саналады:<ref name=KuhnArch/> * оның геномында бірнеше геннің қабаттасуы болады; * оның төртінші гені (GP) котранскрипциялық редакциялау арқылы ssGP мен GP1,2 ақуыздарын, ал протеолиздік ыдырау арқылы sGP мен Δ-пептидті түзе отырып, төрт ақуызды (sGP, ssGP, Δ-пептид және GP1,2) кодтайды; * оның вириондарының ең жоғары жұқпалылығы ұзындығы шамамен 805 нм болатын бөлшектермен байланысты; * оның геномы нуклеотидтік деңгейде [[Марбург вирусы]]ның геномынан кемінде 50%-ға ерекшеленеді және [[Zaire ebolavirus]] геномынан 50%-дан аз айырмашылыққа ие болады; * оның вириондары марбургвирустардың вириондарымен антигендік айқаспалы реактивтілікті іс жүзінде көрсетпейді. == Жіктелуі == [[Сурет:Ebola virus virion.jpg|thumb|Эбола вирусы вирионының электрондық микрофотосуреті (жалған түспен боялған)]] [[Сурет:Ebola Virus Particles (44771923695).jpg|thumb|Жұқтырылған VERO E6 жасушаларының (қызғылт сары түспен көрсетілген) бетіне бекінген және олардан бүршіктеніп шыққан Эбола вирусы бөлшектерінің (жасыл түспен көрсетілген) түстендірілген сканерлеуші электрондық микрофотосуреті]] [[Сурет:178-EbolaVirusProteins EbolaProteins.png|thumb|300px|Эбола вирусы бөлшегінің көлденең қимасының сызбасы. Негізгі ақуыздардың құрылымдары бүйір жағында көрсетіліп, белгіленген. Бозғылт түсті шеңберлер тәжірибелік құрылымда бақылауға келмейтіндей тым икемді домендерді білдіреді. Суретті PDB файлдары 3csy, 4ldd, 4qb0, 3vne, 3fke және 2i8b негізінде Дэвид Гудселл салған]] ''Ebolavirus'' және ''Marburgvirus'' туыстары бастапқыда қазіргі кезде қолданылмайтын ''Filovirus'' туысының түрлері ретінде жіктелген. 1998 жылғы наурызда Омыртқалылар вирустары жөніндегі кіші комитет Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитетке (ICTV) ''Filovirus'' туысын екі жеке туысты — ''Ebola-like viruses'' және ''Marburg-like viruses'' — қамтитын ''Filoviridae'' тұқымдасы ретінде қайта жіктеу туралы ұсыныс енгізді. Бұл ұсыныс 2001 жылғы сәуірде Вашингтон қаласында және 2002 жылғы шілдеде Парижде ресми түрде қабылданды. 2000 жылы Вашингтон қаласында тағы бір ұсыныс жасалып, атаулардағы «-like viruses» бөлігі «-virus» болып өзгертілді. Соның нәтижесінде қазіргі қолданыстағы ''Ebolavirus'' және ''Marburgvirus'' туыстары пайда болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/01.025.0.02.htm |title=ICTVdB Virus Description – 01.025.0.02. Ebolavirus |access-date=2009-06-02 |last=Büchen-Osmond |first=Cornelia |date=2006-04-25 |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214160912/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/01.025.0.02.htm |archive-date=February 14, 2009 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ictvonline.org/virusTaxonomy.asp?msl_id=28|title=Virus Taxonomy: 2013 Release|access-date=2014-10-31|date=2013|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses}}</ref> ''Ebolavirus'' туысының сипатталған бес түрі мыналар: === [[Zaire ebolavirus]] (ZEBOV) === Көбіне жай ғана Заир вирусы деп аталатын ZEBOV кейбір індеттер кезінде 90%-ға дейін жететін ең жоғары өлім-жітім көрсеткішіне ие; 27 жылдық кезеңдегі орташа өлім-жітім деңгейі шамамен 83%-ды құраған. ''Zaire ebolavirus'' туындатқан індеттер саны туыстың кез келген басқа түріне қарағанда көп болған. Алғашқы індет 1976 жылғы 26 тамызда Ямбукуда тіркелді.<ref>{{Cite journal |author1=Isaacson, M |author2=Sureau, P |author3=Courteille, G |author4=Pattyn, SR |title=Clinical Aspects of Ebola Virus Disease at the Ngaliema Hospital, Kinshasa, Zaire, 1976 |url=http://www.enivd.de/EBOLA/ebola-12.htm |access-date=2016-01-02 |journal=Ebola Virus Haemorrhagic Fever: Proceedings of an International Colloquium on Ebola Virus Infection and Other Haemorrhagic Fevers Held in Antwerp, Belgium, 6–8 December 1977 |archive-date=2016-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160316132740/http://www.enivd.de/EBOLA/ebola-12.htm |url-status=dead }}</ref> 44 жастағы мектеп мұғалімі Мабало Локела алғашқы ресми тіркелген науқас болды. Ауру белгілері [[безгек]]ке ұқсас болғандықтан, кейінгі науқастарға хинин тағайындалған. Вирустың таралуы зарарсыздандырылмаған инелерді қайта пайдаланумен және науқастармен тығыз жеке байланыспен байланыстырылды. Бұл вирус 2014 жылғы Батыс Африкадағы Эбола вирусы індетіне себеп болды. Аталған індет бүгінгі күнге дейін тіркелген филовирустық індеттердің ішіндегі ең өлімге алып келгені болып саналады.<ref>{{Cite web|title=Ebola virus disease|url=https://www.who.int/westernpacific/health-topics/ebola|access-date=2021-12-08|website=www.who.int|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-01-28|title=2014–2016 Ebola Outbreak Distribution in West Africa Error processing SSI file|url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/history/2014-2016-outbreak/distribution-map.html|access-date=2021-12-08|website=www.cdc.gov|language=en-us}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacob|first1=Shevin T.|last2=Crozier|first2=Ian|last3=Fischer|first3=William A.|last4=Hewlett|first4=Angela|last5=Kraft|first5=Colleen S.|last6=Vega|first6=Marc-Antoine de La|last7=Soka|first7=Moses J.|last8=Wahl|first8=Victoria|last9=Griffiths|first9=Anthony|last10=Bollinger|first10=Laura|last11=Kuhn|first11=Jens H.|date=2020-02-20|title=Ebola virus disease|journal=Nature Reviews Disease Primers|language=en|volume=6|issue=1|page=13|doi=10.1038/s41572-020-0147-3|pmid=32080199|pmc=7223853|issn=2056-676X}}</ref> === [[Sudan ebolavirus]] (SUDV) === [[Sudan ebolavirus]], ZEBOV сияқты, 1976 жылы анықталды. Бастапқыда ол ZEBOV-пен бірдей вирус деп есептелген.<ref name=Lancet2011>{{Cite journal | doi = 10.1016/S0140-6736(10)60667-8 | pmid = 21084112 | last1 = Feldmann | first1 = H. | last2 = Geisbert | first2 = T. W. | title = Ebola haemorrhagic fever | journal = The Lancet | volume = 377 | issue = 9768 | pages = 849–862 | year = 2011 | pmc=3406178}}</ref> SUDV алғаш рет 1976 жылғы маусымда [[Судан]]ның [[Нзара]] қаласындағы (қазіргі Оңтүстік Судан аумағында орналасқан) мақта фабрикасының жұмысшылары арасында таралған деп саналады. Алғашқы науқас ықтимал табиғи резервуармен байланыста болған жұмысшы ретінде тіркелген. Ғалымдар індетке жауап ретінде жергілікті жануарлар мен жәндіктерді зерттегенімен, олардың ешқайсысынан вирус анықталмаған. Сондықтан вирустың нақты тасымалдаушысы әлі күнге дейін белгісіз күйінде қалып отыр. Науқастарды оқшаулау шараларының жеткіліксіздігі (немесе «төсек жанындағы оқшаулау» деп аталатын тәсілдің болмауы) аурудың таралуын жеңілдеткен.<ref name=":2">{{Cite journal|date=1978|title=Ebola haemorrhagic fever in Sudan, 1976|journal=Bulletin of the World Health Organization|volume=56|issue=2|pages=247–270|issn=0042-9686|pmc=2395561|pmid=307455|author1=Report of a WHO/International Study Team }}</ref> SUDV тудырған індеттер кезіндегі орташа өлім-жітім көрсеткіші 1976 жылы 53%, 1979 жылы 65%, ал 2000 жылы 53% болған.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web|date=2021-10-04|title=History of Ebola Virus Disease (EVD) Outbreaks Error processing SSI file|url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/history/chronology.html|access-date=2021-12-08|website=www.cdc.gov|language=en-us}}</ref> === [[Reston ebolavirus]] (RESTV) === Бұл вирус 1989 жылы Hazleton Laboratories зертханаларындағы (қазіргі Fortrea) крабеқоректі макакалар арасында таралған маймылдардың [[геморрагиялық қызба]]сы вирусының (SHFV) індеті кезінде анықталды. Вирус алғаш рет [[Вирджиния]] штатындағы [[Рестон]] қаласында тіркелгеннен кейін Пенсильванияда, Техаста және [[Италия]]ның [[Сиена]] қаласында кездесетін адамға жатпайтын приматтардан да табылды. Барлық жағдайда зақымданған жануарлар вирус шошқаларды да жұқтырған Филиппиндегі мекемелерден әкелінген болатын.<ref name="KnownCasesCDC">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/ncidod/dvrd/spb/mnpages/dispages/ebola/ebolatable.htm|title=Known Cases and Outbreaks of Ebola Hemorrhagic Fever|access-date=2008-08-02|author=Special Pathogens Branch CDC|date=2008-01-14|publisher=Center for Disease Control and Prevention|archive-url=https://web.archive.org/web/20080829175928/http://cdc.gov/ncidod/dvrd/spb/mnpages/dispages/ebola/ebolatable.htm|archive-date=2008-08-29}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/24/health/24ebola.html|title=Pig-to-Human Ebola Case Suspected in Philippines|access-date=2009-01-26|date=2009-01-24|newspaper=New York Times | first=Donald G. | last=McNeil Jr}}</ref> 4-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік агенті ретінде жіктелгеніне және маймылдарда айқын патогендік қасиет көрсететініне қарамастан, RESTV вирусы оған ұшыраған зертхана қызметкерлерінде ауру туғызбаған.<ref>{{cite book |vauthors=McCormick JB, Fisher-Hoch S, Horvitz LA |year=1999 |title=Level 4: Virus Hunters of the CDC |publisher=Barnes & Nobles Books |page=300 |isbn=978-0-7607-1211-5}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Биологиялық қарулар]] [[Санат:Тропиктік аурулар]] [[Санат:Жануарлардың вирустық аурулары]] [[Санат:Зооноздық вирустық аурулар]] f2a3qfqgvmjv2nfiy75ae4joqgzmhgp 3614241 3614134 2026-06-07T07:43:20Z 1nter pares 146705 /* Reston ebolavirus (RESTV) */ 3614241 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Ebolavirus | суреті = Ijms-20-04657-g004.webp | сурет сипаттамасы = Эболавирустың құрылымы мен геномы | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = Monjiviricetes | жасақ = Mononegavirales | тұқымдас = Filoviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Ebolavirus | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = * ''[[Bombali ebolavirus]] (BOMV)'' * ''[[Bundibugyo ebolavirus]] (BDBV)'' * ''[[Reston ebolavirus]] (RESTV)'' * ''[[Sudan ebolavirus]] (SUDV)'' * ''[[Taï Forest ebolavirus]] (TAFV)'' * ''[[Zaire ebolavirus]] (EBOV)'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Ebolavirus''' — ''[[Filoviridae]]'' (жіп тәрізді вирустар) тұқымдасына және ''[[Mononegavirales]]'' жасағына жататын вирусологиялық таксон.<ref name="KuhnArch">{{Cite journal | last1=Kuhn | first1=J. H. | last2=Becker | first2=S. | last3=Ebihara | first3=H. | last4=Geisbert | first4=T. W. | last5=Johnson | first5=K. M. | last6=Kawaoka | first6=Y. | last7=Lipkin | first7=W. I. | last8=Negredo | first8=A. I. | last9=Netesov | first9=S. V. | last10=Nichol | first10=S. T. | last11=Palacios | first11=G. | last12=Peters | first12=C. J. | last13=Tenorio | first13=A. | last14=Volchkov | first14=V. E. | last15=Jahrling | first15=P. B. | title=Proposal for a revised taxonomy of the family Filoviridae: Classification, names of taxa and viruses, and virus abbreviations | doi=10.1007/s00705-010-0814-x | journal=Archives of Virology | volume=155 | issue=12 | pages=2083–2103 | pmc=3074192 | year=2010 | pmid=21046175}}</ref> Бұл туыс өкілдері '''эболавирустар''' деп аталады<ref name="KuhnArch" /> және өз геномын бір тізбекті [[Negarnaviricota|теріс мағыналы РНҚ]] түрінде кодтайды.<ref>{{cite journal |last1=Kuhn |first1=JH |last2=Amarasinghe |first2=GK |last3=Basler |first3=CF |last4=Bavari |first4=S |last5=Bukreyev |first5=A |last6=Chandran |first6=K |last7=Crozier |first7=I |last8=Dolnik |first8=O |last9=Dye |first9=JM |last10=Formenty |first10=PBH |last11=Griffiths |first11=A |last12=Hewson |first12=R |last13=Kobinger |author13-link=Gary Kobinger|first13=GP |last14=Leroy |first14=EM |last15=Mühlberger |first15=E |last16=Netesov |first16=SV |last17=Palacios |first17=G |last18=Pályi |first18=B |last19=Pawęska |first19=JT |last20=Smither |first20=SJ |last21=Takada |first21=A |last22=Towner |first22=JS |last23=Wahl |first23=V |last24=ICTV Report |first24=Consortium |title=ICTV Virus Taxonomy Profile: Filoviridae. |journal=The Journal of General Virology |date=June 2019 |volume=100 |issue=6 |pages=911–912 |doi=10.1099/jgv.0.001252 |pmid=31021739|pmc=7011696 |doi-access=free }}</ref> Белгілі алты вирус түрі әрқайсысы алғаш анықталған аймақтың атауымен аталған: ''[[Bundibugyo ebolavirus]]'', ''[[Reston ebolavirus]]'', ''[[Sudan ebolavirus]]'', ''[[Taï Forest ebolavirus]]'' (бұрын ''Côte d'Ivoire ebolavirus''), ''[[Zaire ebolavirus]]'' және ''[[Bombali ebolavirus]]''. Соңғысы ең кейін сипатталған түр болып табылады және [[Сьерра-Леоне]]де анголалық еркінқұйрық жарқанаттардан бөлініп алынған.<ref name=":0">{{cite news | url=https://www.statnews.com/2018/07/27/ebola-virus-discovery/ | title=New Ebola species is reported for first time in a decade | date=27 July 2018 | work=STAT | access-date=28 July 2018 | language=en-US}}</ref> ''Ebolavirus'' туысындағы әрбір түр бір ғана вирусты қамтиды және олардың төртеуі адамдарда Эбола вирусы ауруын (EVD) тудырады. Бұл ауру өлім-жітім деңгейі өте жоғары [[геморрагиялық қызба]]ның бір түрі болып табылады. ''Reston virus'' басқа приматтарда [[Эбола ауруы|Эбола вирусы ауруын]] туғызған.<ref name=Spickler>{{cite web | last1=Spickler | first1=Anna | title=Ebolavirus and Marburgvirus Infections | url=http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/viral_hemorrhagic_fever_filovirus.pdf}}</ref><ref>{{cite web | title=About Ebola Virus Disease | url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/about.html | publisher=[[Centers for Disease Control]] | access-date=18 October 2014}}</ref> ''Zaire ebolavirus'' эболавирустар арасындағы ең жоғары өлім-жітім көрсеткішіне ие және туыстың белгілі алты түрі арасында тіркелген індеттердің ең көп санына жауапты, соның ішінде 1976 жылғы Заир індеті мен ең көп адам өліміне әкелген 2014 жылғы індет те бар.<ref>{{Cite journal|last1=Kamorudeen|first1=Ramat Toyin|last2=Adedokun|first2=Kamoru Ademola|last3=Olarinmoye|first3=Ayodeji Oluwadare|date=May 2020|title=Ebola outbreak in West Africa, 2014–2016: Epidemic timeline, differential diagnoses, determining factors, and lessons for future response|journal=Journal of Infection and Public Health|volume=13|issue=7|language=en|pages=956–962|doi=10.1016/j.jiph.2020.03.014|pmid=32475805|doi-access=free}}</ref> [[Сурет:Filovirus phylogenetic tree.svg|thumb|Эболавирустар мен марбургвирустарды салыстыратын [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Сандар тармақтардың сенімділік деңгейінің пайыздық көрсеткішін білдіреді.]] Эболавирустар алғаш рет 1976 жылғы маусымда Оңтүстік [[Судан]]да және 1976 жылғы тамызда [[Заир]]де тіркелген Эбола вирусы ауруының індеттерінен кейін сипатталды.<ref>{{Cite web | url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf | title=Ebola haemorrhagic fever in Sudan, 1976 | access-date=2014-10-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141013194802/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf | archive-date=2014-10-13 }}</ref><ref name="ReferenceA">Kalra S., Kelkar D., Galwankar S. C., Papadimos T. J., Stawicki S. P., Arquilla B., Hoey B. A., Sharpe R. P., Sabol D., Jahre J. A. The emergence of Ebola as a global health security threat: From 'lessons learned' to coordinated multilateral containment efforts. J Global Infect Dis [serial online] 2014 [cited 2015 Mar 1]; 6:164–177.</ref> ''Ebolavirus'' атауы 1976 жылғы індет ошағына жақын орналасқан Заирдегі (қазіргі [[Конго Демократиялық Республикасы]]) [[Эбола өзені]]нің атауынан<ref name="ReferenceA"/> және вирустар туысын білдіретін таксономиялық ''-virus'' жұрнағынан құралған.<ref name="KuhnArch"/> Бұл туыс 1998 жылы ''«Ebola-like viruses»'' атауымен енгізілді.<ref> {{Cite book | last1=Netesov|first1=S. V. | last2=Feldmann | first2=H. | last3=Jahrling | first3=P. B. | last4=Klenk | first4=H. D. | last5=Sanchez | first5=A. | chapter=Family Filoviridae | year=2000 | editor-last=van Regenmortel | editor-first=M. H. V. | editor2-last=Fauquet | editor2-first=C. M. | editor3-last=Bishop | editor3-first=D. H. L. | editor4-last=Carstens | editor4-first=E. B. | editor5-last=Estes | editor5-first=M. K. | editor6-last=Lemon | editor6-first=S. M. | editor7-last=Maniloff | editor7-first=J. | editor8-last=Mayo | editor8-first=M. A. | editor9-last=McGeoch | editor9-first=D. J. | editor10-last=Pringle | editor10-first=C. R. | editor11-last=Wickner | editor11-first=R. B. | title=Virus Taxonomy – Seventh Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses | pages=539–548 | publisher=Academic Press | location=San Diego | isbn=978-0-12-370200-5}}</ref><ref>{{cite journal | last1=Pringle | first1=C. R. | s2cid=13229117 | year=1998 | title=Virus taxonomy – San Diego 1998 | journal=Archives of Virology | volume=143 | issue=7 | pages=1449–1459 | pmid=9742051 | doi=10.1007/s007050050389}}</ref> 2002 жылы атауы ''Ebolavirus'' болып өзгертілді,<ref name="Feldmann2005">{{cite book | last1=Feldmann | first1=H. | last2=Geisbert | first2=T. W. | last3=Jahrling|first3=P. B. | last4=Klenk | first4=H.-D. | last5=Netesov | first5=S. V. | last6=Peters | first6=C. J. | last7=Sanchez| first7=A. | last8=Swanepoel | first8=R. | last9=Volchkov | first9=V. E. | chapter=Family Filoviridae | year=2005 | editor-last=Fauquet | editor-first=C. M. | editor2-last=Mayo | editor2-first=M. A. | editor3-last=Maniloff | editor3-first=J. | editor4-last=Desselberger | editor4-first=U.| editor5-last=Ball | editor5-first=L. A. | title=Virus Taxonomy – Eighth Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses | pages=645–653 | publisher=Elsevier/Academic Press | location=San Diego| isbn=978-0-12-370200-5 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Mayo|first1=M. A.|s2cid=43887711|year = 2002|title = ICTV at the Paris ICV: results of the plenary session and the binomial ballot|journal = Archives of Virology|volume = 147|issue = 11|pages = 2254–2260|doi=10.1007/s007050200052|doi-access= free}}</ref> ал 2010 жылы туыс құрамы қайта қаралды.<ref name=KuhnArch/> 2022 жылы туыстың атауы '''''Orthoebolavirus''''' болып өзгертілді.<ref>{{Cite web |title=Taxon Details {{!}} Genus: Orthoebolavirus|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202501564&taxon_name=Orthoebolavirus |access-date=2026-05-25 |website=ictv.global}}</ref> Эболавирустар марбургвирустармен жақын туыстық байланыста. == Құрылымы == ''Ebolavirus'' — ''Mononegavirales'' жасағына жататын жіп тәрізді, қабықшалы вирус. Бұл жасаққа құтыру вирусы мен қызылша вирусы да кіреді.<ref>{{Cite journal |last1=Wan |first1=William |last2=Kolesnikova |first2=Larissa |last3=Clarke |first3=Mairi |last4=Koehler |first4=Alexander |last5=Noda |first5=Takeshi |last6=Becker |first6=Stephan |last7=Briggs |first7=John A. G. |date=2017-11-16 |title=Structure and assembly of the Ebola virus nucleocapsid |journal=Nature |volume=551 |issue=7680 |pages=394–397 |doi=10.1038/nature24490 |issn=1476-4687 |pmc=5714281 |pmid=29144446|bibcode=2017Natur.551..394W }}</ref> ''Mononegavirales'' жасағы сегменттелмеген, бір тізбекті теріс мағыналы РНҚ-геномымен (−ssRNA) және оны қоршап тұратын спиральді нуклеокапсидімен сипатталады.<ref>{{Cite journal |last1=Dong |first1=Shishang |last2=Yang |first2=Peng |last3=Li |first3=Guobang |last4=Liu |first4=Baocheng |last5=Wang |first5=Wenming |last6=Liu |first6=Xiang |last7=Xia |first7=Boran |last8=Yang |first8=Cheng |last9=Lou |first9=Zhiyong |last10=Guo |first10=Yu |last11=Rao |first11=Zihe |date=May 2015 |title=Insight into the Ebola virus nucleocapsid assembly mechanism: crystal structure of Ebola virus nucleoprotein core domain at 1.8 Å resolution |journal=Protein & Cell |volume=6 |issue=5 |pages=351–362 |doi=10.1007/s13238-015-0163-3 |issn=1674-800X |pmc=4417675 |pmid=25910597}}</ref> Филовирустар жеті түрлі ақуызды кодтайды: NP (нуклеопротеин), VP35 (полимеразалық кешеннің құрамдас бөлігі), VP40 (матрикстік ақуыз), GP (гликопротеиндік бүртікше), VP30 (транскрипция активаторы), VP24 (екінші матрикстік ақуыз) және L (РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза, RdRp).<ref name=":02">{{Cite journal |last1=Jain |first1=Sahil |last2=Martynova |first2=Ekaterina |last3=Rizvanov |first3=Albert |last4=Khaiboullina |first4=Svetlana |last5=Baranwal |first5=Manoj |date=2021-10-15 |title=Structural and Functional Aspects of Ebola Virus Proteins |journal=Pathogens |volume=10 |issue=10 |page=1330 |doi=10.3390/pathogens10101330 |issn=2076-0817 |pmc=8538763 |pmid=34684279|doi-access=free }}</ref> Осы ақуыздардың ішінде GP мен NP вирустың жасушаға енуі мен репликациясы үшін ерекше маңызды рөл атқарады.<ref name=":02" /> GP — эболавирустар арасындағы патогендік айырмашылықтарға жауап беретін ақуыз.<ref name=":02" /> GP екі гликопротеинді кодтайды, олардың бірі — sGP (еритін гликопротеин), ол Эбола вирусының патогенезінде маңызды рөл атқарады.<ref name=":12">{{Cite journal |last1=de La Vega |first1=Marc-Antoine |last2=Wong |first2=Gary |last3=Kobinger |first3=Gary P. |last4=Qiu |first4=Xiangguo |date=2015-02-01 |title=The Multiple Roles of sGP in Ebola Pathogenesis |journal=Viral Immunology |volume=28 |issue=1 |pages=3–9 |doi=10.1089/vim.2014.0068 |issn=0882-8245 |pmc=4287119 |pmid=25354393}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pallesen |first1=Jesper |last2=Murin |first2=Charles D. |last3=de Val |first3=Natalia |last4=Cottrell |first4=Christopher A. |last5=Hastie |first5=Kathryn M. |last6=Turner |first6=Hannah L. |last7=Fusco |first7=Marnie L. |last8=Flyak |first8=Andrew I. |last9=Zeitlin |first9=Larry |last10=Crowe |first10=James E. |last11=Andersen |first11=Kristian G. |last12=Saphire |first12=Erica Ollmann |last13=Ward |first13=Andrew B. |date=2016-08-08 |title=Structures of Ebola virus GP and sGP in complex with therapeutic antibodies |journal=Nature Microbiology |volume=1 |issue=9 |article-number=16128 |doi=10.1038/nmicrobiol.2016.128 |issn=2058-5276 |pmc=5003320 |pmid=27562261}}</ref> Зерттеулер sGP иесінің иммундық жауабын әлсірете алатынын және соның нәтижесінде EBOV патогендігін күшейтетінін көрсеткен.<ref name=":12" /> NP құрамында филовирустың геномы да, антигеномы да болады.<ref name=":02" /> NP-нің олигомерленуі NC-нің (спиральді нуклеокапсидтің) түзілуіне жауап береді, бұл −ssRNA геномын иесі жасушасының эндонуклеазалары арқылы ыдыраудан және иммундық жауаптан қорғауға мүмкіндік береді.<ref name=":02" /> Сондай-ақ NP вирустың цитоплазмадағы транскрипциясы мен репликациясын жеңілдету үшін иесі жасушасының ақуыздарын тартатыны көрсетілген.<ref name=":02" /> Эболавирустардың өлшемдері түрлеріне қарай өзгереді. Олардың цилиндр тәрізді өзектерінің диаметрі шамамен 50–80 нм, ал ұзындығы 10–14 мкм аралығында болады.<ref>{{cite journal |last1=Hussein |first1=Hassan Abdi |title=Brief review on ebola virus disease and one health approach |journal=Heliyon |date=August 2023 |volume=9 |issue=8 |article-number=e19036 |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e19036 |pmid=37600424 |pmc=10432691 |bibcode=2023Heliy...919036H |doi-access=free }}</ref> Эболавирустың бүртікшелері вирион бетінен шамамен 10 нм-ге шығып тұрады және бір-бірінен шамамен 10 нм қашықтықта орналасады.<ref>{{cite journal |last1=Noda |first1=T |last2=Sagara |first2=H |last3=Suzuki |first3=E |last4=Takada |first4=A |last5=Kida |first5=H |last6=Kawaoka |first6=Y |title=Ebola virus VP40 drives the formation of virus-like filamentous particles along with GP. |journal=Journal of Virology |date=May 2002 |volume=76 |issue=10 |pages=4855–65 |doi=10.1128/jvi.76.10.4855-4865.2002 |pmid=11967302|pmc=136157 }}</ref> == Иелері == Зерттеушілер жемісқоректі жарқанаттардың үш түрінен Эбола вирусымен жұқтыру белгілерін анықтаған. Бұл жарқанаттарда аурудың ешқандай симптомдары байқалмаған, сондықтан олар ''Ebolavirus'' туысының негізгі табиғи резервуарлары болуы мүмкін деп есептеледі. Сонымен қатар басқа резервуарлар мен тасымалдаушылардың да болуы ықтимал.<ref>{{Cite journal |last1=Caron |first1=Alexandre |last2=Bourgarel |first2=Mathieu |last3=Cappelle |first3=Julien |last4=Liégeois |first4=Florian |last5=De Nys |first5=Hélène M. |last6=Roger |first6=François |date=2018 |title=Ebola Virus Maintenance: If Not (Only) Bats, What Else? |journal=Viruses |language=en |volume=10 |issue=10 |page=549 |doi=10.3390/v10100549 |pmid=30304789 |pmc=6213544 |issn=1999-4915|doi-access=free }}</ref> Індеттер арасындағы кезеңде вирустың қай жерде сақталатынын және оның түрлер арасында қалай берілетінін түсіну адамдарды және басқа приматтарды бұл вирустан қорғауға көмектеседі.<ref>{{Cite journal |last1=de La Vega |first1=Marc-Antoine |last2=Wong |first2=Gary |last3=Kobinger |first3=Gary P. |last4=Qiu |first4=Xiangguo |date=2015-02-01 |title=The Multiple Roles of sGP in Ebola Pathogenesis |journal=Viral Immunology |volume=28 |issue=1 |pages=3–9 |doi=10.1089/vim.2014.0068 |issn=0882-8245 |pmc=4287119 |pmid=25354393}}</ref> Зерттеушілер жарқанаттардың үш түрінен — Франке иықтаңбалы жемісқоректі жарқанатынан (''[[Epomops franqueti]]''), балғабасты жарқанаттан (''[[Hypsignathus monstrosus]]'') және кіші алқалы жемісқоректі жарқанаттан (''[[Myonycteris torquata]]'') — Эбола вирусының генетикалық материалының, яғни РНҚ тізбектерінің бар екенін немесе осы ауруға қарсы иммундық жауап белгілерін анықтады. Алайда бұл жарқанаттардың өздерінде ауру симптомдары байқалмаған.<ref>{{Cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1130_051130_ebolabathost.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060103175526/http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1130_051130_ebolabathost.html|url-status=dead|archive-date=January 3, 2006|title=Fruit Bats Likely Hosts of Deadly Ebola Virus|website=news.nationalgeographic.com|access-date=2017-05-14}}</ref> [[Bombali ebolavirus]] (BOMV) [[Сьерра-Леоне]]де кіші еркінқұйрық жарқанаттан (''[[Chaerephon pumilus]]'') және анголалық еркінқұйрық жарқанаттан (''[[Mops condylurus]]'') бөлініп алынған.<ref name=":0" /> == Ену жолы == Вирус пайдаланатын ену жолы оның тіршілік цикліндегі негізгі кезеңдердің бірі болып табылады. Эболавирус үшін бірнеше ену жолдары ұсынылған, соның ішінде фагоцитоз, сондай-ақ клатрин арқылы және кавеолин арқылы жүретін эндоцитоз механизмдері бар. Алайда Nanbo және әріптестері (2010) мен Saeed және әріптестері (2010) жүргізген тәуелсіз зерттеулер бұл жолдардың ешқайсысы іс жүзінде пайдаланылмайтынын дәлелдеді.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos">{{cite journal |last1=Nanbo |first1=Asuka |last2=Masaki |first2=Imai |last3=Shinji |first3=Watanabe |last4=Noda |first4=Takeshi |last5=Takahash |first5=Kei |last6=Neuman |first6=Gabriele |last7=Halfmann |first7=Peter |last8=Kawaoka |first8=Yoshihiro |title=Ebolavirus Is Internalized into Host Cells via Macropinocytosis in a Viral Glycoprotein-Dependent Manner |journal=PLOS Pathogens |date=23 September 2010|volume=6|issue=9 |article-number=e1001121 |doi=10.1371/journal.ppat.1001121|pmid=20886108 |pmc=2944813 |doi-access=free }}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last1=Saeed|first1=Mohammad F.|last2=Kolokoltsov|first2=Andrey A.|last3=Albrecht|first3=Thomas|last4=Davey|first4=Robert A.|date=2010-09-16|title=Cellular entry of ebola virus involves uptake by a macropinocytosis-like mechanism and subsequent trafficking through early and late endosomes|journal=PLOS Pathogens|volume=6|issue=9|article-number=e1001110|doi=10.1371/journal.ppat.1001110|issn=1553-7374|pmc=2940741|pmid=20862315 |doi-access=free }}</ref> Олар ''Ebolavirus-тың'' иесі жасушаларына ену үшін [[Жұту|макропиноцитозды]] пайдаланатынын анықтады.<ref>{{Cite journal |last1=Yu |first1=Dong-Shan |last2=Weng |first2=Tian-Hao |last3=Wu |first3=Xiao-Xin |last4=Wang |first4=Frederick X.C. |last5=Lu |first5=Xiang-Yun |last6=Wu |first6=Hai-Bo |last7=Wu |first7=Nan-Ping |last8=Li |first8=Lan-Juan |last9=Yao |first9=Hang-Ping |date=2017-06-15 |title=The lifecycle of the Ebola virus in host cells |journal=Oncotarget |volume=8 |issue=33 |pages=55750–55759 |doi=10.18632/oncotarget.18498 |issn=1949-2553 |pmc=5589696 |pmid=28903457}}</ref> Макропиноцитоздың индукциялануы макропиноцитозға тән эндосомалардың — макропиносомалардың түзілуіне әкеледі. Бұл құрылымдар Эбола вириондарын орналастыруға жеткілікті үлкен болады. Бұл жаңалық ''Ebolavirus-тың'' жаңадан түзілген макропиносомалармен байланысатын шеткері мембраналық ақуыздардың ірі тұқымдасына жататын сұрыптаушы нексин 5-пен (SNX5) бірге локализацияланатыны арқылы дәлелденді.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos"/> Сонымен қатар макропиноцитоз жолын бұғаттау ''Ebolavirus-тың'' жасушаларға енуін тоқтататыны көрсетілді. Зерттеуде макропиноцитозға тән төрт түрлі тежегіш сыналды: цитохалазин D — деполимеризациялаушы агент, вортманнин және LY-294002 — екеуі де PI3K тежегіштері, сондай-ақ EIPA (5-(N-ethyl-N-isopropyl) amiloride) — пиноцитозға тән Na⁺/H⁺ алмастырғышының тежегіші.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos" /><ref name=":1" /> Одан кейін жасуша ішіне енген EBOV бөлшектері кеш эндосомаларға тасымалданады және сол жерде олардың Rab7 ГТФазасымен ({{lang-en|GTPase Rab7}}) бірге локализацияланатыны байқалады; Rab7 кеш эндосомалардың маркері болып табылады.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos"/> Сонымен қатар Rab5 және Rab7 ГТФазаларының мутациялары вирустың жасушаға енуін тежейтіні анықталған.<ref name=":1" /> Кеш эндосомаларға жеткеннен кейін Эбола вирусы жасушаішілік Ниманн–Пик C1 рецепторымен (Niemann–Pick C1, NPC1) байланысады,<ref>{{Cite journal|last1=Carette|first1=Jan E.|last2=Raaben|first2=Matthijs|last3=Wong|first3=Anthony C.|last4=Herbert|first4=Andrew S.|last5=Obernosterer|first5=Gregor|last6=Mulherkar|first6=Nirupama|last7=Kuehne|first7=Ana I.|last8=Kranzusch|first8=Philip J.|last9=Griffin|first9=April M.|last10=Ruthel|first10=Gordon|last11=Dal Cin|first11=Paola|date=2011-08-24|title=Ebola virus entry requires the cholesterol transporter Niemann-Pick C1|journal=Nature|volume=477|issue=7364|pages=340–343|doi=10.1038/nature10348|issn=1476-4687|pmc=3175325|pmid=21866103|bibcode=2011Natur.477..340C}}</ref> содан соң вирустық мембрана эндосомалық мембранамен қосылады. Нәтижесінде вирус өз геномын цитоплазмаға босатып шығара алады.<ref>{{Cite journal|last1=Das|first1=Dibyendu Kumar|last2=Bulow|first2=Uriel|last3=Diehl|first3=William E.|last4=Durham|first4=Natasha D.|last5=Senjobe|first5=Fernando|last6=Chandran|first6=Kartik|last7=Luban|first7=Jeremy|last8=Munro|first8=James B.|date=2020-02-10|title=Conformational changes in the Ebola virus membrane fusion machine induced by pH, Ca2+, and receptor binding|journal=PLOS Biology|language=en|volume=18|issue=2|article-number=e3000626|doi=10.1371/journal.pbio.3000626|issn=1545-7885|pmc=7034923|pmid=32040508 |doi-access=free }}</ref> == Емі == Эболаға қарсы қолжетімді емдеу әдістерінің аз болуының негізгі себептерінің бірі — бұл вирустың аса қауіптілігі және өлім-жітім деңгейінің 90%-ға дейін жетуі.<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Yamaoka |first1=Satoko |last2=Ebihara |first2=Hideki |title=Pathogenicity and Virulence of Ebolaviruses with Species- and Variant-specificity |journal=Virulence |year=2021 |volume=12 |issue=1 |pages=885–901 |doi=10.1080/21505594.2021.1898169 |issn=2150-5594 |pmc=7993122 |pmid=33734027}}</ref> Онымен жұмыс істеу тек өте қатаң талаптары бар 4-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік зертханаларында (BSL-4) ғана мүмкін. Эболаны кеңірек зерттеу үшін 2-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік зертханаларында (BSL-2) нақты жұқпалы вирустың орнына оны алмастыратын жүйелер қолданылады. Ғалымдар иесі жасушасына ену үшін пайдаланылатын беткі гликопротеині бірдей болатын псевдотиптерді пайдаланады. Сонымен қатар зерттеулерде алмастырушы жүйе ретінде жұқпалы емес Эбола тәрізді бөлшектер де қолданылады.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Salata |first1=Cristiano |last2=Calistri |first2=Arianna |last3=Alvisi |first3=Gualtiero |last4=Celestino |first4=Michele |last5=Parolin |first5=Cristina |last6=Palù |first6=Giorgio |date=March 2019 |title=Ebola Virus Entry: From Molecular Characterization to Drug Discovery |journal=Viruses |language=en |volume=11 |issue=3 |page=274 |doi=10.3390/v11030274 |pmid=30893774 |pmc=6466262 |issn=1999-4915|doi-access=free }}</ref> Эболаға қарсы вакцина іздеу жұмыстары вирус алғаш рет 1976 жылы анықталғаннан кейін бірден басталды.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Feldmann |first1=Heinz |last2=Jones |first2=Steven |last3=Klenk |first3=Hans-Dieter |last4=Schnittler |first4=Hans-Joachim |date=August 2003 |title=Ebola virus: from discovery to vaccine |journal=Nature Reviews Immunology |language=en |volume=3 |issue=8 |pages=677–685 |doi=10.1038/nri1154 |pmid=12974482 |s2cid=27486878 |issn=1474-1741|doi-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) мақұлдаған тек екі дәрілік препарат бар. 2020 жылғы қазанда Immazeb ресми түрде мақұлданды, ал 2020 жылғы желтоқсанда Ebanga да ресми мақұлдау алды. Бұл екі емдеу әдісінің айырмашылығы — Immazeb үш [[Моноклональды антиденелер|моноклоналды антиденені]] қолданса, Ebanga бір ғана моноклоналды антиденеге негізделген. Екі препарат та вирустың жаңа иесі жасушасына енуі мен көбеюіне жол бермеу үшін оның гликопротеиніне шабуыл жасауға бағытталған. Осы екі препараттан бөлек, құсу, қызба, диарея және ауырсыну сияқты Эбола туындататын белгілерді бақылауға бағытталған жалпы демеуші емдеу шаралары да қолданылады.<ref name=":6">{{Cite web |date=2021-02-26 |title=Treatment {{!}} Ebola (Ebola Virus Disease) {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/treatment/index.html |access-date=2022-10-18 |website=www.cdc.gov |language=en-us}}</ref> == Таксономиялық ескертпелер == Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитеттің (ICTV) таксон атауларын беру ережелеріне сәйкес, ''Ebolavirus'' туысының атауы әрдайым бас әріппен жазылады, курсивпен беріледі, ешқашан қысқартылмайды және оның алдында «туыс» сөзі көрсетілуі тиіс. Ал оның өкілдерінің атаулары (эболавирустар) кіші әріптермен жазылады, курсивпен берілмейді және [[артикль]]дерсіз қолданылады.<ref name=KuhnArch/> == Туысқа енгізу критерийлері == ''[[Filoviridae]]'' тұқымдасына жататын вирус келесі белгілерге ие болған жағдайда ''Ebolavirus'' туысының мүшесі болып саналады:<ref name=KuhnArch/> * оның геномында бірнеше геннің қабаттасуы болады; * оның төртінші гені (GP) котранскрипциялық редакциялау арқылы ssGP мен GP1,2 ақуыздарын, ал протеолиздік ыдырау арқылы sGP мен Δ-пептидті түзе отырып, төрт ақуызды (sGP, ssGP, Δ-пептид және GP1,2) кодтайды; * оның вириондарының ең жоғары жұқпалылығы ұзындығы шамамен 805 нм болатын бөлшектермен байланысты; * оның геномы нуклеотидтік деңгейде [[Марбург вирусы]]ның геномынан кемінде 50%-ға ерекшеленеді және [[Zaire ebolavirus]] геномынан 50%-дан аз айырмашылыққа ие болады; * оның вириондары марбургвирустардың вириондарымен антигендік айқаспалы реактивтілікті іс жүзінде көрсетпейді. == Жіктелуі == [[Сурет:Ebola virus virion.jpg|thumb|Эбола вирусы вирионының электрондық микрофотосуреті (жалған түспен боялған)]] [[Сурет:Ebola Virus Particles (44771923695).jpg|thumb|Жұқтырылған VERO E6 жасушаларының (қызғылт сары түспен көрсетілген) бетіне бекінген және олардан бүршіктеніп шыққан Эбола вирусы бөлшектерінің (жасыл түспен көрсетілген) түстендірілген сканерлеуші электрондық микрофотосуреті]] [[Сурет:178-EbolaVirusProteins EbolaProteins.png|thumb|300px|Эбола вирусы бөлшегінің көлденең қимасының сызбасы. Негізгі ақуыздардың құрылымдары бүйір жағында көрсетіліп, белгіленген. Бозғылт түсті шеңберлер тәжірибелік құрылымда бақылауға келмейтіндей тым икемді домендерді білдіреді. Суретті PDB файлдары 3csy, 4ldd, 4qb0, 3vne, 3fke және 2i8b негізінде Дэвид Гудселл салған]] ''Ebolavirus'' және ''Marburgvirus'' туыстары бастапқыда қазіргі кезде қолданылмайтын ''Filovirus'' туысының түрлері ретінде жіктелген. 1998 жылғы наурызда Омыртқалылар вирустары жөніндегі кіші комитет Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитетке (ICTV) ''Filovirus'' туысын екі жеке туысты — ''Ebola-like viruses'' және ''Marburg-like viruses'' — қамтитын ''Filoviridae'' тұқымдасы ретінде қайта жіктеу туралы ұсыныс енгізді. Бұл ұсыныс 2001 жылғы сәуірде Вашингтон қаласында және 2002 жылғы шілдеде Парижде ресми түрде қабылданды. 2000 жылы Вашингтон қаласында тағы бір ұсыныс жасалып, атаулардағы «-like viruses» бөлігі «-virus» болып өзгертілді. Соның нәтижесінде қазіргі қолданыстағы ''Ebolavirus'' және ''Marburgvirus'' туыстары пайда болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/01.025.0.02.htm |title=ICTVdB Virus Description – 01.025.0.02. Ebolavirus |access-date=2009-06-02 |last=Büchen-Osmond |first=Cornelia |date=2006-04-25 |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214160912/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/01.025.0.02.htm |archive-date=February 14, 2009 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ictvonline.org/virusTaxonomy.asp?msl_id=28|title=Virus Taxonomy: 2013 Release|access-date=2014-10-31|date=2013|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses}}</ref> ''Ebolavirus'' туысының сипатталған бес түрі мыналар: === [[Zaire ebolavirus]] (ZEBOV) === Көбіне жай ғана Заир вирусы деп аталатын ZEBOV кейбір індеттер кезінде 90%-ға дейін жететін ең жоғары өлім-жітім көрсеткішіне ие; 27 жылдық кезеңдегі орташа өлім-жітім деңгейі шамамен 83%-ды құраған. ''Zaire ebolavirus'' туындатқан індеттер саны туыстың кез келген басқа түріне қарағанда көп болған. Алғашқы індет 1976 жылғы 26 тамызда Ямбукуда тіркелді.<ref>{{Cite journal |author1=Isaacson, M |author2=Sureau, P |author3=Courteille, G |author4=Pattyn, SR |title=Clinical Aspects of Ebola Virus Disease at the Ngaliema Hospital, Kinshasa, Zaire, 1976 |url=http://www.enivd.de/EBOLA/ebola-12.htm |access-date=2016-01-02 |journal=Ebola Virus Haemorrhagic Fever: Proceedings of an International Colloquium on Ebola Virus Infection and Other Haemorrhagic Fevers Held in Antwerp, Belgium, 6–8 December 1977 |archive-date=2016-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160316132740/http://www.enivd.de/EBOLA/ebola-12.htm |url-status=dead }}</ref> 44 жастағы мектеп мұғалімі Мабало Локела алғашқы ресми тіркелген науқас болды. Ауру белгілері [[безгек]]ке ұқсас болғандықтан, кейінгі науқастарға хинин тағайындалған. Вирустың таралуы зарарсыздандырылмаған инелерді қайта пайдаланумен және науқастармен тығыз жеке байланыспен байланыстырылды. Бұл вирус 2014 жылғы Батыс Африкадағы Эбола вирусы індетіне себеп болды. Аталған індет бүгінгі күнге дейін тіркелген филовирустық індеттердің ішіндегі ең өлімге алып келгені болып саналады.<ref>{{Cite web|title=Ebola virus disease|url=https://www.who.int/westernpacific/health-topics/ebola|access-date=2021-12-08|website=www.who.int|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-01-28|title=2014–2016 Ebola Outbreak Distribution in West Africa Error processing SSI file|url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/history/2014-2016-outbreak/distribution-map.html|access-date=2021-12-08|website=www.cdc.gov|language=en-us}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacob|first1=Shevin T.|last2=Crozier|first2=Ian|last3=Fischer|first3=William A.|last4=Hewlett|first4=Angela|last5=Kraft|first5=Colleen S.|last6=Vega|first6=Marc-Antoine de La|last7=Soka|first7=Moses J.|last8=Wahl|first8=Victoria|last9=Griffiths|first9=Anthony|last10=Bollinger|first10=Laura|last11=Kuhn|first11=Jens H.|date=2020-02-20|title=Ebola virus disease|journal=Nature Reviews Disease Primers|language=en|volume=6|issue=1|page=13|doi=10.1038/s41572-020-0147-3|pmid=32080199|pmc=7223853|issn=2056-676X}}</ref> === [[Sudan ebolavirus]] (SUDV) === [[Sudan ebolavirus]], ZEBOV сияқты, 1976 жылы анықталды. Бастапқыда ол ZEBOV-пен бірдей вирус деп есептелген.<ref name=Lancet2011>{{Cite journal | doi = 10.1016/S0140-6736(10)60667-8 | pmid = 21084112 | last1 = Feldmann | first1 = H. | last2 = Geisbert | first2 = T. W. | title = Ebola haemorrhagic fever | journal = The Lancet | volume = 377 | issue = 9768 | pages = 849–862 | year = 2011 | pmc=3406178}}</ref> SUDV алғаш рет 1976 жылғы маусымда [[Судан]]ның [[Нзара]] қаласындағы (қазіргі Оңтүстік Судан аумағында орналасқан) мақта фабрикасының жұмысшылары арасында таралған деп саналады. Алғашқы науқас ықтимал табиғи резервуармен байланыста болған жұмысшы ретінде тіркелген. Ғалымдар індетке жауап ретінде жергілікті жануарлар мен жәндіктерді зерттегенімен, олардың ешқайсысынан вирус анықталмаған. Сондықтан вирустың нақты тасымалдаушысы әлі күнге дейін белгісіз күйінде қалып отыр. Науқастарды оқшаулау шараларының жеткіліксіздігі (немесе «төсек жанындағы оқшаулау» деп аталатын тәсілдің болмауы) аурудың таралуын жеңілдеткен.<ref name=":2">{{Cite journal|date=1978|title=Ebola haemorrhagic fever in Sudan, 1976|journal=Bulletin of the World Health Organization|volume=56|issue=2|pages=247–270|issn=0042-9686|pmc=2395561|pmid=307455|author1=Report of a WHO/International Study Team }}</ref> SUDV тудырған індеттер кезіндегі орташа өлім-жітім көрсеткіші 1976 жылы 53%, 1979 жылы 65%, ал 2000 жылы 53% болған.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web|date=2021-10-04|title=History of Ebola Virus Disease (EVD) Outbreaks Error processing SSI file|url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/history/chronology.html|access-date=2021-12-08|website=www.cdc.gov|language=en-us}}</ref> === [[Reston ebolavirus]] (RESTV) === Бұл вирус 1989 жылы Hazleton Laboratories зертханаларындағы (қазіргі Fortrea) крабеқоректі макакалар арасында таралған маймылдардың [[геморрагиялық қызба]]сы вирусының (SHFV) індеті кезінде анықталды. Вирус алғаш рет [[Вирджиния]] штатындағы [[Рестон]] қаласында тіркелгеннен кейін Пенсильванияда, Техаста және [[Италия]]ның [[Сиена]] қаласында кездесетін адамға жатпайтын приматтардан да табылды. Барлық жағдайда зақымданған жануарлар вирус шошқаларды да жұқтырған Филиппиндегі мекемелерден әкелінген болатын.<ref name="KnownCasesCDC">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/ncidod/dvrd/spb/mnpages/dispages/ebola/ebolatable.htm|title=Known Cases and Outbreaks of Ebola Hemorrhagic Fever|access-date=2008-08-02|author=Special Pathogens Branch CDC|date=2008-01-14|publisher=Center for Disease Control and Prevention|archive-url=https://web.archive.org/web/20080829175928/http://cdc.gov/ncidod/dvrd/spb/mnpages/dispages/ebola/ebolatable.htm|archive-date=2008-08-29}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/24/health/24ebola.html|title=Pig-to-Human Ebola Case Suspected in Philippines|access-date=2009-01-26|date=2009-01-24|newspaper=New York Times | first=Donald G. | last=McNeil Jr}}</ref> 4-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік агенті ретінде жіктелгеніне және маймылдарда айқын патогендік қасиет көрсететініне қарамастан, RESTV вирусы оған ұшыраған зертхана қызметкерлерінде ауру туғызбаған.<ref>{{cite book |vauthors=McCormick JB, Fisher-Hoch S, Horvitz LA |year=1999 |title=Level 4: Virus Hunters of the CDC |publisher=Barnes & Nobles Books |page=300 |isbn=978-0-7607-1211-5}}</ref> === [[Taï Forest ebolavirus]] (TAFV) === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Биологиялық қарулар]] [[Санат:Тропиктік аурулар]] [[Санат:Жануарлардың вирустық аурулары]] [[Санат:Зооноздық вирустық аурулар]] k4r1i71y3dy55vit2z1x0xqy48wwi1j 3614242 3614241 2026-06-07T07:45:52Z 1nter pares 146705 /* Taï Forest ebolavirus (TAFV) */ 3614242 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Ebolavirus | суреті = Ijms-20-04657-g004.webp | сурет сипаттамасы = Эболавирустың құрылымы мен геномы | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = Monjiviricetes | жасақ = Mononegavirales | тұқымдас = Filoviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Ebolavirus | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = * ''[[Bombali ebolavirus]] (BOMV)'' * ''[[Bundibugyo ebolavirus]] (BDBV)'' * ''[[Reston ebolavirus]] (RESTV)'' * ''[[Sudan ebolavirus]] (SUDV)'' * ''[[Taï Forest ebolavirus]] (TAFV)'' * ''[[Zaire ebolavirus]] (EBOV)'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Ebolavirus''' — ''[[Filoviridae]]'' (жіп тәрізді вирустар) тұқымдасына және ''[[Mononegavirales]]'' жасағына жататын вирусологиялық таксон.<ref name="KuhnArch">{{Cite journal | last1=Kuhn | first1=J. H. | last2=Becker | first2=S. | last3=Ebihara | first3=H. | last4=Geisbert | first4=T. W. | last5=Johnson | first5=K. M. | last6=Kawaoka | first6=Y. | last7=Lipkin | first7=W. I. | last8=Negredo | first8=A. I. | last9=Netesov | first9=S. V. | last10=Nichol | first10=S. T. | last11=Palacios | first11=G. | last12=Peters | first12=C. J. | last13=Tenorio | first13=A. | last14=Volchkov | first14=V. E. | last15=Jahrling | first15=P. B. | title=Proposal for a revised taxonomy of the family Filoviridae: Classification, names of taxa and viruses, and virus abbreviations | doi=10.1007/s00705-010-0814-x | journal=Archives of Virology | volume=155 | issue=12 | pages=2083–2103 | pmc=3074192 | year=2010 | pmid=21046175}}</ref> Бұл туыс өкілдері '''эболавирустар''' деп аталады<ref name="KuhnArch" /> және өз геномын бір тізбекті [[Negarnaviricota|теріс мағыналы РНҚ]] түрінде кодтайды.<ref>{{cite journal |last1=Kuhn |first1=JH |last2=Amarasinghe |first2=GK |last3=Basler |first3=CF |last4=Bavari |first4=S |last5=Bukreyev |first5=A |last6=Chandran |first6=K |last7=Crozier |first7=I |last8=Dolnik |first8=O |last9=Dye |first9=JM |last10=Formenty |first10=PBH |last11=Griffiths |first11=A |last12=Hewson |first12=R |last13=Kobinger |author13-link=Gary Kobinger|first13=GP |last14=Leroy |first14=EM |last15=Mühlberger |first15=E |last16=Netesov |first16=SV |last17=Palacios |first17=G |last18=Pályi |first18=B |last19=Pawęska |first19=JT |last20=Smither |first20=SJ |last21=Takada |first21=A |last22=Towner |first22=JS |last23=Wahl |first23=V |last24=ICTV Report |first24=Consortium |title=ICTV Virus Taxonomy Profile: Filoviridae. |journal=The Journal of General Virology |date=June 2019 |volume=100 |issue=6 |pages=911–912 |doi=10.1099/jgv.0.001252 |pmid=31021739|pmc=7011696 |doi-access=free }}</ref> Белгілі алты вирус түрі әрқайсысы алғаш анықталған аймақтың атауымен аталған: ''[[Bundibugyo ebolavirus]]'', ''[[Reston ebolavirus]]'', ''[[Sudan ebolavirus]]'', ''[[Taï Forest ebolavirus]]'' (бұрын ''Côte d'Ivoire ebolavirus''), ''[[Zaire ebolavirus]]'' және ''[[Bombali ebolavirus]]''. Соңғысы ең кейін сипатталған түр болып табылады және [[Сьерра-Леоне]]де анголалық еркінқұйрық жарқанаттардан бөлініп алынған.<ref name=":0">{{cite news | url=https://www.statnews.com/2018/07/27/ebola-virus-discovery/ | title=New Ebola species is reported for first time in a decade | date=27 July 2018 | work=STAT | access-date=28 July 2018 | language=en-US}}</ref> ''Ebolavirus'' туысындағы әрбір түр бір ғана вирусты қамтиды және олардың төртеуі адамдарда Эбола вирусы ауруын (EVD) тудырады. Бұл ауру өлім-жітім деңгейі өте жоғары [[геморрагиялық қызба]]ның бір түрі болып табылады. ''Reston virus'' басқа приматтарда [[Эбола ауруы|Эбола вирусы ауруын]] туғызған.<ref name=Spickler>{{cite web | last1=Spickler | first1=Anna | title=Ebolavirus and Marburgvirus Infections | url=http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/viral_hemorrhagic_fever_filovirus.pdf}}</ref><ref>{{cite web | title=About Ebola Virus Disease | url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/about.html | publisher=[[Centers for Disease Control]] | access-date=18 October 2014}}</ref> ''Zaire ebolavirus'' эболавирустар арасындағы ең жоғары өлім-жітім көрсеткішіне ие және туыстың белгілі алты түрі арасында тіркелген індеттердің ең көп санына жауапты, соның ішінде 1976 жылғы Заир індеті мен ең көп адам өліміне әкелген 2014 жылғы індет те бар.<ref>{{Cite journal|last1=Kamorudeen|first1=Ramat Toyin|last2=Adedokun|first2=Kamoru Ademola|last3=Olarinmoye|first3=Ayodeji Oluwadare|date=May 2020|title=Ebola outbreak in West Africa, 2014–2016: Epidemic timeline, differential diagnoses, determining factors, and lessons for future response|journal=Journal of Infection and Public Health|volume=13|issue=7|language=en|pages=956–962|doi=10.1016/j.jiph.2020.03.014|pmid=32475805|doi-access=free}}</ref> [[Сурет:Filovirus phylogenetic tree.svg|thumb|Эболавирустар мен марбургвирустарды салыстыратын [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Сандар тармақтардың сенімділік деңгейінің пайыздық көрсеткішін білдіреді.]] Эболавирустар алғаш рет 1976 жылғы маусымда Оңтүстік [[Судан]]да және 1976 жылғы тамызда [[Заир]]де тіркелген Эбола вирусы ауруының індеттерінен кейін сипатталды.<ref>{{Cite web | url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf | title=Ebola haemorrhagic fever in Sudan, 1976 | access-date=2014-10-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141013194802/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf | archive-date=2014-10-13 }}</ref><ref name="ReferenceA">Kalra S., Kelkar D., Galwankar S. C., Papadimos T. J., Stawicki S. P., Arquilla B., Hoey B. A., Sharpe R. P., Sabol D., Jahre J. A. The emergence of Ebola as a global health security threat: From 'lessons learned' to coordinated multilateral containment efforts. J Global Infect Dis [serial online] 2014 [cited 2015 Mar 1]; 6:164–177.</ref> ''Ebolavirus'' атауы 1976 жылғы індет ошағына жақын орналасқан Заирдегі (қазіргі [[Конго Демократиялық Республикасы]]) [[Эбола өзені]]нің атауынан<ref name="ReferenceA"/> және вирустар туысын білдіретін таксономиялық ''-virus'' жұрнағынан құралған.<ref name="KuhnArch"/> Бұл туыс 1998 жылы ''«Ebola-like viruses»'' атауымен енгізілді.<ref> {{Cite book | last1=Netesov|first1=S. V. | last2=Feldmann | first2=H. | last3=Jahrling | first3=P. B. | last4=Klenk | first4=H. D. | last5=Sanchez | first5=A. | chapter=Family Filoviridae | year=2000 | editor-last=van Regenmortel | editor-first=M. H. V. | editor2-last=Fauquet | editor2-first=C. M. | editor3-last=Bishop | editor3-first=D. H. L. | editor4-last=Carstens | editor4-first=E. B. | editor5-last=Estes | editor5-first=M. K. | editor6-last=Lemon | editor6-first=S. M. | editor7-last=Maniloff | editor7-first=J. | editor8-last=Mayo | editor8-first=M. A. | editor9-last=McGeoch | editor9-first=D. J. | editor10-last=Pringle | editor10-first=C. R. | editor11-last=Wickner | editor11-first=R. B. | title=Virus Taxonomy – Seventh Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses | pages=539–548 | publisher=Academic Press | location=San Diego | isbn=978-0-12-370200-5}}</ref><ref>{{cite journal | last1=Pringle | first1=C. R. | s2cid=13229117 | year=1998 | title=Virus taxonomy – San Diego 1998 | journal=Archives of Virology | volume=143 | issue=7 | pages=1449–1459 | pmid=9742051 | doi=10.1007/s007050050389}}</ref> 2002 жылы атауы ''Ebolavirus'' болып өзгертілді,<ref name="Feldmann2005">{{cite book | last1=Feldmann | first1=H. | last2=Geisbert | first2=T. W. | last3=Jahrling|first3=P. B. | last4=Klenk | first4=H.-D. | last5=Netesov | first5=S. V. | last6=Peters | first6=C. J. | last7=Sanchez| first7=A. | last8=Swanepoel | first8=R. | last9=Volchkov | first9=V. E. | chapter=Family Filoviridae | year=2005 | editor-last=Fauquet | editor-first=C. M. | editor2-last=Mayo | editor2-first=M. A. | editor3-last=Maniloff | editor3-first=J. | editor4-last=Desselberger | editor4-first=U.| editor5-last=Ball | editor5-first=L. A. | title=Virus Taxonomy – Eighth Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses | pages=645–653 | publisher=Elsevier/Academic Press | location=San Diego| isbn=978-0-12-370200-5 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Mayo|first1=M. A.|s2cid=43887711|year = 2002|title = ICTV at the Paris ICV: results of the plenary session and the binomial ballot|journal = Archives of Virology|volume = 147|issue = 11|pages = 2254–2260|doi=10.1007/s007050200052|doi-access= free}}</ref> ал 2010 жылы туыс құрамы қайта қаралды.<ref name=KuhnArch/> 2022 жылы туыстың атауы '''''Orthoebolavirus''''' болып өзгертілді.<ref>{{Cite web |title=Taxon Details {{!}} Genus: Orthoebolavirus|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202501564&taxon_name=Orthoebolavirus |access-date=2026-05-25 |website=ictv.global}}</ref> Эболавирустар марбургвирустармен жақын туыстық байланыста. == Құрылымы == ''Ebolavirus'' — ''Mononegavirales'' жасағына жататын жіп тәрізді, қабықшалы вирус. Бұл жасаққа құтыру вирусы мен қызылша вирусы да кіреді.<ref>{{Cite journal |last1=Wan |first1=William |last2=Kolesnikova |first2=Larissa |last3=Clarke |first3=Mairi |last4=Koehler |first4=Alexander |last5=Noda |first5=Takeshi |last6=Becker |first6=Stephan |last7=Briggs |first7=John A. G. |date=2017-11-16 |title=Structure and assembly of the Ebola virus nucleocapsid |journal=Nature |volume=551 |issue=7680 |pages=394–397 |doi=10.1038/nature24490 |issn=1476-4687 |pmc=5714281 |pmid=29144446|bibcode=2017Natur.551..394W }}</ref> ''Mononegavirales'' жасағы сегменттелмеген, бір тізбекті теріс мағыналы РНҚ-геномымен (−ssRNA) және оны қоршап тұратын спиральді нуклеокапсидімен сипатталады.<ref>{{Cite journal |last1=Dong |first1=Shishang |last2=Yang |first2=Peng |last3=Li |first3=Guobang |last4=Liu |first4=Baocheng |last5=Wang |first5=Wenming |last6=Liu |first6=Xiang |last7=Xia |first7=Boran |last8=Yang |first8=Cheng |last9=Lou |first9=Zhiyong |last10=Guo |first10=Yu |last11=Rao |first11=Zihe |date=May 2015 |title=Insight into the Ebola virus nucleocapsid assembly mechanism: crystal structure of Ebola virus nucleoprotein core domain at 1.8 Å resolution |journal=Protein & Cell |volume=6 |issue=5 |pages=351–362 |doi=10.1007/s13238-015-0163-3 |issn=1674-800X |pmc=4417675 |pmid=25910597}}</ref> Филовирустар жеті түрлі ақуызды кодтайды: NP (нуклеопротеин), VP35 (полимеразалық кешеннің құрамдас бөлігі), VP40 (матрикстік ақуыз), GP (гликопротеиндік бүртікше), VP30 (транскрипция активаторы), VP24 (екінші матрикстік ақуыз) және L (РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза, RdRp).<ref name=":02">{{Cite journal |last1=Jain |first1=Sahil |last2=Martynova |first2=Ekaterina |last3=Rizvanov |first3=Albert |last4=Khaiboullina |first4=Svetlana |last5=Baranwal |first5=Manoj |date=2021-10-15 |title=Structural and Functional Aspects of Ebola Virus Proteins |journal=Pathogens |volume=10 |issue=10 |page=1330 |doi=10.3390/pathogens10101330 |issn=2076-0817 |pmc=8538763 |pmid=34684279|doi-access=free }}</ref> Осы ақуыздардың ішінде GP мен NP вирустың жасушаға енуі мен репликациясы үшін ерекше маңызды рөл атқарады.<ref name=":02" /> GP — эболавирустар арасындағы патогендік айырмашылықтарға жауап беретін ақуыз.<ref name=":02" /> GP екі гликопротеинді кодтайды, олардың бірі — sGP (еритін гликопротеин), ол Эбола вирусының патогенезінде маңызды рөл атқарады.<ref name=":12">{{Cite journal |last1=de La Vega |first1=Marc-Antoine |last2=Wong |first2=Gary |last3=Kobinger |first3=Gary P. |last4=Qiu |first4=Xiangguo |date=2015-02-01 |title=The Multiple Roles of sGP in Ebola Pathogenesis |journal=Viral Immunology |volume=28 |issue=1 |pages=3–9 |doi=10.1089/vim.2014.0068 |issn=0882-8245 |pmc=4287119 |pmid=25354393}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pallesen |first1=Jesper |last2=Murin |first2=Charles D. |last3=de Val |first3=Natalia |last4=Cottrell |first4=Christopher A. |last5=Hastie |first5=Kathryn M. |last6=Turner |first6=Hannah L. |last7=Fusco |first7=Marnie L. |last8=Flyak |first8=Andrew I. |last9=Zeitlin |first9=Larry |last10=Crowe |first10=James E. |last11=Andersen |first11=Kristian G. |last12=Saphire |first12=Erica Ollmann |last13=Ward |first13=Andrew B. |date=2016-08-08 |title=Structures of Ebola virus GP and sGP in complex with therapeutic antibodies |journal=Nature Microbiology |volume=1 |issue=9 |article-number=16128 |doi=10.1038/nmicrobiol.2016.128 |issn=2058-5276 |pmc=5003320 |pmid=27562261}}</ref> Зерттеулер sGP иесінің иммундық жауабын әлсірете алатынын және соның нәтижесінде EBOV патогендігін күшейтетінін көрсеткен.<ref name=":12" /> NP құрамында филовирустың геномы да, антигеномы да болады.<ref name=":02" /> NP-нің олигомерленуі NC-нің (спиральді нуклеокапсидтің) түзілуіне жауап береді, бұл −ssRNA геномын иесі жасушасының эндонуклеазалары арқылы ыдыраудан және иммундық жауаптан қорғауға мүмкіндік береді.<ref name=":02" /> Сондай-ақ NP вирустың цитоплазмадағы транскрипциясы мен репликациясын жеңілдету үшін иесі жасушасының ақуыздарын тартатыны көрсетілген.<ref name=":02" /> Эболавирустардың өлшемдері түрлеріне қарай өзгереді. Олардың цилиндр тәрізді өзектерінің диаметрі шамамен 50–80 нм, ал ұзындығы 10–14 мкм аралығында болады.<ref>{{cite journal |last1=Hussein |first1=Hassan Abdi |title=Brief review on ebola virus disease and one health approach |journal=Heliyon |date=August 2023 |volume=9 |issue=8 |article-number=e19036 |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e19036 |pmid=37600424 |pmc=10432691 |bibcode=2023Heliy...919036H |doi-access=free }}</ref> Эболавирустың бүртікшелері вирион бетінен шамамен 10 нм-ге шығып тұрады және бір-бірінен шамамен 10 нм қашықтықта орналасады.<ref>{{cite journal |last1=Noda |first1=T |last2=Sagara |first2=H |last3=Suzuki |first3=E |last4=Takada |first4=A |last5=Kida |first5=H |last6=Kawaoka |first6=Y |title=Ebola virus VP40 drives the formation of virus-like filamentous particles along with GP. |journal=Journal of Virology |date=May 2002 |volume=76 |issue=10 |pages=4855–65 |doi=10.1128/jvi.76.10.4855-4865.2002 |pmid=11967302|pmc=136157 }}</ref> == Иелері == Зерттеушілер жемісқоректі жарқанаттардың үш түрінен Эбола вирусымен жұқтыру белгілерін анықтаған. Бұл жарқанаттарда аурудың ешқандай симптомдары байқалмаған, сондықтан олар ''Ebolavirus'' туысының негізгі табиғи резервуарлары болуы мүмкін деп есептеледі. Сонымен қатар басқа резервуарлар мен тасымалдаушылардың да болуы ықтимал.<ref>{{Cite journal |last1=Caron |first1=Alexandre |last2=Bourgarel |first2=Mathieu |last3=Cappelle |first3=Julien |last4=Liégeois |first4=Florian |last5=De Nys |first5=Hélène M. |last6=Roger |first6=François |date=2018 |title=Ebola Virus Maintenance: If Not (Only) Bats, What Else? |journal=Viruses |language=en |volume=10 |issue=10 |page=549 |doi=10.3390/v10100549 |pmid=30304789 |pmc=6213544 |issn=1999-4915|doi-access=free }}</ref> Індеттер арасындағы кезеңде вирустың қай жерде сақталатынын және оның түрлер арасында қалай берілетінін түсіну адамдарды және басқа приматтарды бұл вирустан қорғауға көмектеседі.<ref>{{Cite journal |last1=de La Vega |first1=Marc-Antoine |last2=Wong |first2=Gary |last3=Kobinger |first3=Gary P. |last4=Qiu |first4=Xiangguo |date=2015-02-01 |title=The Multiple Roles of sGP in Ebola Pathogenesis |journal=Viral Immunology |volume=28 |issue=1 |pages=3–9 |doi=10.1089/vim.2014.0068 |issn=0882-8245 |pmc=4287119 |pmid=25354393}}</ref> Зерттеушілер жарқанаттардың үш түрінен — Франке иықтаңбалы жемісқоректі жарқанатынан (''[[Epomops franqueti]]''), балғабасты жарқанаттан (''[[Hypsignathus monstrosus]]'') және кіші алқалы жемісқоректі жарқанаттан (''[[Myonycteris torquata]]'') — Эбола вирусының генетикалық материалының, яғни РНҚ тізбектерінің бар екенін немесе осы ауруға қарсы иммундық жауап белгілерін анықтады. Алайда бұл жарқанаттардың өздерінде ауру симптомдары байқалмаған.<ref>{{Cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1130_051130_ebolabathost.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060103175526/http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1130_051130_ebolabathost.html|url-status=dead|archive-date=January 3, 2006|title=Fruit Bats Likely Hosts of Deadly Ebola Virus|website=news.nationalgeographic.com|access-date=2017-05-14}}</ref> [[Bombali ebolavirus]] (BOMV) [[Сьерра-Леоне]]де кіші еркінқұйрық жарқанаттан (''[[Chaerephon pumilus]]'') және анголалық еркінқұйрық жарқанаттан (''[[Mops condylurus]]'') бөлініп алынған.<ref name=":0" /> == Ену жолы == Вирус пайдаланатын ену жолы оның тіршілік цикліндегі негізгі кезеңдердің бірі болып табылады. Эболавирус үшін бірнеше ену жолдары ұсынылған, соның ішінде фагоцитоз, сондай-ақ клатрин арқылы және кавеолин арқылы жүретін эндоцитоз механизмдері бар. Алайда Nanbo және әріптестері (2010) мен Saeed және әріптестері (2010) жүргізген тәуелсіз зерттеулер бұл жолдардың ешқайсысы іс жүзінде пайдаланылмайтынын дәлелдеді.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos">{{cite journal |last1=Nanbo |first1=Asuka |last2=Masaki |first2=Imai |last3=Shinji |first3=Watanabe |last4=Noda |first4=Takeshi |last5=Takahash |first5=Kei |last6=Neuman |first6=Gabriele |last7=Halfmann |first7=Peter |last8=Kawaoka |first8=Yoshihiro |title=Ebolavirus Is Internalized into Host Cells via Macropinocytosis in a Viral Glycoprotein-Dependent Manner |journal=PLOS Pathogens |date=23 September 2010|volume=6|issue=9 |article-number=e1001121 |doi=10.1371/journal.ppat.1001121|pmid=20886108 |pmc=2944813 |doi-access=free }}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last1=Saeed|first1=Mohammad F.|last2=Kolokoltsov|first2=Andrey A.|last3=Albrecht|first3=Thomas|last4=Davey|first4=Robert A.|date=2010-09-16|title=Cellular entry of ebola virus involves uptake by a macropinocytosis-like mechanism and subsequent trafficking through early and late endosomes|journal=PLOS Pathogens|volume=6|issue=9|article-number=e1001110|doi=10.1371/journal.ppat.1001110|issn=1553-7374|pmc=2940741|pmid=20862315 |doi-access=free }}</ref> Олар ''Ebolavirus-тың'' иесі жасушаларына ену үшін [[Жұту|макропиноцитозды]] пайдаланатынын анықтады.<ref>{{Cite journal |last1=Yu |first1=Dong-Shan |last2=Weng |first2=Tian-Hao |last3=Wu |first3=Xiao-Xin |last4=Wang |first4=Frederick X.C. |last5=Lu |first5=Xiang-Yun |last6=Wu |first6=Hai-Bo |last7=Wu |first7=Nan-Ping |last8=Li |first8=Lan-Juan |last9=Yao |first9=Hang-Ping |date=2017-06-15 |title=The lifecycle of the Ebola virus in host cells |journal=Oncotarget |volume=8 |issue=33 |pages=55750–55759 |doi=10.18632/oncotarget.18498 |issn=1949-2553 |pmc=5589696 |pmid=28903457}}</ref> Макропиноцитоздың индукциялануы макропиноцитозға тән эндосомалардың — макропиносомалардың түзілуіне әкеледі. Бұл құрылымдар Эбола вириондарын орналастыруға жеткілікті үлкен болады. Бұл жаңалық ''Ebolavirus-тың'' жаңадан түзілген макропиносомалармен байланысатын шеткері мембраналық ақуыздардың ірі тұқымдасына жататын сұрыптаушы нексин 5-пен (SNX5) бірге локализацияланатыны арқылы дәлелденді.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos"/> Сонымен қатар макропиноцитоз жолын бұғаттау ''Ebolavirus-тың'' жасушаларға енуін тоқтататыны көрсетілді. Зерттеуде макропиноцитозға тән төрт түрлі тежегіш сыналды: цитохалазин D — деполимеризациялаушы агент, вортманнин және LY-294002 — екеуі де PI3K тежегіштері, сондай-ақ EIPA (5-(N-ethyl-N-isopropyl) amiloride) — пиноцитозға тән Na⁺/H⁺ алмастырғышының тежегіші.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos" /><ref name=":1" /> Одан кейін жасуша ішіне енген EBOV бөлшектері кеш эндосомаларға тасымалданады және сол жерде олардың Rab7 ГТФазасымен ({{lang-en|GTPase Rab7}}) бірге локализацияланатыны байқалады; Rab7 кеш эндосомалардың маркері болып табылады.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos"/> Сонымен қатар Rab5 және Rab7 ГТФазаларының мутациялары вирустың жасушаға енуін тежейтіні анықталған.<ref name=":1" /> Кеш эндосомаларға жеткеннен кейін Эбола вирусы жасушаішілік Ниманн–Пик C1 рецепторымен (Niemann–Pick C1, NPC1) байланысады,<ref>{{Cite journal|last1=Carette|first1=Jan E.|last2=Raaben|first2=Matthijs|last3=Wong|first3=Anthony C.|last4=Herbert|first4=Andrew S.|last5=Obernosterer|first5=Gregor|last6=Mulherkar|first6=Nirupama|last7=Kuehne|first7=Ana I.|last8=Kranzusch|first8=Philip J.|last9=Griffin|first9=April M.|last10=Ruthel|first10=Gordon|last11=Dal Cin|first11=Paola|date=2011-08-24|title=Ebola virus entry requires the cholesterol transporter Niemann-Pick C1|journal=Nature|volume=477|issue=7364|pages=340–343|doi=10.1038/nature10348|issn=1476-4687|pmc=3175325|pmid=21866103|bibcode=2011Natur.477..340C}}</ref> содан соң вирустық мембрана эндосомалық мембранамен қосылады. Нәтижесінде вирус өз геномын цитоплазмаға босатып шығара алады.<ref>{{Cite journal|last1=Das|first1=Dibyendu Kumar|last2=Bulow|first2=Uriel|last3=Diehl|first3=William E.|last4=Durham|first4=Natasha D.|last5=Senjobe|first5=Fernando|last6=Chandran|first6=Kartik|last7=Luban|first7=Jeremy|last8=Munro|first8=James B.|date=2020-02-10|title=Conformational changes in the Ebola virus membrane fusion machine induced by pH, Ca2+, and receptor binding|journal=PLOS Biology|language=en|volume=18|issue=2|article-number=e3000626|doi=10.1371/journal.pbio.3000626|issn=1545-7885|pmc=7034923|pmid=32040508 |doi-access=free }}</ref> == Емі == Эболаға қарсы қолжетімді емдеу әдістерінің аз болуының негізгі себептерінің бірі — бұл вирустың аса қауіптілігі және өлім-жітім деңгейінің 90%-ға дейін жетуі.<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Yamaoka |first1=Satoko |last2=Ebihara |first2=Hideki |title=Pathogenicity and Virulence of Ebolaviruses with Species- and Variant-specificity |journal=Virulence |year=2021 |volume=12 |issue=1 |pages=885–901 |doi=10.1080/21505594.2021.1898169 |issn=2150-5594 |pmc=7993122 |pmid=33734027}}</ref> Онымен жұмыс істеу тек өте қатаң талаптары бар 4-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік зертханаларында (BSL-4) ғана мүмкін. Эболаны кеңірек зерттеу үшін 2-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік зертханаларында (BSL-2) нақты жұқпалы вирустың орнына оны алмастыратын жүйелер қолданылады. Ғалымдар иесі жасушасына ену үшін пайдаланылатын беткі гликопротеині бірдей болатын псевдотиптерді пайдаланады. Сонымен қатар зерттеулерде алмастырушы жүйе ретінде жұқпалы емес Эбола тәрізді бөлшектер де қолданылады.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Salata |first1=Cristiano |last2=Calistri |first2=Arianna |last3=Alvisi |first3=Gualtiero |last4=Celestino |first4=Michele |last5=Parolin |first5=Cristina |last6=Palù |first6=Giorgio |date=March 2019 |title=Ebola Virus Entry: From Molecular Characterization to Drug Discovery |journal=Viruses |language=en |volume=11 |issue=3 |page=274 |doi=10.3390/v11030274 |pmid=30893774 |pmc=6466262 |issn=1999-4915|doi-access=free }}</ref> Эболаға қарсы вакцина іздеу жұмыстары вирус алғаш рет 1976 жылы анықталғаннан кейін бірден басталды.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Feldmann |first1=Heinz |last2=Jones |first2=Steven |last3=Klenk |first3=Hans-Dieter |last4=Schnittler |first4=Hans-Joachim |date=August 2003 |title=Ebola virus: from discovery to vaccine |journal=Nature Reviews Immunology |language=en |volume=3 |issue=8 |pages=677–685 |doi=10.1038/nri1154 |pmid=12974482 |s2cid=27486878 |issn=1474-1741|doi-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) мақұлдаған тек екі дәрілік препарат бар. 2020 жылғы қазанда Immazeb ресми түрде мақұлданды, ал 2020 жылғы желтоқсанда Ebanga да ресми мақұлдау алды. Бұл екі емдеу әдісінің айырмашылығы — Immazeb үш [[Моноклональды антиденелер|моноклоналды антиденені]] қолданса, Ebanga бір ғана моноклоналды антиденеге негізделген. Екі препарат та вирустың жаңа иесі жасушасына енуі мен көбеюіне жол бермеу үшін оның гликопротеиніне шабуыл жасауға бағытталған. Осы екі препараттан бөлек, құсу, қызба, диарея және ауырсыну сияқты Эбола туындататын белгілерді бақылауға бағытталған жалпы демеуші емдеу шаралары да қолданылады.<ref name=":6">{{Cite web |date=2021-02-26 |title=Treatment {{!}} Ebola (Ebola Virus Disease) {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/treatment/index.html |access-date=2022-10-18 |website=www.cdc.gov |language=en-us}}</ref> == Таксономиялық ескертпелер == Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитеттің (ICTV) таксон атауларын беру ережелеріне сәйкес, ''Ebolavirus'' туысының атауы әрдайым бас әріппен жазылады, курсивпен беріледі, ешқашан қысқартылмайды және оның алдында «туыс» сөзі көрсетілуі тиіс. Ал оның өкілдерінің атаулары (эболавирустар) кіші әріптермен жазылады, курсивпен берілмейді және [[артикль]]дерсіз қолданылады.<ref name=KuhnArch/> == Туысқа енгізу критерийлері == ''[[Filoviridae]]'' тұқымдасына жататын вирус келесі белгілерге ие болған жағдайда ''Ebolavirus'' туысының мүшесі болып саналады:<ref name=KuhnArch/> * оның геномында бірнеше геннің қабаттасуы болады; * оның төртінші гені (GP) котранскрипциялық редакциялау арқылы ssGP мен GP1,2 ақуыздарын, ал протеолиздік ыдырау арқылы sGP мен Δ-пептидті түзе отырып, төрт ақуызды (sGP, ssGP, Δ-пептид және GP1,2) кодтайды; * оның вириондарының ең жоғары жұқпалылығы ұзындығы шамамен 805 нм болатын бөлшектермен байланысты; * оның геномы нуклеотидтік деңгейде [[Марбург вирусы]]ның геномынан кемінде 50%-ға ерекшеленеді және [[Zaire ebolavirus]] геномынан 50%-дан аз айырмашылыққа ие болады; * оның вириондары марбургвирустардың вириондарымен антигендік айқаспалы реактивтілікті іс жүзінде көрсетпейді. == Жіктелуі == [[Сурет:Ebola virus virion.jpg|thumb|Эбола вирусы вирионының электрондық микрофотосуреті (жалған түспен боялған)]] [[Сурет:Ebola Virus Particles (44771923695).jpg|thumb|Жұқтырылған VERO E6 жасушаларының (қызғылт сары түспен көрсетілген) бетіне бекінген және олардан бүршіктеніп шыққан Эбола вирусы бөлшектерінің (жасыл түспен көрсетілген) түстендірілген сканерлеуші электрондық микрофотосуреті]] [[Сурет:178-EbolaVirusProteins EbolaProteins.png|thumb|300px|Эбола вирусы бөлшегінің көлденең қимасының сызбасы. Негізгі ақуыздардың құрылымдары бүйір жағында көрсетіліп, белгіленген. Бозғылт түсті шеңберлер тәжірибелік құрылымда бақылауға келмейтіндей тым икемді домендерді білдіреді. Суретті PDB файлдары 3csy, 4ldd, 4qb0, 3vne, 3fke және 2i8b негізінде Дэвид Гудселл салған]] ''Ebolavirus'' және ''Marburgvirus'' туыстары бастапқыда қазіргі кезде қолданылмайтын ''Filovirus'' туысының түрлері ретінде жіктелген. 1998 жылғы наурызда Омыртқалылар вирустары жөніндегі кіші комитет Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитетке (ICTV) ''Filovirus'' туысын екі жеке туысты — ''Ebola-like viruses'' және ''Marburg-like viruses'' — қамтитын ''Filoviridae'' тұқымдасы ретінде қайта жіктеу туралы ұсыныс енгізді. Бұл ұсыныс 2001 жылғы сәуірде Вашингтон қаласында және 2002 жылғы шілдеде Парижде ресми түрде қабылданды. 2000 жылы Вашингтон қаласында тағы бір ұсыныс жасалып, атаулардағы «-like viruses» бөлігі «-virus» болып өзгертілді. Соның нәтижесінде қазіргі қолданыстағы ''Ebolavirus'' және ''Marburgvirus'' туыстары пайда болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/01.025.0.02.htm |title=ICTVdB Virus Description – 01.025.0.02. Ebolavirus |access-date=2009-06-02 |last=Büchen-Osmond |first=Cornelia |date=2006-04-25 |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214160912/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/01.025.0.02.htm |archive-date=February 14, 2009 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ictvonline.org/virusTaxonomy.asp?msl_id=28|title=Virus Taxonomy: 2013 Release|access-date=2014-10-31|date=2013|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses}}</ref> ''Ebolavirus'' туысының сипатталған бес түрі мыналар: === [[Zaire ebolavirus]] (ZEBOV) === Көбіне жай ғана Заир вирусы деп аталатын ZEBOV кейбір індеттер кезінде 90%-ға дейін жететін ең жоғары өлім-жітім көрсеткішіне ие; 27 жылдық кезеңдегі орташа өлім-жітім деңгейі шамамен 83%-ды құраған. ''Zaire ebolavirus'' туындатқан індеттер саны туыстың кез келген басқа түріне қарағанда көп болған. Алғашқы індет 1976 жылғы 26 тамызда Ямбукуда тіркелді.<ref>{{Cite journal |author1=Isaacson, M |author2=Sureau, P |author3=Courteille, G |author4=Pattyn, SR |title=Clinical Aspects of Ebola Virus Disease at the Ngaliema Hospital, Kinshasa, Zaire, 1976 |url=http://www.enivd.de/EBOLA/ebola-12.htm |access-date=2016-01-02 |journal=Ebola Virus Haemorrhagic Fever: Proceedings of an International Colloquium on Ebola Virus Infection and Other Haemorrhagic Fevers Held in Antwerp, Belgium, 6–8 December 1977 |archive-date=2016-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160316132740/http://www.enivd.de/EBOLA/ebola-12.htm |url-status=dead }}</ref> 44 жастағы мектеп мұғалімі Мабало Локела алғашқы ресми тіркелген науқас болды. Ауру белгілері [[безгек]]ке ұқсас болғандықтан, кейінгі науқастарға хинин тағайындалған. Вирустың таралуы зарарсыздандырылмаған инелерді қайта пайдаланумен және науқастармен тығыз жеке байланыспен байланыстырылды. Бұл вирус 2014 жылғы Батыс Африкадағы Эбола вирусы індетіне себеп болды. Аталған індет бүгінгі күнге дейін тіркелген филовирустық індеттердің ішіндегі ең өлімге алып келгені болып саналады.<ref>{{Cite web|title=Ebola virus disease|url=https://www.who.int/westernpacific/health-topics/ebola|access-date=2021-12-08|website=www.who.int|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-01-28|title=2014–2016 Ebola Outbreak Distribution in West Africa Error processing SSI file|url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/history/2014-2016-outbreak/distribution-map.html|access-date=2021-12-08|website=www.cdc.gov|language=en-us}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacob|first1=Shevin T.|last2=Crozier|first2=Ian|last3=Fischer|first3=William A.|last4=Hewlett|first4=Angela|last5=Kraft|first5=Colleen S.|last6=Vega|first6=Marc-Antoine de La|last7=Soka|first7=Moses J.|last8=Wahl|first8=Victoria|last9=Griffiths|first9=Anthony|last10=Bollinger|first10=Laura|last11=Kuhn|first11=Jens H.|date=2020-02-20|title=Ebola virus disease|journal=Nature Reviews Disease Primers|language=en|volume=6|issue=1|page=13|doi=10.1038/s41572-020-0147-3|pmid=32080199|pmc=7223853|issn=2056-676X}}</ref> === [[Sudan ebolavirus]] (SUDV) === [[Sudan ebolavirus]], ZEBOV сияқты, 1976 жылы анықталды. Бастапқыда ол ZEBOV-пен бірдей вирус деп есептелген.<ref name=Lancet2011>{{Cite journal | doi = 10.1016/S0140-6736(10)60667-8 | pmid = 21084112 | last1 = Feldmann | first1 = H. | last2 = Geisbert | first2 = T. W. | title = Ebola haemorrhagic fever | journal = The Lancet | volume = 377 | issue = 9768 | pages = 849–862 | year = 2011 | pmc=3406178}}</ref> SUDV алғаш рет 1976 жылғы маусымда [[Судан]]ның [[Нзара]] қаласындағы (қазіргі Оңтүстік Судан аумағында орналасқан) мақта фабрикасының жұмысшылары арасында таралған деп саналады. Алғашқы науқас ықтимал табиғи резервуармен байланыста болған жұмысшы ретінде тіркелген. Ғалымдар індетке жауап ретінде жергілікті жануарлар мен жәндіктерді зерттегенімен, олардың ешқайсысынан вирус анықталмаған. Сондықтан вирустың нақты тасымалдаушысы әлі күнге дейін белгісіз күйінде қалып отыр. Науқастарды оқшаулау шараларының жеткіліксіздігі (немесе «төсек жанындағы оқшаулау» деп аталатын тәсілдің болмауы) аурудың таралуын жеңілдеткен.<ref name=":2">{{Cite journal|date=1978|title=Ebola haemorrhagic fever in Sudan, 1976|journal=Bulletin of the World Health Organization|volume=56|issue=2|pages=247–270|issn=0042-9686|pmc=2395561|pmid=307455|author1=Report of a WHO/International Study Team }}</ref> SUDV тудырған індеттер кезіндегі орташа өлім-жітім көрсеткіші 1976 жылы 53%, 1979 жылы 65%, ал 2000 жылы 53% болған.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web|date=2021-10-04|title=History of Ebola Virus Disease (EVD) Outbreaks Error processing SSI file|url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/history/chronology.html|access-date=2021-12-08|website=www.cdc.gov|language=en-us}}</ref> === [[Reston ebolavirus]] (RESTV) === Бұл вирус 1989 жылы Hazleton Laboratories зертханаларындағы (қазіргі Fortrea) крабеқоректі макакалар арасында таралған маймылдардың [[геморрагиялық қызба]]сы вирусының (SHFV) індеті кезінде анықталды. Вирус алғаш рет [[Вирджиния]] штатындағы [[Рестон]] қаласында тіркелгеннен кейін Пенсильванияда, Техаста және [[Италия]]ның [[Сиена]] қаласында кездесетін адамға жатпайтын приматтардан да табылды. Барлық жағдайда зақымданған жануарлар вирус шошқаларды да жұқтырған Филиппиндегі мекемелерден әкелінген болатын.<ref name="KnownCasesCDC">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/ncidod/dvrd/spb/mnpages/dispages/ebola/ebolatable.htm|title=Known Cases and Outbreaks of Ebola Hemorrhagic Fever|access-date=2008-08-02|author=Special Pathogens Branch CDC|date=2008-01-14|publisher=Center for Disease Control and Prevention|archive-url=https://web.archive.org/web/20080829175928/http://cdc.gov/ncidod/dvrd/spb/mnpages/dispages/ebola/ebolatable.htm|archive-date=2008-08-29}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/24/health/24ebola.html|title=Pig-to-Human Ebola Case Suspected in Philippines|access-date=2009-01-26|date=2009-01-24|newspaper=New York Times | first=Donald G. | last=McNeil Jr}}</ref> 4-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік агенті ретінде жіктелгеніне және маймылдарда айқын патогендік қасиет көрсететініне қарамастан, RESTV вирусы оған ұшыраған зертхана қызметкерлерінде ауру туғызбаған.<ref>{{cite book |vauthors=McCormick JB, Fisher-Hoch S, Horvitz LA |year=1999 |title=Level 4: Virus Hunters of the CDC |publisher=Barnes & Nobles Books |page=300 |isbn=978-0-7607-1211-5}}</ref> === [[Taï Forest ebolavirus]] (TAFV) === Бұрын «Кот-д’Ивуар эболавирусы» (Côte d'Ivoire ebolavirus) деп аталған бұл вирус алғаш рет 1994 жылы Африкадағы Кот-д’Ивуардың Таи орманындағы шимпанзелер арасында анықталды. Өлекселерді ашып зерттеу барысында жүрек ішіндегі қанның қоңыр түсті болғаны байқалды; ішкі ағзаларда айқын зақымдану белгілері анықталмады; ал бір өлекседе өкпенің қанға толғаны байқалды. Шимпанзелерден алынған тіндерді зерттеу нәтижелері 1976 жылғы Заир мен Судандағы Эбола індеттері кезінде адамдардан алынған үлгілердің нәтижелеріне ұқсас болды. Өлі шимпанзелердің саны артқан сайын олардың көпшілігінен молекулалық әдістер арқылы Эбола вирусы анықталды. Вирустың көзі ретінде шимпанзелер аулаған батыс қызыл колобус (''[[Procolobus badius]]'') маймылдарының жұқтырылған еті қарастырылды. Жұқтырылған шимпанзелерге патологиялық-анатомиялық зерттеу жүргізген ғалымдардың бірі Эбола вирусын жұқтырды. Өлексені ашқаннан кейін шамамен бір апта өткен соң онда денге қызбасына ұқсас белгілер пайда болды және емделу үшін Швейцарияға жеткізілді. Ол екі аптадан кейін ауруханадан шығарылып, жұқтырғаннан кейін алты апта өткен соң толық сауығып кетті.<ref>{{Cite book|last=Waterman|first=Tara|title=Ebola Cote D'Ivoire Outbreaks|url=http://virus.stanford.edu/filo/eboci.html|access-date=2009-05-30|year=1999|publisher=Stanford University|archive-url=https://web.archive.org/web/20080216054703/http://virus.stanford.edu/filo/eboci.html|archive-date=2008-02-16}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Биологиялық қарулар]] [[Санат:Тропиктік аурулар]] [[Санат:Жануарлардың вирустық аурулары]] [[Санат:Зооноздық вирустық аурулар]] kz6pa1kybu0jmms5iet3tmwrfegd0md 3614243 3614242 2026-06-07T07:47:47Z 1nter pares 146705 /* Taï Forest ebolavirus (TAFV) */ 3614243 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Ebolavirus | суреті = Ijms-20-04657-g004.webp | сурет сипаттамасы = Эболавирустың құрылымы мен геномы | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = Monjiviricetes | жасақ = Mononegavirales | тұқымдас = Filoviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Ebolavirus | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = * ''[[Bombali ebolavirus]] (BOMV)'' * ''[[Bundibugyo ebolavirus]] (BDBV)'' * ''[[Reston ebolavirus]] (RESTV)'' * ''[[Sudan ebolavirus]] (SUDV)'' * ''[[Taï Forest ebolavirus]] (TAFV)'' * ''[[Zaire ebolavirus]] (EBOV)'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Ebolavirus''' — ''[[Filoviridae]]'' (жіп тәрізді вирустар) тұқымдасына және ''[[Mononegavirales]]'' жасағына жататын вирусологиялық таксон.<ref name="KuhnArch">{{Cite journal | last1=Kuhn | first1=J. H. | last2=Becker | first2=S. | last3=Ebihara | first3=H. | last4=Geisbert | first4=T. W. | last5=Johnson | first5=K. M. | last6=Kawaoka | first6=Y. | last7=Lipkin | first7=W. I. | last8=Negredo | first8=A. I. | last9=Netesov | first9=S. V. | last10=Nichol | first10=S. T. | last11=Palacios | first11=G. | last12=Peters | first12=C. J. | last13=Tenorio | first13=A. | last14=Volchkov | first14=V. E. | last15=Jahrling | first15=P. B. | title=Proposal for a revised taxonomy of the family Filoviridae: Classification, names of taxa and viruses, and virus abbreviations | doi=10.1007/s00705-010-0814-x | journal=Archives of Virology | volume=155 | issue=12 | pages=2083–2103 | pmc=3074192 | year=2010 | pmid=21046175}}</ref> Бұл туыс өкілдері '''эболавирустар''' деп аталады<ref name="KuhnArch" /> және өз геномын бір тізбекті [[Negarnaviricota|теріс мағыналы РНҚ]] түрінде кодтайды.<ref>{{cite journal |last1=Kuhn |first1=JH |last2=Amarasinghe |first2=GK |last3=Basler |first3=CF |last4=Bavari |first4=S |last5=Bukreyev |first5=A |last6=Chandran |first6=K |last7=Crozier |first7=I |last8=Dolnik |first8=O |last9=Dye |first9=JM |last10=Formenty |first10=PBH |last11=Griffiths |first11=A |last12=Hewson |first12=R |last13=Kobinger |author13-link=Gary Kobinger|first13=GP |last14=Leroy |first14=EM |last15=Mühlberger |first15=E |last16=Netesov |first16=SV |last17=Palacios |first17=G |last18=Pályi |first18=B |last19=Pawęska |first19=JT |last20=Smither |first20=SJ |last21=Takada |first21=A |last22=Towner |first22=JS |last23=Wahl |first23=V |last24=ICTV Report |first24=Consortium |title=ICTV Virus Taxonomy Profile: Filoviridae. |journal=The Journal of General Virology |date=June 2019 |volume=100 |issue=6 |pages=911–912 |doi=10.1099/jgv.0.001252 |pmid=31021739|pmc=7011696 |doi-access=free }}</ref> Белгілі алты вирус түрі әрқайсысы алғаш анықталған аймақтың атауымен аталған: ''[[Bundibugyo ebolavirus]]'', ''[[Reston ebolavirus]]'', ''[[Sudan ebolavirus]]'', ''[[Taï Forest ebolavirus]]'' (бұрын ''Côte d'Ivoire ebolavirus''), ''[[Zaire ebolavirus]]'' және ''[[Bombali ebolavirus]]''. Соңғысы ең кейін сипатталған түр болып табылады және [[Сьерра-Леоне]]де анголалық еркінқұйрық жарқанаттардан бөлініп алынған.<ref name=":0">{{cite news | url=https://www.statnews.com/2018/07/27/ebola-virus-discovery/ | title=New Ebola species is reported for first time in a decade | date=27 July 2018 | work=STAT | access-date=28 July 2018 | language=en-US}}</ref> ''Ebolavirus'' туысындағы әрбір түр бір ғана вирусты қамтиды және олардың төртеуі адамдарда Эбола вирусы ауруын (EVD) тудырады. Бұл ауру өлім-жітім деңгейі өте жоғары [[геморрагиялық қызба]]ның бір түрі болып табылады. ''Reston virus'' басқа приматтарда [[Эбола ауруы|Эбола вирусы ауруын]] туғызған.<ref name=Spickler>{{cite web | last1=Spickler | first1=Anna | title=Ebolavirus and Marburgvirus Infections | url=http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/viral_hemorrhagic_fever_filovirus.pdf}}</ref><ref>{{cite web | title=About Ebola Virus Disease | url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/about.html | publisher=[[Centers for Disease Control]] | access-date=18 October 2014}}</ref> ''Zaire ebolavirus'' эболавирустар арасындағы ең жоғары өлім-жітім көрсеткішіне ие және туыстың белгілі алты түрі арасында тіркелген індеттердің ең көп санына жауапты, соның ішінде 1976 жылғы Заир індеті мен ең көп адам өліміне әкелген 2014 жылғы індет те бар.<ref>{{Cite journal|last1=Kamorudeen|first1=Ramat Toyin|last2=Adedokun|first2=Kamoru Ademola|last3=Olarinmoye|first3=Ayodeji Oluwadare|date=May 2020|title=Ebola outbreak in West Africa, 2014–2016: Epidemic timeline, differential diagnoses, determining factors, and lessons for future response|journal=Journal of Infection and Public Health|volume=13|issue=7|language=en|pages=956–962|doi=10.1016/j.jiph.2020.03.014|pmid=32475805|doi-access=free}}</ref> [[Сурет:Filovirus phylogenetic tree.svg|thumb|Эболавирустар мен марбургвирустарды салыстыратын [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Сандар тармақтардың сенімділік деңгейінің пайыздық көрсеткішін білдіреді.]] Эболавирустар алғаш рет 1976 жылғы маусымда Оңтүстік [[Судан]]да және 1976 жылғы тамызда [[Заир]]де тіркелген Эбола вирусы ауруының індеттерінен кейін сипатталды.<ref>{{Cite web | url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf | title=Ebola haemorrhagic fever in Sudan, 1976 | access-date=2014-10-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141013194802/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf | archive-date=2014-10-13 }}</ref><ref name="ReferenceA">Kalra S., Kelkar D., Galwankar S. C., Papadimos T. J., Stawicki S. P., Arquilla B., Hoey B. A., Sharpe R. P., Sabol D., Jahre J. A. The emergence of Ebola as a global health security threat: From 'lessons learned' to coordinated multilateral containment efforts. J Global Infect Dis [serial online] 2014 [cited 2015 Mar 1]; 6:164–177.</ref> ''Ebolavirus'' атауы 1976 жылғы індет ошағына жақын орналасқан Заирдегі (қазіргі [[Конго Демократиялық Республикасы]]) [[Эбола өзені]]нің атауынан<ref name="ReferenceA"/> және вирустар туысын білдіретін таксономиялық ''-virus'' жұрнағынан құралған.<ref name="KuhnArch"/> Бұл туыс 1998 жылы ''«Ebola-like viruses»'' атауымен енгізілді.<ref> {{Cite book | last1=Netesov|first1=S. V. | last2=Feldmann | first2=H. | last3=Jahrling | first3=P. B. | last4=Klenk | first4=H. D. | last5=Sanchez | first5=A. | chapter=Family Filoviridae | year=2000 | editor-last=van Regenmortel | editor-first=M. H. V. | editor2-last=Fauquet | editor2-first=C. M. | editor3-last=Bishop | editor3-first=D. H. L. | editor4-last=Carstens | editor4-first=E. B. | editor5-last=Estes | editor5-first=M. K. | editor6-last=Lemon | editor6-first=S. M. | editor7-last=Maniloff | editor7-first=J. | editor8-last=Mayo | editor8-first=M. A. | editor9-last=McGeoch | editor9-first=D. J. | editor10-last=Pringle | editor10-first=C. R. | editor11-last=Wickner | editor11-first=R. B. | title=Virus Taxonomy – Seventh Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses | pages=539–548 | publisher=Academic Press | location=San Diego | isbn=978-0-12-370200-5}}</ref><ref>{{cite journal | last1=Pringle | first1=C. R. | s2cid=13229117 | year=1998 | title=Virus taxonomy – San Diego 1998 | journal=Archives of Virology | volume=143 | issue=7 | pages=1449–1459 | pmid=9742051 | doi=10.1007/s007050050389}}</ref> 2002 жылы атауы ''Ebolavirus'' болып өзгертілді,<ref name="Feldmann2005">{{cite book | last1=Feldmann | first1=H. | last2=Geisbert | first2=T. W. | last3=Jahrling|first3=P. B. | last4=Klenk | first4=H.-D. | last5=Netesov | first5=S. V. | last6=Peters | first6=C. J. | last7=Sanchez| first7=A. | last8=Swanepoel | first8=R. | last9=Volchkov | first9=V. E. | chapter=Family Filoviridae | year=2005 | editor-last=Fauquet | editor-first=C. M. | editor2-last=Mayo | editor2-first=M. A. | editor3-last=Maniloff | editor3-first=J. | editor4-last=Desselberger | editor4-first=U.| editor5-last=Ball | editor5-first=L. A. | title=Virus Taxonomy – Eighth Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses | pages=645–653 | publisher=Elsevier/Academic Press | location=San Diego| isbn=978-0-12-370200-5 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Mayo|first1=M. A.|s2cid=43887711|year = 2002|title = ICTV at the Paris ICV: results of the plenary session and the binomial ballot|journal = Archives of Virology|volume = 147|issue = 11|pages = 2254–2260|doi=10.1007/s007050200052|doi-access= free}}</ref> ал 2010 жылы туыс құрамы қайта қаралды.<ref name=KuhnArch/> 2022 жылы туыстың атауы '''''Orthoebolavirus''''' болып өзгертілді.<ref>{{Cite web |title=Taxon Details {{!}} Genus: Orthoebolavirus|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202501564&taxon_name=Orthoebolavirus |access-date=2026-05-25 |website=ictv.global}}</ref> Эболавирустар марбургвирустармен жақын туыстық байланыста. == Құрылымы == ''Ebolavirus'' — ''Mononegavirales'' жасағына жататын жіп тәрізді, қабықшалы вирус. Бұл жасаққа құтыру вирусы мен қызылша вирусы да кіреді.<ref>{{Cite journal |last1=Wan |first1=William |last2=Kolesnikova |first2=Larissa |last3=Clarke |first3=Mairi |last4=Koehler |first4=Alexander |last5=Noda |first5=Takeshi |last6=Becker |first6=Stephan |last7=Briggs |first7=John A. G. |date=2017-11-16 |title=Structure and assembly of the Ebola virus nucleocapsid |journal=Nature |volume=551 |issue=7680 |pages=394–397 |doi=10.1038/nature24490 |issn=1476-4687 |pmc=5714281 |pmid=29144446|bibcode=2017Natur.551..394W }}</ref> ''Mononegavirales'' жасағы сегменттелмеген, бір тізбекті теріс мағыналы РНҚ-геномымен (−ssRNA) және оны қоршап тұратын спиральді нуклеокапсидімен сипатталады.<ref>{{Cite journal |last1=Dong |first1=Shishang |last2=Yang |first2=Peng |last3=Li |first3=Guobang |last4=Liu |first4=Baocheng |last5=Wang |first5=Wenming |last6=Liu |first6=Xiang |last7=Xia |first7=Boran |last8=Yang |first8=Cheng |last9=Lou |first9=Zhiyong |last10=Guo |first10=Yu |last11=Rao |first11=Zihe |date=May 2015 |title=Insight into the Ebola virus nucleocapsid assembly mechanism: crystal structure of Ebola virus nucleoprotein core domain at 1.8 Å resolution |journal=Protein & Cell |volume=6 |issue=5 |pages=351–362 |doi=10.1007/s13238-015-0163-3 |issn=1674-800X |pmc=4417675 |pmid=25910597}}</ref> Филовирустар жеті түрлі ақуызды кодтайды: NP (нуклеопротеин), VP35 (полимеразалық кешеннің құрамдас бөлігі), VP40 (матрикстік ақуыз), GP (гликопротеиндік бүртікше), VP30 (транскрипция активаторы), VP24 (екінші матрикстік ақуыз) және L (РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза, RdRp).<ref name=":02">{{Cite journal |last1=Jain |first1=Sahil |last2=Martynova |first2=Ekaterina |last3=Rizvanov |first3=Albert |last4=Khaiboullina |first4=Svetlana |last5=Baranwal |first5=Manoj |date=2021-10-15 |title=Structural and Functional Aspects of Ebola Virus Proteins |journal=Pathogens |volume=10 |issue=10 |page=1330 |doi=10.3390/pathogens10101330 |issn=2076-0817 |pmc=8538763 |pmid=34684279|doi-access=free }}</ref> Осы ақуыздардың ішінде GP мен NP вирустың жасушаға енуі мен репликациясы үшін ерекше маңызды рөл атқарады.<ref name=":02" /> GP — эболавирустар арасындағы патогендік айырмашылықтарға жауап беретін ақуыз.<ref name=":02" /> GP екі гликопротеинді кодтайды, олардың бірі — sGP (еритін гликопротеин), ол Эбола вирусының патогенезінде маңызды рөл атқарады.<ref name=":12">{{Cite journal |last1=de La Vega |first1=Marc-Antoine |last2=Wong |first2=Gary |last3=Kobinger |first3=Gary P. |last4=Qiu |first4=Xiangguo |date=2015-02-01 |title=The Multiple Roles of sGP in Ebola Pathogenesis |journal=Viral Immunology |volume=28 |issue=1 |pages=3–9 |doi=10.1089/vim.2014.0068 |issn=0882-8245 |pmc=4287119 |pmid=25354393}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pallesen |first1=Jesper |last2=Murin |first2=Charles D. |last3=de Val |first3=Natalia |last4=Cottrell |first4=Christopher A. |last5=Hastie |first5=Kathryn M. |last6=Turner |first6=Hannah L. |last7=Fusco |first7=Marnie L. |last8=Flyak |first8=Andrew I. |last9=Zeitlin |first9=Larry |last10=Crowe |first10=James E. |last11=Andersen |first11=Kristian G. |last12=Saphire |first12=Erica Ollmann |last13=Ward |first13=Andrew B. |date=2016-08-08 |title=Structures of Ebola virus GP and sGP in complex with therapeutic antibodies |journal=Nature Microbiology |volume=1 |issue=9 |article-number=16128 |doi=10.1038/nmicrobiol.2016.128 |issn=2058-5276 |pmc=5003320 |pmid=27562261}}</ref> Зерттеулер sGP иесінің иммундық жауабын әлсірете алатынын және соның нәтижесінде EBOV патогендігін күшейтетінін көрсеткен.<ref name=":12" /> NP құрамында филовирустың геномы да, антигеномы да болады.<ref name=":02" /> NP-нің олигомерленуі NC-нің (спиральді нуклеокапсидтің) түзілуіне жауап береді, бұл −ssRNA геномын иесі жасушасының эндонуклеазалары арқылы ыдыраудан және иммундық жауаптан қорғауға мүмкіндік береді.<ref name=":02" /> Сондай-ақ NP вирустың цитоплазмадағы транскрипциясы мен репликациясын жеңілдету үшін иесі жасушасының ақуыздарын тартатыны көрсетілген.<ref name=":02" /> Эболавирустардың өлшемдері түрлеріне қарай өзгереді. Олардың цилиндр тәрізді өзектерінің диаметрі шамамен 50–80 нм, ал ұзындығы 10–14 мкм аралығында болады.<ref>{{cite journal |last1=Hussein |first1=Hassan Abdi |title=Brief review on ebola virus disease and one health approach |journal=Heliyon |date=August 2023 |volume=9 |issue=8 |article-number=e19036 |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e19036 |pmid=37600424 |pmc=10432691 |bibcode=2023Heliy...919036H |doi-access=free }}</ref> Эболавирустың бүртікшелері вирион бетінен шамамен 10 нм-ге шығып тұрады және бір-бірінен шамамен 10 нм қашықтықта орналасады.<ref>{{cite journal |last1=Noda |first1=T |last2=Sagara |first2=H |last3=Suzuki |first3=E |last4=Takada |first4=A |last5=Kida |first5=H |last6=Kawaoka |first6=Y |title=Ebola virus VP40 drives the formation of virus-like filamentous particles along with GP. |journal=Journal of Virology |date=May 2002 |volume=76 |issue=10 |pages=4855–65 |doi=10.1128/jvi.76.10.4855-4865.2002 |pmid=11967302|pmc=136157 }}</ref> == Иелері == Зерттеушілер жемісқоректі жарқанаттардың үш түрінен Эбола вирусымен жұқтыру белгілерін анықтаған. Бұл жарқанаттарда аурудың ешқандай симптомдары байқалмаған, сондықтан олар ''Ebolavirus'' туысының негізгі табиғи резервуарлары болуы мүмкін деп есептеледі. Сонымен қатар басқа резервуарлар мен тасымалдаушылардың да болуы ықтимал.<ref>{{Cite journal |last1=Caron |first1=Alexandre |last2=Bourgarel |first2=Mathieu |last3=Cappelle |first3=Julien |last4=Liégeois |first4=Florian |last5=De Nys |first5=Hélène M. |last6=Roger |first6=François |date=2018 |title=Ebola Virus Maintenance: If Not (Only) Bats, What Else? |journal=Viruses |language=en |volume=10 |issue=10 |page=549 |doi=10.3390/v10100549 |pmid=30304789 |pmc=6213544 |issn=1999-4915|doi-access=free }}</ref> Індеттер арасындағы кезеңде вирустың қай жерде сақталатынын және оның түрлер арасында қалай берілетінін түсіну адамдарды және басқа приматтарды бұл вирустан қорғауға көмектеседі.<ref>{{Cite journal |last1=de La Vega |first1=Marc-Antoine |last2=Wong |first2=Gary |last3=Kobinger |first3=Gary P. |last4=Qiu |first4=Xiangguo |date=2015-02-01 |title=The Multiple Roles of sGP in Ebola Pathogenesis |journal=Viral Immunology |volume=28 |issue=1 |pages=3–9 |doi=10.1089/vim.2014.0068 |issn=0882-8245 |pmc=4287119 |pmid=25354393}}</ref> Зерттеушілер жарқанаттардың үш түрінен — Франке иықтаңбалы жемісқоректі жарқанатынан (''[[Epomops franqueti]]''), балғабасты жарқанаттан (''[[Hypsignathus monstrosus]]'') және кіші алқалы жемісқоректі жарқанаттан (''[[Myonycteris torquata]]'') — Эбола вирусының генетикалық материалының, яғни РНҚ тізбектерінің бар екенін немесе осы ауруға қарсы иммундық жауап белгілерін анықтады. Алайда бұл жарқанаттардың өздерінде ауру симптомдары байқалмаған.<ref>{{Cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1130_051130_ebolabathost.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060103175526/http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1130_051130_ebolabathost.html|url-status=dead|archive-date=January 3, 2006|title=Fruit Bats Likely Hosts of Deadly Ebola Virus|website=news.nationalgeographic.com|access-date=2017-05-14}}</ref> [[Bombali ebolavirus]] (BOMV) [[Сьерра-Леоне]]де кіші еркінқұйрық жарқанаттан (''[[Chaerephon pumilus]]'') және анголалық еркінқұйрық жарқанаттан (''[[Mops condylurus]]'') бөлініп алынған.<ref name=":0" /> == Ену жолы == Вирус пайдаланатын ену жолы оның тіршілік цикліндегі негізгі кезеңдердің бірі болып табылады. Эболавирус үшін бірнеше ену жолдары ұсынылған, соның ішінде фагоцитоз, сондай-ақ клатрин арқылы және кавеолин арқылы жүретін эндоцитоз механизмдері бар. Алайда Nanbo және әріптестері (2010) мен Saeed және әріптестері (2010) жүргізген тәуелсіз зерттеулер бұл жолдардың ешқайсысы іс жүзінде пайдаланылмайтынын дәлелдеді.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos">{{cite journal |last1=Nanbo |first1=Asuka |last2=Masaki |first2=Imai |last3=Shinji |first3=Watanabe |last4=Noda |first4=Takeshi |last5=Takahash |first5=Kei |last6=Neuman |first6=Gabriele |last7=Halfmann |first7=Peter |last8=Kawaoka |first8=Yoshihiro |title=Ebolavirus Is Internalized into Host Cells via Macropinocytosis in a Viral Glycoprotein-Dependent Manner |journal=PLOS Pathogens |date=23 September 2010|volume=6|issue=9 |article-number=e1001121 |doi=10.1371/journal.ppat.1001121|pmid=20886108 |pmc=2944813 |doi-access=free }}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last1=Saeed|first1=Mohammad F.|last2=Kolokoltsov|first2=Andrey A.|last3=Albrecht|first3=Thomas|last4=Davey|first4=Robert A.|date=2010-09-16|title=Cellular entry of ebola virus involves uptake by a macropinocytosis-like mechanism and subsequent trafficking through early and late endosomes|journal=PLOS Pathogens|volume=6|issue=9|article-number=e1001110|doi=10.1371/journal.ppat.1001110|issn=1553-7374|pmc=2940741|pmid=20862315 |doi-access=free }}</ref> Олар ''Ebolavirus-тың'' иесі жасушаларына ену үшін [[Жұту|макропиноцитозды]] пайдаланатынын анықтады.<ref>{{Cite journal |last1=Yu |first1=Dong-Shan |last2=Weng |first2=Tian-Hao |last3=Wu |first3=Xiao-Xin |last4=Wang |first4=Frederick X.C. |last5=Lu |first5=Xiang-Yun |last6=Wu |first6=Hai-Bo |last7=Wu |first7=Nan-Ping |last8=Li |first8=Lan-Juan |last9=Yao |first9=Hang-Ping |date=2017-06-15 |title=The lifecycle of the Ebola virus in host cells |journal=Oncotarget |volume=8 |issue=33 |pages=55750–55759 |doi=10.18632/oncotarget.18498 |issn=1949-2553 |pmc=5589696 |pmid=28903457}}</ref> Макропиноцитоздың индукциялануы макропиноцитозға тән эндосомалардың — макропиносомалардың түзілуіне әкеледі. Бұл құрылымдар Эбола вириондарын орналастыруға жеткілікті үлкен болады. Бұл жаңалық ''Ebolavirus-тың'' жаңадан түзілген макропиносомалармен байланысатын шеткері мембраналық ақуыздардың ірі тұқымдасына жататын сұрыптаушы нексин 5-пен (SNX5) бірге локализацияланатыны арқылы дәлелденді.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos"/> Сонымен қатар макропиноцитоз жолын бұғаттау ''Ebolavirus-тың'' жасушаларға енуін тоқтататыны көрсетілді. Зерттеуде макропиноцитозға тән төрт түрлі тежегіш сыналды: цитохалазин D — деполимеризациялаушы агент, вортманнин және LY-294002 — екеуі де PI3K тежегіштері, сондай-ақ EIPA (5-(N-ethyl-N-isopropyl) amiloride) — пиноцитозға тән Na⁺/H⁺ алмастырғышының тежегіші.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos" /><ref name=":1" /> Одан кейін жасуша ішіне енген EBOV бөлшектері кеш эндосомаларға тасымалданады және сол жерде олардың Rab7 ГТФазасымен ({{lang-en|GTPase Rab7}}) бірге локализацияланатыны байқалады; Rab7 кеш эндосомалардың маркері болып табылады.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos"/> Сонымен қатар Rab5 және Rab7 ГТФазаларының мутациялары вирустың жасушаға енуін тежейтіні анықталған.<ref name=":1" /> Кеш эндосомаларға жеткеннен кейін Эбола вирусы жасушаішілік Ниманн–Пик C1 рецепторымен (Niemann–Pick C1, NPC1) байланысады,<ref>{{Cite journal|last1=Carette|first1=Jan E.|last2=Raaben|first2=Matthijs|last3=Wong|first3=Anthony C.|last4=Herbert|first4=Andrew S.|last5=Obernosterer|first5=Gregor|last6=Mulherkar|first6=Nirupama|last7=Kuehne|first7=Ana I.|last8=Kranzusch|first8=Philip J.|last9=Griffin|first9=April M.|last10=Ruthel|first10=Gordon|last11=Dal Cin|first11=Paola|date=2011-08-24|title=Ebola virus entry requires the cholesterol transporter Niemann-Pick C1|journal=Nature|volume=477|issue=7364|pages=340–343|doi=10.1038/nature10348|issn=1476-4687|pmc=3175325|pmid=21866103|bibcode=2011Natur.477..340C}}</ref> содан соң вирустық мембрана эндосомалық мембранамен қосылады. Нәтижесінде вирус өз геномын цитоплазмаға босатып шығара алады.<ref>{{Cite journal|last1=Das|first1=Dibyendu Kumar|last2=Bulow|first2=Uriel|last3=Diehl|first3=William E.|last4=Durham|first4=Natasha D.|last5=Senjobe|first5=Fernando|last6=Chandran|first6=Kartik|last7=Luban|first7=Jeremy|last8=Munro|first8=James B.|date=2020-02-10|title=Conformational changes in the Ebola virus membrane fusion machine induced by pH, Ca2+, and receptor binding|journal=PLOS Biology|language=en|volume=18|issue=2|article-number=e3000626|doi=10.1371/journal.pbio.3000626|issn=1545-7885|pmc=7034923|pmid=32040508 |doi-access=free }}</ref> == Емі == Эболаға қарсы қолжетімді емдеу әдістерінің аз болуының негізгі себептерінің бірі — бұл вирустың аса қауіптілігі және өлім-жітім деңгейінің 90%-ға дейін жетуі.<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Yamaoka |first1=Satoko |last2=Ebihara |first2=Hideki |title=Pathogenicity and Virulence of Ebolaviruses with Species- and Variant-specificity |journal=Virulence |year=2021 |volume=12 |issue=1 |pages=885–901 |doi=10.1080/21505594.2021.1898169 |issn=2150-5594 |pmc=7993122 |pmid=33734027}}</ref> Онымен жұмыс істеу тек өте қатаң талаптары бар 4-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік зертханаларында (BSL-4) ғана мүмкін. Эболаны кеңірек зерттеу үшін 2-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік зертханаларында (BSL-2) нақты жұқпалы вирустың орнына оны алмастыратын жүйелер қолданылады. Ғалымдар иесі жасушасына ену үшін пайдаланылатын беткі гликопротеині бірдей болатын псевдотиптерді пайдаланады. Сонымен қатар зерттеулерде алмастырушы жүйе ретінде жұқпалы емес Эбола тәрізді бөлшектер де қолданылады.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Salata |first1=Cristiano |last2=Calistri |first2=Arianna |last3=Alvisi |first3=Gualtiero |last4=Celestino |first4=Michele |last5=Parolin |first5=Cristina |last6=Palù |first6=Giorgio |date=March 2019 |title=Ebola Virus Entry: From Molecular Characterization to Drug Discovery |journal=Viruses |language=en |volume=11 |issue=3 |page=274 |doi=10.3390/v11030274 |pmid=30893774 |pmc=6466262 |issn=1999-4915|doi-access=free }}</ref> Эболаға қарсы вакцина іздеу жұмыстары вирус алғаш рет 1976 жылы анықталғаннан кейін бірден басталды.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Feldmann |first1=Heinz |last2=Jones |first2=Steven |last3=Klenk |first3=Hans-Dieter |last4=Schnittler |first4=Hans-Joachim |date=August 2003 |title=Ebola virus: from discovery to vaccine |journal=Nature Reviews Immunology |language=en |volume=3 |issue=8 |pages=677–685 |doi=10.1038/nri1154 |pmid=12974482 |s2cid=27486878 |issn=1474-1741|doi-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) мақұлдаған тек екі дәрілік препарат бар. 2020 жылғы қазанда Immazeb ресми түрде мақұлданды, ал 2020 жылғы желтоқсанда Ebanga да ресми мақұлдау алды. Бұл екі емдеу әдісінің айырмашылығы — Immazeb үш [[Моноклональды антиденелер|моноклоналды антиденені]] қолданса, Ebanga бір ғана моноклоналды антиденеге негізделген. Екі препарат та вирустың жаңа иесі жасушасына енуі мен көбеюіне жол бермеу үшін оның гликопротеиніне шабуыл жасауға бағытталған. Осы екі препараттан бөлек, құсу, қызба, диарея және ауырсыну сияқты Эбола туындататын белгілерді бақылауға бағытталған жалпы демеуші емдеу шаралары да қолданылады.<ref name=":6">{{Cite web |date=2021-02-26 |title=Treatment {{!}} Ebola (Ebola Virus Disease) {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/treatment/index.html |access-date=2022-10-18 |website=www.cdc.gov |language=en-us}}</ref> == Таксономиялық ескертпелер == Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитеттің (ICTV) таксон атауларын беру ережелеріне сәйкес, ''Ebolavirus'' туысының атауы әрдайым бас әріппен жазылады, курсивпен беріледі, ешқашан қысқартылмайды және оның алдында «туыс» сөзі көрсетілуі тиіс. Ал оның өкілдерінің атаулары (эболавирустар) кіші әріптермен жазылады, курсивпен берілмейді және [[артикль]]дерсіз қолданылады.<ref name=KuhnArch/> == Туысқа енгізу критерийлері == ''[[Filoviridae]]'' тұқымдасына жататын вирус келесі белгілерге ие болған жағдайда ''Ebolavirus'' туысының мүшесі болып саналады:<ref name=KuhnArch/> * оның геномында бірнеше геннің қабаттасуы болады; * оның төртінші гені (GP) котранскрипциялық редакциялау арқылы ssGP мен GP1,2 ақуыздарын, ал протеолиздік ыдырау арқылы sGP мен Δ-пептидті түзе отырып, төрт ақуызды (sGP, ssGP, Δ-пептид және GP1,2) кодтайды; * оның вириондарының ең жоғары жұқпалылығы ұзындығы шамамен 805 нм болатын бөлшектермен байланысты; * оның геномы нуклеотидтік деңгейде [[Марбург вирусы]]ның геномынан кемінде 50%-ға ерекшеленеді және [[Zaire ebolavirus]] геномынан 50%-дан аз айырмашылыққа ие болады; * оның вириондары марбургвирустардың вириондарымен антигендік айқаспалы реактивтілікті іс жүзінде көрсетпейді. == Жіктелуі == [[Сурет:Ebola virus virion.jpg|thumb|Эбола вирусы вирионының электрондық микрофотосуреті (жалған түспен боялған)]] [[Сурет:Ebola Virus Particles (44771923695).jpg|thumb|Жұқтырылған VERO E6 жасушаларының (қызғылт сары түспен көрсетілген) бетіне бекінген және олардан бүршіктеніп шыққан Эбола вирусы бөлшектерінің (жасыл түспен көрсетілген) түстендірілген сканерлеуші электрондық микрофотосуреті]] [[Сурет:178-EbolaVirusProteins EbolaProteins.png|thumb|300px|Эбола вирусы бөлшегінің көлденең қимасының сызбасы. Негізгі ақуыздардың құрылымдары бүйір жағында көрсетіліп, белгіленген. Бозғылт түсті шеңберлер тәжірибелік құрылымда бақылауға келмейтіндей тым икемді домендерді білдіреді. Суретті PDB файлдары 3csy, 4ldd, 4qb0, 3vne, 3fke және 2i8b негізінде Дэвид Гудселл салған]] ''Ebolavirus'' және ''Marburgvirus'' туыстары бастапқыда қазіргі кезде қолданылмайтын ''Filovirus'' туысының түрлері ретінде жіктелген. 1998 жылғы наурызда Омыртқалылар вирустары жөніндегі кіші комитет Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитетке (ICTV) ''Filovirus'' туысын екі жеке туысты — ''Ebola-like viruses'' және ''Marburg-like viruses'' — қамтитын ''Filoviridae'' тұқымдасы ретінде қайта жіктеу туралы ұсыныс енгізді. Бұл ұсыныс 2001 жылғы сәуірде Вашингтон қаласында және 2002 жылғы шілдеде Парижде ресми түрде қабылданды. 2000 жылы Вашингтон қаласында тағы бір ұсыныс жасалып, атаулардағы «-like viruses» бөлігі «-virus» болып өзгертілді. Соның нәтижесінде қазіргі қолданыстағы ''Ebolavirus'' және ''Marburgvirus'' туыстары пайда болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/01.025.0.02.htm |title=ICTVdB Virus Description – 01.025.0.02. Ebolavirus |access-date=2009-06-02 |last=Büchen-Osmond |first=Cornelia |date=2006-04-25 |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214160912/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/01.025.0.02.htm |archive-date=February 14, 2009 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ictvonline.org/virusTaxonomy.asp?msl_id=28|title=Virus Taxonomy: 2013 Release|access-date=2014-10-31|date=2013|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses}}</ref> ''Ebolavirus'' туысының сипатталған бес түрі мыналар: === [[Zaire ebolavirus]] (ZEBOV) === Көбіне жай ғана Заир вирусы деп аталатын ZEBOV кейбір індеттер кезінде 90%-ға дейін жететін ең жоғары өлім-жітім көрсеткішіне ие; 27 жылдық кезеңдегі орташа өлім-жітім деңгейі шамамен 83%-ды құраған. ''Zaire ebolavirus'' туындатқан індеттер саны туыстың кез келген басқа түріне қарағанда көп болған. Алғашқы індет 1976 жылғы 26 тамызда Ямбукуда тіркелді.<ref>{{Cite journal |author1=Isaacson, M |author2=Sureau, P |author3=Courteille, G |author4=Pattyn, SR |title=Clinical Aspects of Ebola Virus Disease at the Ngaliema Hospital, Kinshasa, Zaire, 1976 |url=http://www.enivd.de/EBOLA/ebola-12.htm |access-date=2016-01-02 |journal=Ebola Virus Haemorrhagic Fever: Proceedings of an International Colloquium on Ebola Virus Infection and Other Haemorrhagic Fevers Held in Antwerp, Belgium, 6–8 December 1977 |archive-date=2016-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160316132740/http://www.enivd.de/EBOLA/ebola-12.htm |url-status=dead }}</ref> 44 жастағы мектеп мұғалімі Мабало Локела алғашқы ресми тіркелген науқас болды. Ауру белгілері [[безгек]]ке ұқсас болғандықтан, кейінгі науқастарға хинин тағайындалған. Вирустың таралуы зарарсыздандырылмаған инелерді қайта пайдаланумен және науқастармен тығыз жеке байланыспен байланыстырылды. Бұл вирус 2014 жылғы Батыс Африкадағы Эбола вирусы індетіне себеп болды. Аталған індет бүгінгі күнге дейін тіркелген филовирустық індеттердің ішіндегі ең өлімге алып келгені болып саналады.<ref>{{Cite web|title=Ebola virus disease|url=https://www.who.int/westernpacific/health-topics/ebola|access-date=2021-12-08|website=www.who.int|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-01-28|title=2014–2016 Ebola Outbreak Distribution in West Africa Error processing SSI file|url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/history/2014-2016-outbreak/distribution-map.html|access-date=2021-12-08|website=www.cdc.gov|language=en-us}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacob|first1=Shevin T.|last2=Crozier|first2=Ian|last3=Fischer|first3=William A.|last4=Hewlett|first4=Angela|last5=Kraft|first5=Colleen S.|last6=Vega|first6=Marc-Antoine de La|last7=Soka|first7=Moses J.|last8=Wahl|first8=Victoria|last9=Griffiths|first9=Anthony|last10=Bollinger|first10=Laura|last11=Kuhn|first11=Jens H.|date=2020-02-20|title=Ebola virus disease|journal=Nature Reviews Disease Primers|language=en|volume=6|issue=1|page=13|doi=10.1038/s41572-020-0147-3|pmid=32080199|pmc=7223853|issn=2056-676X}}</ref> === [[Sudan ebolavirus]] (SUDV) === [[Sudan ebolavirus]], ZEBOV сияқты, 1976 жылы анықталды. Бастапқыда ол ZEBOV-пен бірдей вирус деп есептелген.<ref name=Lancet2011>{{Cite journal | doi = 10.1016/S0140-6736(10)60667-8 | pmid = 21084112 | last1 = Feldmann | first1 = H. | last2 = Geisbert | first2 = T. W. | title = Ebola haemorrhagic fever | journal = The Lancet | volume = 377 | issue = 9768 | pages = 849–862 | year = 2011 | pmc=3406178}}</ref> SUDV алғаш рет 1976 жылғы маусымда [[Судан]]ның [[Нзара]] қаласындағы (қазіргі Оңтүстік Судан аумағында орналасқан) мақта фабрикасының жұмысшылары арасында таралған деп саналады. Алғашқы науқас ықтимал табиғи резервуармен байланыста болған жұмысшы ретінде тіркелген. Ғалымдар індетке жауап ретінде жергілікті жануарлар мен жәндіктерді зерттегенімен, олардың ешқайсысынан вирус анықталмаған. Сондықтан вирустың нақты тасымалдаушысы әлі күнге дейін белгісіз күйінде қалып отыр. Науқастарды оқшаулау шараларының жеткіліксіздігі (немесе «төсек жанындағы оқшаулау» деп аталатын тәсілдің болмауы) аурудың таралуын жеңілдеткен.<ref name=":2">{{Cite journal|date=1978|title=Ebola haemorrhagic fever in Sudan, 1976|journal=Bulletin of the World Health Organization|volume=56|issue=2|pages=247–270|issn=0042-9686|pmc=2395561|pmid=307455|author1=Report of a WHO/International Study Team }}</ref> SUDV тудырған індеттер кезіндегі орташа өлім-жітім көрсеткіші 1976 жылы 53%, 1979 жылы 65%, ал 2000 жылы 53% болған.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web|date=2021-10-04|title=History of Ebola Virus Disease (EVD) Outbreaks Error processing SSI file|url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/history/chronology.html|access-date=2021-12-08|website=www.cdc.gov|language=en-us}}</ref> === [[Reston ebolavirus]] (RESTV) === Бұл вирус 1989 жылы Hazleton Laboratories зертханаларындағы (қазіргі Fortrea) крабеқоректі макакалар арасында таралған маймылдардың [[геморрагиялық қызба]]сы вирусының (SHFV) індеті кезінде анықталды. Вирус алғаш рет [[Вирджиния]] штатындағы [[Рестон]] қаласында тіркелгеннен кейін Пенсильванияда, Техаста және [[Италия]]ның [[Сиена]] қаласында кездесетін адамға жатпайтын приматтардан да табылды. Барлық жағдайда зақымданған жануарлар вирус шошқаларды да жұқтырған Филиппиндегі мекемелерден әкелінген болатын.<ref name="KnownCasesCDC">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/ncidod/dvrd/spb/mnpages/dispages/ebola/ebolatable.htm|title=Known Cases and Outbreaks of Ebola Hemorrhagic Fever|access-date=2008-08-02|author=Special Pathogens Branch CDC|date=2008-01-14|publisher=Center for Disease Control and Prevention|archive-url=https://web.archive.org/web/20080829175928/http://cdc.gov/ncidod/dvrd/spb/mnpages/dispages/ebola/ebolatable.htm|archive-date=2008-08-29}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/24/health/24ebola.html|title=Pig-to-Human Ebola Case Suspected in Philippines|access-date=2009-01-26|date=2009-01-24|newspaper=New York Times | first=Donald G. | last=McNeil Jr}}</ref> 4-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік агенті ретінде жіктелгеніне және маймылдарда айқын патогендік қасиет көрсететініне қарамастан, RESTV вирусы оған ұшыраған зертхана қызметкерлерінде ауру туғызбаған.<ref>{{cite book |vauthors=McCormick JB, Fisher-Hoch S, Horvitz LA |year=1999 |title=Level 4: Virus Hunters of the CDC |publisher=Barnes & Nobles Books |page=300 |isbn=978-0-7607-1211-5}}</ref> === [[Taï Forest ebolavirus]] (TAFV) === Бұрын «Кот-д’Ивуар эболавирусы» (Côte d'Ivoire ebolavirus) деп аталған бұл вирус алғаш рет 1994 жылы Африкадағы Кот-д’Ивуардың Таи орманындағы шимпанзелер арасында анықталды. Өлекселерді ашып зерттеу барысында жүрек ішіндегі қанның қоңыр түсті болғаны байқалды; ішкі ағзаларда айқын зақымдану белгілері анықталмады; ал бір өлекседе өкпенің қанға толғаны байқалды. Шимпанзелерден алынған тіндерді зерттеу нәтижелері 1976 жылғы Заир мен Судандағы Эбола індеттері кезінде адамдардан алынған үлгілердің нәтижелеріне ұқсас болды. Өлі шимпанзелердің саны артқан сайын олардың көпшілігінен молекулалық әдістер арқылы Эбола вирусы анықталды. Вирустың көзі ретінде шимпанзелер аулаған батыс қызыл колобус (''[[Procolobus badius]]'') маймылдарының жұқтырылған еті қарастырылды. Жұқтырылған шимпанзелерге патологиялық-анатомиялық зерттеу жүргізген ғалымдардың бірі Эбола вирусын жұқтырды. Өлексені ашқаннан кейін шамамен бір апта өткен соң онда денге қызбасына ұқсас белгілер пайда болды және емделу үшін Швейцарияға жеткізілді. Ол екі аптадан кейін ауруханадан шығарылып, жұқтырғаннан кейін алты апта өткен соң толық сауығып кетті.<ref>{{Cite book|last=Waterman|first=Tara|title=Ebola Cote D'Ivoire Outbreaks|url=http://virus.stanford.edu/filo/eboci.html|access-date=2009-05-30|year=1999|publisher=Stanford University|archive-url=https://web.archive.org/web/20080216054703/http://virus.stanford.edu/filo/eboci.html|archive-date=2008-02-16}}</ref> === [[Bundibugyo ebolavirus]] (BDBV) === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Биологиялық қарулар]] [[Санат:Тропиктік аурулар]] [[Санат:Жануарлардың вирустық аурулары]] [[Санат:Зооноздық вирустық аурулар]] qgplgp3t1onxb9lsvq1gchrw8kam7aq 3614244 3614243 2026-06-07T07:49:46Z 1nter pares 146705 /* Bundibugyo ebolavirus (BDBV) */ 3614244 wikitext text/x-wiki {{Вирус | атауы = Ebolavirus | суреті = Ijms-20-04657-g004.webp | сурет сипаттамасы = Эболавирустың құрылымы мен геномы | әлем = Riboviria | патшалық = Orthornavirae | тип = Negarnaviricota | кіші тип = | класс = Monjiviricetes | жасақ = Mononegavirales | тұқымдас = Filoviridae | кіші тұқымдас = | туыс = Ebolavirus | туыс_беті = | түр = | түр_беті = | вирус = | штамм = | серотип = | типтері мен кластары = * ''[[Bombali ebolavirus]] (BOMV)'' * ''[[Bundibugyo ebolavirus]] (BDBV)'' * ''[[Reston ebolavirus]] (RESTV)'' * ''[[Sudan ebolavirus]] (SUDV)'' * ''[[Taï Forest ebolavirus]] (TAFV)'' * ''[[Zaire ebolavirus]] (EBOV)'' | синонимдері = | Балтимур тобы = | ictv = | ncbi = | wikispecies = | commons = | ареал картасы = | ареал картасының атауы = }} '''Ebolavirus''' — ''[[Filoviridae]]'' (жіп тәрізді вирустар) тұқымдасына және ''[[Mononegavirales]]'' жасағына жататын вирусологиялық таксон.<ref name="KuhnArch">{{Cite journal | last1=Kuhn | first1=J. H. | last2=Becker | first2=S. | last3=Ebihara | first3=H. | last4=Geisbert | first4=T. W. | last5=Johnson | first5=K. M. | last6=Kawaoka | first6=Y. | last7=Lipkin | first7=W. I. | last8=Negredo | first8=A. I. | last9=Netesov | first9=S. V. | last10=Nichol | first10=S. T. | last11=Palacios | first11=G. | last12=Peters | first12=C. J. | last13=Tenorio | first13=A. | last14=Volchkov | first14=V. E. | last15=Jahrling | first15=P. B. | title=Proposal for a revised taxonomy of the family Filoviridae: Classification, names of taxa and viruses, and virus abbreviations | doi=10.1007/s00705-010-0814-x | journal=Archives of Virology | volume=155 | issue=12 | pages=2083–2103 | pmc=3074192 | year=2010 | pmid=21046175}}</ref> Бұл туыс өкілдері '''эболавирустар''' деп аталады<ref name="KuhnArch" /> және өз геномын бір тізбекті [[Negarnaviricota|теріс мағыналы РНҚ]] түрінде кодтайды.<ref>{{cite journal |last1=Kuhn |first1=JH |last2=Amarasinghe |first2=GK |last3=Basler |first3=CF |last4=Bavari |first4=S |last5=Bukreyev |first5=A |last6=Chandran |first6=K |last7=Crozier |first7=I |last8=Dolnik |first8=O |last9=Dye |first9=JM |last10=Formenty |first10=PBH |last11=Griffiths |first11=A |last12=Hewson |first12=R |last13=Kobinger |author13-link=Gary Kobinger|first13=GP |last14=Leroy |first14=EM |last15=Mühlberger |first15=E |last16=Netesov |first16=SV |last17=Palacios |first17=G |last18=Pályi |first18=B |last19=Pawęska |first19=JT |last20=Smither |first20=SJ |last21=Takada |first21=A |last22=Towner |first22=JS |last23=Wahl |first23=V |last24=ICTV Report |first24=Consortium |title=ICTV Virus Taxonomy Profile: Filoviridae. |journal=The Journal of General Virology |date=June 2019 |volume=100 |issue=6 |pages=911–912 |doi=10.1099/jgv.0.001252 |pmid=31021739|pmc=7011696 |doi-access=free }}</ref> Белгілі алты вирус түрі әрқайсысы алғаш анықталған аймақтың атауымен аталған: ''[[Bundibugyo ebolavirus]]'', ''[[Reston ebolavirus]]'', ''[[Sudan ebolavirus]]'', ''[[Taï Forest ebolavirus]]'' (бұрын ''Côte d'Ivoire ebolavirus''), ''[[Zaire ebolavirus]]'' және ''[[Bombali ebolavirus]]''. Соңғысы ең кейін сипатталған түр болып табылады және [[Сьерра-Леоне]]де анголалық еркінқұйрық жарқанаттардан бөлініп алынған.<ref name=":0">{{cite news | url=https://www.statnews.com/2018/07/27/ebola-virus-discovery/ | title=New Ebola species is reported for first time in a decade | date=27 July 2018 | work=STAT | access-date=28 July 2018 | language=en-US}}</ref> ''Ebolavirus'' туысындағы әрбір түр бір ғана вирусты қамтиды және олардың төртеуі адамдарда Эбола вирусы ауруын (EVD) тудырады. Бұл ауру өлім-жітім деңгейі өте жоғары [[геморрагиялық қызба]]ның бір түрі болып табылады. ''Reston virus'' басқа приматтарда [[Эбола ауруы|Эбола вирусы ауруын]] туғызған.<ref name=Spickler>{{cite web | last1=Spickler | first1=Anna | title=Ebolavirus and Marburgvirus Infections | url=http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/viral_hemorrhagic_fever_filovirus.pdf}}</ref><ref>{{cite web | title=About Ebola Virus Disease | url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/about.html | publisher=[[Centers for Disease Control]] | access-date=18 October 2014}}</ref> ''Zaire ebolavirus'' эболавирустар арасындағы ең жоғары өлім-жітім көрсеткішіне ие және туыстың белгілі алты түрі арасында тіркелген індеттердің ең көп санына жауапты, соның ішінде 1976 жылғы Заир індеті мен ең көп адам өліміне әкелген 2014 жылғы індет те бар.<ref>{{Cite journal|last1=Kamorudeen|first1=Ramat Toyin|last2=Adedokun|first2=Kamoru Ademola|last3=Olarinmoye|first3=Ayodeji Oluwadare|date=May 2020|title=Ebola outbreak in West Africa, 2014–2016: Epidemic timeline, differential diagnoses, determining factors, and lessons for future response|journal=Journal of Infection and Public Health|volume=13|issue=7|language=en|pages=956–962|doi=10.1016/j.jiph.2020.03.014|pmid=32475805|doi-access=free}}</ref> [[Сурет:Filovirus phylogenetic tree.svg|thumb|Эболавирустар мен марбургвирустарды салыстыратын [[Эволюциялық ағаш|филогенетикалық ағаш]]. Сандар тармақтардың сенімділік деңгейінің пайыздық көрсеткішін білдіреді.]] Эболавирустар алғаш рет 1976 жылғы маусымда Оңтүстік [[Судан]]да және 1976 жылғы тамызда [[Заир]]де тіркелген Эбола вирусы ауруының індеттерінен кейін сипатталды.<ref>{{Cite web | url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf | title=Ebola haemorrhagic fever in Sudan, 1976 | access-date=2014-10-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141013194802/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1978/Vol56-No2/bulletin_1978_56(2)_247-270.pdf | archive-date=2014-10-13 }}</ref><ref name="ReferenceA">Kalra S., Kelkar D., Galwankar S. C., Papadimos T. J., Stawicki S. P., Arquilla B., Hoey B. A., Sharpe R. P., Sabol D., Jahre J. A. The emergence of Ebola as a global health security threat: From 'lessons learned' to coordinated multilateral containment efforts. J Global Infect Dis [serial online] 2014 [cited 2015 Mar 1]; 6:164–177.</ref> ''Ebolavirus'' атауы 1976 жылғы індет ошағына жақын орналасқан Заирдегі (қазіргі [[Конго Демократиялық Республикасы]]) [[Эбола өзені]]нің атауынан<ref name="ReferenceA"/> және вирустар туысын білдіретін таксономиялық ''-virus'' жұрнағынан құралған.<ref name="KuhnArch"/> Бұл туыс 1998 жылы ''«Ebola-like viruses»'' атауымен енгізілді.<ref> {{Cite book | last1=Netesov|first1=S. V. | last2=Feldmann | first2=H. | last3=Jahrling | first3=P. B. | last4=Klenk | first4=H. D. | last5=Sanchez | first5=A. | chapter=Family Filoviridae | year=2000 | editor-last=van Regenmortel | editor-first=M. H. V. | editor2-last=Fauquet | editor2-first=C. M. | editor3-last=Bishop | editor3-first=D. H. L. | editor4-last=Carstens | editor4-first=E. B. | editor5-last=Estes | editor5-first=M. K. | editor6-last=Lemon | editor6-first=S. M. | editor7-last=Maniloff | editor7-first=J. | editor8-last=Mayo | editor8-first=M. A. | editor9-last=McGeoch | editor9-first=D. J. | editor10-last=Pringle | editor10-first=C. R. | editor11-last=Wickner | editor11-first=R. B. | title=Virus Taxonomy – Seventh Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses | pages=539–548 | publisher=Academic Press | location=San Diego | isbn=978-0-12-370200-5}}</ref><ref>{{cite journal | last1=Pringle | first1=C. R. | s2cid=13229117 | year=1998 | title=Virus taxonomy – San Diego 1998 | journal=Archives of Virology | volume=143 | issue=7 | pages=1449–1459 | pmid=9742051 | doi=10.1007/s007050050389}}</ref> 2002 жылы атауы ''Ebolavirus'' болып өзгертілді,<ref name="Feldmann2005">{{cite book | last1=Feldmann | first1=H. | last2=Geisbert | first2=T. W. | last3=Jahrling|first3=P. B. | last4=Klenk | first4=H.-D. | last5=Netesov | first5=S. V. | last6=Peters | first6=C. J. | last7=Sanchez| first7=A. | last8=Swanepoel | first8=R. | last9=Volchkov | first9=V. E. | chapter=Family Filoviridae | year=2005 | editor-last=Fauquet | editor-first=C. M. | editor2-last=Mayo | editor2-first=M. A. | editor3-last=Maniloff | editor3-first=J. | editor4-last=Desselberger | editor4-first=U.| editor5-last=Ball | editor5-first=L. A. | title=Virus Taxonomy – Eighth Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses | pages=645–653 | publisher=Elsevier/Academic Press | location=San Diego| isbn=978-0-12-370200-5 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Mayo|first1=M. A.|s2cid=43887711|year = 2002|title = ICTV at the Paris ICV: results of the plenary session and the binomial ballot|journal = Archives of Virology|volume = 147|issue = 11|pages = 2254–2260|doi=10.1007/s007050200052|doi-access= free}}</ref> ал 2010 жылы туыс құрамы қайта қаралды.<ref name=KuhnArch/> 2022 жылы туыстың атауы '''''Orthoebolavirus''''' болып өзгертілді.<ref>{{Cite web |title=Taxon Details {{!}} Genus: Orthoebolavirus|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202501564&taxon_name=Orthoebolavirus |access-date=2026-05-25 |website=ictv.global}}</ref> Эболавирустар марбургвирустармен жақын туыстық байланыста. == Құрылымы == ''Ebolavirus'' — ''Mononegavirales'' жасағына жататын жіп тәрізді, қабықшалы вирус. Бұл жасаққа құтыру вирусы мен қызылша вирусы да кіреді.<ref>{{Cite journal |last1=Wan |first1=William |last2=Kolesnikova |first2=Larissa |last3=Clarke |first3=Mairi |last4=Koehler |first4=Alexander |last5=Noda |first5=Takeshi |last6=Becker |first6=Stephan |last7=Briggs |first7=John A. G. |date=2017-11-16 |title=Structure and assembly of the Ebola virus nucleocapsid |journal=Nature |volume=551 |issue=7680 |pages=394–397 |doi=10.1038/nature24490 |issn=1476-4687 |pmc=5714281 |pmid=29144446|bibcode=2017Natur.551..394W }}</ref> ''Mononegavirales'' жасағы сегменттелмеген, бір тізбекті теріс мағыналы РНҚ-геномымен (−ssRNA) және оны қоршап тұратын спиральді нуклеокапсидімен сипатталады.<ref>{{Cite journal |last1=Dong |first1=Shishang |last2=Yang |first2=Peng |last3=Li |first3=Guobang |last4=Liu |first4=Baocheng |last5=Wang |first5=Wenming |last6=Liu |first6=Xiang |last7=Xia |first7=Boran |last8=Yang |first8=Cheng |last9=Lou |first9=Zhiyong |last10=Guo |first10=Yu |last11=Rao |first11=Zihe |date=May 2015 |title=Insight into the Ebola virus nucleocapsid assembly mechanism: crystal structure of Ebola virus nucleoprotein core domain at 1.8 Å resolution |journal=Protein & Cell |volume=6 |issue=5 |pages=351–362 |doi=10.1007/s13238-015-0163-3 |issn=1674-800X |pmc=4417675 |pmid=25910597}}</ref> Филовирустар жеті түрлі ақуызды кодтайды: NP (нуклеопротеин), VP35 (полимеразалық кешеннің құрамдас бөлігі), VP40 (матрикстік ақуыз), GP (гликопротеиндік бүртікше), VP30 (транскрипция активаторы), VP24 (екінші матрикстік ақуыз) және L (РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза, RdRp).<ref name=":02">{{Cite journal |last1=Jain |first1=Sahil |last2=Martynova |first2=Ekaterina |last3=Rizvanov |first3=Albert |last4=Khaiboullina |first4=Svetlana |last5=Baranwal |first5=Manoj |date=2021-10-15 |title=Structural and Functional Aspects of Ebola Virus Proteins |journal=Pathogens |volume=10 |issue=10 |page=1330 |doi=10.3390/pathogens10101330 |issn=2076-0817 |pmc=8538763 |pmid=34684279|doi-access=free }}</ref> Осы ақуыздардың ішінде GP мен NP вирустың жасушаға енуі мен репликациясы үшін ерекше маңызды рөл атқарады.<ref name=":02" /> GP — эболавирустар арасындағы патогендік айырмашылықтарға жауап беретін ақуыз.<ref name=":02" /> GP екі гликопротеинді кодтайды, олардың бірі — sGP (еритін гликопротеин), ол Эбола вирусының патогенезінде маңызды рөл атқарады.<ref name=":12">{{Cite journal |last1=de La Vega |first1=Marc-Antoine |last2=Wong |first2=Gary |last3=Kobinger |first3=Gary P. |last4=Qiu |first4=Xiangguo |date=2015-02-01 |title=The Multiple Roles of sGP in Ebola Pathogenesis |journal=Viral Immunology |volume=28 |issue=1 |pages=3–9 |doi=10.1089/vim.2014.0068 |issn=0882-8245 |pmc=4287119 |pmid=25354393}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pallesen |first1=Jesper |last2=Murin |first2=Charles D. |last3=de Val |first3=Natalia |last4=Cottrell |first4=Christopher A. |last5=Hastie |first5=Kathryn M. |last6=Turner |first6=Hannah L. |last7=Fusco |first7=Marnie L. |last8=Flyak |first8=Andrew I. |last9=Zeitlin |first9=Larry |last10=Crowe |first10=James E. |last11=Andersen |first11=Kristian G. |last12=Saphire |first12=Erica Ollmann |last13=Ward |first13=Andrew B. |date=2016-08-08 |title=Structures of Ebola virus GP and sGP in complex with therapeutic antibodies |journal=Nature Microbiology |volume=1 |issue=9 |article-number=16128 |doi=10.1038/nmicrobiol.2016.128 |issn=2058-5276 |pmc=5003320 |pmid=27562261}}</ref> Зерттеулер sGP иесінің иммундық жауабын әлсірете алатынын және соның нәтижесінде EBOV патогендігін күшейтетінін көрсеткен.<ref name=":12" /> NP құрамында филовирустың геномы да, антигеномы да болады.<ref name=":02" /> NP-нің олигомерленуі NC-нің (спиральді нуклеокапсидтің) түзілуіне жауап береді, бұл −ssRNA геномын иесі жасушасының эндонуклеазалары арқылы ыдыраудан және иммундық жауаптан қорғауға мүмкіндік береді.<ref name=":02" /> Сондай-ақ NP вирустың цитоплазмадағы транскрипциясы мен репликациясын жеңілдету үшін иесі жасушасының ақуыздарын тартатыны көрсетілген.<ref name=":02" /> Эболавирустардың өлшемдері түрлеріне қарай өзгереді. Олардың цилиндр тәрізді өзектерінің диаметрі шамамен 50–80 нм, ал ұзындығы 10–14 мкм аралығында болады.<ref>{{cite journal |last1=Hussein |first1=Hassan Abdi |title=Brief review on ebola virus disease and one health approach |journal=Heliyon |date=August 2023 |volume=9 |issue=8 |article-number=e19036 |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e19036 |pmid=37600424 |pmc=10432691 |bibcode=2023Heliy...919036H |doi-access=free }}</ref> Эболавирустың бүртікшелері вирион бетінен шамамен 10 нм-ге шығып тұрады және бір-бірінен шамамен 10 нм қашықтықта орналасады.<ref>{{cite journal |last1=Noda |first1=T |last2=Sagara |first2=H |last3=Suzuki |first3=E |last4=Takada |first4=A |last5=Kida |first5=H |last6=Kawaoka |first6=Y |title=Ebola virus VP40 drives the formation of virus-like filamentous particles along with GP. |journal=Journal of Virology |date=May 2002 |volume=76 |issue=10 |pages=4855–65 |doi=10.1128/jvi.76.10.4855-4865.2002 |pmid=11967302|pmc=136157 }}</ref> == Иелері == Зерттеушілер жемісқоректі жарқанаттардың үш түрінен Эбола вирусымен жұқтыру белгілерін анықтаған. Бұл жарқанаттарда аурудың ешқандай симптомдары байқалмаған, сондықтан олар ''Ebolavirus'' туысының негізгі табиғи резервуарлары болуы мүмкін деп есептеледі. Сонымен қатар басқа резервуарлар мен тасымалдаушылардың да болуы ықтимал.<ref>{{Cite journal |last1=Caron |first1=Alexandre |last2=Bourgarel |first2=Mathieu |last3=Cappelle |first3=Julien |last4=Liégeois |first4=Florian |last5=De Nys |first5=Hélène M. |last6=Roger |first6=François |date=2018 |title=Ebola Virus Maintenance: If Not (Only) Bats, What Else? |journal=Viruses |language=en |volume=10 |issue=10 |page=549 |doi=10.3390/v10100549 |pmid=30304789 |pmc=6213544 |issn=1999-4915|doi-access=free }}</ref> Індеттер арасындағы кезеңде вирустың қай жерде сақталатынын және оның түрлер арасында қалай берілетінін түсіну адамдарды және басқа приматтарды бұл вирустан қорғауға көмектеседі.<ref>{{Cite journal |last1=de La Vega |first1=Marc-Antoine |last2=Wong |first2=Gary |last3=Kobinger |first3=Gary P. |last4=Qiu |first4=Xiangguo |date=2015-02-01 |title=The Multiple Roles of sGP in Ebola Pathogenesis |journal=Viral Immunology |volume=28 |issue=1 |pages=3–9 |doi=10.1089/vim.2014.0068 |issn=0882-8245 |pmc=4287119 |pmid=25354393}}</ref> Зерттеушілер жарқанаттардың үш түрінен — Франке иықтаңбалы жемісқоректі жарқанатынан (''[[Epomops franqueti]]''), балғабасты жарқанаттан (''[[Hypsignathus monstrosus]]'') және кіші алқалы жемісқоректі жарқанаттан (''[[Myonycteris torquata]]'') — Эбола вирусының генетикалық материалының, яғни РНҚ тізбектерінің бар екенін немесе осы ауруға қарсы иммундық жауап белгілерін анықтады. Алайда бұл жарқанаттардың өздерінде ауру симптомдары байқалмаған.<ref>{{Cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1130_051130_ebolabathost.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060103175526/http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1130_051130_ebolabathost.html|url-status=dead|archive-date=January 3, 2006|title=Fruit Bats Likely Hosts of Deadly Ebola Virus|website=news.nationalgeographic.com|access-date=2017-05-14}}</ref> [[Bombali ebolavirus]] (BOMV) [[Сьерра-Леоне]]де кіші еркінқұйрық жарқанаттан (''[[Chaerephon pumilus]]'') және анголалық еркінқұйрық жарқанаттан (''[[Mops condylurus]]'') бөлініп алынған.<ref name=":0" /> == Ену жолы == Вирус пайдаланатын ену жолы оның тіршілік цикліндегі негізгі кезеңдердің бірі болып табылады. Эболавирус үшін бірнеше ену жолдары ұсынылған, соның ішінде фагоцитоз, сондай-ақ клатрин арқылы және кавеолин арқылы жүретін эндоцитоз механизмдері бар. Алайда Nanbo және әріптестері (2010) мен Saeed және әріптестері (2010) жүргізген тәуелсіз зерттеулер бұл жолдардың ешқайсысы іс жүзінде пайдаланылмайтынын дәлелдеді.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos">{{cite journal |last1=Nanbo |first1=Asuka |last2=Masaki |first2=Imai |last3=Shinji |first3=Watanabe |last4=Noda |first4=Takeshi |last5=Takahash |first5=Kei |last6=Neuman |first6=Gabriele |last7=Halfmann |first7=Peter |last8=Kawaoka |first8=Yoshihiro |title=Ebolavirus Is Internalized into Host Cells via Macropinocytosis in a Viral Glycoprotein-Dependent Manner |journal=PLOS Pathogens |date=23 September 2010|volume=6|issue=9 |article-number=e1001121 |doi=10.1371/journal.ppat.1001121|pmid=20886108 |pmc=2944813 |doi-access=free }}</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last1=Saeed|first1=Mohammad F.|last2=Kolokoltsov|first2=Andrey A.|last3=Albrecht|first3=Thomas|last4=Davey|first4=Robert A.|date=2010-09-16|title=Cellular entry of ebola virus involves uptake by a macropinocytosis-like mechanism and subsequent trafficking through early and late endosomes|journal=PLOS Pathogens|volume=6|issue=9|article-number=e1001110|doi=10.1371/journal.ppat.1001110|issn=1553-7374|pmc=2940741|pmid=20862315 |doi-access=free }}</ref> Олар ''Ebolavirus-тың'' иесі жасушаларына ену үшін [[Жұту|макропиноцитозды]] пайдаланатынын анықтады.<ref>{{Cite journal |last1=Yu |first1=Dong-Shan |last2=Weng |first2=Tian-Hao |last3=Wu |first3=Xiao-Xin |last4=Wang |first4=Frederick X.C. |last5=Lu |first5=Xiang-Yun |last6=Wu |first6=Hai-Bo |last7=Wu |first7=Nan-Ping |last8=Li |first8=Lan-Juan |last9=Yao |first9=Hang-Ping |date=2017-06-15 |title=The lifecycle of the Ebola virus in host cells |journal=Oncotarget |volume=8 |issue=33 |pages=55750–55759 |doi=10.18632/oncotarget.18498 |issn=1949-2553 |pmc=5589696 |pmid=28903457}}</ref> Макропиноцитоздың индукциялануы макропиноцитозға тән эндосомалардың — макропиносомалардың түзілуіне әкеледі. Бұл құрылымдар Эбола вириондарын орналастыруға жеткілікті үлкен болады. Бұл жаңалық ''Ebolavirus-тың'' жаңадан түзілген макропиносомалармен байланысатын шеткері мембраналық ақуыздардың ірі тұқымдасына жататын сұрыптаушы нексин 5-пен (SNX5) бірге локализацияланатыны арқылы дәлелденді.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos"/> Сонымен қатар макропиноцитоз жолын бұғаттау ''Ebolavirus-тың'' жасушаларға енуін тоқтататыны көрсетілді. Зерттеуде макропиноцитозға тән төрт түрлі тежегіш сыналды: цитохалазин D — деполимеризациялаушы агент, вортманнин және LY-294002 — екеуі де PI3K тежегіштері, сондай-ақ EIPA (5-(N-ethyl-N-isopropyl) amiloride) — пиноцитозға тән Na⁺/H⁺ алмастырғышының тежегіші.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos" /><ref name=":1" /> Одан кейін жасуша ішіне енген EBOV бөлшектері кеш эндосомаларға тасымалданады және сол жерде олардың Rab7 ГТФазасымен ({{lang-en|GTPase Rab7}}) бірге локализацияланатыны байқалады; Rab7 кеш эндосомалардың маркері болып табылады.<ref name="Ebolavirus Is Internalized into Hos"/> Сонымен қатар Rab5 және Rab7 ГТФазаларының мутациялары вирустың жасушаға енуін тежейтіні анықталған.<ref name=":1" /> Кеш эндосомаларға жеткеннен кейін Эбола вирусы жасушаішілік Ниманн–Пик C1 рецепторымен (Niemann–Pick C1, NPC1) байланысады,<ref>{{Cite journal|last1=Carette|first1=Jan E.|last2=Raaben|first2=Matthijs|last3=Wong|first3=Anthony C.|last4=Herbert|first4=Andrew S.|last5=Obernosterer|first5=Gregor|last6=Mulherkar|first6=Nirupama|last7=Kuehne|first7=Ana I.|last8=Kranzusch|first8=Philip J.|last9=Griffin|first9=April M.|last10=Ruthel|first10=Gordon|last11=Dal Cin|first11=Paola|date=2011-08-24|title=Ebola virus entry requires the cholesterol transporter Niemann-Pick C1|journal=Nature|volume=477|issue=7364|pages=340–343|doi=10.1038/nature10348|issn=1476-4687|pmc=3175325|pmid=21866103|bibcode=2011Natur.477..340C}}</ref> содан соң вирустық мембрана эндосомалық мембранамен қосылады. Нәтижесінде вирус өз геномын цитоплазмаға босатып шығара алады.<ref>{{Cite journal|last1=Das|first1=Dibyendu Kumar|last2=Bulow|first2=Uriel|last3=Diehl|first3=William E.|last4=Durham|first4=Natasha D.|last5=Senjobe|first5=Fernando|last6=Chandran|first6=Kartik|last7=Luban|first7=Jeremy|last8=Munro|first8=James B.|date=2020-02-10|title=Conformational changes in the Ebola virus membrane fusion machine induced by pH, Ca2+, and receptor binding|journal=PLOS Biology|language=en|volume=18|issue=2|article-number=e3000626|doi=10.1371/journal.pbio.3000626|issn=1545-7885|pmc=7034923|pmid=32040508 |doi-access=free }}</ref> == Емі == Эболаға қарсы қолжетімді емдеу әдістерінің аз болуының негізгі себептерінің бірі — бұл вирустың аса қауіптілігі және өлім-жітім деңгейінің 90%-ға дейін жетуі.<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Yamaoka |first1=Satoko |last2=Ebihara |first2=Hideki |title=Pathogenicity and Virulence of Ebolaviruses with Species- and Variant-specificity |journal=Virulence |year=2021 |volume=12 |issue=1 |pages=885–901 |doi=10.1080/21505594.2021.1898169 |issn=2150-5594 |pmc=7993122 |pmid=33734027}}</ref> Онымен жұмыс істеу тек өте қатаң талаптары бар 4-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік зертханаларында (BSL-4) ғана мүмкін. Эболаны кеңірек зерттеу үшін 2-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік зертханаларында (BSL-2) нақты жұқпалы вирустың орнына оны алмастыратын жүйелер қолданылады. Ғалымдар иесі жасушасына ену үшін пайдаланылатын беткі гликопротеині бірдей болатын псевдотиптерді пайдаланады. Сонымен қатар зерттеулерде алмастырушы жүйе ретінде жұқпалы емес Эбола тәрізді бөлшектер де қолданылады.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Salata |first1=Cristiano |last2=Calistri |first2=Arianna |last3=Alvisi |first3=Gualtiero |last4=Celestino |first4=Michele |last5=Parolin |first5=Cristina |last6=Palù |first6=Giorgio |date=March 2019 |title=Ebola Virus Entry: From Molecular Characterization to Drug Discovery |journal=Viruses |language=en |volume=11 |issue=3 |page=274 |doi=10.3390/v11030274 |pmid=30893774 |pmc=6466262 |issn=1999-4915|doi-access=free }}</ref> Эболаға қарсы вакцина іздеу жұмыстары вирус алғаш рет 1976 жылы анықталғаннан кейін бірден басталды.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Feldmann |first1=Heinz |last2=Jones |first2=Steven |last3=Klenk |first3=Hans-Dieter |last4=Schnittler |first4=Hans-Joachim |date=August 2003 |title=Ebola virus: from discovery to vaccine |journal=Nature Reviews Immunology |language=en |volume=3 |issue=8 |pages=677–685 |doi=10.1038/nri1154 |pmid=12974482 |s2cid=27486878 |issn=1474-1741|doi-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) мақұлдаған тек екі дәрілік препарат бар. 2020 жылғы қазанда Immazeb ресми түрде мақұлданды, ал 2020 жылғы желтоқсанда Ebanga да ресми мақұлдау алды. Бұл екі емдеу әдісінің айырмашылығы — Immazeb үш [[Моноклональды антиденелер|моноклоналды антиденені]] қолданса, Ebanga бір ғана моноклоналды антиденеге негізделген. Екі препарат та вирустың жаңа иесі жасушасына енуі мен көбеюіне жол бермеу үшін оның гликопротеиніне шабуыл жасауға бағытталған. Осы екі препараттан бөлек, құсу, қызба, диарея және ауырсыну сияқты Эбола туындататын белгілерді бақылауға бағытталған жалпы демеуші емдеу шаралары да қолданылады.<ref name=":6">{{Cite web |date=2021-02-26 |title=Treatment {{!}} Ebola (Ebola Virus Disease) {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/treatment/index.html |access-date=2022-10-18 |website=www.cdc.gov |language=en-us}}</ref> == Таксономиялық ескертпелер == Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитеттің (ICTV) таксон атауларын беру ережелеріне сәйкес, ''Ebolavirus'' туысының атауы әрдайым бас әріппен жазылады, курсивпен беріледі, ешқашан қысқартылмайды және оның алдында «туыс» сөзі көрсетілуі тиіс. Ал оның өкілдерінің атаулары (эболавирустар) кіші әріптермен жазылады, курсивпен берілмейді және [[артикль]]дерсіз қолданылады.<ref name=KuhnArch/> == Туысқа енгізу критерийлері == ''[[Filoviridae]]'' тұқымдасына жататын вирус келесі белгілерге ие болған жағдайда ''Ebolavirus'' туысының мүшесі болып саналады:<ref name=KuhnArch/> * оның геномында бірнеше геннің қабаттасуы болады; * оның төртінші гені (GP) котранскрипциялық редакциялау арқылы ssGP мен GP1,2 ақуыздарын, ал протеолиздік ыдырау арқылы sGP мен Δ-пептидті түзе отырып, төрт ақуызды (sGP, ssGP, Δ-пептид және GP1,2) кодтайды; * оның вириондарының ең жоғары жұқпалылығы ұзындығы шамамен 805 нм болатын бөлшектермен байланысты; * оның геномы нуклеотидтік деңгейде [[Марбург вирусы]]ның геномынан кемінде 50%-ға ерекшеленеді және [[Zaire ebolavirus]] геномынан 50%-дан аз айырмашылыққа ие болады; * оның вириондары марбургвирустардың вириондарымен антигендік айқаспалы реактивтілікті іс жүзінде көрсетпейді. == Жіктелуі == [[Сурет:Ebola virus virion.jpg|thumb|Эбола вирусы вирионының электрондық микрофотосуреті (жалған түспен боялған)]] [[Сурет:Ebola Virus Particles (44771923695).jpg|thumb|Жұқтырылған VERO E6 жасушаларының (қызғылт сары түспен көрсетілген) бетіне бекінген және олардан бүршіктеніп шыққан Эбола вирусы бөлшектерінің (жасыл түспен көрсетілген) түстендірілген сканерлеуші электрондық микрофотосуреті]] [[Сурет:178-EbolaVirusProteins EbolaProteins.png|thumb|300px|Эбола вирусы бөлшегінің көлденең қимасының сызбасы. Негізгі ақуыздардың құрылымдары бүйір жағында көрсетіліп, белгіленген. Бозғылт түсті шеңберлер тәжірибелік құрылымда бақылауға келмейтіндей тым икемді домендерді білдіреді. Суретті PDB файлдары 3csy, 4ldd, 4qb0, 3vne, 3fke және 2i8b негізінде Дэвид Гудселл салған]] ''Ebolavirus'' және ''Marburgvirus'' туыстары бастапқыда қазіргі кезде қолданылмайтын ''Filovirus'' туысының түрлері ретінде жіктелген. 1998 жылғы наурызда Омыртқалылар вирустары жөніндегі кіші комитет Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитетке (ICTV) ''Filovirus'' туысын екі жеке туысты — ''Ebola-like viruses'' және ''Marburg-like viruses'' — қамтитын ''Filoviridae'' тұқымдасы ретінде қайта жіктеу туралы ұсыныс енгізді. Бұл ұсыныс 2001 жылғы сәуірде Вашингтон қаласында және 2002 жылғы шілдеде Парижде ресми түрде қабылданды. 2000 жылы Вашингтон қаласында тағы бір ұсыныс жасалып, атаулардағы «-like viruses» бөлігі «-virus» болып өзгертілді. Соның нәтижесінде қазіргі қолданыстағы ''Ebolavirus'' және ''Marburgvirus'' туыстары пайда болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/01.025.0.02.htm |title=ICTVdB Virus Description – 01.025.0.02. Ebolavirus |access-date=2009-06-02 |last=Büchen-Osmond |first=Cornelia |date=2006-04-25 |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214160912/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/01.025.0.02.htm |archive-date=February 14, 2009 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ictvonline.org/virusTaxonomy.asp?msl_id=28|title=Virus Taxonomy: 2013 Release|access-date=2014-10-31|date=2013|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses}}</ref> ''Ebolavirus'' туысының сипатталған бес түрі мыналар: === [[Zaire ebolavirus]] (ZEBOV) === Көбіне жай ғана Заир вирусы деп аталатын ZEBOV кейбір індеттер кезінде 90%-ға дейін жететін ең жоғары өлім-жітім көрсеткішіне ие; 27 жылдық кезеңдегі орташа өлім-жітім деңгейі шамамен 83%-ды құраған. ''Zaire ebolavirus'' туындатқан індеттер саны туыстың кез келген басқа түріне қарағанда көп болған. Алғашқы індет 1976 жылғы 26 тамызда Ямбукуда тіркелді.<ref>{{Cite journal |author1=Isaacson, M |author2=Sureau, P |author3=Courteille, G |author4=Pattyn, SR |title=Clinical Aspects of Ebola Virus Disease at the Ngaliema Hospital, Kinshasa, Zaire, 1976 |url=http://www.enivd.de/EBOLA/ebola-12.htm |access-date=2016-01-02 |journal=Ebola Virus Haemorrhagic Fever: Proceedings of an International Colloquium on Ebola Virus Infection and Other Haemorrhagic Fevers Held in Antwerp, Belgium, 6–8 December 1977 |archive-date=2016-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160316132740/http://www.enivd.de/EBOLA/ebola-12.htm |url-status=dead }}</ref> 44 жастағы мектеп мұғалімі Мабало Локела алғашқы ресми тіркелген науқас болды. Ауру белгілері [[безгек]]ке ұқсас болғандықтан, кейінгі науқастарға хинин тағайындалған. Вирустың таралуы зарарсыздандырылмаған инелерді қайта пайдаланумен және науқастармен тығыз жеке байланыспен байланыстырылды. Бұл вирус 2014 жылғы Батыс Африкадағы Эбола вирусы індетіне себеп болды. Аталған індет бүгінгі күнге дейін тіркелген филовирустық індеттердің ішіндегі ең өлімге алып келгені болып саналады.<ref>{{Cite web|title=Ebola virus disease|url=https://www.who.int/westernpacific/health-topics/ebola|access-date=2021-12-08|website=www.who.int|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-01-28|title=2014–2016 Ebola Outbreak Distribution in West Africa Error processing SSI file|url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/history/2014-2016-outbreak/distribution-map.html|access-date=2021-12-08|website=www.cdc.gov|language=en-us}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jacob|first1=Shevin T.|last2=Crozier|first2=Ian|last3=Fischer|first3=William A.|last4=Hewlett|first4=Angela|last5=Kraft|first5=Colleen S.|last6=Vega|first6=Marc-Antoine de La|last7=Soka|first7=Moses J.|last8=Wahl|first8=Victoria|last9=Griffiths|first9=Anthony|last10=Bollinger|first10=Laura|last11=Kuhn|first11=Jens H.|date=2020-02-20|title=Ebola virus disease|journal=Nature Reviews Disease Primers|language=en|volume=6|issue=1|page=13|doi=10.1038/s41572-020-0147-3|pmid=32080199|pmc=7223853|issn=2056-676X}}</ref> === [[Sudan ebolavirus]] (SUDV) === [[Sudan ebolavirus]], ZEBOV сияқты, 1976 жылы анықталды. Бастапқыда ол ZEBOV-пен бірдей вирус деп есептелген.<ref name=Lancet2011>{{Cite journal | doi = 10.1016/S0140-6736(10)60667-8 | pmid = 21084112 | last1 = Feldmann | first1 = H. | last2 = Geisbert | first2 = T. W. | title = Ebola haemorrhagic fever | journal = The Lancet | volume = 377 | issue = 9768 | pages = 849–862 | year = 2011 | pmc=3406178}}</ref> SUDV алғаш рет 1976 жылғы маусымда [[Судан]]ның [[Нзара]] қаласындағы (қазіргі Оңтүстік Судан аумағында орналасқан) мақта фабрикасының жұмысшылары арасында таралған деп саналады. Алғашқы науқас ықтимал табиғи резервуармен байланыста болған жұмысшы ретінде тіркелген. Ғалымдар індетке жауап ретінде жергілікті жануарлар мен жәндіктерді зерттегенімен, олардың ешқайсысынан вирус анықталмаған. Сондықтан вирустың нақты тасымалдаушысы әлі күнге дейін белгісіз күйінде қалып отыр. Науқастарды оқшаулау шараларының жеткіліксіздігі (немесе «төсек жанындағы оқшаулау» деп аталатын тәсілдің болмауы) аурудың таралуын жеңілдеткен.<ref name=":2">{{Cite journal|date=1978|title=Ebola haemorrhagic fever in Sudan, 1976|journal=Bulletin of the World Health Organization|volume=56|issue=2|pages=247–270|issn=0042-9686|pmc=2395561|pmid=307455|author1=Report of a WHO/International Study Team }}</ref> SUDV тудырған індеттер кезіндегі орташа өлім-жітім көрсеткіші 1976 жылы 53%, 1979 жылы 65%, ал 2000 жылы 53% болған.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web|date=2021-10-04|title=History of Ebola Virus Disease (EVD) Outbreaks Error processing SSI file|url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/history/chronology.html|access-date=2021-12-08|website=www.cdc.gov|language=en-us}}</ref> === [[Reston ebolavirus]] (RESTV) === Бұл вирус 1989 жылы Hazleton Laboratories зертханаларындағы (қазіргі Fortrea) крабеқоректі макакалар арасында таралған маймылдардың [[геморрагиялық қызба]]сы вирусының (SHFV) індеті кезінде анықталды. Вирус алғаш рет [[Вирджиния]] штатындағы [[Рестон]] қаласында тіркелгеннен кейін Пенсильванияда, Техаста және [[Италия]]ның [[Сиена]] қаласында кездесетін адамға жатпайтын приматтардан да табылды. Барлық жағдайда зақымданған жануарлар вирус шошқаларды да жұқтырған Филиппиндегі мекемелерден әкелінген болатын.<ref name="KnownCasesCDC">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/ncidod/dvrd/spb/mnpages/dispages/ebola/ebolatable.htm|title=Known Cases and Outbreaks of Ebola Hemorrhagic Fever|access-date=2008-08-02|author=Special Pathogens Branch CDC|date=2008-01-14|publisher=Center for Disease Control and Prevention|archive-url=https://web.archive.org/web/20080829175928/http://cdc.gov/ncidod/dvrd/spb/mnpages/dispages/ebola/ebolatable.htm|archive-date=2008-08-29}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/24/health/24ebola.html|title=Pig-to-Human Ebola Case Suspected in Philippines|access-date=2009-01-26|date=2009-01-24|newspaper=New York Times | first=Donald G. | last=McNeil Jr}}</ref> 4-деңгейдегі биологиялық қауіпсіздік агенті ретінде жіктелгеніне және маймылдарда айқын патогендік қасиет көрсететініне қарамастан, RESTV вирусы оған ұшыраған зертхана қызметкерлерінде ауру туғызбаған.<ref>{{cite book |vauthors=McCormick JB, Fisher-Hoch S, Horvitz LA |year=1999 |title=Level 4: Virus Hunters of the CDC |publisher=Barnes & Nobles Books |page=300 |isbn=978-0-7607-1211-5}}</ref> === [[Taï Forest ebolavirus]] (TAFV) === Бұрын «Кот-д’Ивуар эболавирусы» (Côte d'Ivoire ebolavirus) деп аталған бұл вирус алғаш рет 1994 жылы Африкадағы Кот-д’Ивуардың Таи орманындағы шимпанзелер арасында анықталды. Өлекселерді ашып зерттеу барысында жүрек ішіндегі қанның қоңыр түсті болғаны байқалды; ішкі ағзаларда айқын зақымдану белгілері анықталмады; ал бір өлекседе өкпенің қанға толғаны байқалды. Шимпанзелерден алынған тіндерді зерттеу нәтижелері 1976 жылғы Заир мен Судандағы Эбола індеттері кезінде адамдардан алынған үлгілердің нәтижелеріне ұқсас болды. Өлі шимпанзелердің саны артқан сайын олардың көпшілігінен молекулалық әдістер арқылы Эбола вирусы анықталды. Вирустың көзі ретінде шимпанзелер аулаған батыс қызыл колобус (''[[Procolobus badius]]'') маймылдарының жұқтырылған еті қарастырылды. Жұқтырылған шимпанзелерге патологиялық-анатомиялық зерттеу жүргізген ғалымдардың бірі Эбола вирусын жұқтырды. Өлексені ашқаннан кейін шамамен бір апта өткен соң онда денге қызбасына ұқсас белгілер пайда болды және емделу үшін Швейцарияға жеткізілді. Ол екі аптадан кейін ауруханадан шығарылып, жұқтырғаннан кейін алты апта өткен соң толық сауығып кетті.<ref>{{Cite book|last=Waterman|first=Tara|title=Ebola Cote D'Ivoire Outbreaks|url=http://virus.stanford.edu/filo/eboci.html|access-date=2009-05-30|year=1999|publisher=Stanford University|archive-url=https://web.archive.org/web/20080216054703/http://virus.stanford.edu/filo/eboci.html|archive-date=2008-02-16}}</ref> === [[Bundibugyo ebolavirus]] (BDBV) === 2007 жылғы 24 қарашада Уганда Денсаулық сақтау министрлігі [[Бундибугьо]] ауданында Эбола індетінің басталғанын растады. Үлгілер АҚШ-тың ұлттық референстік зертханалары мен Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) арқылы тексерілгеннен кейін, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы вирустың жаңа түрінің бар екенін растады. 2008 жылғы 20 ақпанда Уганда Денсаулық сақтау министрлігі Бундибугьодағы індеттің ресми түрде аяқталғанын жариялады. Соңғы жұқтырылған адам 2008 жылғы 8 қаңтарда ауруханадан шығарылған болатын.<ref>{{Cite press release|title=End of Ebola outbreak in Uganda|publisher=World Health Organization|date=2008-02-20|url=https://www.who.int/csr/don/2007_02_20b/en/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080301152005/http://www.who.int/csr/don/2007_02_20b/en/index.html|archive-date=March 1, 2008}}</ref> ДДҰ мен Уганда Денсаулық сақтау министрлігінің ғалымдары жүргізген эпидемиологиялық зерттеу жаңа эболавирус түрінің расталған және ықтимал 116 жағдайын анықтады. Сондай-ақ індет кезіндегі өлім-жітім деңгейі 34% болғаны, яғни 39 адамның қайтыс болғаны көрсетілді.<ref>{{Cite journal|author1=Wamala, J |author2=Lukwago, L |author3=Malimbo, M |author4=Nguku, P |author5=Yoti, Z |author6=Musenero, M |author7=Amone, J |author8=Mbabazi, W |author9=Nanyunja, M |author10=Zaramba, S |author11=Opio, A |author12=Lutwama, J |author13=Talisuna, A |author14=Okware, I |title=Ebola Hemorrhagic Fever Associated with Novel Virus Strain, Uganda, 2007–2008 | year = 2010 | journal = Emerging Infectious Diseases | volume = 16 | issue = 7 |pages=1087–1092 | doi=10.3201/eid1607.091525|pmid=20587179 |pmc=3321896 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Биологиялық қарулар]] [[Санат:Тропиктік аурулар]] [[Санат:Жануарлардың вирустық аурулары]] [[Санат:Зооноздық вирустық аурулар]] dqaix8e91euohdsdaqd0gewssyqhq4r 0 782171 3614141 3613722 2026-06-06T15:05:27Z Madi Dos 18369 3614141 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Laurasia-Gondwana.svg|нобай|Тетис мұхиты қалыптасуының бірінші кезеңі: (алғашқы) Тетис теңізі Пангеяны [[Лавразия]] және [[Гондвана]] деп аталатын екі суперконтинентке бөле бастайды.]] '''Тетис мұхиты''' (көне [[Грек тілі|грекше]]: Τηθύς Tēthús, сондай-ақ '''Тетис теңізі''' немесе '''Неотетис''' деп те аталады) — [[Мезозой]] заманы мен ерте-орта [[Кайнозой]] заманында болған ежелгі тарихи мұхит. Ол қазіргі [[Үнді мұхиты]]<nowiki/>ның, [[Жерорта теңізі]]<nowiki/>нің және Еуразиялық ішкі теңіз бассейндерінің (негізінен бүгінгі [[Қара теңіз]] бен [[Каспий теңізі]]) алғышарты болды. Ерте Мезозой кезеңінде [[Пангея]] суперконтиненті ыдыраған кезде «Тетис мұхиты» атауы ежелгі '''[[Гондвана]]''' және '''[[Лавразия]]''' материктерінің арасында орналасқан мұхитты білдірді. Бор кезеңінде Үнді және Атлант мұхиттары ашылып, осы континенттер бөлшектелгеннен кейін, ол Африка, Еуразия, Үндістан және Аустралазия материктерімен шектесетін мұхитқа айналды. Ерте және орта Кайнозойда Үнді, Африка, Аустралия және Арабия плиталары солтүстікке қарай қозғалып, Еуразия плитасымен соқтығысты. Бұл мұхиттың жаңа шекараларын қалыптастырып, Үнді және Жерорта теңізі бассейндері арасындағы ағыстардың қозғалысына құрлықтық кедергі жасады және Альпі белдеуінің (соның ішінде Альпі, Гималай, Загрос және Кавказ таулары) орогенезін (тау түзілуін) тудырды. Осы геологиялық оқиғалардың барлығы, сонымен қатар Антарктиданың мұздануынан туындаған теңіз деңгейінің төмендеуі Тетистің бұрынғы күйінде жойылуына әкеліп, оны Үнді мұхиты, Жерорта теңізі және Паратетиске бөлшектеп жіберді. Оның алдында Кембрийден Ерте Триасқа дойын созылған '''[[Палео-Тетис мұхиты]]''' болған, ал '''Неотетис''' Соңғы Триаста қалыптасып, Олигоцен–Миоцен шекарасына дейін (шамамен 24–21 миллион жыл бұрын) толық жабылғанға дейін сақталған. '''Паратетис''' деп аталатын бөлігі Олигоценде (34 миллион жыл бұрын) оқшауланып, Плиоценге дейін (шамамен 5 миллион жыл бұрын) созылды және кейіннен негізінен құрғап кетті.<ref>[https://stan.kz/news-348156/ Тетистің бір бөлігі: Қазақстан аумағын қандай мұхит шайып өткен, ол не себепті жойылып кетті.] stan.kz сайты,17.06.21</ref> Еуропа мен Батыс Азияның қазіргі ішкі теңіздері, атап айтқанда Қара теңіз бен Каспий теңізі — Паратетис теңізінің қалдықтары болып табылады. == Этимологиясы == Теңіз атауы көне грек мифологиясындағы су құдайы — '''Тетистің (Тефия)''' құрметіне қойылған. Ол [[Океан]]<nowiki/>ның қарындасы әрі жары, сонымен қатар мұхит нимфаларының (океанидтер) және әлемдегі ұлы өзендердің, көлдер мен бұлақтардың анасы болып саналады. == Терминология және бөлімдері == Тетис мұхитының шығыс бөлігі кейде ''Шығыс Тетис'' деп аталады. Батыс бөлігі ''Тетис теңізі'', ''Батыс Тетис мұхиты'', ''Паратетис'' немесе ''Альпі Тетис мұхиты'' деп аталады. Қара, Каспий және Арал теңіздері оның қыртыстық қалдықтары болып саналады, дегенмен Қара теңіз іс жүзінде көне Палео-Тетис мұхитының қалдығы болуы мүмкін. Батыс Тетис жай ғана біртұтас ашық мұхит емес еді. Ол көптеген шағын плиталарды, Бор кезеңінің аралдық доғаларын және микроконтиненттерді қамтыды. Көптеген шағын мұхит бассейндері (Вале мұхиты, Пьемонт-Лигурия мұхиты, Мелиата мұхиты) Альборан, Иберия және Апулия плиталарындағы құрлықтық террейндермен бір-бірінен бөлініп жатты. Мезозой заманындағы жоғары теңіз деңгейі бұл құрлықтық аймақтардың көпшілігін су астында қалдырып, таяз теңіздерді қалыптастырды. Ерте Кайнозойда Тетис мұхитын үш бөлікке бөлуге болатын еді: * '''Жерорта теңізі Тетисі''' (Жерорта теңізінің тікелей алғышарты) * '''Пери-Тетис''' (Шығыс Еуропа мен Орталық Азияның көп бөлігін қамтыған және Паратетис теңізінің тікелей алғышарты болған орасан зор ішкі теңіз) * '''Үнді Тетисі''' (Үнді мұхитының тікелей алғышарты) Торғай бұғазы Пери-Тетистен таралып, Тетисті Солтүстік Мұзды мұхитымен байланыстырды. Теориялардың дамуына қарай ғалымдар «Тетис» атауын оның алдында болған және құрлықтық террейндерді бөліп тұрған үш ұқсас мұхитқа да қолдана бастады. Азияда мынадай мұхиттар ажыратылады: # '''Палео-Тетис''' (Девон–Триас) # '''Мезо-Тетис''' (соңғы Ерте Пермь–Соңғы Бор) # '''Кайно-Тетис''' (Соңғы Триас–Кайнозой) Тетис мұхиттарының ешқайсысын Силур кезеңінде олардың батысында болған Реикум (Rheic) мұхитымен шатастырмау керек. Тетистің солтүстігіндегі сол кездегі құрлық '''Ангарида''' (Ангара құрлығы), ал оның оңтүстігіндегі құрлық '''Гондвана''' деп аталды. == Қазіргі теория == [[Сурет:Pangea animation 03.gif|нобай|Пангея суперконтинентінің ыдырауы мен оның бөліктерінің кейінгі ығысу анимациясы.]] Эдиакарийден (600 миллион жыл бұрын) Девонға (360 миллион жыл бұрын) дейін '''Прото-Тетис мұхиты''' өмір сүрді. Ол солтүстігінде Балтика мен Лаврентия, ал оңтүстігінде Гондвана арасында орналасты. Силурдан (440 миллион жыл бұрын) Юра кезеңіне дейін Хун террейндері мен Гондвана арасында Палео-Тетис мұхиты болды. 400 миллион жыл ішінде құрлықтық террейндер Оңтүстік жарты шардағы Гондванадан мезгіл-мезгіл бөлініп, Солтүстік жарты шарда Азияны қалыптастыру үшін солтүстікке қарай жылжып отырды. === Триас кезеңі === [[Сурет:249 global.png|нобай|Тезет (Тетис) аймағының 249 миллион жыл бұрынғы плиталар тектоникалық реконструкциясы (қайта құрылымы)]] Шамамен 250 миллион жыл бұрын, Триас кезеңінде Палео-Тетис мұхитының оңтүстік шетінде жаңа мұхит қалыптаса бастады. Оңтүстік Пангеяның (Гондвана) солтүстік құрлықтық қайраңының бойында рифт (жарылым) пайда болды. Келесі 60 миллион жыл ішінде '''Киммерия''' деп аталатын бұл қайраң бөлігі солтүстікке қарай жылжып, Палео-Тетис мұхитының түбін солтүстік Пангеяның (ерте / прото-Лавразия) шығыс шетінің астына қарай итерді. Нео-Тетис мұхиты Киммерия мен Гондвана арасында, дәл Палео-Тетис бұрын орналасқан жердің үстінде пайда болды. === Юра кезеңі === Шамамен 150 миллион жыл бұрынғы Юра кезеңінде Киммерия ақыры Лавразиямен соқтығысып, тоқтады, соның салдарынан оның артындағы мұхит түбі төмен қарай майысып, '''Тетис науасын (шұңғымасын)''' құрады. Су деңгейі көтеріліп, Батыс Тетис Еуропаның айтарлықтай бөлігін таяз сумен жауып, алғашқы Тетис теңізін қалыптастырды. Шамамен осы уақытта Лавразия мен Гондвана бір-бірінен алшақтай бастады, бұл олардың арасында Тетис теңізінің кеңеюіне жол ашты (бүгінде бұл Жерорта теңізі мен Кариб теңізі арасындағы Атлант мұхитының бөлігі). Солтүстік және Оңтүстік Америка сәйкесінше Лавразия мен Гондвананың қалған бөліктеріне әлі де бекініп тұрғандықтан, Тетис мұхиты өзінің ең кең таралған кезеңінде шамамен 30° С.Е. (солтүстік ендік) пен Экватор арасында Жерді айналып өтетін үздіксіз мұхиттық белдеудің бөлігі болды. Осылайша, Ерте Бор кезеңіндегі мұхит ағыстары бүгінгі күннен мүлдем өзгеше бағытта жүрді. === Соңғы бор кезеңі === [[Сурет:100 global.png|нобай|Тезет (Тетис) аймағының 100 миллион жыл бұрынғы плиталар тектоникалық реконструкциясы (қайта құрылымы)]] Юра және шамамен 100 миллион жыл бұрын басталған Соңғы Бор кезеңінің арасында Гондвана ыдырай бастады. Бұл Африка мен Үндістанды Тетис арқылы солтүстікке қарай итеріп, Үнді мұхитының ашылуына жағдай жасады. Соңғы Бор кезеңінде Тетис теңізінде көптеген түрлі жануарлар, соның ішінде теңіз бауырымен жорғалаушылары, сүйекті балықтар, шеміршекті балықтар және басаяқты ұлулар өмір сүрді. <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=BFEtW_Wbrdw Маңғыстаудың орнында Тетис мұхиты болған ба: ғалымдар маңғаз даланың тылсым сырын ашты.] Almaty TV News 2026 ж. 18 мам.</ref>Тетис теңізінің солтүстік бөлігінде (Еуропа) орналасқан аралдар алуан түрлі экожүйелерді қалыптастырды, ондағы жануарлар '''аралдық ергежейлілік''' (''insular dwarfism'') пен '''аралдық алыптық''' (''insular gigantism'') процестерін бастан кешірді. * Аралдық ергежейлілік процесі негізінен аралдарда өмір сүрген зауроподтар мен гадрозаврлар сияқты динозаврларда байқалды. ''Telmatosaurus'' — осы процестің айқын мысалы. * Динозаврларда ергежейлілік жүріп жатқанда, аралдарда өмір сүрген птерозаврлар аралдық алыптық процесінен өтті. ''Hatzegopteryx'' Тетис теңізінің аралдарында өмір сүрген орасан зор аждархид птерозавры болды. Бұл алып птерозавр өзінің экологиялық тауашасында жоғарғы жыртқыш (''apex predator'') рөлін атқарған. Маастрихт ғасырында Тетис теңізінде бір географиялық аймақта өмір сүрген және өзара бәсекелескен көптеген ірі мозазаврлар болды. Еуропада ''Prognathodon giganteus'', ''Prognathodon saturator'', ''Prognathodon sectorius'', ''Mosasaurus hoffmannii'' және ''Mosasaurus lemonnieri'' сияқты ірі мозазаврлар тіршілік етті. Солтүстік Африкада да ''Prognathodon giganteus'', ''Prognathodon currii'', ''Thalassotitan atrox'', ''Hainosaurus boubker'' және ''Mosasaurus beaugei'' сияқты алып мозазаврлар болған. Көптеген жоғарғы жыртқыштар арасындағы мұндай бәсекелестік тек Тетис теңізінде ғана емес, сонымен қатар Батыс Ішкі Теңіз Жолында да (''Western Interior Seaway'') байқалды. === Кайнозой === [[Сурет:Dire Straits FIG 01.jpg|нобай|441x441 нүкте|Эоценнің басында (жоғарғы сурет) Еуропа мен Орталық Азияның батысындағы кең-байтақ аймақтарды әлі де тұтас Тетис мұхиты алып жатқан еді, бірақ олигоценге қарай оның көп бөлігі құрғап (төменгі сурет), Тетис түгелдей дерлік Үнді мұхиты, Жерорта теңізі және Паратетиске бөлініп кетті.]] Кайнозой заманы бойында (66 миллион жыл бұрынғы уақыттан Неогеннің басына дейін, яғни 23 миллион жыл бұрын) Тетис арқылы өтетін Атлант және Үнді мұхиттары арасындағы байланыстар ақыры Миоцен кезеңінде қазіргі Таяу Шығыс аймағында жабылды. Бұл Африка мен Арабияның солтүстікке қарай қоныс аударуы және Антарктида мұз қабатының қалыптасуына байланысты жаһандық теңіз деңгейінің төмендеуі салдарынан болды. Бұл бөліну екі кезеңде жүрді: біріншісі шамамен 20 миллион жыл бұрын, а ал екіншісі шамамен 14 миллион жыл бұрын орын алды. Тетистің толық жабылуы ағыстардың жаһандық қайта құрылуына әкелді және бұл Арабия теңізіндегі упвеллингке (тереңдегі судың бетке көтерілуі) жағдай жасап, қазіргі Оңтүстік Азия муссонының қалыптасуына түрткі болды деп есептеледі. Сондай-ақ бұл AMOC (Атлант меридиандық аударылу ағысы) және ACC (Антарктикалық циркумполярлық ағыс) жұмысына үлкен өзгерістер енгізді. Олигоцен кезеңінде (33,9-дан 23 миллион жыл бұрын) Орталық және Шығыс Еуропаның үлкен бөлігін Тетис мұхитының солтүстік тармағы — '''Паратетис''' алып жатты. Паратетис Альпі орогенезі кезінде Альпі, Карпат, Динар, Тавр және Эльбурс тауларының түзілуімен Тетистен бөлініп қалды. Соңғы Миоценде Паратетис біртіндеп жойылып, оқшауланған ішкі теңізге айналды. Ерте Миоценде кең Тетистен бөліну алғашқыда Паратетистің бастапқы өнімділігінің артуына әкелгенімен, соңғы Миоценде карбонаттардың тез еруі салдарынан бұл жағдай толық экожүйенің күйреуіне ұласты. == Тарихи теория == [[Родерик Мурчисон]] өзінің 1845 жылғы кітабының 13-тарауында [[Қара теңіз]]<nowiki/>ден [[Арал теңізі]]<nowiki/>не дейін созылып жатқан, ондағы тіршілік иелері өздерінің алдындағы таза теңіздік кезеңдегі мақұлықтардан ерекшеленетін өзіндік бір құрылымды сипаттады. [[Қырым]] мен Таманьның (Азов теңізінің оңтүстігі) [[Миоцен]]<nowiki/>дік шөгінділері қазіргі Каспий теңізін қоршап тұрған құрылымдармен бірдей, мұнда тұщы судан шыққан біржақтаулы моллюскалар жартылай тұзды немесе ащы суларға тән ''Cardiacae'' және ''Mytili'' формаларымен бірге кездеседі. Бұл өзіндік фауна оңтүстік және оңтүстік-шығыс далалардың орасан зор дамыған Үштік құрылымдарының барлығында дерлік табылған.<blockquote>"... және бұл бірден мынадай тұжырымға әкеледі: тарихи заманнан бұрынғы ұзақ кезеңдерде Еуропа мен Азияның ұлан-ғайыр аймағын ащы сулы Жерорта теңізі алып жатқан, оның қазіргі кішірейген түрі — [[Каспий теңізі]] болып табылады. ... Бұл шоғырланулар мен басқалардың арасындағы айырмашылықты анық әрі түсінікті ету үшін біз бұл аймаққа алғаш рет географиялық мағынада біздің ұлы ізашарымыз Гумбольдт қолданған «Арал-Каспий» терминін енгіздік. ... Саяхатшылардың әңгімелері мен тау жыныстарының үлгілеріне қарап, оның Хиуа мен Арал теңізіне дейін созылғанына күмәніміз жоқ; одан тысқары жерлерде көршілес шығыс шөлдерінің төмен деңгейі бұл теңіздің қазіргі уақытта түрікмендер мен қырғыздар мекендейтін Азияның кең алқаптарына таралып, тек Гиндукуш пен Қытай Тартариясы тауларымен шектелгенін болжауға мүмкіндік береді. ... Аралдан Қара теңізге дейінгі қазіргі уақытта бір-бірінен бөлініп қалған барлық су массаларының бұрын осы бір орасан зор тарихи Жерорта теңізінде біріккеніне ешқандай күмән жоқ; ол (тіпті оның шекарасын біз білетін шектермен ғана шектеп, геологтар аяқ баспаған төмен шығыс аймақтарға қарай кеңейтпеген күннің өзінде) көлемі жағынан қазіргі Жерорта теңізімен тең немесе одан асып түсуі тиіс!"</blockquote>Өзінің ілеспе картасында Мурчисон Арал-Каспий құрылымы Дунай атырауына жақын жерден Қырым арқылы өтіп, Волга өзенінің шығыс жағымен Самараға дейін, содан кейін Оралдың оңтүстігінен Арал теңізінен ары қарай созылып жатқанын көрсетеді. Миоценнің ащы және жоғарғы тұщы су компоненттері қазіргі уақытта Солтүстік Альпі алқабының бассейні арқылы Шваб Юрасына дойын созылып жатқаны белгілі, олардың қалыңдығы 250 метрге дейін жетеді; бұл шөгінділер Альпі фронты әлі 100 км оңтүстікке қарай орналасқан кезде Паратетисте жиналған. 1885 жылы австриялық палеонтолог [[Мельхиор Ноймайр]] Мезозойдың теңіз шөгінділері мен олардың таралуынан Тетис мұхитының бар екенін дәлелдеп, өз тұжырымдамасын ''Zentrales Mittelmeer'' (сөзбе-сөз: Орталық Жерорта теңізі) деп атады және оны Кариб теңізінен Гималайға дейін созылған Юра кезеңінің су жолы ретінде сипаттады. [[Сурет:Eduard Suess 1869.jpg|нобай|[[Эдуард Зюсс]] 1869 ж.]] 1893 жылы австриялық геолог '''[[Эдуард Зюсс]]''' Лавразия мен Гондвана II-ні құраған континенттер арасында ертеде жойылып кеткен ішкі теңіз болған деген гипотезаны ұсынды. Ол гректің теңіз құдайы Тетистің құрметіне бұл су айдынын Тетис теңізі деп атады. Ол Альпі мен Африкадан табылған қазба байлықтардың (фоссилиялардың) жазбаларын пайдалана отырып, өз теориясына дәлелдер келтірді. Ол Тетис тұжырымдамасын өзінің төрт томдық «Das Antlitz der Erde» (Жер дидары) атты еңбегінде ұсынды. Кейінгі онжылдықтарда, XX ғасырда Улиг (1911), Динер (1925) және Даке (1926) сияқты «мобилист» геологтар Тетисті екі суперконтинент арасындағы үлкен науа ретінде қарастырды, ол Гондванадан бөлінген континенттік фрагменттер оны жойғанға дейін, соңғы [[Палеозой]]<nowiki/>дан бастап сақталды. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]<nowiki/>тан кейін Тетис шығыс шеті кең, үшбұрышты мұхит ретінде сипатталды. 1920 жылдардан 1960 жылдарға дейін «фиксист» геологтар Тетисті бірнеше орогендік циклдер арқылы дамыған күрделі науа ретінде қарастырды. Олар Каледон, Варисқан және Альпі орогенездері үшін сәйкесінше «Палеотетис», «Мезотетис» және «Неотетис» терминдерін қолданды. 1970-1980 жылдары бұл терминдер мен «Прото-Тетис» сөзін түрлі авторлар әртүрлі мағынада қолданды, бірақ Зюсс алғаш ұсынғандай, шығыстан Пангеяға қарай сына тәрізді еніп тұрған біртұтас мұхит тұжырымдамасы сақталып қалды. 1960 жылдары [[Тақталар тектоникасы|плиталар тектоникасы]] теориясы орнықты, осыдан кейін Зюсстің «теңізі» анық мұхит болғаны белгілі болды. Плиталар тектоникасы бұрынғы мұхиттың жоғалып кету механизміне түсініктеме берді: [[мұхиттық қыртыс]] континенттік қыртыстың астына қарай [[субдукция]]<nowiki/>лана (батып кете) алады. Тетис Смит (1971), Дьюи, Питман, Райан және Боннин (1973), Лаубшер және Бернулли (1973), сондай-ақ Бижу-Дюваль, Деркур және Пишон (1977) сияқты ғалымдардың еңбектерінде мұхиттық плита ретінде қарастырылды.<ref>https://www.britannica.com/place/Tethys-Sea</ref> == Сондай-ақ қараңыз == * '''[[Хацег аралы]] — Тарихқа дейінгі арал''' (Hațeg Island – Prehistoric island) * '''[[Ежелгі мұхиттар тізімі]] — Жердің бұрынғы мұхиттарының тізімі''' (List of ancient oceans – List of Earth's former oceans) * '''[[Палео-Тетис мұхиты]] —''' Ортаңғы кембрий мен соңғы триас кезеңдері аралығында Гондвана шетінде болған мұхит (Paleo-Tethys Ocean – Ocean on the margin of Gondwana between the Middle Cambrian and Late Triassic) * '''Паннон теңізі — Қазіргі Орталық Еуропадағы Паннон ойпатының орнында болған таяз ежелгі теңіз''' (Pannonian Sea – Shallow ancient sea where the Pannonian Basin in Central Europe is today) * '''[[Паратетис мегакөлі|Паратетис]] — Еуразиядағы тарихқа дейінгі таяз ішкі теңіз''' (Paratethys – Prehistoric shallow inland sea in Eurasia) * '''[[Пьемонт-Лигурия мұхиты]] — Тетис мұхитының бір бөлігі ретінде қарастырылатын мұхит қыртысының бұрынғы фрагменті''' (Piemont-Liguria Ocean – Former piece of oceanic crust that is seen as part of the Tethys Ocean) * '''[[Рупольдинг формациясы]] — Аустрия мен Германиядағы геологиялық формация''' (Ruhpolding Formation – Geologic formation in Austria and Germany) * '''[[Тетис науасы]] — Ежелгі мұхиттық науа''' (Tethyan Trench – Ancient oceanic trench) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ежелгі мұхиттар]] [[Санат:Палеозой]] [[Санат:Мезозой]] alcr2iyoyct5cej983k4ugywk13ud72 0 782246 3614094 3614093 2026-06-06T12:00:38Z Мағыпар 100137 үлгі 3614094 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Старые Дороги |шынайы атауы = {{lang-be|Стары́я Даро́гі}} |сурет = Staryja Darohi.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = BIA Stare Drogi COA.svg |ту = Flag of Staryja Darohi.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =02 |lat_sec =22 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =15 |lon_sec =54 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Минск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Стародорожье ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Старые Дороги''' ({{lang-be|Стары́я Даро́гі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Стародорожье ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Старые Дороги қаласының халқы 10 683 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала барлық жағынан батпақты жермен қоршалған. Любаво-Роменская теміржолындағы станса Барановичи мен Осиповичи арасында жүретін пойыздарға қызмет көрсетеді. P92 және P43 тас жолдары Слуцк, Бобруйск және Марьина Горкаға қатынайды. Қаланы Салянка өзені кесіп өтеді. Буденичское және Скачальское көлдері Старые Дороги шекарасында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9348-Starye-Dorogi.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Стародорожский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Тарихы == Литва Ұлы Герцогтігінің кеңсесінде Ескі Жолдар (бұрынғы Дороги) туралы алғашқы дерек 1524 жылға жатады. XV ғасырдың аяғынан бастап Жолдар Голшанский князьдеріне тиесілі болды, ал 1612 жылы олар Радзивилл князьдерінің иелігіне өтті. Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Жолдар Ресей империясының Бобруйск ауданының құрамына кірді. Пошта жолдары мен стансаларының белсенді құрылысы басталды. Мәскеу-Варшава және бірнеше ірі тас жолдар салынды. 1861 жылы крепостнойлықтың жойылуымен жер иелері зауыттар — шайыр мен скипидар зауыты мен ағаш кесетін зауыт ашты. 1917 жылдың қарашасында мұнда Кеңес өкіметі орнады. Азамат соғысы кезінде Старые Дороги ауданын империялық неміс әскерлері мен поляк легионерлері басып алды. 1924 жылы 17 шілдеде Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының Старые Дороги ауданы құрылды. 1941 жылдың маусым айында және одан кейінгі үш жыл ішінде Старые Дорогиді нацистік басқыншылар басып алды. Еврей халқының шамамен 28%-ы қырылды, ал бейбіт тұрғындардың көпшілігі қаза тапты. Қала «Багратион» операциясы кезінде азат етілді. Азат етілгеннен кейін Старые Дороги аймағы Бобруйск облысының құрамына енді. 1962 жылы Старые Дороги ауданы таратылып, оның көп бөлігі Слуцк және Осиповичи аудандарына берілді. 1966 жылы 30 шілдеде орталығы Старые Дороги қаласында орналасқан аудан қалпына келтірілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=53_Starie_Dorogi&ysclid=mq1z2p9sao512194501|title=История развития - Старые Дороги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада май зауыты, наубайхана, механикалық зауыт, алкогольсіз сусындар шеберханасы, киім фабрикасы және орман шаруашылығы кәсіпорны жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/starye_dorogi/|title=Старые Дороги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> Қалада 3 орта мектеп, гимназия, спорт мектебі, көркемсурет мектебі, балалар үйі және 6 мектепке дейінгі мекеме бар. Медициналық қызметтерді қалалық ауруханалар мен емханалар көрсетеді. == Көрікті орындары == Қалада Әулие Николай православие шіркеуі жұмыс істейді. Ауданда бірнеше сәулет ескерткіштері сақталған: пошта бекеті (XIX ғасырдың екінші жартысы, Пасковый Горький ауылы) және ағаш православие шіркеуі (XIX ғасырдың ортасы, Язык ауылы).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-starye-dorogi.htm|title=Карта Старых Дорог|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 9pbm5fyisutw77krmg3od5dw8ypl8hw 3614097 3614094 2026-06-06T12:02:05Z Мағыпар 100137 үлгі 3614097 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Старые Дороги |шынайы атауы = {{lang-be|Стары́я Даро́гі}} |сурет = Staryja Darohi.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = BIA Stare Drogi COA.svg |ту = Flag of Staryja Darohi.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =02 |lat_sec =22 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =15 |lon_sec =54 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Минск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Стародорожье ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 1792 |пошта индексі = 222932 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Staryja Darohi |сайты = |сайт тілі = }} '''Старые Дороги''' ({{lang-be|Стары́я Даро́гі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Стародорожье ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Старые Дороги қаласының халқы 10 683 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала барлық жағынан батпақты жермен қоршалған. Любаво-Роменская теміржолындағы станса Барановичи мен Осиповичи арасында жүретін пойыздарға қызмет көрсетеді. P92 және P43 тас жолдары Слуцк, Бобруйск және Марьина Горкаға қатынайды. Қаланы Салянка өзені кесіп өтеді. Буденичское және Скачальское көлдері Старые Дороги шекарасында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9348-Starye-Dorogi.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Стародорожский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Тарихы == Литва Ұлы Герцогтігінің кеңсесінде Ескі Жолдар (бұрынғы Дороги) туралы алғашқы дерек 1524 жылға жатады. XV ғасырдың аяғынан бастап Жолдар Голшанский князьдеріне тиесілі болды, ал 1612 жылы олар Радзивилл князьдерінің иелігіне өтті. Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Жолдар Ресей империясының Бобруйск ауданының құрамына кірді. Пошта жолдары мен стансаларының белсенді құрылысы басталды. Мәскеу-Варшава және бірнеше ірі тас жолдар салынды. 1861 жылы крепостнойлықтың жойылуымен жер иелері зауыттар — шайыр мен скипидар зауыты мен ағаш кесетін зауыт ашты. 1917 жылдың қарашасында мұнда Кеңес өкіметі орнады. Азамат соғысы кезінде Старые Дороги ауданын империялық неміс әскерлері мен поляк легионерлері басып алды. 1924 жылы 17 шілдеде Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының Старые Дороги ауданы құрылды. 1941 жылдың маусым айында және одан кейінгі үш жыл ішінде Старые Дорогиді нацистік басқыншылар басып алды. Еврей халқының шамамен 28%-ы қырылды, ал бейбіт тұрғындардың көпшілігі қаза тапты. Қала «Багратион» операциясы кезінде азат етілді. Азат етілгеннен кейін Старые Дороги аймағы Бобруйск облысының құрамына енді. 1962 жылы Старые Дороги ауданы таратылып, оның көп бөлігі Слуцк және Осиповичи аудандарына берілді. 1966 жылы 30 шілдеде орталығы Старые Дороги қаласында орналасқан аудан қалпына келтірілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=53_Starie_Dorogi&ysclid=mq1z2p9sao512194501|title=История развития - Старые Дороги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада май зауыты, наубайхана, механикалық зауыт, алкогольсіз сусындар шеберханасы, киім фабрикасы және орман шаруашылығы кәсіпорны жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/starye_dorogi/|title=Старые Дороги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> Қалада 3 орта мектеп, гимназия, спорт мектебі, көркемсурет мектебі, балалар үйі және 6 мектепке дейінгі мекеме бар. Медициналық қызметтерді қалалық ауруханалар мен емханалар көрсетеді. == Көрікті орындары == Қалада Әулие Николай православие шіркеуі жұмыс істейді. Ауданда бірнеше сәулет ескерткіштері сақталған: пошта бекеті (XIX ғасырдың екінші жартысы, Пасковый Горький ауылы) және ағаш православие шіркеуі (XIX ғасырдың ортасы, Язык ауылы).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-starye-dorogi.htm|title=Карта Старых Дорог|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 38yv4ybk1fg0dqsskc83qxrdpcd8432 3614099 3614097 2026-06-06T12:05:19Z Мағыпар 100137 үлгі 3614099 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Старые Дороги |шынайы атауы = {{lang-be|Стары́я Даро́гі}} |сурет = Staryja Darohi.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = BIA Stare Drogi COA.svg |ту = Flag of Staryja Darohi.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =02 |lat_sec =22 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =15 |lon_sec =54 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Минск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Стародорожье ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1524 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1938 |жер аумағы = 4 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 160 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 10 683 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 1792 |пошта индексі = 222932 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Staryja Darohi |сайты = |сайт тілі = }} '''Старые Дороги''' ({{lang-be|Стары́я Даро́гі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Стародорожье ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Старые Дороги қаласының халқы 10 683 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала барлық жағынан батпақты жермен қоршалған. Любаво-Роменская теміржолындағы станса Барановичи мен Осиповичи арасында жүретін пойыздарға қызмет көрсетеді. P92 және P43 тас жолдары Слуцк, Бобруйск және Марьина Горкаға қатынайды. Қаланы Салянка өзені кесіп өтеді. Буденичское және Скачальское көлдері Старые Дороги шекарасында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9348-Starye-Dorogi.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Стародорожский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Тарихы == Литва Ұлы Герцогтігінің кеңсесінде Ескі Жолдар (бұрынғы Дороги) туралы алғашқы дерек 1524 жылға жатады. XV ғасырдың аяғынан бастап Жолдар Голшанский князьдеріне тиесілі болды, ал 1612 жылы олар Радзивилл князьдерінің иелігіне өтті. Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Жолдар Ресей империясының Бобруйск ауданының құрамына кірді. Пошта жолдары мен стансаларының белсенді құрылысы басталды. Мәскеу-Варшава және бірнеше ірі тас жолдар салынды. 1861 жылы крепостнойлықтың жойылуымен жер иелері зауыттар — шайыр мен скипидар зауыты мен ағаш кесетін зауыт ашты. 1917 жылдың қарашасында мұнда Кеңес өкіметі орнады. Азамат соғысы кезінде Старые Дороги ауданын империялық неміс әскерлері мен поляк легионерлері басып алды. 1924 жылы 17 шілдеде Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының Старые Дороги ауданы құрылды. 1941 жылдың маусым айында және одан кейінгі үш жыл ішінде Старые Дорогиді нацистік басқыншылар басып алды. Еврей халқының шамамен 28%-ы қырылды, ал бейбіт тұрғындардың көпшілігі қаза тапты. Қала «Багратион» операциясы кезінде азат етілді. Азат етілгеннен кейін Старые Дороги аймағы Бобруйск облысының құрамына енді. 1962 жылы Старые Дороги ауданы таратылып, оның көп бөлігі Слуцк және Осиповичи аудандарына берілді. 1966 жылы 30 шілдеде орталығы Старые Дороги қаласында орналасқан аудан қалпына келтірілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=53_Starie_Dorogi&ysclid=mq1z2p9sao512194501|title=История развития - Старые Дороги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада май зауыты, наубайхана, механикалық зауыт, алкогольсіз сусындар шеберханасы, киім фабрикасы және орман шаруашылығы кәсіпорны жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/starye_dorogi/|title=Старые Дороги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> Қалада 3 орта мектеп, гимназия, спорт мектебі, көркемсурет мектебі, балалар үйі және 6 мектепке дейінгі мекеме бар. Медициналық қызметтерді қалалық ауруханалар мен емханалар көрсетеді. == Көрікті орындары == Қалада Әулие Николай православие шіркеуі жұмыс істейді. Ауданда бірнеше сәулет ескерткіштері сақталған: пошта бекеті (XIX ғасырдың екінші жартысы, Пасковый Горький ауылы) және ағаш православие шіркеуі (XIX ғасырдың ортасы, Язык ауылы).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-starye-dorogi.htm|title=Карта Старых Дорог|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] pxpenfnm74ncqphnqhp997x76lq65mr 3614101 3614099 2026-06-06T12:07:32Z Мағыпар 100137 сурет қою 3614101 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Старые Дороги |шынайы атауы = {{lang-be|Стары́я Даро́гі}} |сурет = Staryja Darohi.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = BIA Stare Drogi COA.svg |ту = Flag of Staryja Darohi.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =02 |lat_sec =22 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =15 |lon_sec =54 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Минск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Стародорожье ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1524 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1938 |жер аумағы = 4 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 160 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 10 683 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 1792 |пошта индексі = 222932 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Staryja Darohi |сайты = |сайт тілі = }} '''Старые Дороги''' ({{lang-be|Стары́я Даро́гі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Стародорожье ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Старые Дороги қаласының халқы 10 683 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала барлық жағынан батпақты жермен қоршалған. Любаво-Роменская теміржолындағы станса Барановичи мен Осиповичи арасында жүретін пойыздарға қызмет көрсетеді. P92 және P43 тас жолдары Слуцк, Бобруйск және Марьина Горкаға қатынайды. Қаланы Салянка өзені кесіп өтеді. Буденичское және Скачальское көлдері Старые Дороги шекарасында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9348-Starye-Dorogi.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Стародорожский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Тарихы == Литва Ұлы Герцогтігінің кеңсесінде Ескі Жолдар (бұрынғы Дороги) туралы алғашқы дерек 1524 жылға жатады. XV ғасырдың аяғынан бастап Жолдар Голшанский князьдеріне тиесілі болды, ал 1612 жылы олар Радзивилл князьдерінің иелігіне өтті. Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Жолдар Ресей империясының Бобруйск ауданының құрамына кірді. Пошта жолдары мен стансаларының белсенді құрылысы басталды. Мәскеу-Варшава және бірнеше ірі тас жолдар салынды. 1861 жылы крепостнойлықтың жойылуымен жер иелері зауыттар — шайыр мен скипидар зауыты мен ағаш кесетін зауыт ашты. 1917 жылдың қарашасында мұнда Кеңес өкіметі орнады. Азамат соғысы кезінде Старые Дороги ауданын империялық неміс әскерлері мен поляк легионерлері басып алды. 1924 жылы 17 шілдеде Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының Старые Дороги ауданы құрылды. 1941 жылдың маусым айында және одан кейінгі үш жыл ішінде Старые Дорогиді нацистік басқыншылар басып алды. Еврей халқының шамамен 28%-ы қырылды, ал бейбіт тұрғындардың көпшілігі қаза тапты. Қала «Багратион» операциясы кезінде азат етілді. Азат етілгеннен кейін Старые Дороги аймағы Бобруйск облысының құрамына енді. 1962 жылы Старые Дороги ауданы таратылып, оның көп бөлігі Слуцк және Осиповичи аудандарына берілді. 1966 жылы 30 шілдеде орталығы Старые Дороги қаласында орналасқан аудан қалпына келтірілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=53_Starie_Dorogi&ysclid=mq1z2p9sao512194501|title=История развития - Старые Дороги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада май зауыты, наубайхана, механикалық зауыт, алкогольсіз сусындар шеберханасы, киім фабрикасы және орман шаруашылығы кәсіпорны жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/starye_dorogi/|title=Старые Дороги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> Қалада 3 орта мектеп, гимназия, спорт мектебі, көркемсурет мектебі, балалар үйі және 6 мектепке дейінгі мекеме бар. Медициналық қызметтерді қалалық ауруханалар мен емханалар көрсетеді. == Көрікті орындары == Қалада Әулие Николай православие шіркеуі жұмыс істейді. Ауданда бірнеше сәулет ескерткіштері сақталған: пошта бекеті (XIX ғасырдың екінші жартысы, Пасковый Горький ауылы) және ағаш православие шіркеуі (XIX ғасырдың ортасы, Язык ауылы).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-starye-dorogi.htm|title=Карта Старых Дорог|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Старыя Дарогі. Вадацяжная вежа.jpg|Су мұнарасы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] h1ajdukbj2d2987oq36fx2sce66o46p 3614102 3614101 2026-06-06T12:08:24Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3614102 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Старые Дороги |шынайы атауы = {{lang-be|Стары́я Даро́гі}} |сурет = Staryja Darohi.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = BIA Stare Drogi COA.svg |ту = Flag of Staryja Darohi.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =02 |lat_sec =22 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =15 |lon_sec =54 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Минск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Стародорожье ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1524 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1938 |жер аумағы = 4 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 160 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 10 683 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 1792 |пошта индексі = 222932 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Staryja Darohi |сайты = |сайт тілі = }} '''Старые Дороги''' ({{lang-be|Стары́я Даро́гі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Стародорожье ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Старые Дороги қаласының халқы 10 683 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала барлық жағынан батпақты жермен қоршалған. Любаво-Роменская теміржолындағы станса Барановичи мен Осиповичи арасында жүретін пойыздарға қызмет көрсетеді. P92 және P43 тас жолдары Слуцк, Бобруйск және Марьина Горкаға қатынайды. Қаланы Салянка өзені кесіп өтеді. Буденичское және Скачальское көлдері Старые Дороги шекарасында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9348-Starye-Dorogi.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Стародорожский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Тарихы == Литва Ұлы Герцогтігінің кеңсесінде Ескі Жолдар (бұрынғы Дороги) туралы алғашқы дерек 1524 жылға жатады. XV ғасырдың аяғынан бастап Жолдар Голшанский князьдеріне тиесілі болды, ал 1612 жылы олар Радзивилл князьдерінің иелігіне өтті. Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Жолдар Ресей империясының Бобруйск ауданының құрамына кірді. Пошта жолдары мен стансаларының белсенді құрылысы басталды. Мәскеу-Варшава және бірнеше ірі тас жолдар салынды. 1861 жылы крепостнойлықтың жойылуымен жер иелері зауыттар — шайыр мен скипидар зауыты мен ағаш кесетін зауыт ашты. 1917 жылдың қарашасында мұнда Кеңес өкіметі орнады. Азамат соғысы кезінде Старые Дороги ауданын империялық неміс әскерлері мен поляк легионерлері басып алды. 1924 жылы 17 шілдеде Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының Старые Дороги ауданы құрылды. 1941 жылдың маусым айында және одан кейінгі үш жыл ішінде Старые Дорогиді нацистік басқыншылар басып алды. Еврей халқының шамамен 28%-ы қырылды, ал бейбіт тұрғындардың көпшілігі қаза тапты. Қала «Багратион» операциясы кезінде азат етілді. Азат етілгеннен кейін Старые Дороги аймағы Бобруйск облысының құрамына енді. 1962 жылы Старые Дороги ауданы таратылып, оның көп бөлігі Слуцк және Осиповичи аудандарына берілді. 1966 жылы 30 шілдеде орталығы Старые Дороги қаласында орналасқан аудан қалпына келтірілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=53_Starie_Dorogi&ysclid=mq1z2p9sao512194501|title=История развития - Старые Дороги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада май зауыты, наубайхана, механикалық зауыт, алкогольсіз сусындар шеберханасы, киім фабрикасы және орман шаруашылығы кәсіпорны жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/starye_dorogi/|title=Старые Дороги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> Қалада 3 орта мектеп, гимназия, спорт мектебі, көркемсурет мектебі, балалар үйі және 6 мектепке дейінгі мекеме бар. Медициналық қызметтерді қалалық ауруханалар мен емханалар көрсетеді. == Көрікті орындары == Қалада Әулие Николай православие шіркеуі жұмыс істейді. Ауданда бірнеше сәулет ескерткіштері сақталған: пошта бекеті (XIX ғасырдың екінші жартысы, Пасковый Горький ауылы) және ағаш православие шіркеуі (XIX ғасырдың ортасы, Язык ауылы).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-starye-dorogi.htm|title=Карта Старых Дорог|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Старыя Дарогі. Вадацяжная вежа.jpg|Су мұнарасы Старые дороги. Центр Юнацтва.jpg|Жастар орталығы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] klu89t68gawpuoxito8mkdith3wyjm1 3614135 3614102 2026-06-06T13:36:46Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3614135 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Старые Дороги |шынайы атауы = {{lang-be|Стары́я Даро́гі}} |сурет = Staryja Darohi.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = BIA Stare Drogi COA.svg |ту = Flag of Staryja Darohi.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =02 |lat_sec =22 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =15 |lon_sec =54 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Минск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Стародорожье ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1524 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1938 |жер аумағы = 4 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 160 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 10 683 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 1792 |пошта индексі = 222932 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Staryja Darohi |сайты = |сайт тілі = }} '''Старые Дороги''' ({{lang-be|Стары́я Даро́гі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Стародорожье ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Старые Дороги қаласының халқы 10 683 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала барлық жағынан батпақты жермен қоршалған. Любаво-Роменская теміржолындағы станса Барановичи мен Осиповичи арасында жүретін пойыздарға қызмет көрсетеді. P92 және P43 тас жолдары Слуцк, Бобруйск және Марьина Горкаға қатынайды. Қаланы Салянка өзені кесіп өтеді. Буденичское және Скачальское көлдері Старые Дороги шекарасында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9348-Starye-Dorogi.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Стародорожский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Тарихы == Литва Ұлы Герцогтігінің кеңсесінде Ескі Жолдар (бұрынғы Дороги) туралы алғашқы дерек 1524 жылға жатады. XV ғасырдың аяғынан бастап Жолдар Голшанский князьдеріне тиесілі болды, ал 1612 жылы олар Радзивилл князьдерінің иелігіне өтті. Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Жолдар Ресей империясының Бобруйск ауданының құрамына кірді. Пошта жолдары мен стансаларының белсенді құрылысы басталды. Мәскеу-Варшава және бірнеше ірі тас жолдар салынды. 1861 жылы крепостнойлықтың жойылуымен жер иелері зауыттар — шайыр мен скипидар зауыты мен ағаш кесетін зауыт ашты. 1917 жылдың қарашасында мұнда Кеңес өкіметі орнады. Азамат соғысы кезінде Старые Дороги ауданын империялық неміс әскерлері мен поляк легионерлері басып алды. 1924 жылы 17 шілдеде Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының Старые Дороги ауданы құрылды. 1941 жылдың маусым айында және одан кейінгі үш жыл ішінде Старые Дорогиді нацистік басқыншылар басып алды. Еврей халқының шамамен 28%-ы қырылды, ал бейбіт тұрғындардың көпшілігі қаза тапты. Қала «Багратион» операциясы кезінде азат етілді. Азат етілгеннен кейін Старые Дороги аймағы Бобруйск облысының құрамына енді. 1962 жылы Старые Дороги ауданы таратылып, оның көп бөлігі Слуцк және Осиповичи аудандарына берілді. 1966 жылы 30 шілдеде орталығы Старые Дороги қаласында орналасқан аудан қалпына келтірілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=53_Starie_Dorogi&ysclid=mq1z2p9sao512194501|title=История развития - Старые Дороги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада май зауыты, наубайхана, механикалық зауыт, алкогольсіз сусындар шеберханасы, киім фабрикасы және орман шаруашылығы кәсіпорны жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/starye_dorogi/|title=Старые Дороги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> Қалада 3 орта мектеп, гимназия, спорт мектебі, көркемсурет мектебі, балалар үйі және 6 мектепке дейінгі мекеме бар. Медициналық қызметтерді қалалық ауруханалар мен емханалар көрсетеді. == Көрікті орындары == Қалада Әулие Николай православие шіркеуі жұмыс істейді. Ауданда бірнеше сәулет ескерткіштері сақталған: пошта бекеті (XIX ғасырдың екінші жартысы, Пасковый Горький ауылы) және ағаш православие шіркеуі (XIX ғасырдың ортасы, Язык ауылы).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-starye-dorogi.htm|title=Карта Старых Дорог|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Старыя Дарогі. Вадацяжная вежа.jpg|Су мұнарасы Старыя Дарогі. Цэнтр Юнацтва.jpg|Жастар орталығы 2025.10.02 Staryja Darohi Minsk Region Belarus Yellow Building.jpg|Қала көшесі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] ncdw17tcrn68rj4mr9xar89rwbmmp1b 3614136 3614135 2026-06-06T13:39:08Z Мағыпар 100137 сурет қою 3614136 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Старые Дороги |шынайы атауы = {{lang-be|Стары́я Даро́гі}} |сурет = Staryja Darohi.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = BIA Stare Drogi COA.svg |ту = Flag of Staryja Darohi.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =02 |lat_sec =22 |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =15 |lon_sec =54 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Минск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Стародорожье ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1524 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1938 |жер аумағы = 4 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 160 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 10 683 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 1792 |пошта индексі = 222932 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Staryja Darohi |сайты = |сайт тілі = }} '''Старые Дороги''' ({{lang-be|Стары́я Даро́гі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Стародорожье ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Старые Дороги қаласының халқы 10 683 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала барлық жағынан батпақты жермен қоршалған. Любаво-Роменская теміржолындағы станса Барановичи мен Осиповичи арасында жүретін пойыздарға қызмет көрсетеді. P92 және P43 тас жолдары Слуцк, Бобруйск және Марьина Горкаға қатынайды. Қаланы Салянка өзені кесіп өтеді. Буденичское және Скачальское көлдері Старые Дороги шекарасында орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9348-Starye-Dorogi.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Стародорожский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Тарихы == Литва Ұлы Герцогтігінің кеңсесінде Ескі Жолдар (бұрынғы Дороги) туралы алғашқы дерек 1524 жылға жатады. XV ғасырдың аяғынан бастап Жолдар Голшанский князьдеріне тиесілі болды, ал 1612 жылы олар Радзивилл князьдерінің иелігіне өтті. Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Жолдар Ресей империясының Бобруйск ауданының құрамына кірді. Пошта жолдары мен стансаларының белсенді құрылысы басталды. Мәскеу-Варшава және бірнеше ірі тас жолдар салынды. 1861 жылы крепостнойлықтың жойылуымен жер иелері зауыттар — шайыр мен скипидар зауыты мен ағаш кесетін зауыт ашты. 1917 жылдың қарашасында мұнда Кеңес өкіметі орнады. Азамат соғысы кезінде Старые Дороги ауданын империялық неміс әскерлері мен поляк легионерлері басып алды. 1924 жылы 17 шілдеде Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасының Старые Дороги ауданы құрылды. 1941 жылдың маусым айында және одан кейінгі үш жыл ішінде Старые Дорогиді нацистік басқыншылар басып алды. Еврей халқының шамамен 28%-ы қырылды, ал бейбіт тұрғындардың көпшілігі қаза тапты. Қала «Багратион» операциясы кезінде азат етілді. Азат етілгеннен кейін Старые Дороги аймағы Бобруйск облысының құрамына енді. 1962 жылы Старые Дороги ауданы таратылып, оның көп бөлігі Слуцк және Осиповичи аудандарына берілді. 1966 жылы 30 шілдеде орталығы Старые Дороги қаласында орналасқан аудан қалпына келтірілді.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=53_Starie_Dorogi&ysclid=mq1z2p9sao512194501|title=История развития - Старые Дороги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада май зауыты, наубайхана, механикалық зауыт, алкогольсіз сусындар шеберханасы, киім фабрикасы және орман шаруашылығы кәсіпорны жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/starye_dorogi/|title=Старые Дороги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> Қалада 3 орта мектеп, гимназия, спорт мектебі, көркемсурет мектебі, балалар үйі және 6 мектепке дейінгі мекеме бар. Медициналық қызметтерді қалалық ауруханалар мен емханалар көрсетеді. == Көрікті орындары == Қалада Әулие Николай православие шіркеуі жұмыс істейді. Ауданда бірнеше сәулет ескерткіштері сақталған: пошта бекеті (XIX ғасырдың екінші жартысы, Пасковый Горький ауылы) және ағаш православие шіркеуі (XIX ғасырдың ортасы, Язык ауылы).<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-starye-dorogi.htm|title=Карта Старых Дорог|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Старыя Дарогі. Вадацяжная вежа.jpg|Су мұнарасы Старыя Дарогі. Цэнтр Юнацтва.jpg|Жастар орталығы 2025.10.02 Staryja Darohi Minsk Region Belarus Yellow Building.jpg|Қала көшесі Старые Дороги город, Стародорожский район, Минская область, Беларусь 06.jpg|Теміржол стансасы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 0jxyq7v75wksqb5o3f8rhad8dop4zf7 10 782247 3614271 3614039 2026-06-07T09:44:09Z MuratbekErkebulan 162992 3614271 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |name = Үлкен Нарын ауданы |top = 49.7264239228691949 |bottom = 48.9648024032293989 |left = 84.0025743619628571 |right = 85.2948429569635778 |image = {{#switch:{{{2|}}} |physical = |#default = Шығыс Қазақстан облысы Үлкен Нарын ауданы позициялық карта.png }} }}<noinclude>{{ПозКарта/Инфо|Қазақстан}} [[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қазақстан:Шығыс Қазақстан облысы]] </noinclude> ivvrrd6pfy0vk24ba006fw0tu79imgw 3614277 3614271 2026-06-07T10:10:55Z MuratbekErkebulan 162992 3614277 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |name = Үлкен Нарын ауданы |top = 49.7289014653533386 |bottom = 48.9482032359823478 |left = 83.8811259754087644 |right = 85.5434960221766403 |image = {{#switch:{{{2|}}} |physical = |#default = Шығыс Қазақстан облысы Үлкен Нарын ауданы позициялық карта.png }} }}<noinclude>{{ПозКарта/Инфо|Қазақстан}} [[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қазақстан:Шығыс Қазақстан облысы]] </noinclude> eylr04qpusmdhvvxo2eofktm0vauh6k 0 782252 3614116 2026-06-06T12:27:24Z Салиха 17167 Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Шолпан Исағалиқызы Жанұзақова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 13.11.1960 |Туған жері = {{туғанжері|Атырау|Атырауда}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Аза... 3614116 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Шолпан Исағалиқызы Жанұзақова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 13.11.1960 |Туған жері = {{туғанжері|Атырау|Атырауда}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Педагогика |Жұмыс орны = [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = доктор |Альма-матер = Гурьев педагогикалық институты (қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * Атырау облысының, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамоталары; * {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}}; * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2019). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Шолпан Исағалиқызы Жанұзақова''' — педагогика ғылымының докторы ([[2007 жыл|2007]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1960 жыл|1960]] жылы 13 қарашада [[Атырау]] қаласында туған.<br> Гурьев педагогикалық институтын ([[1983 жыл|1983]], қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]]) бітірген.<br> Мектепте мұғалім (1983-[[1988 жыл|88]]), Гурьев педагогикалық институтында оқытушы (1988-[[1991 жыл|91]]), Атырау педагогикалық институтында аға оқытушы (1991-[[2000 жыл|2000]]), кафедра меңгерушісі (2000), Атырау мемлекеттік университетінің аға ғылыми қызметкері ([[2004 жыл|2004]]), Сырттай оқыту факультетінің деканы ([[2005 жыл|2005]]-[[2009 жыл|09]]). == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Этнопедагогиканы жеке пəн ретінде құрудың ғылыми негіздері" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.<br> 2 монография, 3 оқу құралы, 60-қа жуық ғылыми мақалалардың авторы. == Марапаттары == * Атырау облысының, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамоталары; * ҚР "[[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]".<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref> * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2019).<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/edu/press/article/details/6936?lang=kk "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" атағының иегерлері.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://pricom.kz/lyudyam-o-lyudyah/pedagogika-lyubvi.html ПЕДАГОГИКА ЛЮБВИ.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]] hdql37zvi2n04r52ybao1ru8qiq7g36 3614120 3614116 2026-06-06T12:31:34Z Салиха 17167 3614120 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Шолпан Исағалиқызы Жанұзақова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 13.11.1960 |Туған жері = {{туғанжері|Атырау|Атырауда}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Педагогика |Жұмыс орны = [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Гурьев педагогикалық институты (қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}}; * Атырау облысының, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамоталары; * {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}}; * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2019). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Шолпан Исағалиқызы Жанұзақова''' — педагогика ғылымының докторы ([[2007 жыл|2007]]), профессор. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1960 жыл|1960]] жылы 13 қарашада [[Атырау]] қаласында туған.<br> Гурьев педагогикалық институтын ([[1983 жыл|1983]], қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]]) бітірген.<br> Мектепте мұғалім (1983-[[1988 жыл|88]]), Гурьев педагогикалық институтында оқытушы (1988-[[1991 жыл|91]]), Атырау педагогикалық институтында аға оқытушы (1991-[[2000 жыл|2000]]), кафедра меңгерушісі (2000), Атырау мемлекеттік университетінің аға ғылыми қызметкері ([[2004 жыл|2004]]), Сырттай оқыту факультетінің деканы ([[2005 жыл|2005]]-[[2009 жыл|09]]). == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Этнопедагогиканы жеке пəн ретінде құрудың ғылыми негіздері" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.<br> 2 монография, 3 оқу құралы, 60-қа жуық ғылыми мақалалардың авторы. == Марапаттары == * "[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]]"; * Атырау облысының, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамоталары; * ҚР "[[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]".<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref> * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2019).<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/edu/press/article/details/6936?lang=kk "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" атағының иегерлері.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://pricom.kz/lyudyam-o-lyudyah/pedagogika-lyubvi.html ПЕДАГОГИКА ЛЮБВИ.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] r0q82yichwsq1tskkdf0mgdrc8bvw72 3614121 3614120 2026-06-06T12:32:23Z Салиха 17167 «[[Санат:Атырау мемлекеттік университеті түлектері|Атырау мемлекеттік университеті түлектері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3614121 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Шолпан Исағалиқызы Жанұзақова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 13.11.1960 |Туған жері = {{туғанжері|Атырау|Атырауда}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Педагогика |Жұмыс орны = [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Гурьев педагогикалық институты (қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}}; * Атырау облысының, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамоталары; * {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}}; * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2019). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Шолпан Исағалиқызы Жанұзақова''' — педагогика ғылымының докторы ([[2007 жыл|2007]]), профессор. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1960 жыл|1960]] жылы 13 қарашада [[Атырау]] қаласында туған.<br> Гурьев педагогикалық институтын ([[1983 жыл|1983]], қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]]) бітірген.<br> Мектепте мұғалім (1983-[[1988 жыл|88]]), Гурьев педагогикалық институтында оқытушы (1988-[[1991 жыл|91]]), Атырау педагогикалық институтында аға оқытушы (1991-[[2000 жыл|2000]]), кафедра меңгерушісі (2000), Атырау мемлекеттік университетінің аға ғылыми қызметкері ([[2004 жыл|2004]]), Сырттай оқыту факультетінің деканы ([[2005 жыл|2005]]-[[2009 жыл|09]]). == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Этнопедагогиканы жеке пəн ретінде құрудың ғылыми негіздері" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.<br> 2 монография, 3 оқу құралы, 60-қа жуық ғылыми мақалалардың авторы. == Марапаттары == * "[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]]"; * Атырау облысының, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамоталары; * ҚР "[[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]".<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref> * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2019).<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/edu/press/article/details/6936?lang=kk "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" атағының иегерлері.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://pricom.kz/lyudyam-o-lyudyah/pedagogika-lyubvi.html ПЕДАГОГИКА ЛЮБВИ.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Атырау мемлекеттік университеті түлектері]] 8bg8ug4tm4u71omef72f7or85nvs9f7 3614122 3614121 2026-06-06T12:32:41Z Салиха 17167 «[[Санат:Атырау мемлекеттік университетінің профессорлары|Атырау мемлекеттік университетінің профессорлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3614122 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Шолпан Исағалиқызы Жанұзақова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 13.11.1960 |Туған жері = {{туғанжері|Атырау|Атырауда}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Педагогика |Жұмыс орны = [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Гурьев педагогикалық институты (қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}}; * Атырау облысының, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамоталары; * {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}}; * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2019). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Шолпан Исағалиқызы Жанұзақова''' — педагогика ғылымының докторы ([[2007 жыл|2007]]), профессор. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1960 жыл|1960]] жылы 13 қарашада [[Атырау]] қаласында туған.<br> Гурьев педагогикалық институтын ([[1983 жыл|1983]], қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]]) бітірген.<br> Мектепте мұғалім (1983-[[1988 жыл|88]]), Гурьев педагогикалық институтында оқытушы (1988-[[1991 жыл|91]]), Атырау педагогикалық институтында аға оқытушы (1991-[[2000 жыл|2000]]), кафедра меңгерушісі (2000), Атырау мемлекеттік университетінің аға ғылыми қызметкері ([[2004 жыл|2004]]), Сырттай оқыту факультетінің деканы ([[2005 жыл|2005]]-[[2009 жыл|09]]). == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Этнопедагогиканы жеке пəн ретінде құрудың ғылыми негіздері" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.<br> 2 монография, 3 оқу құралы, 60-қа жуық ғылыми мақалалардың авторы. == Марапаттары == * "[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]]"; * Атырау облысының, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамоталары; * ҚР "[[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]".<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref> * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2019).<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/edu/press/article/details/6936?lang=kk "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" атағының иегерлері.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://pricom.kz/lyudyam-o-lyudyah/pedagogika-lyubvi.html ПЕДАГОГИКА ЛЮБВИ.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Атырау мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Атырау мемлекеттік университетінің профессорлары]] 3mase1o6316wzsp97cs635r879t7jik 0 782253 3614132 2026-06-06T13:19:24Z Салиха 17167 Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Назымкүл Владимирқызы Жанғарашева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 13.03.1962 |Туған жері = [[Қырғызстан]], {{туғанжері|Бішкек|Бішкекте}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс... 3614132 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Назымкүл Владимирқызы Жанғарашева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 13.03.1962 |Туған жері = [[Қырғызстан]], {{туғанжері|Бішкек|Бішкекте}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Экономика |Жұмыс орны = [[Тұран (университет)|Тұран университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Экономика ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Алматы халық шаруашылығы институты (қазіргі [[Нархоз университеті]]); Ауыл шаруашылық экономикасы жəне ұйымдастыру қазақ ғылыми-зерттеу институты аспирантурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * {{Ерен еңбегі үшін медалі}} (2010). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Назымкүл Владимирқызы Жанғарашева''' — экономика ғылымының докторы ([[2007 жыл|2007]]), профессор ([[2011 жыл|2011]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1962 жыл|1962]] жылы 13 наурызда [[Қырғызстан]], [[Бішкек]] қаласында туған.<br> Алматы халық шаруашылығы институтын ([[1983 жыл|1983]], қазіргі [[Нархоз университеті]]) жəне Ауыл шаруашылық экономикасы жəне ұйымдастыру қазақ ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын ([[1988 жыл|1988]]) бітірген.<br> Ауыл шаруашылық экономикасы жəне ұйымдастыру қазақ ғылыми-зерттеу институтында аға лаборант (1983), аға экономист ([[1984 жыл|1984]]-[[1985 жыл|85]]), кіші ғылыми қызметкер ([[1989 жыл|1989]]-[[1990 жыл|90]]), Орта-Азия университетінде декан ([[2001 жыл|2001]]-[[2009 жыл|09]]), кафедра меңгерушісі (2009-[[2010 жыл|10]]), [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]нде профессор (2009-10), кафедра менгерушісі (2010), [[2011 жыл|2011]] жылдан [[Алматы гуманитарлы-техникалық университеті]]нің проректоры қызметтерін атқарды.<br> Қазіргі уақытта [[Тұран (университет)|Тұран университеті]]нде қызметте. == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыты Қазақстанның агроөнеркəсіп кешенінде маркетингтік зерттеулерді жетілдіруге арналған.<br> "Развитие маркетинга в агропромышленном комплексе Казахстана (теория, методология, практика)" деген тақырыпта докторлыө диссертация қорғаған.<br> 96 ғылыми-əдістемелік еңбектің, оның ішінде 1 монография, 5 жоғары оқу орындары студенттеріне арналған оқу құралы, 2 мемлекеттік жалпы білім беру стандарттары, 6 типтік оқу бағдарламалары, 15 əдістемелік нұсқаулардың авторы. == Марапаттары == * "[[Ерен еңбегі үшін медалі]]" (2010).<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.kaznaru.edu.kz/storage/files/2042956542673b4e4fcac75682011934_%D0%9C%20%D0%B8%20%D0%9E%D0%90%D0%91%20%20%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0%20%D0%9D%D0%92%20(%D0%B4%D1%8D%D0%BD,%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80).pdf Джангарашева Назымкуль Владимировна.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Экономика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] e21ymfl4fol5767xilg4txjcz08m787 3614133 3614132 2026-06-06T13:20:53Z Салиха 17167 3614133 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Назымкүл Владимирқызы Жанғарашева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 13.03.1962 |Туған жері = [[Қырғызстан]], {{туғанжері|Бішкек|Бішкекте}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Экономика |Жұмыс орны = [[Тұран (университет)|Тұран университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Экономика ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Алматы халық шаруашылығы институты (қазіргі [[Нархоз университеті]]); Ауыл шаруашылық экономикасы жəне ұйымдастыру қазақ ғылыми-зерттеу институты аспирантурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} (2010). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Назымкүл Владимирқызы Жанғарашева''' — экономика ғылымының докторы ([[2007 жыл|2007]]), профессор ([[2011 жыл|2011]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1962 жыл|1962]] жылы 13 наурызда [[Қырғызстан]], [[Бішкек]] қаласында туған.<br> Алматы халық шаруашылығы институтын ([[1983 жыл|1983]], қазіргі [[Нархоз университеті]]) жəне Ауыл шаруашылық экономикасы жəне ұйымдастыру қазақ ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын ([[1988 жыл|1988]]) бітірген.<br> Ауыл шаруашылық экономикасы жəне ұйымдастыру қазақ ғылыми-зерттеу институтында аға лаборант (1983), аға экономист ([[1984 жыл|1984]]-[[1985 жыл|85]]), кіші ғылыми қызметкер ([[1989 жыл|1989]]-[[1990 жыл|90]]), Орта-Азия университетінде декан ([[2001 жыл|2001]]-[[2009 жыл|09]]), кафедра меңгерушісі (2009-[[2010 жыл|10]]), [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]нде профессор (2009-10), кафедра менгерушісі (2010), [[2011 жыл|2011]] жылдан [[Алматы гуманитарлы-техникалық университеті]]нің проректоры қызметтерін атқарды.<br> Қазіргі уақытта [[Тұран (университет)|Тұран университеті]]нде қызметте. == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыты Қазақстанның агроөнеркəсіп кешенінде маркетингтік зерттеулерді жетілдіруге арналған.<br> "Развитие маркетинга в агропромышленном комплексе Казахстана (теория, методология, практика)" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.<br> 96 ғылыми-əдістемелік еңбектің, оның ішінде 1 монография, 5 жоғары оқу орындары студенттеріне арналған оқу құралы, 2 мемлекеттік жалпы білім беру стандарттары, 6 типтік оқу бағдарламалары, 15 əдістемелік нұсқаулардың авторы. == Марапаттары == * "[[Ерен еңбегі үшін медалі]]" (2010).<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.kaznaru.edu.kz/storage/files/2042956542673b4e4fcac75682011934_%D0%9C%20%D0%B8%20%D0%9E%D0%90%D0%91%20%20%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0%20%D0%9D%D0%92%20(%D0%B4%D1%8D%D0%BD,%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80).pdf Джангарашева Назымкуль Владимировна.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Экономика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] nyzdz8tf4g7krdfaosjapxxyv5kr1tb 103 782254 3614142 2026-06-06T15:10:22Z Madi Dos 18369 /* Сонымен, жүлде берілді ме, не болды? */ жаңа бөлім 3614142 wikitext text/x-wiki == Сонымен, жүлде берілді ме, не болды? == Уики Жаз басталды мінекей a06iehykc12cdssh6mufhe33m12cbn7 0 782255 3614147 2026-06-06T15:38:26Z MuratbekErkebulan 162992 MuratbekErkebulan [[Малонарымка]] бетін [[Кіші Нарым]] бетіне жылжытты: Қазақша аты ресми түрде Кіші Нарым болып аталады екен 3614147 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Кіші Нарым]] aw2rkqu5qhdlzpfac4ck4963ojt35qx 100 782256 3614149 2026-06-06T15:43:50Z Madi Dos 18369 Жаңа бетте: [[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]] [[Chevrolet Aveo]] [[ВАЗ-2103]] [[Nissan]] [[ГАЗ-3307]] 3614149 wikitext text/x-wiki [[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]] [[Chevrolet Aveo]] [[ВАЗ-2103]] [[Nissan]] [[ГАЗ-3307]] nrrgy6ndkb8r8k6pvma37nri2v7s5d7 3614150 3614149 2026-06-06T15:44:09Z Madi Dos 18369 3614150 wikitext text/x-wiki [[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]] [[Chevrolet Aveo]] [[ВАЗ-2103]] [[Nissan]] [[ГАЗ-3307]] ci72ynsitcgdn6304xk2l4jdbv1z80b 0 782257 3614153 2026-06-06T16:18:09Z Madi Dos 18369 Жаңа бетте: '''Седан''' (американдық ағылшын тілінде) немесе '''салун''' (британдық ағылшын тілінде) — қозғалтқыш, жолаушылар және жүк үшін бөлек бөлімдері бар, үш көлемді конфигурациядағы жеңіл [[автомобиль]]. Седан стилінің нұсқаларына қысқартылған седан (''close-coupled sedan''), клу... 3614153 wikitext text/x-wiki '''Седан''' (американдық ағылшын тілінде) немесе '''салун''' (британдық ағылшын тілінде) — қозғалтқыш, жолаушылар және жүк үшін бөлек бөлімдері бар, үш көлемді конфигурациядағы жеңіл [[автомобиль]]. Седан стилінің нұсқаларына қысқартылған седан (''close-coupled sedan''), клубтық седан (''club sedan''), кабриолет-седан (''convertible sedan''), фастбэк-седан (''fastback sedan''), хардтоп-седан (''hardtop sedan''), ночбэк-седан (''notchback sedan'') және седанет (''sedanet'') жатады. {{Multiple image|image1=Toyota Camry 2.5 Hybrid Ascent Sport (IX) – f 02012026.jpg|image2=1928 Model A Ford.jpg|image3=Dodge4Door1920.jpg}} «Седан» атауы XVII ғасырдағы жүк тасушылар алып жүретін, терезелері бар, бір адамдық [[жабық зембіл]] (орысша ''паланкин'')— «седан креслосынан» (''sedan chair'') шыққан. Автомобиль шанағының түрін сипаттау үшін бұл термин алғаш рет [[1912 жыл|1912 жылы]] қолданылды. == Анықтамасы == [[Сурет:Three body styles with pillars and boxes.png|нобай|''Бір модельдің (Ford Focus) седан, универсал және хэтчбек нұсқаларының пішіндері'']] Седан — қозғалтқышы, жолаушылары және жүгі бөлек бөлімдерде орналасқан, жабық шанағы (яғни, бекітілген металл төбесі) бар автомобиль. Бұл кең анықтама седандарды автомобиль шанағының басқа түрлерінен айқын ерекшелемейді. Іс жүзінде седандарға тән негізгі сипаттамаларға мыналар жатады: * '''B-бағанасы:''' Алдыңғы және артқы терезелер арасында орналасқан, төбені ұстап тұратын орталық бағана. * '''Орындықтар:''' Жолаушыларға арналған екі қатар орындықтың болуы. * '''Үш көлемді дизайн:''' Қозғалтқыш алдыңғы бөлігінде, ал жүк орны артқы жағында орналасады (көптеген ерекшеліктер кездессе де). * '''Төбе сызығы:''' Купемен салыстырғанда төбе сызығының көлбеулігі азырақ, бұл артқы жолаушылар үшін бас деңгейіндегі кеңістікті арттырады және сыртқы көріністің аэродинамикасын аздап төмендетеді. * '''Ішкі көлемі:''' Артқы ішкі кеңістіктің көлемі кемінде 33 фут³ (0,93 м³) болуы тиіс. Кейде седандар мен екі есікті купелерді оңай ажырату үшін седанның міндетті түрде төрт есігі болуы керек деп есептеледі; ал басқа мамандар седанның төрт немесе екі есігі де болуы мүмкін деп мәлімдейді. Артқы төбенің көлбеу сызығы бастапқыда тек купеге тән сипаттама болғанымен, кейіннен бұл дизайн элементі көптеген шанақ стильдерінде кеңінен тарала бастады. Өндірушілер стильдерді жиі араластыратындықтан, седан және купе терминдері еркін түсіндіріліп, тіпті «төрт есікті купе» (мағыналық тұрғыдан бір-біріне қайшы келетін ұғым) сияқты атаулар пайда болды. Өндіруші бір модельдің екі есікті және төрт есікті седан нұсқаларын шығарған кезде, шанақтың жоғарғы шыныланған бөлігінің (greenhouse) пішіні мен орналасуы екі нұсқада да бірдей болуы мүмкін. Тек екі есікті нұсқада ұзынырақ есіктерді сыйдыру үшін B-бағанасы сәл артқа қарай жылжытылады. == Этимологиясы == [[Сурет:Sedan-chair.jpg|нобай|''Тарихи көрмедегі түрік седан креслосы / Motor World журналындағы Studebaker модельдері туралы мақала, 14 қараша 1912 жыл'']] Автомобильдерге қатысты қолданылатын «седан» термині автокөлік өндірісі пайда болғанға дейін адам күшімен қозғалатын көлік түрлерінен бастау алады. «Седан» сөзі латынның ''«sedere»'' сөзінен және үндіеуропалық пратілінің «отыру» деген мағынаны білдіретін түбірінен, сірә, әртүрлі итальяндық диалектілер арқылы шыққан деп есептеледі. Бұл этимологиялық шығу тегі 1630-жылдары пайда болған жабық зембілдің жетілдірілген түрі — седан креслосына нұсқайды. Седан креслосы — бір адамды отырғызып тасымалдауға арналған, әдетте терезелері бар жабық қорап. Оны көлденең сырықтардың көмегімен алдында және артында тұрған екі жүк тасушы алып жүреді. Седан креслолары XVII ғасырда кең таралғанымен, адам тасымалдауға арналған зембілдердің тұжырымдамасы ежелгі Мысыр, Үндістан және Қытай замандарынан бастау алып, одан да ертерек пайда болған. «Седан» термині автомобильдерге ресми түрде енгізілгенге дейін де толық жабық шанағы бар көліктер болған. Бұл алғашқы жабық көліктер өздерінің ат арба (күйме) ізбасарларынан шабыт алған және олардың қалыптасқан терминологиясы қолданылған. Мысалы, Біріккен Корольдікте жабық күймелер «брум» (brougham) деп аталса, Францияда олар «берлин» (berline), ал Италияда «берлина» (berlina) деп сипатталған. Содан бері «berline» және «berlina» өз елдерінде седандардың стандартты балама терминдеріне айналды. Алғашқы жабық автомобиль шанағының нақты шығу тегі әлі де талқылануда. Кейбір дереккөздер 1899 жылғы Renault Voiturette Type B моделін «алғашқы седанға» үміткер ретінде ұсынады, өйткені бұл төбесі бар ең алғашқы белгілі автомобиль (бірақ ол екі орындық болған және қызметші немесе механикке арналған қосымша сыртқы орындығы болған). Ұқсас шанақ жасаудың тағы бір мысалы 1900 жылғы De Dion-Bouton Type D автокөлігінде де тіркелген. Дегенмен, бұл алғашқы үлгілерде көбіне орын саны шектеулі болды немесе олар бірегей, жалғыз данада жасалған конструкциялар еді. «Седан» терминінің нақты автомобиль шанағының стиліне қатысты алғашқы тіркелген қолданысы 1912 жылы орын алды. Бұл атау Studebaker Four және Studebaker Six модельдері нарыққа шығарылып, автомобиль журналдарындағы мақалаларда седан деп сипатталған кезде қолданылды. Бұл терминнің қарқынды дамып келе жатқан автомобиль лексиконына енуін белгіледі. Седан әдетте кемінде төрт орындыққа арналған, қозғалтқыш, жолаушылар және жүк үшін бөлек бөлімдері бар «үш көлемді» конфигурациямен сипатталатын, төбесі бекітілген жеңіл автомобиль ретінде анықталады. Осы кеңінен қабылданған анықтамаға сүйене отырып, 1911 жылғы Speedwell автокөлігі жиі нағыз седанның ең алғашқы үлгісі атымен келтіріледі. Дейтон қаласында (Огайо штаты) орналасқан бұл автомобиль өндірушісі жабық, екі есікті көлік құрастырып, оны ресми түрде «Sedan» деп атаған. == Тарихы == Алғашқы толық жабық шанағы бар автомобильдер ретінде 1899 жылғы '''Renault Voiturette Type B''' және 1900 жылғы '''De Dion-Bouton Type D''' үлгілері саналады<ref>'''Georgano, G.N.''' // ''The Beaulieu Encyclopedia of the Automobile''. — Chicago: Fitzroy Dearborn Publishers, 2000. — <nowiki>ISBN 1-57958-293-1</nowiki>.</ref>. Алайда, олар жалғыз данада жасалған немесе орын саны шектеулі (жүргізуші немесе механик сыртта отыратын) көліктер еді. «Седан» сөзі автокөлік шанағының ресми атауы ретінде алғаш рет '''1912 жылы''' тіркелді. Сол жылы американдық ''«Motor World»'' журналында '''Studebaker Four''' және '''Studebaker Six''' модельдерін сипаттау үшін осы термин қолданылды<ref>'''Motor World Journal''' // ''The New Studebaker Models for 1913''. — November 14, 1912.</ref> . Ал қазіргі заманауи анықтамаға сай келетін (төрт орынды, екі не төрт есікті, толық жабық, үш көлемді) ең алғашқы нағыз седан — 1911 жылы Дейтон қаласында (Огайо штаты) шығарылған '''Speedwell Sedan''' автомобилі болып есептеледі<ref>'''Automotive History Preservation Association (AHPA)''' // ''The 1911 Speedwell: The First True Closed Sedan''. — 2015.</ref>. Бұл компания өз көлігіне ресми түрде «Sedan» атауын берген алғашқы өндіруші болды. == Дереккөздер == srzj35i594cfx1c4hussayv9qcynl5n 3614154 3614153 2026-06-06T16:21:18Z Madi Dos 18369 3614154 wikitext text/x-wiki '''Седан''' (американдық ағылшын тілінде) немесе '''салун''' (британдық ағылшын тілінде) — қозғалтқыш, жолаушылар және жүк үшін бөлек бөлімдері бар, үш көлемді(үш қорапты) конфигурациядағы жеңіл [[автомобиль]]. Седан стилінің нұсқаларына қысқартылған седан (''close-coupled sedan''), клубтық седан (''club sedan''), кабриолет-седан (''convertible sedan''), фастбэк-седан (''fastback sedan''), хардтоп-седан (''hardtop sedan''), ночбэк-седан (''notchback sedan'') және седанет (''sedanet'') жатады. {{Multiple image|image1=Toyota Camry 2.5 Hybrid Ascent Sport (IX) – f 02012026.jpg|image2=1928 Model A Ford.jpg|image3=Dodge4Door1920.jpg}} «Седан» атауы XVII ғасырдағы жүк тасушылар алып жүретін, терезелері бар, бір адамдық [[жабық зембіл]] (орысша ''паланкин'')— «седан креслосынан» (''sedan chair'') шыққан. Автомобиль шанағының түрін сипаттау үшін бұл термин алғаш рет [[1912 жыл|1912 жылы]] қолданылды. == Анықтамасы == [[Сурет:Three body styles with pillars and boxes.png|нобай|''Бір модельдің (Ford Focus) седан, универсал және хэтчбек нұсқаларының пішіндері'']] Седан — қозғалтқышы, жолаушылары және жүгі бөлек бөлімдерде орналасқан, жабық шанағы (яғни, бекітілген металл төбесі) бар автомобиль. Бұл кең анықтама седандарды автомобиль шанағының басқа түрлерінен айқын ерекшелемейді. Іс жүзінде седандарға тән негізгі сипаттамаларға мыналар жатады: * '''B-бағанасы:''' Алдыңғы және артқы терезелер арасында орналасқан, төбені ұстап тұратын орталық бағана. * '''Орындықтар:''' Жолаушыларға арналған екі қатар орындықтың болуы. * '''Үш көлемді дизайн:''' Қозғалтқыш алдыңғы бөлігінде, ал жүк орны артқы жағында орналасады (көптеген ерекшеліктер кездессе де). * '''Төбе сызығы:''' Купемен салыстырғанда төбе сызығының көлбеулігі азырақ, бұл артқы жолаушылар үшін бас деңгейіндегі кеңістікті арттырады және сыртқы көріністің аэродинамикасын аздап төмендетеді. * '''Ішкі көлемі:''' Артқы ішкі кеңістіктің көлемі кемінде 33 фут³ (0,93 м³) болуы тиіс. Кейде седандар мен екі есікті купелерді оңай ажырату үшін седанның міндетті түрде төрт есігі болуы керек деп есептеледі; ал басқа мамандар седанның төрт немесе екі есігі де болуы мүмкін деп мәлімдейді. Артқы төбенің көлбеу сызығы бастапқыда тек купеге тән сипаттама болғанымен, кейіннен бұл дизайн элементі көптеген шанақ стильдерінде кеңінен тарала бастады. Өндірушілер стильдерді жиі араластыратындықтан, седан және купе терминдері еркін түсіндіріліп, тіпті «төрт есікті купе» (мағыналық тұрғыдан бір-біріне қайшы келетін ұғым) сияқты атаулар пайда болды. Өндіруші бір модельдің екі есікті және төрт есікті седан нұсқаларын шығарған кезде, шанақтың жоғарғы шыныланған бөлігінің (greenhouse) пішіні мен орналасуы екі нұсқада да бірдей болуы мүмкін. Тек екі есікті нұсқада ұзынырақ есіктерді сыйдыру үшін B-бағанасы сәл артқа қарай жылжытылады. == Этимологиясы == [[Сурет:Sedan-chair.jpg|нобай|''Тарихи көрмедегі түрік седан креслосы / Motor World журналындағы Studebaker модельдері туралы мақала, 14 қараша 1912 жыл'']] Автомобильдерге қатысты қолданылатын «седан» термині автокөлік өндірісі пайда болғанға дейін адам күшімен қозғалатын көлік түрлерінен бастау алады. «Седан» сөзі латынның ''«sedere»'' сөзінен және үндіеуропалық пратілінің «отыру» деген мағынаны білдіретін түбірінен, сірә, әртүрлі итальяндық диалектілер арқылы шыққан деп есептеледі. Бұл этимологиялық шығу тегі 1630-жылдары пайда болған жабық зембілдің жетілдірілген түрі — седан креслосына нұсқайды. Седан креслосы — бір адамды отырғызып тасымалдауға арналған, әдетте терезелері бар жабық қорап. Оны көлденең сырықтардың көмегімен алдында және артында тұрған екі жүк тасушы алып жүреді. Седан креслолары XVII ғасырда кең таралғанымен, адам тасымалдауға арналған зембілдердің тұжырымдамасы ежелгі Мысыр, Үндістан және Қытай замандарынан бастау алып, одан да ертерек пайда болған. «Седан» термині автомобильдерге ресми түрде енгізілгенге дейін де толық жабық шанағы бар көліктер болған. Бұл алғашқы жабық көліктер өздерінің ат арба (күйме) ізбасарларынан шабыт алған және олардың қалыптасқан терминологиясы қолданылған. Мысалы, Біріккен Корольдікте жабық күймелер «брум» (brougham) деп аталса, Францияда олар «берлин» (berline), ал Италияда «берлина» (berlina) деп сипатталған. Содан бері «berline» және «berlina» өз елдерінде седандардың стандартты балама терминдеріне айналды. Алғашқы жабық автомобиль шанағының нақты шығу тегі әлі де талқылануда. Кейбір дереккөздер 1899 жылғы Renault Voiturette Type B моделін «алғашқы седанға» үміткер ретінде ұсынады, өйткені бұл төбесі бар ең алғашқы белгілі автомобиль (бірақ ол екі орындық болған және қызметші немесе механикке арналған қосымша сыртқы орындығы болған). Ұқсас шанақ жасаудың тағы бір мысалы 1900 жылғы De Dion-Bouton Type D автокөлігінде де тіркелген. Дегенмен, бұл алғашқы үлгілерде көбіне орын саны шектеулі болды немесе олар бірегей, жалғыз данада жасалған конструкциялар еді. «Седан» терминінің нақты автомобиль шанағының стиліне қатысты алғашқы тіркелген қолданысы 1912 жылы орын алды. Бұл атау Studebaker Four және Studebaker Six модельдері нарыққа шығарылып, автомобиль журналдарындағы мақалаларда седан деп сипатталған кезде қолданылды. Бұл терминнің қарқынды дамып келе жатқан автомобиль лексиконына енуін белгіледі. Седан әдетте кемінде төрт орындыққа арналған, қозғалтқыш, жолаушылар және жүк үшін бөлек бөлімдері бар «үш көлемді» конфигурациямен сипатталатын, төбесі бекітілген жеңіл автомобиль ретінде анықталады. Осы кеңінен қабылданған анықтамаға сүйене отырып, 1911 жылғы Speedwell автокөлігі жиі нағыз седанның ең алғашқы үлгісі атымен келтіріледі. Дейтон қаласында (Огайо штаты) орналасқан бұл автомобиль өндірушісі жабық, екі есікті көлік құрастырып, оны ресми түрде «Sedan» деп атаған. == Тарихы == Алғашқы толық жабық шанағы бар автомобильдер ретінде 1899 жылғы '''Renault Voiturette Type B''' және 1900 жылғы '''De Dion-Bouton Type D''' үлгілері саналады<ref>'''Georgano, G.N.''' // ''The Beaulieu Encyclopedia of the Automobile''. — Chicago: Fitzroy Dearborn Publishers, 2000. — <nowiki>ISBN 1-57958-293-1</nowiki>.</ref>. Алайда, олар жалғыз данада жасалған немесе орын саны шектеулі (жүргізуші немесе механик сыртта отыратын) көліктер еді. «Седан» сөзі автокөлік шанағының ресми атауы ретінде алғаш рет '''1912 жылы''' тіркелді. Сол жылы американдық ''«Motor World»'' журналында '''Studebaker Four''' және '''Studebaker Six''' модельдерін сипаттау үшін осы термин қолданылды<ref>'''Motor World Journal''' // ''The New Studebaker Models for 1913''. — November 14, 1912.</ref> . Ал қазіргі заманауи анықтамаға сай келетін (төрт орынды, екі не төрт есікті, толық жабық, үш көлемді) ең алғашқы нағыз седан — 1911 жылы Дейтон қаласында (Огайо штаты) шығарылған '''Speedwell Sedan''' автомобилі болып есептеледі<ref>'''Automotive History Preservation Association (AHPA)''' // ''The 1911 Speedwell: The First True Closed Sedan''. — 2015.</ref>. Бұл компания өз көлігіне ресми түрде «Sedan» атауын берген алғашқы өндіруші болды. == Дереккөздер == ldr1ufgxef3zgjr690eaid6c5ztaqgt 3614155 3614154 2026-06-06T16:21:36Z Madi Dos 18369 «[[Санат:Автомобиль шанағының түрлері|Автомобиль шанағының түрлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3614155 wikitext text/x-wiki '''Седан''' (американдық ағылшын тілінде) немесе '''салун''' (британдық ағылшын тілінде) — қозғалтқыш, жолаушылар және жүк үшін бөлек бөлімдері бар, үш көлемді(үш қорапты) конфигурациядағы жеңіл [[автомобиль]]. Седан стилінің нұсқаларына қысқартылған седан (''close-coupled sedan''), клубтық седан (''club sedan''), кабриолет-седан (''convertible sedan''), фастбэк-седан (''fastback sedan''), хардтоп-седан (''hardtop sedan''), ночбэк-седан (''notchback sedan'') және седанет (''sedanet'') жатады. {{Multiple image|image1=Toyota Camry 2.5 Hybrid Ascent Sport (IX) – f 02012026.jpg|image2=1928 Model A Ford.jpg|image3=Dodge4Door1920.jpg}} «Седан» атауы XVII ғасырдағы жүк тасушылар алып жүретін, терезелері бар, бір адамдық [[жабық зембіл]] (орысша ''паланкин'')— «седан креслосынан» (''sedan chair'') шыққан. Автомобиль шанағының түрін сипаттау үшін бұл термин алғаш рет [[1912 жыл|1912 жылы]] қолданылды. == Анықтамасы == [[Сурет:Three body styles with pillars and boxes.png|нобай|''Бір модельдің (Ford Focus) седан, универсал және хэтчбек нұсқаларының пішіндері'']] Седан — қозғалтқышы, жолаушылары және жүгі бөлек бөлімдерде орналасқан, жабық шанағы (яғни, бекітілген металл төбесі) бар автомобиль. Бұл кең анықтама седандарды автомобиль шанағының басқа түрлерінен айқын ерекшелемейді. Іс жүзінде седандарға тән негізгі сипаттамаларға мыналар жатады: * '''B-бағанасы:''' Алдыңғы және артқы терезелер арасында орналасқан, төбені ұстап тұратын орталық бағана. * '''Орындықтар:''' Жолаушыларға арналған екі қатар орындықтың болуы. * '''Үш көлемді дизайн:''' Қозғалтқыш алдыңғы бөлігінде, ал жүк орны артқы жағында орналасады (көптеген ерекшеліктер кездессе де). * '''Төбе сызығы:''' Купемен салыстырғанда төбе сызығының көлбеулігі азырақ, бұл артқы жолаушылар үшін бас деңгейіндегі кеңістікті арттырады және сыртқы көріністің аэродинамикасын аздап төмендетеді. * '''Ішкі көлемі:''' Артқы ішкі кеңістіктің көлемі кемінде 33 фут³ (0,93 м³) болуы тиіс. Кейде седандар мен екі есікті купелерді оңай ажырату үшін седанның міндетті түрде төрт есігі болуы керек деп есептеледі; ал басқа мамандар седанның төрт немесе екі есігі де болуы мүмкін деп мәлімдейді. Артқы төбенің көлбеу сызығы бастапқыда тек купеге тән сипаттама болғанымен, кейіннен бұл дизайн элементі көптеген шанақ стильдерінде кеңінен тарала бастады. Өндірушілер стильдерді жиі араластыратындықтан, седан және купе терминдері еркін түсіндіріліп, тіпті «төрт есікті купе» (мағыналық тұрғыдан бір-біріне қайшы келетін ұғым) сияқты атаулар пайда болды. Өндіруші бір модельдің екі есікті және төрт есікті седан нұсқаларын шығарған кезде, шанақтың жоғарғы шыныланған бөлігінің (greenhouse) пішіні мен орналасуы екі нұсқада да бірдей болуы мүмкін. Тек екі есікті нұсқада ұзынырақ есіктерді сыйдыру үшін B-бағанасы сәл артқа қарай жылжытылады. == Этимологиясы == [[Сурет:Sedan-chair.jpg|нобай|''Тарихи көрмедегі түрік седан креслосы / Motor World журналындағы Studebaker модельдері туралы мақала, 14 қараша 1912 жыл'']] Автомобильдерге қатысты қолданылатын «седан» термині автокөлік өндірісі пайда болғанға дейін адам күшімен қозғалатын көлік түрлерінен бастау алады. «Седан» сөзі латынның ''«sedere»'' сөзінен және үндіеуропалық пратілінің «отыру» деген мағынаны білдіретін түбірінен, сірә, әртүрлі итальяндық диалектілер арқылы шыққан деп есептеледі. Бұл этимологиялық шығу тегі 1630-жылдары пайда болған жабық зембілдің жетілдірілген түрі — седан креслосына нұсқайды. Седан креслосы — бір адамды отырғызып тасымалдауға арналған, әдетте терезелері бар жабық қорап. Оны көлденең сырықтардың көмегімен алдында және артында тұрған екі жүк тасушы алып жүреді. Седан креслолары XVII ғасырда кең таралғанымен, адам тасымалдауға арналған зембілдердің тұжырымдамасы ежелгі Мысыр, Үндістан және Қытай замандарынан бастау алып, одан да ертерек пайда болған. «Седан» термині автомобильдерге ресми түрде енгізілгенге дейін де толық жабық шанағы бар көліктер болған. Бұл алғашқы жабық көліктер өздерінің ат арба (күйме) ізбасарларынан шабыт алған және олардың қалыптасқан терминологиясы қолданылған. Мысалы, Біріккен Корольдікте жабық күймелер «брум» (brougham) деп аталса, Францияда олар «берлин» (berline), ал Италияда «берлина» (berlina) деп сипатталған. Содан бері «berline» және «berlina» өз елдерінде седандардың стандартты балама терминдеріне айналды. Алғашқы жабық автомобиль шанағының нақты шығу тегі әлі де талқылануда. Кейбір дереккөздер 1899 жылғы Renault Voiturette Type B моделін «алғашқы седанға» үміткер ретінде ұсынады, өйткені бұл төбесі бар ең алғашқы белгілі автомобиль (бірақ ол екі орындық болған және қызметші немесе механикке арналған қосымша сыртқы орындығы болған). Ұқсас шанақ жасаудың тағы бір мысалы 1900 жылғы De Dion-Bouton Type D автокөлігінде де тіркелген. Дегенмен, бұл алғашқы үлгілерде көбіне орын саны шектеулі болды немесе олар бірегей, жалғыз данада жасалған конструкциялар еді. «Седан» терминінің нақты автомобиль шанағының стиліне қатысты алғашқы тіркелген қолданысы 1912 жылы орын алды. Бұл атау Studebaker Four және Studebaker Six модельдері нарыққа шығарылып, автомобиль журналдарындағы мақалаларда седан деп сипатталған кезде қолданылды. Бұл терминнің қарқынды дамып келе жатқан автомобиль лексиконына енуін белгіледі. Седан әдетте кемінде төрт орындыққа арналған, қозғалтқыш, жолаушылар және жүк үшін бөлек бөлімдері бар «үш көлемді» конфигурациямен сипатталатын, төбесі бекітілген жеңіл автомобиль ретінде анықталады. Осы кеңінен қабылданған анықтамаға сүйене отырып, 1911 жылғы Speedwell автокөлігі жиі нағыз седанның ең алғашқы үлгісі атымен келтіріледі. Дейтон қаласында (Огайо штаты) орналасқан бұл автомобиль өндірушісі жабық, екі есікті көлік құрастырып, оны ресми түрде «Sedan» деп атаған. == Тарихы == Алғашқы толық жабық шанағы бар автомобильдер ретінде 1899 жылғы '''Renault Voiturette Type B''' және 1900 жылғы '''De Dion-Bouton Type D''' үлгілері саналады<ref>'''Georgano, G.N.''' // ''The Beaulieu Encyclopedia of the Automobile''. — Chicago: Fitzroy Dearborn Publishers, 2000. — <nowiki>ISBN 1-57958-293-1</nowiki>.</ref>. Алайда, олар жалғыз данада жасалған немесе орын саны шектеулі (жүргізуші немесе механик сыртта отыратын) көліктер еді. «Седан» сөзі автокөлік шанағының ресми атауы ретінде алғаш рет '''1912 жылы''' тіркелді. Сол жылы американдық ''«Motor World»'' журналында '''Studebaker Four''' және '''Studebaker Six''' модельдерін сипаттау үшін осы термин қолданылды<ref>'''Motor World Journal''' // ''The New Studebaker Models for 1913''. — November 14, 1912.</ref> . Ал қазіргі заманауи анықтамаға сай келетін (төрт орынды, екі не төрт есікті, толық жабық, үш көлемді) ең алғашқы нағыз седан — 1911 жылы Дейтон қаласында (Огайо штаты) шығарылған '''Speedwell Sedan''' автомобилі болып есептеледі<ref>'''Automotive History Preservation Association (AHPA)''' // ''The 1911 Speedwell: The First True Closed Sedan''. — 2015.</ref>. Бұл компания өз көлігіне ресми түрде «Sedan» атауын берген алғашқы өндіруші болды. == Дереккөздер == [[Санат:Автомобиль шанағының түрлері]] 0gry7twx5a1mclky4pot01k4a8mg0oe 0 782258 3614160 2026-06-06T16:44:44Z Nurkhan 13652 «[[:ru:Special:Redirect/revision/152074211|Карико, Каталин]]» бетінен аударылып түзілді 3614160 wikitext text/x-wiki '''Каталин Карико''' ({{Lang-hu|Karikó Katalin}}; [[17 қаңтар]] [[1955 жыл|1955]], Сольнок, [[Мажарстан|Венгрия]]) — венгр текті америкалық биохимик, [[Рибонуклеин қышқылы|РНҚ]]-арқылы механизмдерге маманданған. Оның зерттеуі ақуыз терапиясы үшін [[Транскрипция (биология)|транскрипцияланған]]''in vitro'' [[Ақпараттық РНҚ|мРНҚ-]]<nowiki/>ны әзірлеуге бағытталған. Ол Дрю Вайсманмен бірге «COVID-19-ға қарсы тиімді мРНҚ вакциналарын жасауға мүмкіндік беретін нуклеозидтік негізді модификациялауға қатысты жаңалықтары үшін» 2023 жылғы [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы|физиология немесе медицина бойынша Нобель сыйлығына]] ие болды<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2023/10/02/nobelevskuyu-premiyu-po-meditsine-prisudili-sozdatelyam-tehnologii-sinteza-mrnk-pozvolivshey-sdelat-vaktsiny-ot-covid-19|title=Нобелевскую премию по медицине присудили создателям технологии синтеза мРНК, позволившей сделать вакцины от COVID-19|work=meduza.io|date=2023-10-02|accessdate=2023-10-02|archivedate=2023-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231002143036/https://meduza.io/news/2023/10/02/nobelevskuyu-premiyu-po-meditsine-prisudili-sozdatelyam-tehnologii-sinteza-mrnk-pozvolivshey-sdelat-vaktsiny-ot-covid-19}}</ref>. 2006 жылдан 2013 жылға дейін RNARx компаниясының негізін қалаушы және бас директоры болды<ref name=":0">{{Cite web|title=Katalin Karikó|url=https://www.mrna-conference.com/general-information/planning-committee/katalin-kariko/|accessdate=2021-01-10|work=8th International mRNA Health Conference|lang=en-US|archivedate=2020-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201212155218/https://www.mrna-conference.com/general-information/planning-committee/katalin-kariko/}}</ref>. 2013 жылдан бастап Карико BioNTech RNA Pharmaceuticals компаниясымен байланысты, бастапқыда вице-президент, ал 2019 жылы аға вице-президент лауазымына көтерілді<ref name="Keener_2018">{{Cite journal|title=Just the messenger|journal=Nature Medicine|volume=24|issue=9|pages=1297–1300|date=2018-09|pmid=30139958|doi=10.1038/s41591-018-0183-7}}</ref>. Сондай-ақ [[Пенсильвания университеті|Пенсильвания университетінің]] адъюнкт-профессоры<ref name=":0" />. Кариконың жұмысына иммундық жүйенің РНҚ арқылы белсендірілуін зерттеу кіреді, бұл американдық иммунолог Дрю Вайсманмен бірлесіп [[Рибонуклеин қышқылы|РНҚ]] [[Иммуногендік|иммуногенділігін]] басатын нуклеозидті модификацияларды ашумен аяқталды<ref name=":5">{{Cite journal|author=Karikó|first=Katalin|date=2005-08-01|title=Suppression of RNA Recognition by Toll-like Receptors: The Impact of Nucleoside Modification and the Evolutionary Origin of RNA|journal=Immunity|language=en|volume=23|issue=2|pages=165–175|doi=10.1016/j.immuni.2005.06.008|pmid=16111635}}</ref><ref name=":3">{{Cite journal|date=2010-09|title=Incorporation of pseudouridine into mRNA enhances translation by diminishing PKR activation|url=|journal=Nucleic Acids Research|volume=38|issue=17|pages=5884–92|doi=10.1093/nar/gkq347|pmid=20457754}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal|date=2008-11|title=Incorporation of pseudouridine into mRNA yields superior nonimmunogenic vector with increased translational capacity and biological stability|url=|journal=Molecular Therapy|volume=16|issue=11|pages=1833–40|doi=10.1038/mt.2008.200|pmid=18797453}}</ref>. Бұл зерттеулер мРНҚ-ны терапиялық қолдануға қосылған қосымша үлес ретінде қарастырылады. Вайсманмен бірге ол нуклеозидтермен модификацияланған иммуногенді емес РНҚ-ны пайдалануға арналған АҚШ патенттеріне ие. Бұл технология BioNTech және Moderna компанияларына ақуызды алмастыру технологияларын әзірлеу үшін лицензияланған және сонымен қатар COVID-19 вакциналары үшін де қолданылған<ref name=":6">{{Cite web|date=2020-11-10|title=The story of mRNA: From a loose idea to a tool that may help curb Covid|url=https://www.statnews.com/2020/11/10/the-story-of-mrna-how-a-once-dismissed-idea-became-a-leading-technology-in-the-covid-vaccine-race/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210415010956/https://www.statnews.com/2020/11/10/the-story-of-mrna-how-a-once-dismissed-idea-became-a-leading-technology-in-the-covid-vaccine-race/|archivedate=2021-04-15|accessdate=2021-01-10|work=STAT|lang=en-US}}</ref>. Ол және Вайсман көптеген марапаттарға ие болды, соның ішінде беделді клиникалық медициналық зерттеулер үшін Ласкер-Дебейки сыйлығы. Америка философиялық қоғамының (2024<ref>{{Cite web|url=https://www.amphilsoc.org/blog/american-philosophical-society-welcomes-new-members-2024|title=The American Philosophical Society Welcomes New Members for 2024<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archivedate=2024-05-22|accessdate=2024-05-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240522092039/https://www.amphilsoc.org/blog/american-philosophical-society-welcomes-new-members-2024}}</ref>) және [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] (2025) мүшесі. == Өмірбаян == === Алғашқы жылдары және білімі === Карико Венгрияның Кишуйсаллаш қаласында су торабы, тоңазытқыш немесе теледидар жоқ кішкентай үйде өсті<ref name="Johnson 2021">{{Cite news|title=A one-way ticket. A cash-stuffed teddy bear. A dream decades in the making.|url=https://www.washingtonpost.com/health/2021/10/01/katalin-kariko-covid-vaccines/|work=[[The Washington Post]]|date=2021-10-01}}</ref>. Әкесі қасапшы, ал анасы — бухгалтер болған<ref name="Johnson 2021" /><ref name="nyt">{{Cite news|date=2021-04-08|title=Kati Kariko Helped Shield the World From the Coronavirus|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/04/08/health/coronavirus-mrna-kariko.html}}</ref>. Орта мектепте ол жаратылыстану ғылымдарынан үздік болды<ref name="Johnson 2021" /> биологиядан ұлттық олимпиадада жүлделі орындарға ие болды және [[Кальвинизм|Мориц Жигмонд]] атындағы Реформат гимназиясын бітірді. === Ғылыми мансап === Сегед университетінде PhD дәрежесін алғаннан кейін, Карико зерттеуін жалғастырып, Венгриядағы Биологиялық зерттеулер орталығының Биохимия институтында докторантурадан кейінгі тағылымдамадан өтті. 1985 жылы зертхана қаржыландырудан айырылды, ал ол күйеуі және екі жасар қызымен бірге Венгриядан Америка Құрама Штаттарына кетті. Олар қызының ойын аюына тығып қара нарықта сатқан көліктен түскен ақшаны 900 фунт стерлингті заңсыз алып өтті<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/americas/20201218-katalin-kariko-the-scientist-behind-the-pfizer-covid-19-vaccine|title=Katalin Kariko, the scientist behind the Pfizer Covid-19 vaccine|date=2020-12-18|work=[[France 24]]|lang=en|accessdate=2021-09-22|archivedate=2021-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211023082517/https://www.france24.com/en/americas/20201218-katalin-kariko-the-scientist-behind-the-pfizer-covid-19-vaccine}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/science/2020/nov/21/covid-vaccine-technology-pioneer-i-never-doubted-it-would-work|title=Covid vaccine technology pioneer: 'I never doubted it would work'|date=2020-11-11|work=[[The Guardian]]|lang=en|accessdate=2021-09-22|archivedate=2021-04-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210411030754/https://www.theguardian.com/science/2020/nov/21/covid-vaccine-technology-pioneer-i-never-doubted-it-would-work}}</ref>. 1985 және 1988 жылдар аралығында Филадельфиядағы Темпл университетінде және [[Мэриленд|Мэриленд штатындағы]] Бетесда қаласындағы Денсаулық сақтау ғылымдары университетінде (1988–1989) постдоктор болып жұмыс істей отырып, Карико [[АИВ/ЖИТС|ЖИТС]], гематологиялық аурулар және созылмалы шаршау синдромымен ауыратын науқастарды [[Рибонуклеин қышқылы|қос тізбекті РНҚ]] (dsRNA) арқылы емдеуге арналған клиникалық сынаққа қатысты. Сол кезде бұл жаңашыл зерттеу болып саналды, себебі dsRNA арқылы [[Интерферон|интерферонды]] индукциялаудың молекулалық механизмі белгісіз болды, дегенмен интерферонның вирусқа қарсы және ісікке қарсы әсері жақсы құжатталған<ref>{{Cite web|last=Schwarz-Romond|first=Thomas|date=2016-11-07|title=Transforming RNA research into future treatments: Q&A with 2 biotech leaders|url=https://www.elsevier.com/connect/transforming-rna-research-into-future-treatments-q-and-a-with-2-biotech-leaders|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108085540/https://www.elsevier.com/connect/transforming-rna-research-into-future-treatments-q-and-a-with-2-biotech-leaders|archivedate=2021-01-08|accessdate=2020-04-27|work=Elsevier Connect|lang=en}}</ref>. 1989 жылы ол Пенсильвания университетіне қабылданды және кардиолог Эллиот Барнатанмен бірге ақпараттық РНҚ бойынша жұмыс істеді. 1990 жылы Пенсильвания университетінің Перельман атындағы медицина мектебі адъюнкт-профессор болып жұмыс істеп жүргенде<ref>{{Cite web|url=https://www.med.upenn.edu/apps/faculty/index.php/g325/p13418|title=Katalin Kariko, PhD // The Perelman School of Medicine at the University of Pennsylvania|accessdate=2021-10-23|archivedate=2021-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211023152858/https://www.med.upenn.edu/apps/faculty/index.php/g325/p13418}}</ref>, Карико [[Ақпараттық РНҚ|мРНҚ]] негізіндегі [[Генотерапия|гендік терапияны]] құруды ұсынып, алғашқы грантқа өтінім берді<ref name="Keener_2018">{{Cite journal|title=Just the messenger|journal=Nature Medicine|volume=24|issue=9|pages=1297–1300|date=2018-09|pmid=30139958|doi=10.1038/s41591-018-0183-7}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKeener2018">Keener AB (Сентябрь 2018). Just the messenger. ''Nature Medicine''. '''24''' (9): <span class="nowrap">1297—</span>1300. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:[[doi:10.1038/s41591-018-0183-7|10.1038/s41591-018-0183-7]]. [[PMID (идентификатор)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30139958 30139958].</cite></ref>. Содан бері мРНҚ негізіндегі терапия Кариконың негізгі зерттеу қызығушылығы болды. Ол профессор болғысы келді, бірақ гранттан бас тарту 1995 жылы университеттің лауазымын төмендетуіне әкелді<ref name=":6">{{Cite web|date=2020-11-10|title=The story of mRNA: From a loose idea to a tool that may help curb Covid|url=https://www.statnews.com/2020/11/10/the-story-of-mrna-how-a-once-dismissed-idea-became-a-leading-technology-in-the-covid-vaccine-race/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210415010956/https://www.statnews.com/2020/11/10/the-story-of-mrna-how-a-once-dismissed-idea-became-a-leading-technology-in-the-covid-vaccine-race/|archivedate=2021-04-15|accessdate=2021-01-10|work=STAT|lang=en-US}}</ref>. Ол қалып, 1997 жылы Пенсильвания университетінің иммунология профессоры Дрю Вайсманмен кездесті. Оның мақсатына жетудегі табандылығы академиялық мекемелерде басым болатын зерттеу жұмыстарының нормаларымен салыстырғанда ерекше болды<ref>{{Cite web|title=How Our Brutal Science System Almost Cost Us A Pioneer Of mRNA Vaccines|url=https://www.wbur.org/commonhealth/2021/02/12/brutal-science-system-mrna-pioneer|first=David|last=Scales|accessdate=2021-04-27|work=WBUR-FM|date=2021-02-12|lang=en|archivedate=2021-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210427082645/https://www.wbur.org/commonhealth/2021/02/12/brutal-science-system-mrna-pioneer}}</ref>. Кариконың негізгі жаңалығы экспериментте бақылау ретінде пайдаланылған [[Тасымалдаушы РНҚ|тасымалдаушы РНҚ-ның]] хабаршы РНҚ-мен бірдей иммундық жауапты тудырмайтынына назар аударғаннан кейін пайда болды. 2005 жылы басталған бірқатар мақалаларда Карико мен Вайсман мРНҚ-ға нақты нуклеозидті модификациялау иммундық жауапты төмендетуге қалай әкелетінін сипаттады<ref name=":5">{{Cite journal|author=Karikó|first=Katalin|date=2005-08-01|title=Suppression of RNA Recognition by Toll-like Receptors: The Impact of Nucleoside Modification and the Evolutionary Origin of RNA|journal=Immunity|language=en|volume=23|issue=2|pages=165–175|doi=10.1016/j.immuni.2005.06.008|pmid=16111635}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFKarikóBucksteinNiWeissman2005">Karikó, Katalin; Buckstein, Michael; Ni, Houping; Weissman, Drew (1 августа 2005). [[doi:10.1016/j.immuni.2005.06.008|Suppression of RNA Recognition by Toll-like Receptors: The Impact of Nucleoside Modification and the Evolutionary Origin of RNA]]. ''Immunity''&nbsp;<span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. '''23''' (2): <span class="nowrap">165—</span>175. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Свободный доступ">[[doi:10.1016/j.immuni.2005.06.008|10.1016/j.immuni.2005.06.008]]</span>. [[PMID (идентификатор)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16111635 16111635].</cite></ref>. Олар шағын компания құрды және 2006 және 2013 жылдары мРНҚ-ға вирусқа қарсы иммундық жауапты азайту үшін бірнеше модификацияланған нуклеозидтерді пайдалануға патенттер алды. Көп ұзамай университет зияткерлік меншікті зертханалық қызметтерді жеткізушінің басшысы Гари Дальға лицензиялады, ол ақырында Cellscript болды. Бірнеше аптадан кейін Moderna-ны қолдайтын [[Венчурлік капитал|венчурлық капитал]] фирмасы Flagship Pioneering патентті лицензиялау үшін онымен байланысқа шықты. Карико: «Бізде бұл жоқ», - деді. 2013 жылдың басында Карико Moderna-ның VEGF мРНҚ-ны әзірлеу бойынша AstraZeneca-мен 240 миллион долларлық келісімшарты туралы білді. Карико Пенсильвания университетінде өзінің мРНҚ саласындағы тәжірибесін қолдануға мүмкіндігі болмайтынын түсінді, сондықтан ол BioNTech RNA Pharmaceuticals компаниясының вице-президенті қызметін алды (кейіннен 2019 жылы аға вице-президент болды)<ref name="Keener_2018">{{Cite journal|title=Just the messenger|journal=Nature Medicine|volume=24|issue=9|pages=1297–1300|date=2018-09|pmid=30139958|doi=10.1038/s41591-018-0183-7}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKeener2018">Keener AB (Сентябрь 2018). Just the messenger. ''Nature Medicine''. '''24''' (9): <span class="nowrap">1297—</span>1300. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:[[doi:10.1038/s41591-018-0183-7|10.1038/s41591-018-0183-7]]. [[PMID (идентификатор)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30139958 30139958].</cite></ref>. Оның зерттеулері мен мамандануына РНҚ-ға негізделген ақпараттық гендік терапия, РНҚ-индукцияланған иммундық жауаптар, [[Ишемия|ишемиялық]] төзімділіктің молекулалық негізі және церебральды ишемияны емдеу кіреді. == Жеке өмір == Карико Бела Франсияға күйеуге шыққан. Олар екі дүркін Олимпиада чемпионы Сьюзан Франсияның ата-анасы. Олардың немересі Александр Беер Амос 2021 жылдың ақпан айында Америка Құрама Штаттарында, қызы мен күйеу баласы, сәулетші Райан Амостың отбасында дүниеге келген. Карико немересінің дүниеге келуіне қатысты<ref>{{Cite web|last=Krisztina|first=Balogh|date=2021-02-25|title=Nagymama lett Karikó Katalin|url=https://index.hu/belfold/2021/02/25/kariko-katalin-unoka-szuletes/|accessdate=2021-03-08|work=index.hu|lang=hu|archivedate=2021-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210328003719/https://index.hu/belfold/2021/02/25/kariko-katalin-unoka-szuletes/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Csodaszép Karikó Katalin unokája|url=https://szeged.hu/hirek/40667/csodaszep-kariko-katalin-unokaja|date=2021-03-01|accessdate=2021-03-08|work=szeged.hu|lang=hu|archivedate=2021-03-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210311050825/https://szeged.hu/hirek/40667/csodaszep-kariko-katalin-unokaja}}</ref>. Кишуисаллаш пен Сегедтен Америка Құрама Штаттарының Филадельфиясына көшкен Карико мен оның күйеуі Венгрия азаматтығынан бас тартқан жоқ. Бела Франсия 2013 жылы BioNTech компаниясының Майнцтегі штаб-пәтеріне бармағандықтан, Карико 2013 жылдан бері Еуропа мен Америка арасында жүр. Сондай-ақ Венгрияға жиі болып тұрады<ref>{{Cite web|title=Karikó Katalin magyar kutatónak is köszönhető a Covid-vakcina|url=https://szabadfold.hu/orszag-vilag/teljes-erobedobassal-a-virus-ellen-285110/|work=Szabad Föld|accessdate=2021-02-04|lang=hu|first=Borzák Tibor {{!}} 2020 12 17 19:41:26 {{!}} Frissítve: 2020 12 20 12:23:38 Megosztom Ország-világ biokémia járvány|last=kutatás|archivedate=2021-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210416145048/https://szabadfold.hu/orszag-vilag/teljes-erobedobassal-a-virus-ellen-285110/}}</ref><ref>{{Cite web|title=„Arról nem is álmodtunk, hogy anya emberek millióin fog segíteni!” – Születésnapi portré Karikó Katalinról|url=https://wmn.hu/cikk/54309/|work=wmn.hu|accessdate=2021-02-04|lang=hu}}</ref>. == Марапаттар мен құрметтер == * 2020 — Розенстиль сыйлығы * 2021 — Сеченьи сыйлығы * 2021 — Вильгельм Экснер медалі * 2021 — Астурия ханшайымы сыйлығы * 2021 — BBVA қорының білім шекаралары сыйлығы<ref>{{Cite web|url=https://www.frontiersofknowledgeawards-fbbva.es/noticias/the-frontiers-award-goes-to-kariko-langer-and-weissman-for-creating-two-technologies-that-together-have-propelled-the-advance-of-messenger-rna-therapeutics-opening-the-door-to-vaccines-and-treatment/|title=The Frontiers Award goes to Karikó, Langer and Weissman for creating two technologies that together have propelled the advance of messenger RNA therapeutics, opening the door...<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2022-01-26|archivedate=2022-01-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220126142144/https://www.frontiersofknowledgeawards-fbbva.es/noticias/the-frontiers-award-goes-to-kariko-langer-and-weissman-for-creating-two-technologies-that-together-have-propelled-the-advance-of-messenger-rna-therapeutics-opening-the-door-to-vaccines-and-treatment/}}</ref> * 2021 — Алтын қаз * 2022 — Джесси Стивенсон-Коваленко медалі * 2022 — Ласкер — Дебейки клиникалық медициналық зерттеулер сыйлығы * 2022 — Медицина саласындағы серпін сыйлығы * 2022 — Паул Эрлих және Людвиг Дармштадтер сыйлығы * 2022 — Pearl Meister Greengard Prize * 2022 — L'Oréal — UNESCO ғылымдағы әйелдерге арналған сыйлығы * 2022 — Louis-Jeantet Prize for Medicine * 2022 — Бенджамин Франклин медалі * 2022 — Гельмгольц медалі * 2022 — VinFuture Prize * 2023 — [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]] * 2023 — Венгрияның Әулие Стефан ордені<ref>{{Cite web|url=https://magyarnemzet.hu/belfold/2023/08/kariko-katalin-es-szilagyi-aron-kapta-a-szent-istvan-rendet|title=Karikó Katalin és Szilágyi Áron kapta a Szent István-rendet|accessdate=2023-12-29|archivedate=2023-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230827130218/https://magyarnemzet.hu/belfold/2023/08/kariko-katalin-es-szilagyi-aron-kapta-a-szent-istvan-rendet}}</ref> * 2026 — Forbes журналының тізіміндегі ең үздік 250 америкалық инноватор == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://mediateka.ek.szte.hu/exhibits/show/katalin_kariko_eng/bio Сегед университетінің Клеберсберг Куно кітапханасының Каталин Кариконың құрметіне арналған виртуалды көрмесі] [[Санат:АҚШ биохимиктері]] [[Санат:Халықаралық Гайрднер сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]] [[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] tmjowlwfirb6s0ue5dsftspw2lm3n4e 3614161 3614160 2026-06-06T16:47:14Z Nurkhan 13652 3614161 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Каталин Карико |Шынайы есімі = маж. Karikó Katalin |Суреті = Katalin_Karikó_at_the_United_States_Embassy_Sweden,_2023_Nobel_Reception_(cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 17.1.1955 |Туған жері = {{Туғанжері|Сольнок|Сольнокта}}, [[Венгрия]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{байрақ|Венгрия}}<br> {{байрақ|АҚШ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[зерттеуші]], [[биохимик]], [[университет профессоры]], [[өнертапқыш]], [[кеңесші]], [[миды зерттеу саласындағы ғалымы]], [[мРНҚ]] және [[биохимия]] |Жұмыс орны = [[Пенсильвания университеті]]<br> [[BioNTech AG]]<br>[[Биологиялық зерттеу орталығы]]<br>[[Темпл университеті]]<br>[[Әскери медициналық университеті (Бетезда, АҚШ)]] |Ғылыми дәрежесі = [[PhD|Философия докторы]] |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Móricz Zsigmond Gimnázium és Közgazdasági Szakközépiskola]]<br> [[Сегед университеті]] (1978)<br> [[Сегед университеті]] (1982) |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = [[Розенштель сыйлығы]] (2020)<br>[[Сеченьи сыйлығы]] (15 наурыз, 2021)<br> [[Адамгершілік қадір-қасиеті үшін сыйлығы]] (2021)<br>[[Вильгельм Экснер медалі]] (2021)<br> [[Медицина саласындағы ғылыми және техникалық зерттеулердегі жетістіктері үшін Астурия ханшайымы сыйлығы]] (2022)<br> [[Америка ғылымын дамыту қауымдастығының мүшесі]] (2021)<br>[[Медицина ғылымдары бойынша Кейо университетінің сыйлығы]] (2021)<br> [[Луиза Гросс-Горвиц сыйлығы]] (2021)<br>[[Француз ғылым академиясының Үлкен медалі]] (2021)<br>[[Time 100]] (2021)<br> [[Пол Эрлих-Людвиг Дармштадтер сыйлығы]] (2022)<br>[[Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі]] (2022)<br> [[Перл Мейстер Грингард сыйлығы]] (2022)<br>[[Джесси Стивенсон-Коваленко медалі]] (2022)<br>[[Медицина саласындағы Луи-Жанте сыйлығы]] (2022)<br> [[Женева университетінің құрметті докторы]] (2022)<br>[[Уоррен Альперт қорының сыйлығы]] (2022)<br> [[Олбани медициналық орталығының сыйлығы]] (2021)<br> {{Нобельдік медаль}} [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2023 жыл ғылымда|2023]])<br> [[Клиникалық медициналық зерттеулер үшін Венгрияның Әулие Стефан Ласкер — Дебейки ордені сыйлығы]] (2021)<br> [[Еуропалық молекулалық биология ұйымының мүшесі]]<br>[[Ұлттық өнертапқыштар даңқ залы]] (2023)<br>[[Cameron Therapeutics сыйлығы]]<br> [[Молекулалық медицина саласындағы Дебрецен сыйлығы]]<br>[[Биомедициналық зерттеулер бойынша доктор Пол Янссен сыйлығы]] (2021)<br> [[Gairdner қорының халықаралық сыйлығы]] (2022)<br>[[Уильям Коли сыйлығы]] (2021)<br>[[Джон Скотт медалі]] (2021)<br> [[100 әйел]] (2024)<br>[[Гельмгольц медалі]] (2022)]]<br>[[Эрнест Солвей сыйлығы]] (2022) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = [https://www.pennmedicine.org/providers/katalin-kariko pennmedicine.org] |Commons = }} '''Каталин Карико''' ({{Lang-hu|Karikó Katalin}}; [[17 қаңтар]] [[1955 жыл|1955]], Сольнок, [[Мажарстан|Венгрия]]) — венгр текті америкалық биохимик, [[Рибонуклеин қышқылы|РНҚ]]-арқылы механизмдерге маманданған. Оның зерттеуі ақуыз терапиясы үшін [[Транскрипция (биология)|транскрипцияланған]]''in vitro'' [[Ақпараттық РНҚ|мРНҚ-]]<nowiki/>ны әзірлеуге бағытталған. Ол Дрю Вайсманмен бірге «COVID-19-ға қарсы тиімді мРНҚ вакциналарын жасауға мүмкіндік беретін нуклеозидтік негізді модификациялауға қатысты жаңалықтары үшін» 2023 жылғы [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы|физиология немесе медицина бойынша Нобель сыйлығына]] ие болды<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2023/10/02/nobelevskuyu-premiyu-po-meditsine-prisudili-sozdatelyam-tehnologii-sinteza-mrnk-pozvolivshey-sdelat-vaktsiny-ot-covid-19|title=Нобелевскую премию по медицине присудили создателям технологии синтеза мРНК, позволившей сделать вакцины от COVID-19|work=meduza.io|date=2023-10-02|accessdate=2023-10-02|archivedate=2023-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231002143036/https://meduza.io/news/2023/10/02/nobelevskuyu-premiyu-po-meditsine-prisudili-sozdatelyam-tehnologii-sinteza-mrnk-pozvolivshey-sdelat-vaktsiny-ot-covid-19}}</ref>. 2006 жылдан 2013 жылға дейін RNARx компаниясының негізін қалаушы және бас директоры болды<ref name=":0">{{Cite web|title=Katalin Karikó|url=https://www.mrna-conference.com/general-information/planning-committee/katalin-kariko/|accessdate=2021-01-10|work=8th International mRNA Health Conference|lang=en-US|archivedate=2020-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201212155218/https://www.mrna-conference.com/general-information/planning-committee/katalin-kariko/}}</ref>. 2013 жылдан бастап Карико BioNTech RNA Pharmaceuticals компаниясымен байланысты, бастапқыда вице-президент, ал 2019 жылы аға вице-президент лауазымына көтерілді<ref name="Keener_2018">{{Cite journal|title=Just the messenger|journal=Nature Medicine|volume=24|issue=9|pages=1297–1300|date=2018-09|pmid=30139958|doi=10.1038/s41591-018-0183-7}}</ref>. Сондай-ақ [[Пенсильвания университеті|Пенсильвания университетінің]] адъюнкт-профессоры<ref name=":0" />. Кариконың жұмысына иммундық жүйенің РНҚ арқылы белсендірілуін зерттеу кіреді, бұл американдық иммунолог Дрю Вайсманмен бірлесіп [[Рибонуклеин қышқылы|РНҚ]] [[Иммуногендік|иммуногенділігін]] басатын нуклеозидті модификацияларды ашумен аяқталды<ref name=":5">{{Cite journal|author=Karikó|first=Katalin|date=2005-08-01|title=Suppression of RNA Recognition by Toll-like Receptors: The Impact of Nucleoside Modification and the Evolutionary Origin of RNA|journal=Immunity|language=en|volume=23|issue=2|pages=165–175|doi=10.1016/j.immuni.2005.06.008|pmid=16111635}}</ref><ref name=":3">{{Cite journal|date=2010-09|title=Incorporation of pseudouridine into mRNA enhances translation by diminishing PKR activation|url=|journal=Nucleic Acids Research|volume=38|issue=17|pages=5884–92|doi=10.1093/nar/gkq347|pmid=20457754}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal|date=2008-11|title=Incorporation of pseudouridine into mRNA yields superior nonimmunogenic vector with increased translational capacity and biological stability|url=|journal=Molecular Therapy|volume=16|issue=11|pages=1833–40|doi=10.1038/mt.2008.200|pmid=18797453}}</ref>. Бұл зерттеулер мРНҚ-ны терапиялық қолдануға қосылған қосымша үлес ретінде қарастырылады. Вайсманмен бірге ол нуклеозидтермен модификацияланған иммуногенді емес РНҚ-ны пайдалануға арналған АҚШ патенттеріне ие. Бұл технология BioNTech және Moderna компанияларына ақуызды алмастыру технологияларын әзірлеу үшін лицензияланған және сонымен қатар COVID-19 вакциналары үшін де қолданылған<ref name=":6">{{Cite web|date=2020-11-10|title=The story of mRNA: From a loose idea to a tool that may help curb Covid|url=https://www.statnews.com/2020/11/10/the-story-of-mrna-how-a-once-dismissed-idea-became-a-leading-technology-in-the-covid-vaccine-race/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210415010956/https://www.statnews.com/2020/11/10/the-story-of-mrna-how-a-once-dismissed-idea-became-a-leading-technology-in-the-covid-vaccine-race/|archivedate=2021-04-15|accessdate=2021-01-10|work=STAT|lang=en-US}}</ref>. Ол және Вайсман көптеген марапаттарға ие болды, соның ішінде беделді клиникалық медициналық зерттеулер үшін Ласкер — Дебейки сыйлығы. Америка философиялық қоғамының (2024<ref>{{Cite web|url=https://www.amphilsoc.org/blog/american-philosophical-society-welcomes-new-members-2024|title=The American Philosophical Society Welcomes New Members for 2024<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archivedate=2024-05-22|accessdate=2024-05-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240522092039/https://www.amphilsoc.org/blog/american-philosophical-society-welcomes-new-members-2024}}</ref>) және [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] (2025) мүшесі. == Өмірбаян == === Алғашқы жылдары және білімі === Карико Венгрияның Кишуйсаллаш қаласында су торабы, тоңазытқыш немесе теледидар жоқ кішкентай үйде өсті<ref name="Johnson 2021">{{Cite news|title=A one-way ticket. A cash-stuffed teddy bear. A dream decades in the making.|url=https://www.washingtonpost.com/health/2021/10/01/katalin-kariko-covid-vaccines/|work=[[The Washington Post]]|date=2021-10-01}}</ref>. Әкесі қасапшы, ал анасы — бухгалтер болған<ref name="Johnson 2021" /><ref name="nyt">{{Cite news|date=2021-04-08|title=Kati Kariko Helped Shield the World From the Coronavirus|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/04/08/health/coronavirus-mrna-kariko.html}}</ref>. Орта мектепте ол жаратылыстану ғылымдарынан үздік болды<ref name="Johnson 2021" /> биологиядан ұлттық олимпиадада жүлделі орындарға ие болды және [[Кальвинизм|Мориц Жигмонд]] атындағы Реформат гимназиясын бітірді. === Ғылыми мансап === Сегед университетінде PhD дәрежесін алғаннан кейін, Карико зерттеуін жалғастырып, Венгриядағы Биологиялық зерттеулер орталығының Биохимия институтында докторантурадан кейінгі тағылымдамадан өтті. 1985 жылы зертхана қаржыландырудан айырылды, ал ол күйеуі және екі жасар қызымен бірге Венгриядан Америка Құрама Штаттарына кетті. Олар қызының ойын аюына тығып қара нарықта сатқан көліктен түскен ақшаны 900 фунт стерлингті заңсыз алып өтті<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/americas/20201218-katalin-kariko-the-scientist-behind-the-pfizer-covid-19-vaccine|title=Katalin Kariko, the scientist behind the Pfizer Covid-19 vaccine|date=2020-12-18|work=[[France 24]]|lang=en|accessdate=2021-09-22|archivedate=2021-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211023082517/https://www.france24.com/en/americas/20201218-katalin-kariko-the-scientist-behind-the-pfizer-covid-19-vaccine}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/science/2020/nov/21/covid-vaccine-technology-pioneer-i-never-doubted-it-would-work|title=Covid vaccine technology pioneer: 'I never doubted it would work'|date=2020-11-11|work=[[The Guardian]]|lang=en|accessdate=2021-09-22|archivedate=2021-04-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210411030754/https://www.theguardian.com/science/2020/nov/21/covid-vaccine-technology-pioneer-i-never-doubted-it-would-work}}</ref>. 1985 және 1988 жылдар аралығында Филадельфиядағы Темпл университетінде және [[Мэриленд|Мэриленд штатындағы]] Бетесда қаласындағы Денсаулық сақтау ғылымдары университетінде (1988–1989) постдоктор болып жұмыс істей отырып, Карико [[АИВ/ЖИТС|ЖИТС]], гематологиялық аурулар және созылмалы шаршау синдромымен ауыратын науқастарды [[Рибонуклеин қышқылы|қос тізбекті РНҚ]] (dsRNA) арқылы емдеуге арналған клиникалық сынаққа қатысты. Сол кезде бұл жаңашыл зерттеу болып саналды, себебі dsRNA арқылы [[Интерферон|интерферонды]] индукциялаудың молекулалық механизмі белгісіз болды, дегенмен интерферонның вирусқа қарсы және ісікке қарсы әсері жақсы құжатталған<ref>{{Cite web|last=Schwarz-Romond|first=Thomas|date=2016-11-07|title=Transforming RNA research into future treatments: Q&A with 2 biotech leaders|url=https://www.elsevier.com/connect/transforming-rna-research-into-future-treatments-q-and-a-with-2-biotech-leaders|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108085540/https://www.elsevier.com/connect/transforming-rna-research-into-future-treatments-q-and-a-with-2-biotech-leaders|archivedate=2021-01-08|accessdate=2020-04-27|work=Elsevier Connect|lang=en}}</ref>. 1989 жылы ол Пенсильвания университетіне қабылданды және кардиолог Эллиот Барнатанмен бірге ақпараттық РНҚ бойынша жұмыс істеді. 1990 жылы Пенсильвания университетінің Перельман атындағы медицина мектебі адъюнкт-профессор болып жұмыс істеп жүргенде<ref>{{Cite web|url=https://www.med.upenn.edu/apps/faculty/index.php/g325/p13418|title=Katalin Kariko, PhD // The Perelman School of Medicine at the University of Pennsylvania|accessdate=2021-10-23|archivedate=2021-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211023152858/https://www.med.upenn.edu/apps/faculty/index.php/g325/p13418}}</ref>, Карико [[Ақпараттық РНҚ|мРНҚ]] негізіндегі [[Генотерапия|гендік терапияны]] құруды ұсынып, алғашқы грантқа өтінім берді<ref name="Keener_2018">{{Cite journal|title=Just the messenger|journal=Nature Medicine|volume=24|issue=9|pages=1297–1300|date=2018-09|pmid=30139958|doi=10.1038/s41591-018-0183-7}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKeener2018">Keener AB (Сентябрь 2018). Just the messenger. ''Nature Medicine''. '''24''' (9): <span class="nowrap">1297—</span>1300. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:[[doi:10.1038/s41591-018-0183-7|10.1038/s41591-018-0183-7]]. [[PMID (идентификатор)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30139958 30139958].</cite></ref>. Содан бері мРНҚ негізіндегі терапия Кариконың негізгі зерттеу қызығушылығы болды. Ол профессор болғысы келді, бірақ гранттан бас тарту 1995 жылы университеттің лауазымын төмендетуіне әкелді<ref name=":6">{{Cite web|date=2020-11-10|title=The story of mRNA: From a loose idea to a tool that may help curb Covid|url=https://www.statnews.com/2020/11/10/the-story-of-mrna-how-a-once-dismissed-idea-became-a-leading-technology-in-the-covid-vaccine-race/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210415010956/https://www.statnews.com/2020/11/10/the-story-of-mrna-how-a-once-dismissed-idea-became-a-leading-technology-in-the-covid-vaccine-race/|archivedate=2021-04-15|accessdate=2021-01-10|work=STAT|lang=en-US}}</ref>. Ол қалып, 1997 жылы Пенсильвания университетінің иммунология профессоры Дрю Вайсманмен кездесті. Оның мақсатына жетудегі табандылығы академиялық мекемелерде басым болатын зерттеу жұмыстарының нормаларымен салыстырғанда ерекше болды<ref>{{Cite web|title=How Our Brutal Science System Almost Cost Us A Pioneer Of mRNA Vaccines|url=https://www.wbur.org/commonhealth/2021/02/12/brutal-science-system-mrna-pioneer|first=David|last=Scales|accessdate=2021-04-27|work=WBUR-FM|date=2021-02-12|lang=en|archivedate=2021-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210427082645/https://www.wbur.org/commonhealth/2021/02/12/brutal-science-system-mrna-pioneer}}</ref>. Кариконың негізгі жаңалығы экспериментте бақылау ретінде пайдаланылған [[Тасымалдаушы РНҚ|тасымалдаушы РНҚ-ның]] хабаршы РНҚ-мен бірдей иммундық жауапты тудырмайтынына назар аударғаннан кейін пайда болды. 2005 жылы басталған бірқатар мақалаларда Карико мен Вайсман мРНҚ-ға нақты нуклеозидті модификациялау иммундық жауапты төмендетуге қалай әкелетінін сипаттады<ref name=":5">{{Cite journal|author=Karikó|first=Katalin|date=2005-08-01|title=Suppression of RNA Recognition by Toll-like Receptors: The Impact of Nucleoside Modification and the Evolutionary Origin of RNA|journal=Immunity|language=en|volume=23|issue=2|pages=165–175|doi=10.1016/j.immuni.2005.06.008|pmid=16111635}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFKarikóBucksteinNiWeissman2005">Karikó, Katalin; Buckstein, Michael; Ni, Houping; Weissman, Drew (1 августа 2005). [[doi:10.1016/j.immuni.2005.06.008|Suppression of RNA Recognition by Toll-like Receptors: The Impact of Nucleoside Modification and the Evolutionary Origin of RNA]]. ''Immunity''&nbsp;<span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. '''23''' (2): <span class="nowrap">165—</span>175. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Свободный доступ">[[doi:10.1016/j.immuni.2005.06.008|10.1016/j.immuni.2005.06.008]]</span>. [[PMID (идентификатор)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16111635 16111635].</cite></ref>. Олар шағын компания құрды және 2006 және 2013 жылдары мРНҚ-ға вирусқа қарсы иммундық жауапты азайту үшін бірнеше модификацияланған нуклеозидтерді пайдалануға патенттер алды. Көп ұзамай университет зияткерлік меншікті зертханалық қызметтерді жеткізушінің басшысы Гари Дальға лицензиялады, ол ақырында Cellscript болды. Бірнеше аптадан кейін Moderna-ны қолдайтын [[Венчурлік капитал|венчурлық капитал]] фирмасы Flagship Pioneering патентті лицензиялау үшін онымен байланысқа шықты. Карико: «Бізде бұл жоқ», - деді. 2013 жылдың басында Карико Moderna-ның VEGF мРНҚ-ны әзірлеу бойынша AstraZeneca-мен 240 миллион долларлық келісімшарты туралы білді. Карико Пенсильвания университетінде өзінің мРНҚ саласындағы тәжірибесін қолдануға мүмкіндігі болмайтынын түсінді, сондықтан ол BioNTech RNA Pharmaceuticals компаниясының вице-президенті қызметін алды (кейіннен 2019 жылы аға вице-президент болды)<ref name="Keener_2018">{{Cite journal|title=Just the messenger|journal=Nature Medicine|volume=24|issue=9|pages=1297–1300|date=2018-09|pmid=30139958|doi=10.1038/s41591-018-0183-7}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKeener2018">Keener AB (Сентябрь 2018). Just the messenger. ''Nature Medicine''. '''24''' (9): <span class="nowrap">1297—</span>1300. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:[[doi:10.1038/s41591-018-0183-7|10.1038/s41591-018-0183-7]]. [[PMID (идентификатор)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30139958 30139958].</cite></ref>. Оның зерттеулері мен мамандануына РНҚ-ға негізделген ақпараттық гендік терапия, РНҚ-индукцияланған иммундық жауаптар, [[Ишемия|ишемиялық]] төзімділіктің молекулалық негізі және церебральды ишемияны емдеу кіреді. == Жеке өмір == Карико Бела Франсияға күйеуге шыққан. Олар екі дүркін Олимпиада чемпионы Сьюзан Франсияның ата-анасы. Олардың немересі Александр Беер Амос 2021 жылдың ақпан айында Америка Құрама Штаттарында, қызы мен күйеу баласы, сәулетші Райан Амостың отбасында дүниеге келген. Карико немересінің дүниеге келуіне қатысты<ref>{{Cite web|last=Krisztina|first=Balogh|date=2021-02-25|title=Nagymama lett Karikó Katalin|url=https://index.hu/belfold/2021/02/25/kariko-katalin-unoka-szuletes/|accessdate=2021-03-08|work=index.hu|lang=hu|archivedate=2021-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210328003719/https://index.hu/belfold/2021/02/25/kariko-katalin-unoka-szuletes/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Csodaszép Karikó Katalin unokája|url=https://szeged.hu/hirek/40667/csodaszep-kariko-katalin-unokaja|date=2021-03-01|accessdate=2021-03-08|work=szeged.hu|lang=hu|archivedate=2021-03-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210311050825/https://szeged.hu/hirek/40667/csodaszep-kariko-katalin-unokaja}}</ref>. Кишуисаллаш пен Сегедтен Америка Құрама Штаттарының Филадельфиясына көшкен Карико мен оның күйеуі Венгрия азаматтығынан бас тартқан жоқ. Бела Франсия 2013 жылы BioNTech компаниясының Майнцтегі штаб-пәтеріне бармағандықтан, Карико 2013 жылдан бері Еуропа мен Америка арасында жүр. Сондай-ақ Венгрияға жиі болып тұрады<ref>{{Cite web|title=Karikó Katalin magyar kutatónak is köszönhető a Covid-vakcina|url=https://szabadfold.hu/orszag-vilag/teljes-erobedobassal-a-virus-ellen-285110/|work=Szabad Föld|accessdate=2021-02-04|lang=hu|first=Borzák Tibor {{!}} 2020 12 17 19:41:26 {{!}} Frissítve: 2020 12 20 12:23:38 Megosztom Ország-világ biokémia járvány|last=kutatás|archivedate=2021-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210416145048/https://szabadfold.hu/orszag-vilag/teljes-erobedobassal-a-virus-ellen-285110/}}</ref><ref>{{Cite web|title=„Arról nem is álmodtunk, hogy anya emberek millióin fog segíteni!” – Születésnapi portré Karikó Katalinról|url=https://wmn.hu/cikk/54309/|work=wmn.hu|accessdate=2021-02-04|lang=hu}}</ref>. == Марапаттар мен құрметтер == * 2020 — Розенстиль сыйлығы * 2021 — Сеченьи сыйлығы * 2021 — Вильгельм Экснер медалі * 2021 — Астурия ханшайымы сыйлығы * 2021 — BBVA қорының білім шекаралары сыйлығы<ref>{{Cite web|url=https://www.frontiersofknowledgeawards-fbbva.es/noticias/the-frontiers-award-goes-to-kariko-langer-and-weissman-for-creating-two-technologies-that-together-have-propelled-the-advance-of-messenger-rna-therapeutics-opening-the-door-to-vaccines-and-treatment/|title=The Frontiers Award goes to Karikó, Langer and Weissman for creating two technologies that together have propelled the advance of messenger RNA therapeutics, opening the door...<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2022-01-26|archivedate=2022-01-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220126142144/https://www.frontiersofknowledgeawards-fbbva.es/noticias/the-frontiers-award-goes-to-kariko-langer-and-weissman-for-creating-two-technologies-that-together-have-propelled-the-advance-of-messenger-rna-therapeutics-opening-the-door-to-vaccines-and-treatment/}}</ref> * 2021 — Алтын қаз * 2022 — Джесси Стивенсон-Коваленко медалі * 2022 — Ласкер — Дебейки клиникалық медициналық зерттеулер сыйлығы * 2022 — Медицина саласындағы серпін сыйлығы * 2022 — Паул Эрлих және Людвиг Дармштадтер сыйлығы * 2022 — Pearl Meister Greengard Prize * 2022 — L'Oréal — UNESCO ғылымдағы әйелдерге арналған сыйлығы * 2022 — Louis-Jeantet Prize for Medicine * 2022 — Бенджамин Франклин медалі * 2022 — Гельмгольц медалі * 2022 — VinFuture Prize * 2023 — [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]] * 2023 — Венгрияның Әулие Стефан ордені<ref>{{Cite web|url=https://magyarnemzet.hu/belfold/2023/08/kariko-katalin-es-szilagyi-aron-kapta-a-szent-istvan-rendet|title=Karikó Katalin és Szilágyi Áron kapta a Szent István-rendet|accessdate=2023-12-29|archivedate=2023-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230827130218/https://magyarnemzet.hu/belfold/2023/08/kariko-katalin-es-szilagyi-aron-kapta-a-szent-istvan-rendet}}</ref> * 2026 — Forbes журналының тізіміндегі ең үздік 250 америкалық инноватор == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://mediateka.ek.szte.hu/exhibits/show/katalin_kariko_eng/bio Сегед университетінің Клеберсберг Куно кітапханасының Каталин Кариконың құрметіне арналған виртуалды көрмесі] [[Санат:АҚШ биохимиктері]] [[Санат:Халықаралық Гайрднер сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]] [[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] 40hk1zdz5m5us9po9az2eit4ajzid8b 3614163 3614161 2026-06-06T16:49:43Z Nurkhan 13652 3614163 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Каталин Карико |Шынайы есімі = маж. Karikó Katalin |Суреті = Katalin_Karikó_at_the_United_States_Embassy_Sweden,_2023_Nobel_Reception_(cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 17.1.1955 |Туған жері = {{Туғанжері|Сольнок|Сольнокта}}, [[Венгрия]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{байрақ|Венгрия}}<br> {{байрақ|АҚШ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[зерттеуші]], [[биохимик]], [[университет профессоры]], [[өнертапқыш]], [[кеңесші]], [[миды зерттеу саласындағы ғалымы]], [[мРНҚ]] және [[биохимия]] |Жұмыс орны = [[Пенсильвания университеті]]<br> [[BioNTech AG]]<br>[[Биологиялық зерттеу орталығы]]<br>[[Темпл университеті]]<br>[[Әскери медициналық университеті (Бетезда, АҚШ)]] |Ғылыми дәрежесі = [[PhD|Философия докторы]] |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Móricz Zsigmond Gimnázium és Közgazdasági Szakközépiskola]]<br> [[Сегед университеті]] (1978)<br> [[Сегед университеті]] (1982) |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = [[Розенштель сыйлығы]] (2020)<br>[[Сеченьи сыйлығы]] (15 наурыз, 2021)<br> [[Адамгершілік қадір-қасиеті үшін сыйлығы]] (2021)<br>[[Вильгельм Экснер медалі]] (2021)<br> [[Медицина саласындағы ғылыми және техникалық зерттеулердегі жетістіктері үшін Астурия ханшайымы сыйлығы]] (2022)<br> [[Америка ғылымын дамыту қауымдастығының мүшесі]] (2021)<br>[[Медицина ғылымдары бойынша Кейо университетінің сыйлығы]] (2021)<br> [[Луиза Гросс-Горвиц сыйлығы]] (2021)<br>[[Француз ғылым академиясының Үлкен медалі]] (2021)<br>[[Time 100]] (2021)<br> [[Пол Эрлих-Людвиг Дармштадтер сыйлығы]] (2022)<br>[[Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі]] (2022)<br> [[Перл Мейстер Грингард сыйлығы]] (2022)<br>[[Джесси Стивенсон-Коваленко медалі]] (2022)<br>[[Медицина саласындағы Луи-Жанте сыйлығы]] (2022)<br> [[Женева университетінің құрметті докторы]] (2022)<br>[[Уоррен Альперт қорының сыйлығы]] (2022)<br> [[Олбани медициналық орталығының сыйлығы]] (2021)<br> {{Нобельдік медаль}} [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2023 жыл ғылымда|2023]])<br> [[Клиникалық медициналық зерттеулер үшін Венгрияның Әулие Стефан Ласкер — Дебейки ордені сыйлығы]] (2021)<br> [[Еуропалық молекулалық биология ұйымының мүшесі]]<br>[[Ұлттық өнертапқыштар даңқ залы]] (2023)<br>[[Cameron Therapeutics сыйлығы]]<br> [[Молекулалық медицина саласындағы Дебрецен сыйлығы]]<br>[[Биомедициналық зерттеулер бойынша доктор Пол Янссен сыйлығы]] (2021)<br> [[Gairdner қорының халықаралық сыйлығы]] (2022)<br>[[Уильям Коли сыйлығы]] (2021)<br>[[Джон Скотт медалі]] (2021)<br> [[100 әйел]] (2024)<br>[[Гельмгольц медалі]] (2022)]]<br>[[Эрнест Солвей сыйлығы]] (2022) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = [https://www.pennmedicine.org/providers/katalin-kariko pennmedicine.org] |Commons = }} '''Каталин Карико''' ({{Lang-hu|Karikó Katalin}}; [[17 қаңтар]] [[1955 жыл|1955]], Сольнок, [[Мажарстан|Венгрия]]) — венгр текті америкалық биохимик, [[Рибонуклеин қышқылы|РНҚ]]-арқылы механизмдерге маманданған. Оның зерттеуі ақуыз терапиясы үшін [[Транскрипция (биология)|транскрипцияланған]]''in vitro'' [[Ақпараттық РНҚ|мРНҚ-]]<nowiki/>ны әзірлеуге бағытталған. Ол Дрю Вайсманмен бірге «COVID-19-ға қарсы тиімді мРНҚ вакциналарын жасауға мүмкіндік беретін нуклеозидтік негізді модификациялауға қатысты жаңалықтары үшін» 2023 жылғы [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы|физиология немесе медицина бойынша Нобель сыйлығына]] ие болды<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2023/10/02/nobelevskuyu-premiyu-po-meditsine-prisudili-sozdatelyam-tehnologii-sinteza-mrnk-pozvolivshey-sdelat-vaktsiny-ot-covid-19|title=Нобелевскую премию по медицине присудили создателям технологии синтеза мРНК, позволившей сделать вакцины от COVID-19|work=meduza.io|date=2023-10-02|accessdate=2023-10-02|archivedate=2023-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231002143036/https://meduza.io/news/2023/10/02/nobelevskuyu-premiyu-po-meditsine-prisudili-sozdatelyam-tehnologii-sinteza-mrnk-pozvolivshey-sdelat-vaktsiny-ot-covid-19}}</ref>. 2006 жылдан 2013 жылға дейін RNARx компаниясының негізін қалаушы және бас директоры болды<ref name=":0">{{Cite web|title=Katalin Karikó|url=https://www.mrna-conference.com/general-information/planning-committee/katalin-kariko/|accessdate=2021-01-10|work=8th International mRNA Health Conference|lang=en-US|archivedate=2020-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201212155218/https://www.mrna-conference.com/general-information/planning-committee/katalin-kariko/}}</ref>. 2013 жылдан бастап Карико BioNTech RNA Pharmaceuticals компаниясымен байланысты, бастапқыда вице-президент, ал 2019 жылы аға вице-президент лауазымына көтерілді<ref name="Keener_2018">{{Cite journal|title=Just the messenger|journal=Nature Medicine|volume=24|issue=9|pages=1297–1300|date=2018-09|pmid=30139958|doi=10.1038/s41591-018-0183-7}}</ref>. Сондай-ақ [[Пенсильвания университеті|Пенсильвания университетінің]] адъюнкт-профессоры<ref name=":0" />. Кариконың жұмысына иммундық жүйенің РНҚ арқылы белсендірілуін зерттеу кіреді, бұл американдық иммунолог Дрю Вайсманмен бірлесіп [[Рибонуклеин қышқылы|РНҚ]] [[Иммуногендік|иммуногенділігін]] басатын нуклеозидті модификацияларды ашумен аяқталды<ref name=":5">{{Cite journal|author=Karikó|first=Katalin|date=2005-08-01|title=Suppression of RNA Recognition by Toll-like Receptors: The Impact of Nucleoside Modification and the Evolutionary Origin of RNA|journal=Immunity|language=en|volume=23|issue=2|pages=165–175|doi=10.1016/j.immuni.2005.06.008|pmid=16111635}}</ref><ref name=":3">{{Cite journal|date=2010-09|title=Incorporation of pseudouridine into mRNA enhances translation by diminishing PKR activation|url=|journal=Nucleic Acids Research|volume=38|issue=17|pages=5884–92|doi=10.1093/nar/gkq347|pmid=20457754}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal|date=2008-11|title=Incorporation of pseudouridine into mRNA yields superior nonimmunogenic vector with increased translational capacity and biological stability|url=|journal=Molecular Therapy|volume=16|issue=11|pages=1833–40|doi=10.1038/mt.2008.200|pmid=18797453}}</ref>. Бұл зерттеулер мРНҚ-ны терапиялық қолдануға қосылған қосымша үлес ретінде қарастырылады. Вайсманмен бірге ол нуклеозидтермен модификацияланған иммуногенді емес РНҚ-ны пайдалануға арналған АҚШ патенттеріне ие. Бұл технология BioNTech және Moderna компанияларына ақуызды алмастыру технологияларын әзірлеу үшін лицензияланған және сонымен қатар COVID-19 вакциналары үшін де қолданылған<ref name=":6">{{Cite web|date=2020-11-10|title=The story of mRNA: From a loose idea to a tool that may help curb Covid|url=https://www.statnews.com/2020/11/10/the-story-of-mrna-how-a-once-dismissed-idea-became-a-leading-technology-in-the-covid-vaccine-race/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210415010956/https://www.statnews.com/2020/11/10/the-story-of-mrna-how-a-once-dismissed-idea-became-a-leading-technology-in-the-covid-vaccine-race/|archivedate=2021-04-15|accessdate=2021-01-10|work=STAT|lang=en-US}}</ref>. Ол және Вайсман көптеген марапаттарға ие болды, соның ішінде беделді клиникалық медициналық зерттеулер үшін Ласкер — Дебейки сыйлығы. Америка философиялық қоғамының (2024<ref>{{Cite web|url=https://www.amphilsoc.org/blog/american-philosophical-society-welcomes-new-members-2024|title=The American Philosophical Society Welcomes New Members for 2024<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archivedate=2024-05-22|accessdate=2024-05-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240522092039/https://www.amphilsoc.org/blog/american-philosophical-society-welcomes-new-members-2024}}</ref>) және [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] (2025) мүшесі. == Өмірбаян == === Алғашқы жылдары және білімі === Карико Венгрияның Кишуйсаллаш қаласында су торабы, тоңазытқыш немесе теледидар жоқ кішкентай үйде өсті<ref name="Johnson 2021">{{Cite news|title=A one-way ticket. A cash-stuffed teddy bear. A dream decades in the making.|url=https://www.washingtonpost.com/health/2021/10/01/katalin-kariko-covid-vaccines/|work=[[The Washington Post]]|date=2021-10-01}}</ref>. Әкесі қасапшы, ал анасы — бухгалтер болған<ref name="Johnson 2021" /><ref name="nyt">{{Cite news|date=2021-04-08|title=Kati Kariko Helped Shield the World From the Coronavirus|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/04/08/health/coronavirus-mrna-kariko.html}}</ref>. Орта мектепте ол жаратылыстану ғылымдарынан үздік болды<ref name="Johnson 2021" /> биологиядан ұлттық олимпиадада жүлделі орындарға ие болды және [[Кальвинизм|Мориц Жигмонд]] атындағы Реформат гимназиясын бітірді. === Ғылыми мансап === Сегед университетінде PhD дәрежесін алғаннан кейін, Карико зерттеуін жалғастырып, Венгриядағы Биологиялық зерттеулер орталығының Биохимия институтында докторантурадан кейінгі тағылымдамадан өтті. 1985 жылы зертхана қаржыландырудан айырылды, ал ол күйеуі және екі жасар қызымен бірге Венгриядан Америка Құрама Штаттарына кетті. Олар қызының ойын аюына тығып қара нарықта сатқан көліктен түскен ақшаны 900 фунт стерлингті заңсыз алып өтті<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/americas/20201218-katalin-kariko-the-scientist-behind-the-pfizer-covid-19-vaccine|title=Katalin Kariko, the scientist behind the Pfizer Covid-19 vaccine|date=2020-12-18|work=[[France 24]]|lang=en|accessdate=2021-09-22|archivedate=2021-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211023082517/https://www.france24.com/en/americas/20201218-katalin-kariko-the-scientist-behind-the-pfizer-covid-19-vaccine}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/science/2020/nov/21/covid-vaccine-technology-pioneer-i-never-doubted-it-would-work|title=Covid vaccine technology pioneer: 'I never doubted it would work'|date=2020-11-11|work=[[The Guardian]]|lang=en|accessdate=2021-09-22|archivedate=2021-04-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210411030754/https://www.theguardian.com/science/2020/nov/21/covid-vaccine-technology-pioneer-i-never-doubted-it-would-work}}</ref>. 1985 және 1988 жылдар аралығында Филадельфиядағы Темпл университетінде және [[Мэриленд|Мэриленд штатындағы]] Бетесда қаласындағы Денсаулық сақтау ғылымдары университетінде (1988–1989) постдоктор болып жұмыс істей отырып, Карико [[АИВ/ЖИТС|ЖИТС]], гематологиялық аурулар және созылмалы шаршау синдромымен ауыратын науқастарды [[Рибонуклеин қышқылы|қос тізбекті РНҚ]] (dsRNA) арқылы емдеуге арналған клиникалық сынаққа қатысты. Сол кезде бұл жаңашыл зерттеу болып саналды, себебі dsRNA арқылы [[Интерферон|интерферонды]] индукциялаудың молекулалық механизмі белгісіз болды, дегенмен интерферонның вирусқа қарсы және ісікке қарсы әсері жақсы құжатталған<ref>{{Cite web|last=Schwarz-Romond|first=Thomas|date=2016-11-07|title=Transforming RNA research into future treatments: Q&A with 2 biotech leaders|url=https://www.elsevier.com/connect/transforming-rna-research-into-future-treatments-q-and-a-with-2-biotech-leaders|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108085540/https://www.elsevier.com/connect/transforming-rna-research-into-future-treatments-q-and-a-with-2-biotech-leaders|archivedate=2021-01-08|accessdate=2020-04-27|work=Elsevier Connect|lang=en}}</ref>. 1989 жылы ол Пенсильвания университетіне қабылданды және кардиолог Эллиот Барнатанмен бірге ақпараттық РНҚ бойынша жұмыс істеді. 1990 жылы Пенсильвания университетінің Перельман атындағы медицина мектебі адъюнкт-профессор болып жұмыс істеп жүргенде<ref>{{Cite web|url=https://www.med.upenn.edu/apps/faculty/index.php/g325/p13418|title=Katalin Kariko, PhD // The Perelman School of Medicine at the University of Pennsylvania|accessdate=2021-10-23|archivedate=2021-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211023152858/https://www.med.upenn.edu/apps/faculty/index.php/g325/p13418}}</ref>, Карико [[Ақпараттық РНҚ|мРНҚ]] негізіндегі [[Генотерапия|гендік терапияны]] құруды ұсынып, алғашқы грантқа өтінім берді<ref>{{Cite journal|title=Just the messenger|journal=Nature Medicine|volume=24|issue=9|pages=1297–1300|date=2018-09|pmid=30139958|doi=10.1038/s41591-018-0183-7}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKeener2018">Keener AB (Сентябрь 2018). Just the messenger. ''Nature Medicine''. '''24''' (9): <span class="nowrap">1297—</span>1300. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:[[doi:10.1038/s41591-018-0183-7|10.1038/s41591-018-0183-7]]. [[PMID (идентификатор)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30139958 30139958].</cite></ref>. Содан бері мРНҚ негізіндегі терапия Кариконың негізгі зерттеу қызығушылығы болды. Ол профессор болғысы келді, бірақ гранттан бас тарту 1995 жылы университеттің лауазымын төмендетуіне әкелді<ref name=":6">{{Cite web|date=2020-11-10|title=The story of mRNA: From a loose idea to a tool that may help curb Covid|url=https://www.statnews.com/2020/11/10/the-story-of-mrna-how-a-once-dismissed-idea-became-a-leading-technology-in-the-covid-vaccine-race/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210415010956/https://www.statnews.com/2020/11/10/the-story-of-mrna-how-a-once-dismissed-idea-became-a-leading-technology-in-the-covid-vaccine-race/|archivedate=2021-04-15|accessdate=2021-01-10|work=STAT|lang=en-US}}</ref>. Ол қалып, 1997 жылы Пенсильвания университетінің иммунология профессоры Дрю Вайсманмен кездесті. Оның мақсатына жетудегі табандылығы академиялық мекемелерде басым болатын зерттеу жұмыстарының нормаларымен салыстырғанда ерекше болды<ref>{{Cite web|title=How Our Brutal Science System Almost Cost Us A Pioneer Of mRNA Vaccines|url=https://www.wbur.org/commonhealth/2021/02/12/brutal-science-system-mrna-pioneer|first=David|last=Scales|accessdate=2021-04-27|work=WBUR-FM|date=2021-02-12|lang=en|archivedate=2021-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210427082645/https://www.wbur.org/commonhealth/2021/02/12/brutal-science-system-mrna-pioneer}}</ref>. Кариконың негізгі жаңалығы экспериментте бақылау ретінде пайдаланылған [[Тасымалдаушы РНҚ|тасымалдаушы РНҚ-ның]] хабаршы РНҚ-мен бірдей иммундық жауапты тудырмайтынына назар аударғаннан кейін пайда болды. 2005 жылы басталған бірқатар мақалаларда Карико мен Вайсман мРНҚ-ға нақты нуклеозидті модификациялау иммундық жауапты төмендетуге қалай әкелетінін сипаттады<ref name=":5"></ref>. Олар шағын компания құрды және 2006 және 2013 жылдары мРНҚ-ға вирусқа қарсы иммундық жауапты азайту үшін бірнеше модификацияланған нуклеозидтерді пайдалануға патенттер алды. Көп ұзамай университет зияткерлік меншікті зертханалық қызметтерді жеткізушінің басшысы Гари Дальға лицензиялады, ол ақырында Cellscript болды. Бірнеше аптадан кейін Moderna-ны қолдайтын [[Венчурлік капитал|венчурлық капитал]] фирмасы Flagship Pioneering патентті лицензиялау үшін онымен байланысқа шықты. Карико: «Бізде бұл жоқ», - деді. 2013 жылдың басында Карико Moderna-ның VEGF мРНҚ-ны әзірлеу бойынша AstraZeneca-мен 240 миллион долларлық келісімшарты туралы білді. Карико Пенсильвания университетінде өзінің мРНҚ саласындағы тәжірибесін қолдануға мүмкіндігі болмайтынын түсінді, сондықтан ол BioNTech RNA Pharmaceuticals компаниясының вице-президенті қызметін алды (кейіннен 2019 жылы аға вице-президент болды)<ref>{{Cite journal|title=Just the messenger|journal=Nature Medicine|volume=24|issue=9|pages=1297–1300|date=2018-09|pmid=30139958|doi=10.1038/s41591-018-0183-7}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKeener2018">Keener AB (Сентябрь 2018). Just the messenger. ''Nature Medicine''. '''24''' (9): <span class="nowrap">1297—</span>1300. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:[[doi:10.1038/s41591-018-0183-7|10.1038/s41591-018-0183-7]]. [[PMID (идентификатор)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30139958 30139958].</cite></ref>. Оның зерттеулері мен мамандануына РНҚ-ға негізделген ақпараттық гендік терапия, РНҚ-индукцияланған иммундық жауаптар, [[Ишемия|ишемиялық]] төзімділіктің молекулалық негізі және церебральды ишемияны емдеу кіреді. == Жеке өмір == Карико Бела Франсияға күйеуге шыққан. Олар екі дүркін Олимпиада чемпионы Сьюзан Франсияның ата-анасы. Олардың немересі Александр Беер Амос 2021 жылдың ақпан айында Америка Құрама Штаттарында, қызы мен күйеу баласы, сәулетші Райан Амостың отбасында дүниеге келген. Карико немересінің дүниеге келуіне қатысты<ref>{{Cite web|last=Krisztina|first=Balogh|date=2021-02-25|title=Nagymama lett Karikó Katalin|url=https://index.hu/belfold/2021/02/25/kariko-katalin-unoka-szuletes/|accessdate=2021-03-08|work=index.hu|lang=hu|archivedate=2021-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210328003719/https://index.hu/belfold/2021/02/25/kariko-katalin-unoka-szuletes/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Csodaszép Karikó Katalin unokája|url=https://szeged.hu/hirek/40667/csodaszep-kariko-katalin-unokaja|date=2021-03-01|accessdate=2021-03-08|work=szeged.hu|lang=hu|archivedate=2021-03-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210311050825/https://szeged.hu/hirek/40667/csodaszep-kariko-katalin-unokaja}}</ref>. Кишуисаллаш пен Сегедтен Америка Құрама Штаттарының Филадельфиясына көшкен Карико мен оның күйеуі Венгрия азаматтығынан бас тартқан жоқ. Бела Франсия 2013 жылы BioNTech компаниясының Майнцтегі штаб-пәтеріне бармағандықтан, Карико 2013 жылдан бері Еуропа мен Америка арасында жүр. Сондай-ақ Венгрияға жиі болып тұрады<ref>{{Cite web|title=Karikó Katalin magyar kutatónak is köszönhető a Covid-vakcina|url=https://szabadfold.hu/orszag-vilag/teljes-erobedobassal-a-virus-ellen-285110/|work=Szabad Föld|accessdate=2021-02-04|lang=hu|first=Borzák Tibor {{!}} 2020 12 17 19:41:26 {{!}} Frissítve: 2020 12 20 12:23:38 Megosztom Ország-világ biokémia járvány|last=kutatás|archivedate=2021-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210416145048/https://szabadfold.hu/orszag-vilag/teljes-erobedobassal-a-virus-ellen-285110/}}</ref><ref>{{Cite web|title=„Arról nem is álmodtunk, hogy anya emberek millióin fog segíteni!” – Születésnapi portré Karikó Katalinról|url=https://wmn.hu/cikk/54309/|work=wmn.hu|accessdate=2021-02-04|lang=hu}}</ref>. == Марапаттар мен құрметтер == * 2020 — Розенстиль сыйлығы * 2021 — Сеченьи сыйлығы * 2021 — Вильгельм Экснер медалі * 2021 — Астурия ханшайымы сыйлығы * 2021 — BBVA қорының білім шекаралары сыйлығы<ref>{{Cite web|url=https://www.frontiersofknowledgeawards-fbbva.es/noticias/the-frontiers-award-goes-to-kariko-langer-and-weissman-for-creating-two-technologies-that-together-have-propelled-the-advance-of-messenger-rna-therapeutics-opening-the-door-to-vaccines-and-treatment/|title=The Frontiers Award goes to Karikó, Langer and Weissman for creating two technologies that together have propelled the advance of messenger RNA therapeutics, opening the door...<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2022-01-26|archivedate=2022-01-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220126142144/https://www.frontiersofknowledgeawards-fbbva.es/noticias/the-frontiers-award-goes-to-kariko-langer-and-weissman-for-creating-two-technologies-that-together-have-propelled-the-advance-of-messenger-rna-therapeutics-opening-the-door-to-vaccines-and-treatment/}}</ref> * 2021 — Алтын қаз * 2022 — Джесси Стивенсон-Коваленко медалі * 2022 — Ласкер — Дебейки клиникалық медициналық зерттеулер сыйлығы * 2022 — Медицина саласындағы серпін сыйлығы * 2022 — Паул Эрлих және Людвиг Дармштадтер сыйлығы * 2022 — Pearl Meister Greengard Prize * 2022 — L'Oréal — UNESCO ғылымдағы әйелдерге арналған сыйлығы * 2022 — Louis-Jeantet Prize for Medicine * 2022 — Бенджамин Франклин медалі * 2022 — Гельмгольц медалі * 2022 — VinFuture Prize * 2023 — [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]] * 2023 — Венгрияның Әулие Стефан ордені<ref>{{Cite web|url=https://magyarnemzet.hu/belfold/2023/08/kariko-katalin-es-szilagyi-aron-kapta-a-szent-istvan-rendet|title=Karikó Katalin és Szilágyi Áron kapta a Szent István-rendet|accessdate=2023-12-29|archivedate=2023-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230827130218/https://magyarnemzet.hu/belfold/2023/08/kariko-katalin-es-szilagyi-aron-kapta-a-szent-istvan-rendet}}</ref> * 2026 — Forbes журналының тізіміндегі ең үздік 250 америкалық инноватор == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://mediateka.ek.szte.hu/exhibits/show/katalin_kariko_eng/bio Сегед университетінің Клеберсберг Куно кітапханасының Каталин Кариконың құрметіне арналған виртуалды көрмесі] [[Санат:АҚШ биохимиктері]] [[Санат:Халықаралық Гайрднер сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]] [[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] q6eu9pec7gy728ahomqzucedmz86dse 0 782259 3614164 2026-06-06T17:03:08Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Столбцы''' ({{lang-be|Сто́ўбцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Столбцы ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 3614164 wikitext text/x-wiki '''Столбцы''' ({{lang-be|Сто́ўбцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Столбцы ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] ftunb95ikqax9x7yhgdvgu1p6cuqqm2 3614165 3614164 2026-06-06T17:03:53Z Мағыпар 100137 үлгі 3614165 wikitext text/x-wiki '''Столбцы''' ({{lang-be|Сто́ўбцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Столбцы ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] t73kaw7sh5te14q5sqzs2lhi3zt2qg5 3614167 3614165 2026-06-06T17:08:26Z Мағыпар 100137 толықтыру 3614167 wikitext text/x-wiki '''Столбцы''' ({{lang-be|Сто́ўбцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Столбцы ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Столбцы қаласының халқы 17 603 адамды құрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] c456lugr7wruj8gxrg3mgppd3sjj0oi 3614168 3614167 2026-06-06T17:09:33Z Мағыпар 100137 дереккөз 3614168 wikitext text/x-wiki '''Столбцы''' ({{lang-be|Сто́ўбцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Столбцы ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Столбцы қаласының халқы 17 603 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] ht1e3br9e4l3nskenl6f8c1ci4fe4f3 3614169 3614168 2026-06-06T17:19:07Z Мағыпар 100137 толықтыру 3614169 wikitext text/x-wiki '''Столбцы''' ({{lang-be|Сто́ўбцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Столбцы ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Столбцы қаласының халқы 17 603 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Столбцы Минск облысының батыс шекарасында, [[Минск]] қаласынан М1 (Минск-Брест) тас жолының бойымен 65 км жерде орналасқан. Қала Першай-Ивенец-Несвиж, Столбцы-Мир және Столбцы-Ивацевичи-Кобрин тас жолдарының қиылысында жатыр. Столбцы стансасы Минск-Брест-Бяля Подляска халықаралық теміржол желісінде орналасқан. Қала Неман өзенінің оң жағалауын алып жатыр. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] ou30rfjtupd8lxofbk37pri8qac9a37 3614170 3614169 2026-06-06T17:20:18Z Мағыпар 100137 /* Географиялық сипаттамасы */ үлгі 3614170 wikitext text/x-wiki '''Столбцы''' ({{lang-be|Сто́ўбцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Столбцы ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Столбцы қаласының халқы 17 603 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Столбцы Минск облысының батыс шекарасында, [[Минск]] қаласынан М1 (Минск-Брест) тас жолының бойымен 65 км жерде орналасқан. Қала Першай-Ивенец-Несвиж, Столбцы-Мир және Столбцы-Ивацевичи-Кобрин тас жолдарының қиылысында жатыр. Столбцы стансасы Минск-Брест-Бяля Подляска халықаралық теміржол желісінде орналасқан. Қала Неман өзенінің оң жағалауын алып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9349-Stolbcy.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Столбцовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 23wlzx2sc7b3zzfn33z3bh2mff98xcf 3614171 3614170 2026-06-06T17:23:39Z Мағыпар 100137 толықтыру 3614171 wikitext text/x-wiki '''Столбцы''' ({{lang-be|Сто́ўбцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Столбцы ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Столбцы қаласының халқы 17 603 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Столбцы Минск облысының батыс шекарасында, [[Минск]] қаласынан М1 (Минск-Брест) тас жолының бойымен 65 км жерде орналасқан. Қала Першай-Ивенец-Несвиж, Столбцы-Мир және Столбцы-Ивацевичи-Кобрин тас жолдарының қиылысында жатыр. Столбцы стансасы Минск-Брест-Бяля Подляска халықаралық теміржол желісінде орналасқан. Қала Неман өзенінің оң жағалауын алып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9349-Stolbcy.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Столбцовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Тарихы == Столбцы қаласының ресми құрылған күні 1593 жылдың 20 ақпаны деп саналады. XVII ғасырдың басында Столбцы қаласы А.Слушканың меншігінде болды. 1655 жылы Ресей мен Польша-Литва Достастығы арасындағы соғыс кезінде қала тоналып, өртелді. Столбцы 1700-1721 жылдардағы Ұлы Солтүстік соғысынан кейін қалпына келді. XVIII ғасырдың басында қала С.Денхофтың меншігіне өтті. 1728 жылдан бастап Столбцы Чарторский отбасына тиесілі болды және уездік орталық болды. 1729 жылы қалаға Магдебург құқықтары берілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] a1qvpkbawju0vzwxabjfauch3yh7b51 3614172 3614171 2026-06-06T17:26:29Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3614172 wikitext text/x-wiki '''Столбцы''' ({{lang-be|Сто́ўбцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Столбцы ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Столбцы қаласының халқы 17 603 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Столбцы Минск облысының батыс шекарасында, [[Минск]] қаласынан М1 (Минск-Брест) тас жолының бойымен 65 км жерде орналасқан. Қала Першай-Ивенец-Несвиж, Столбцы-Мир және Столбцы-Ивацевичи-Кобрин тас жолдарының қиылысында жатыр. Столбцы стансасы Минск-Брест-Бяля Подляска халықаралық теміржол желісінде орналасқан. Қала Неман өзенінің оң жағалауын алып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9349-Stolbcy.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Столбцовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Тарихы == Столбцы қаласының ресми құрылған күні 1593 жылдың 20 ақпаны деп саналады. XVII ғасырдың басында Столбцы қаласы А.Слушканың меншігінде болды. 1655 жылы Ресей мен Польша-Литва Достастығы арасындағы соғыс кезінде қала тоналып, өртелді. Столбцы 1700-1721 жылдардағы Ұлы Солтүстік соғысынан кейін қалпына келді. XVIII ғасырдың басында қала С.Денхофтың меншігіне өтті. 1728 жылдан бастап Столбцы Чарторский отбасына тиесілі болды және уездік орталық болды. 1729 жылы қалаға Магдебург құқықтары берілді. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Столбцы Ресей империясының құрамына кірді. XIX ғасырда онда Неман өзеніндегі ең маңызды порттардың бірі орналасқан. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде француз әскерлері қаланы қиратты. 1871 жылы Мәскеу-Брест теміржол желісінде Столбцыдан 2 км жерде аттас теміржол стансасы ашылды. Теміржол салынғаннан кейін өзен саудасы төмендей бастады, ал халық жаңа экономикалық жағдайларға бейімделе бастады. XIX ғасырдың соңында қалада сіріңке зауыты, ағаш кесетін зауыт және шайыр спирт зауыты жұмыс істеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] adgsoib906lfza9r1cpndi5g8yyi1ir 3614173 3614172 2026-06-06T17:27:36Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3614173 wikitext text/x-wiki '''Столбцы''' ({{lang-be|Сто́ўбцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Столбцы ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Столбцы қаласының халқы 17 603 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Столбцы Минск облысының батыс шекарасында, [[Минск]] қаласынан М1 (Минск-Брест) тас жолының бойымен 65 км жерде орналасқан. Қала Першай-Ивенец-Несвиж, Столбцы-Мир және Столбцы-Ивацевичи-Кобрин тас жолдарының қиылысында жатыр. Столбцы стансасы Минск-Брест-Бяля Подляска халықаралық теміржол желісінде орналасқан. Қала Неман өзенінің оң жағалауын алып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9349-Stolbcy.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Столбцовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Тарихы == Столбцы қаласының ресми құрылған күні 1593 жылдың 20 ақпаны деп саналады. XVII ғасырдың басында Столбцы қаласы А.Слушканың меншігінде болды. 1655 жылы Ресей мен Польша-Литва Достастығы арасындағы соғыс кезінде қала тоналып, өртелді. Столбцы 1700-1721 жылдардағы Ұлы Солтүстік соғысынан кейін қалпына келді. XVIII ғасырдың басында қала С.Денхофтың меншігіне өтті. 1728 жылдан бастап Столбцы Чарторский отбасына тиесілі болды және уездік орталық болды. 1729 жылы қалаға Магдебург құқықтары берілді. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Столбцы Ресей империясының құрамына кірді. XIX ғасырда онда Неман өзеніндегі ең маңызды порттардың бірі орналасқан. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде француз әскерлері қаланы қиратты. 1871 жылы Мәскеу-Брест теміржол желісінде Столбцыдан 2 км жерде аттас теміржол стансасы ашылды. Теміржол салынғаннан кейін өзен саудасы төмендей бастады, ал халық жаңа экономикалық жағдайларға бейімделе бастады. XIX ғасырдың соңында қалада сіріңке зауыты, ағаш кесетін зауыт және шайыр спирт зауыты жұмыс істеді. 1921 жылдан 1939 жылға дейін Рига келісіміне сәйкес, Столбцы Польша Республикасының құрамында болды. 1939 жылы қала Беларусь КСР-нің құрамына кірді, онда 1940 жылы 15 қаңтарда аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 28 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін қала неміс оккупациясында болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] rh9i6m3kbmuwva39hgf79b35vxmtdus 3614174 3614173 2026-06-06T17:29:47Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3614174 wikitext text/x-wiki '''Столбцы''' ({{lang-be|Сто́ўбцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Столбцы ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Столбцы қаласының халқы 17 603 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Столбцы Минск облысының батыс шекарасында, [[Минск]] қаласынан М1 (Минск-Брест) тас жолының бойымен 65 км жерде орналасқан. Қала Першай-Ивенец-Несвиж, Столбцы-Мир және Столбцы-Ивацевичи-Кобрин тас жолдарының қиылысында жатыр. Столбцы стансасы Минск-Брест-Бяля Подляска халықаралық теміржол желісінде орналасқан. Қала Неман өзенінің оң жағалауын алып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9349-Stolbcy.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Столбцовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Тарихы == Столбцы қаласының ресми құрылған күні 1593 жылдың 20 ақпаны деп саналады. XVII ғасырдың басында Столбцы қаласы А.Слушканың меншігінде болды. 1655 жылы Ресей мен Польша-Литва Достастығы арасындағы соғыс кезінде қала тоналып, өртелді. Столбцы 1700-1721 жылдардағы Ұлы Солтүстік соғысынан кейін қалпына келді. XVIII ғасырдың басында қала С.Денхофтың меншігіне өтті. 1728 жылдан бастап Столбцы Чарторский отбасына тиесілі болды және уездік орталық болды. 1729 жылы қалаға Магдебург құқықтары берілді. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Столбцы Ресей империясының құрамына кірді. XIX ғасырда онда Неман өзеніндегі ең маңызды порттардың бірі орналасқан. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде француз әскерлері қаланы қиратты. 1871 жылы Мәскеу-Брест теміржол желісінде Столбцыдан 2 км жерде аттас теміржол стансасы ашылды. Теміржол салынғаннан кейін өзен саудасы төмендей бастады, ал халық жаңа экономикалық жағдайларға бейімделе бастады. XIX ғасырдың соңында қалада сіріңке зауыты, ағаш кесетін зауыт және шайыр спирт зауыты жұмыс істеді. 1921 жылдан 1939 жылға дейін Рига келісіміне сәйкес, Столбцы Польша Республикасының құрамында болды. 1939 жылы қала Беларусь КСР-нің құрамына кірді, онда 1940 жылы 15 қаңтарда аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 28 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін қала неміс оккупациясында болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=54_Stolbci&ysclid=mq2ljmt3xw555026179|title=История развития - Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 4ff48ea8b155lkafylvukq4x4k8a6mf 3614204 3614174 2026-06-07T06:17:06Z Мағыпар 100137 толықтыру 3614204 wikitext text/x-wiki '''Столбцы''' ({{lang-be|Сто́ўбцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Столбцы ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Столбцы қаласының халқы 17 603 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Столбцы Минск облысының батыс шекарасында, [[Минск]] қаласынан М1 (Минск-Брест) тас жолының бойымен 65 км жерде орналасқан. Қала Першай-Ивенец-Несвиж, Столбцы-Мир және Столбцы-Ивацевичи-Кобрин тас жолдарының қиылысында жатыр. Столбцы стансасы Минск-Брест-Бяля Подляска халықаралық теміржол желісінде орналасқан. Қала Неман өзенінің оң жағалауын алып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9349-Stolbcy.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Столбцовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Тарихы == Столбцы қаласының ресми құрылған күні 1593 жылдың 20 ақпаны деп саналады. XVII ғасырдың басында Столбцы қаласы А.Слушканың меншігінде болды. 1655 жылы Ресей мен Польша-Литва Достастығы арасындағы соғыс кезінде қала тоналып, өртелді. Столбцы 1700-1721 жылдардағы Ұлы Солтүстік соғысынан кейін қалпына келді. XVIII ғасырдың басында қала С.Денхофтың меншігіне өтті. 1728 жылдан бастап Столбцы Чарторский отбасына тиесілі болды және уездік орталық болды. 1729 жылы қалаға Магдебург құқықтары берілді. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Столбцы Ресей империясының құрамына кірді. XIX ғасырда онда Неман өзеніндегі ең маңызды порттардың бірі орналасқан. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде француз әскерлері қаланы қиратты. 1871 жылы Мәскеу-Брест теміржол желісінде Столбцыдан 2 км жерде аттас теміржол стансасы ашылды. Теміржол салынғаннан кейін өзен саудасы төмендей бастады, ал халық жаңа экономикалық жағдайларға бейімделе бастады. XIX ғасырдың соңында қалада сіріңке зауыты, ағаш кесетін зауыт және шайыр спирт зауыты жұмыс істеді. 1921 жылдан 1939 жылға дейін Рига келісіміне сәйкес, Столбцы Польша Республикасының құрамында болды. 1939 жылы қала Беларусь КСР-нің құрамына кірді, онда 1940 жылы 15 қаңтарда аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 28 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін қала неміс оккупациясында болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=54_Stolbci&ysclid=mq2ljmt3xw555026179|title=История развития - Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Экономикасы == Қалада нан, сүт, жеміс-көкөніс, кірпіш зауыттары, Минск мотор зауытының филиалы, лесхоз, "Неманское" ӨБ, "Агромашзапчасть" ЖАҚ жұмыс істейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 42xxmqlqjo83wack6ktqjjhz7kye0h6 3614205 3614204 2026-06-07T06:18:57Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы */ дереккөз 3614205 wikitext text/x-wiki '''Столбцы''' ({{lang-be|Сто́ўбцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Столбцы ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Столбцы қаласының халқы 17 603 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Столбцы Минск облысының батыс шекарасында, [[Минск]] қаласынан М1 (Минск-Брест) тас жолының бойымен 65 км жерде орналасқан. Қала Першай-Ивенец-Несвиж, Столбцы-Мир және Столбцы-Ивацевичи-Кобрин тас жолдарының қиылысында жатыр. Столбцы стансасы Минск-Брест-Бяля Подляска халықаралық теміржол желісінде орналасқан. Қала Неман өзенінің оң жағалауын алып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9349-Stolbcy.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Столбцовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Тарихы == Столбцы қаласының ресми құрылған күні 1593 жылдың 20 ақпаны деп саналады. XVII ғасырдың басында Столбцы қаласы А.Слушканың меншігінде болды. 1655 жылы Ресей мен Польша-Литва Достастығы арасындағы соғыс кезінде қала тоналып, өртелді. Столбцы 1700-1721 жылдардағы Ұлы Солтүстік соғысынан кейін қалпына келді. XVIII ғасырдың басында қала С.Денхофтың меншігіне өтті. 1728 жылдан бастап Столбцы Чарторский отбасына тиесілі болды және уездік орталық болды. 1729 жылы қалаға Магдебург құқықтары берілді. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Столбцы Ресей империясының құрамына кірді. XIX ғасырда онда Неман өзеніндегі ең маңызды порттардың бірі орналасқан. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде француз әскерлері қаланы қиратты. 1871 жылы Мәскеу-Брест теміржол желісінде Столбцыдан 2 км жерде аттас теміржол стансасы ашылды. Теміржол салынғаннан кейін өзен саудасы төмендей бастады, ал халық жаңа экономикалық жағдайларға бейімделе бастады. XIX ғасырдың соңында қалада сіріңке зауыты, ағаш кесетін зауыт және шайыр спирт зауыты жұмыс істеді. 1921 жылдан 1939 жылға дейін Рига келісіміне сәйкес, Столбцы Польша Республикасының құрамында болды. 1939 жылы қала Беларусь КСР-нің құрамына кірді, онда 1940 жылы 15 қаңтарда аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 28 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін қала неміс оккупациясында болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=54_Stolbci&ysclid=mq2ljmt3xw555026179|title=История развития - Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Экономикасы == Қалада нан, сүт, жеміс-көкөніс, кірпіш зауыттары, Минск мотор зауытының филиалы, лесхоз, "Неманское" ӨБ, "Агромашзапчасть" ЖАҚ жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/stolbtsy/|title=Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] fa9zgwwxw8eu2qv800qvzb0zjvxxmvn 3614206 3614205 2026-06-07T06:22:27Z Мағыпар 100137 толықтыру 3614206 wikitext text/x-wiki '''Столбцы''' ({{lang-be|Сто́ўбцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Столбцы ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Столбцы қаласының халқы 17 603 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Столбцы Минск облысының батыс шекарасында, [[Минск]] қаласынан М1 (Минск-Брест) тас жолының бойымен 65 км жерде орналасқан. Қала Першай-Ивенец-Несвиж, Столбцы-Мир және Столбцы-Ивацевичи-Кобрин тас жолдарының қиылысында жатыр. Столбцы стансасы Минск-Брест-Бяля Подляска халықаралық теміржол желісінде орналасқан. Қала Неман өзенінің оң жағалауын алып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9349-Stolbcy.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Столбцовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Тарихы == Столбцы қаласының ресми құрылған күні 1593 жылдың 20 ақпаны деп саналады. XVII ғасырдың басында Столбцы қаласы А.Слушканың меншігінде болды. 1655 жылы Ресей мен Польша-Литва Достастығы арасындағы соғыс кезінде қала тоналып, өртелді. Столбцы 1700-1721 жылдардағы Ұлы Солтүстік соғысынан кейін қалпына келді. XVIII ғасырдың басында қала С.Денхофтың меншігіне өтті. 1728 жылдан бастап Столбцы Чарторский отбасына тиесілі болды және уездік орталық болды. 1729 жылы қалаға Магдебург құқықтары берілді. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Столбцы Ресей империясының құрамына кірді. XIX ғасырда онда Неман өзеніндегі ең маңызды порттардың бірі орналасқан. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде француз әскерлері қаланы қиратты. 1871 жылы Мәскеу-Брест теміржол желісінде Столбцыдан 2 км жерде аттас теміржол стансасы ашылды. Теміржол салынғаннан кейін өзен саудасы төмендей бастады, ал халық жаңа экономикалық жағдайларға бейімделе бастады. XIX ғасырдың соңында қалада сіріңке зауыты, ағаш кесетін зауыт және шайыр спирт зауыты жұмыс істеді. 1921 жылдан 1939 жылға дейін Рига келісіміне сәйкес, Столбцы Польша Республикасының құрамында болды. 1939 жылы қала Беларусь КСР-нің құрамына кірді, онда 1940 жылы 15 қаңтарда аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 28 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін қала неміс оккупациясында болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=54_Stolbci&ysclid=mq2ljmt3xw555026179|title=История развития - Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Экономикасы == Қалада нан, сүт, жеміс-көкөніс, кірпіш зауыттары, Минск мотор зауытының филиалы, лесхоз, "Неманское" ӨБ, "Агромашзапчасть" ЖАҚ жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/stolbtsy/|title=Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қаланың барлық алаңдары үшбұрышты пішінді. Басты алаңда Ленин ескерткіші орналасқан. Жақын маңда ерекше ромб тәрізді орналасуы бар ғимарат — «Беларусь» кинотеатры орналасқан. Столбцының басты көрікті жерлерінің бірі — Әулие Анна шіркеуі. Қалада Феликс Дзержинскийге арналған екі ескерткіш және Ұлы Отан соғысына қатысты көптеген ескерткіштер бар. Столбцы теміржол вокзалы Мәскеу мен Брест арасындағы негізгі Беларусь теміржол желісінде салынған алғашқы станса болды. Автобекет пен қонақ үй Вокзал алаңында орналасқан. 1999 жылы Столбцыда Әулие Казимир шіркеуі салынды. Қалада филармония және көркемсурет галереясы да бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 7r7cj6i07q4d2o21882hubf1jq761ft 3614207 3614206 2026-06-07T06:23:28Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ дереккөз 3614207 wikitext text/x-wiki '''Столбцы''' ({{lang-be|Сто́ўбцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Столбцы ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Столбцы қаласының халқы 17 603 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Столбцы Минск облысының батыс шекарасында, [[Минск]] қаласынан М1 (Минск-Брест) тас жолының бойымен 65 км жерде орналасқан. Қала Першай-Ивенец-Несвиж, Столбцы-Мир және Столбцы-Ивацевичи-Кобрин тас жолдарының қиылысында жатыр. Столбцы стансасы Минск-Брест-Бяля Подляска халықаралық теміржол желісінде орналасқан. Қала Неман өзенінің оң жағалауын алып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9349-Stolbcy.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Столбцовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Тарихы == Столбцы қаласының ресми құрылған күні 1593 жылдың 20 ақпаны деп саналады. XVII ғасырдың басында Столбцы қаласы А.Слушканың меншігінде болды. 1655 жылы Ресей мен Польша-Литва Достастығы арасындағы соғыс кезінде қала тоналып, өртелді. Столбцы 1700-1721 жылдардағы Ұлы Солтүстік соғысынан кейін қалпына келді. XVIII ғасырдың басында қала С.Денхофтың меншігіне өтті. 1728 жылдан бастап Столбцы Чарторский отбасына тиесілі болды және уездік орталық болды. 1729 жылы қалаға Магдебург құқықтары берілді. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Столбцы Ресей империясының құрамына кірді. XIX ғасырда онда Неман өзеніндегі ең маңызды порттардың бірі орналасқан. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде француз әскерлері қаланы қиратты. 1871 жылы Мәскеу-Брест теміржол желісінде Столбцыдан 2 км жерде аттас теміржол стансасы ашылды. Теміржол салынғаннан кейін өзен саудасы төмендей бастады, ал халық жаңа экономикалық жағдайларға бейімделе бастады. XIX ғасырдың соңында қалада сіріңке зауыты, ағаш кесетін зауыт және шайыр спирт зауыты жұмыс істеді. 1921 жылдан 1939 жылға дейін Рига келісіміне сәйкес, Столбцы Польша Республикасының құрамында болды. 1939 жылы қала Беларусь КСР-нің құрамына кірді, онда 1940 жылы 15 қаңтарда аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 28 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін қала неміс оккупациясында болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=54_Stolbci&ysclid=mq2ljmt3xw555026179|title=История развития - Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Экономикасы == Қалада нан, сүт, жеміс-көкөніс, кірпіш зауыттары, Минск мотор зауытының филиалы, лесхоз, "Неманское" ӨБ, "Агромашзапчасть" ЖАҚ жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/stolbtsy/|title=Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қаланың барлық алаңдары үшбұрышты пішінді. Басты алаңда Ленин ескерткіші орналасқан. Жақын маңда ерекше ромб тәрізді орналасуы бар ғимарат — «Беларусь» кинотеатры орналасқан. Столбцының басты көрікті жерлерінің бірі — Әулие Анна шіркеуі. Қалада Феликс Дзержинскийге арналған екі ескерткіш және Ұлы Отан соғысына қатысты көптеген ескерткіштер бар. Столбцы теміржол вокзалы Мәскеу мен Брест арасындағы негізгі Беларусь теміржол желісінде салынған алғашқы станса болды. Автобекет пен қонақ үй Вокзал алаңында орналасқан. 1999 жылы Столбцыда Әулие Казимир шіркеуі салынды. Қалада филармония және көркемсурет галереясы да бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-stolbcy.htm|title=Карта Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 8ll2lmemwl99253aq5715szzttlqonw 3614208 3614207 2026-06-07T06:24:23Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3614208 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Столбцы |шынайы атауы = {{lang-be|Сто́ўбцы}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Столбцы''' ({{lang-be|Сто́ўбцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Столбцы ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Столбцы қаласының халқы 17 603 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Столбцы Минск облысының батыс шекарасында, [[Минск]] қаласынан М1 (Минск-Брест) тас жолының бойымен 65 км жерде орналасқан. Қала Першай-Ивенец-Несвиж, Столбцы-Мир және Столбцы-Ивацевичи-Кобрин тас жолдарының қиылысында жатыр. Столбцы стансасы Минск-Брест-Бяля Подляска халықаралық теміржол желісінде орналасқан. Қала Неман өзенінің оң жағалауын алып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9349-Stolbcy.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Столбцовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Тарихы == Столбцы қаласының ресми құрылған күні 1593 жылдың 20 ақпаны деп саналады. XVII ғасырдың басында Столбцы қаласы А.Слушканың меншігінде болды. 1655 жылы Ресей мен Польша-Литва Достастығы арасындағы соғыс кезінде қала тоналып, өртелді. Столбцы 1700-1721 жылдардағы Ұлы Солтүстік соғысынан кейін қалпына келді. XVIII ғасырдың басында қала С.Денхофтың меншігіне өтті. 1728 жылдан бастап Столбцы Чарторский отбасына тиесілі болды және уездік орталық болды. 1729 жылы қалаға Магдебург құқықтары берілді. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Столбцы Ресей империясының құрамына кірді. XIX ғасырда онда Неман өзеніндегі ең маңызды порттардың бірі орналасқан. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде француз әскерлері қаланы қиратты. 1871 жылы Мәскеу-Брест теміржол желісінде Столбцыдан 2 км жерде аттас теміржол стансасы ашылды. Теміржол салынғаннан кейін өзен саудасы төмендей бастады, ал халық жаңа экономикалық жағдайларға бейімделе бастады. XIX ғасырдың соңында қалада сіріңке зауыты, ағаш кесетін зауыт және шайыр спирт зауыты жұмыс істеді. 1921 жылдан 1939 жылға дейін Рига келісіміне сәйкес, Столбцы Польша Республикасының құрамында болды. 1939 жылы қала Беларусь КСР-нің құрамына кірді, онда 1940 жылы 15 қаңтарда аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 28 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін қала неміс оккупациясында болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=54_Stolbci&ysclid=mq2ljmt3xw555026179|title=История развития - Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Экономикасы == Қалада нан, сүт, жеміс-көкөніс, кірпіш зауыттары, Минск мотор зауытының филиалы, лесхоз, "Неманское" ӨБ, "Агромашзапчасть" ЖАҚ жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/stolbtsy/|title=Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қаланың барлық алаңдары үшбұрышты пішінді. Басты алаңда Ленин ескерткіші орналасқан. Жақын маңда ерекше ромб тәрізді орналасуы бар ғимарат — «Беларусь» кинотеатры орналасқан. Столбцының басты көрікті жерлерінің бірі — Әулие Анна шіркеуі. Қалада Феликс Дзержинскийге арналған екі ескерткіш және Ұлы Отан соғысына қатысты көптеген ескерткіштер бар. Столбцы теміржол вокзалы Мәскеу мен Брест арасындағы негізгі Беларусь теміржол желісінде салынған алғашқы станса болды. Автобекет пен қонақ үй Вокзал алаңында орналасқан. 1999 жылы Столбцыда Әулие Казимир шіркеуі салынды. Қалада филармония және көркемсурет галереясы да бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-stolbcy.htm|title=Карта Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] erc16plyq1klc143hu4tmuppdwsq1l6 3614209 3614208 2026-06-07T06:25:13Z Мағыпар 100137 үлгі, сурет қою 3614209 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Столбцы |шынайы атауы = {{lang-be|Сто́ўбцы}} |сурет = Stoǔpcy. Columns (17.03.2009).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Столбцы''' ({{lang-be|Сто́ўбцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Столбцы ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Столбцы қаласының халқы 17 603 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Столбцы Минск облысының батыс шекарасында, [[Минск]] қаласынан М1 (Минск-Брест) тас жолының бойымен 65 км жерде орналасқан. Қала Першай-Ивенец-Несвиж, Столбцы-Мир және Столбцы-Ивацевичи-Кобрин тас жолдарының қиылысында жатыр. Столбцы стансасы Минск-Брест-Бяля Подляска халықаралық теміржол желісінде орналасқан. Қала Неман өзенінің оң жағалауын алып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9349-Stolbcy.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Столбцовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Тарихы == Столбцы қаласының ресми құрылған күні 1593 жылдың 20 ақпаны деп саналады. XVII ғасырдың басында Столбцы қаласы А.Слушканың меншігінде болды. 1655 жылы Ресей мен Польша-Литва Достастығы арасындағы соғыс кезінде қала тоналып, өртелді. Столбцы 1700-1721 жылдардағы Ұлы Солтүстік соғысынан кейін қалпына келді. XVIII ғасырдың басында қала С.Денхофтың меншігіне өтті. 1728 жылдан бастап Столбцы Чарторский отбасына тиесілі болды және уездік орталық болды. 1729 жылы қалаға Магдебург құқықтары берілді. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Столбцы Ресей империясының құрамына кірді. XIX ғасырда онда Неман өзеніндегі ең маңызды порттардың бірі орналасқан. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде француз әскерлері қаланы қиратты. 1871 жылы Мәскеу-Брест теміржол желісінде Столбцыдан 2 км жерде аттас теміржол стансасы ашылды. Теміржол салынғаннан кейін өзен саудасы төмендей бастады, ал халық жаңа экономикалық жағдайларға бейімделе бастады. XIX ғасырдың соңында қалада сіріңке зауыты, ағаш кесетін зауыт және шайыр спирт зауыты жұмыс істеді. 1921 жылдан 1939 жылға дейін Рига келісіміне сәйкес, Столбцы Польша Республикасының құрамында болды. 1939 жылы қала Беларусь КСР-нің құрамына кірді, онда 1940 жылы 15 қаңтарда аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 28 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін қала неміс оккупациясында болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=54_Stolbci&ysclid=mq2ljmt3xw555026179|title=История развития - Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Экономикасы == Қалада нан, сүт, жеміс-көкөніс, кірпіш зауыттары, Минск мотор зауытының филиалы, лесхоз, "Неманское" ӨБ, "Агромашзапчасть" ЖАҚ жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/stolbtsy/|title=Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қаланың барлық алаңдары үшбұрышты пішінді. Басты алаңда Ленин ескерткіші орналасқан. Жақын маңда ерекше ромб тәрізді орналасуы бар ғимарат — «Беларусь» кинотеатры орналасқан. Столбцының басты көрікті жерлерінің бірі — Әулие Анна шіркеуі. Қалада Феликс Дзержинскийге арналған екі ескерткіш және Ұлы Отан соғысына қатысты көптеген ескерткіштер бар. Столбцы теміржол вокзалы Мәскеу мен Брест арасындағы негізгі Беларусь теміржол желісінде салынған алғашқы станса болды. Автобекет пен қонақ үй Вокзал алаңында орналасқан. 1999 жылы Столбцыда Әулие Казимир шіркеуі салынды. Қалада филармония және көркемсурет галереясы да бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-stolbcy.htm|title=Карта Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] mgldqp81rhp5gc60rzjvxr1gfpju90h 3614210 3614209 2026-06-07T06:26:12Z Мағыпар 100137 үлгі 3614210 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Столбцы |шынайы атауы = {{lang-be|Сто́ўбцы}} |сурет = Stoǔpcy. Стоўпцы (17.03.2009).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = Flag of Stoǔbcy.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Столбцы''' ({{lang-be|Сто́ўбцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Столбцы ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Столбцы қаласының халқы 17 603 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Столбцы Минск облысының батыс шекарасында, [[Минск]] қаласынан М1 (Минск-Брест) тас жолының бойымен 65 км жерде орналасқан. Қала Першай-Ивенец-Несвиж, Столбцы-Мир және Столбцы-Ивацевичи-Кобрин тас жолдарының қиылысында жатыр. Столбцы стансасы Минск-Брест-Бяля Подляска халықаралық теміржол желісінде орналасқан. Қала Неман өзенінің оң жағалауын алып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9349-Stolbcy.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Столбцовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Тарихы == Столбцы қаласының ресми құрылған күні 1593 жылдың 20 ақпаны деп саналады. XVII ғасырдың басында Столбцы қаласы А.Слушканың меншігінде болды. 1655 жылы Ресей мен Польша-Литва Достастығы арасындағы соғыс кезінде қала тоналып, өртелді. Столбцы 1700-1721 жылдардағы Ұлы Солтүстік соғысынан кейін қалпына келді. XVIII ғасырдың басында қала С.Денхофтың меншігіне өтті. 1728 жылдан бастап Столбцы Чарторский отбасына тиесілі болды және уездік орталық болды. 1729 жылы қалаға Магдебург құқықтары берілді. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Столбцы Ресей империясының құрамына кірді. XIX ғасырда онда Неман өзеніндегі ең маңызды порттардың бірі орналасқан. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде француз әскерлері қаланы қиратты. 1871 жылы Мәскеу-Брест теміржол желісінде Столбцыдан 2 км жерде аттас теміржол стансасы ашылды. Теміржол салынғаннан кейін өзен саудасы төмендей бастады, ал халық жаңа экономикалық жағдайларға бейімделе бастады. XIX ғасырдың соңында қалада сіріңке зауыты, ағаш кесетін зауыт және шайыр спирт зауыты жұмыс істеді. 1921 жылдан 1939 жылға дейін Рига келісіміне сәйкес, Столбцы Польша Республикасының құрамында болды. 1939 жылы қала Беларусь КСР-нің құрамына кірді, онда 1940 жылы 15 қаңтарда аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 28 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін қала неміс оккупациясында болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=54_Stolbci&ysclid=mq2ljmt3xw555026179|title=История развития - Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Экономикасы == Қалада нан, сүт, жеміс-көкөніс, кірпіш зауыттары, Минск мотор зауытының филиалы, лесхоз, "Неманское" ӨБ, "Агромашзапчасть" ЖАҚ жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/stolbtsy/|title=Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қаланың барлық алаңдары үшбұрышты пішінді. Басты алаңда Ленин ескерткіші орналасқан. Жақын маңда ерекше ромб тәрізді орналасуы бар ғимарат — «Беларусь» кинотеатры орналасқан. Столбцының басты көрікті жерлерінің бірі — Әулие Анна шіркеуі. Қалада Феликс Дзержинскийге арналған екі ескерткіш және Ұлы Отан соғысына қатысты көптеген ескерткіштер бар. Столбцы теміржол вокзалы Мәскеу мен Брест арасындағы негізгі Беларусь теміржол желісінде салынған алғашқы станса болды. Автобекет пен қонақ үй Вокзал алаңында орналасқан. 1999 жылы Столбцыда Әулие Казимир шіркеуі салынды. Қалада филармония және көркемсурет галереясы да бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-stolbcy.htm|title=Карта Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 8pek3khyiu6f55rnxq944r9ylztx86x 3614211 3614210 2026-06-07T06:26:41Z Мағыпар 100137 үлгі 3614211 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Столбцы |шынайы атауы = {{lang-be|Сто́ўбцы}} |сурет = Stoǔpcy. Стоўпцы (17.03.2009).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Coat of Arms of Stoŭbcy, Belarus.svg |ту = Flag of Stoǔbcy.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Столбцы''' ({{lang-be|Сто́ўбцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Столбцы ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Столбцы қаласының халқы 17 603 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Столбцы Минск облысының батыс шекарасында, [[Минск]] қаласынан М1 (Минск-Брест) тас жолының бойымен 65 км жерде орналасқан. Қала Першай-Ивенец-Несвиж, Столбцы-Мир және Столбцы-Ивацевичи-Кобрин тас жолдарының қиылысында жатыр. Столбцы стансасы Минск-Брест-Бяля Подляска халықаралық теміржол желісінде орналасқан. Қала Неман өзенінің оң жағалауын алып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9349-Stolbcy.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Столбцовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Тарихы == Столбцы қаласының ресми құрылған күні 1593 жылдың 20 ақпаны деп саналады. XVII ғасырдың басында Столбцы қаласы А.Слушканың меншігінде болды. 1655 жылы Ресей мен Польша-Литва Достастығы арасындағы соғыс кезінде қала тоналып, өртелді. Столбцы 1700-1721 жылдардағы Ұлы Солтүстік соғысынан кейін қалпына келді. XVIII ғасырдың басында қала С.Денхофтың меншігіне өтті. 1728 жылдан бастап Столбцы Чарторский отбасына тиесілі болды және уездік орталық болды. 1729 жылы қалаға Магдебург құқықтары берілді. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Столбцы Ресей империясының құрамына кірді. XIX ғасырда онда Неман өзеніндегі ең маңызды порттардың бірі орналасқан. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде француз әскерлері қаланы қиратты. 1871 жылы Мәскеу-Брест теміржол желісінде Столбцыдан 2 км жерде аттас теміржол стансасы ашылды. Теміржол салынғаннан кейін өзен саудасы төмендей бастады, ал халық жаңа экономикалық жағдайларға бейімделе бастады. XIX ғасырдың соңында қалада сіріңке зауыты, ағаш кесетін зауыт және шайыр спирт зауыты жұмыс істеді. 1921 жылдан 1939 жылға дейін Рига келісіміне сәйкес, Столбцы Польша Республикасының құрамында болды. 1939 жылы қала Беларусь КСР-нің құрамына кірді, онда 1940 жылы 15 қаңтарда аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 28 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін қала неміс оккупациясында болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=54_Stolbci&ysclid=mq2ljmt3xw555026179|title=История развития - Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Экономикасы == Қалада нан, сүт, жеміс-көкөніс, кірпіш зауыттары, Минск мотор зауытының филиалы, лесхоз, "Неманское" ӨБ, "Агромашзапчасть" ЖАҚ жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/stolbtsy/|title=Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қаланың барлық алаңдары үшбұрышты пішінді. Басты алаңда Ленин ескерткіші орналасқан. Жақын маңда ерекше ромб тәрізді орналасуы бар ғимарат — «Беларусь» кинотеатры орналасқан. Столбцының басты көрікті жерлерінің бірі — Әулие Анна шіркеуі. Қалада Феликс Дзержинскийге арналған екі ескерткіш және Ұлы Отан соғысына қатысты көптеген ескерткіштер бар. Столбцы теміржол вокзалы Мәскеу мен Брест арасындағы негізгі Беларусь теміржол желісінде салынған алғашқы станса болды. Автобекет пен қонақ үй Вокзал алаңында орналасқан. 1999 жылы Столбцыда Әулие Казимир шіркеуі салынды. Қалада филармония және көркемсурет галереясы да бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-stolbcy.htm|title=Карта Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 3exlo50fynhgzr6m6zm03tb4b02yxec 3614212 3614211 2026-06-07T06:27:40Z Мағыпар 100137 үлгі 3614212 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Столбцы |шынайы атауы = {{lang-be|Сто́ўбцы}} |сурет = Stoǔpcy. Стоўпцы (17.03.2009).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Stoŭbcy, Belarus.svg |ту = Flag of Stoǔbcy.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =29 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =44 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Столбцы''' ({{lang-be|Сто́ўбцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Столбцы ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Столбцы қаласының халқы 17 603 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Столбцы Минск облысының батыс шекарасында, [[Минск]] қаласынан М1 (Минск-Брест) тас жолының бойымен 65 км жерде орналасқан. Қала Першай-Ивенец-Несвиж, Столбцы-Мир және Столбцы-Ивацевичи-Кобрин тас жолдарының қиылысында жатыр. Столбцы стансасы Минск-Брест-Бяля Подляска халықаралық теміржол желісінде орналасқан. Қала Неман өзенінің оң жағалауын алып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9349-Stolbcy.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Столбцовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Тарихы == Столбцы қаласының ресми құрылған күні 1593 жылдың 20 ақпаны деп саналады. XVII ғасырдың басында Столбцы қаласы А.Слушканың меншігінде болды. 1655 жылы Ресей мен Польша-Литва Достастығы арасындағы соғыс кезінде қала тоналып, өртелді. Столбцы 1700-1721 жылдардағы Ұлы Солтүстік соғысынан кейін қалпына келді. XVIII ғасырдың басында қала С.Денхофтың меншігіне өтті. 1728 жылдан бастап Столбцы Чарторский отбасына тиесілі болды және уездік орталық болды. 1729 жылы қалаға Магдебург құқықтары берілді. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Столбцы Ресей империясының құрамына кірді. XIX ғасырда онда Неман өзеніндегі ең маңызды порттардың бірі орналасқан. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде француз әскерлері қаланы қиратты. 1871 жылы Мәскеу-Брест теміржол желісінде Столбцыдан 2 км жерде аттас теміржол стансасы ашылды. Теміржол салынғаннан кейін өзен саудасы төмендей бастады, ал халық жаңа экономикалық жағдайларға бейімделе бастады. XIX ғасырдың соңында қалада сіріңке зауыты, ағаш кесетін зауыт және шайыр спирт зауыты жұмыс істеді. 1921 жылдан 1939 жылға дейін Рига келісіміне сәйкес, Столбцы Польша Республикасының құрамында болды. 1939 жылы қала Беларусь КСР-нің құрамына кірді, онда 1940 жылы 15 қаңтарда аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 28 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін қала неміс оккупациясында болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=54_Stolbci&ysclid=mq2ljmt3xw555026179|title=История развития - Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Экономикасы == Қалада нан, сүт, жеміс-көкөніс, кірпіш зауыттары, Минск мотор зауытының филиалы, лесхоз, "Неманское" ӨБ, "Агромашзапчасть" ЖАҚ жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/stolbtsy/|title=Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қаланың барлық алаңдары үшбұрышты пішінді. Басты алаңда Ленин ескерткіші орналасқан. Жақын маңда ерекше ромб тәрізді орналасуы бар ғимарат — «Беларусь» кинотеатры орналасқан. Столбцының басты көрікті жерлерінің бірі — Әулие Анна шіркеуі. Қалада Феликс Дзержинскийге арналған екі ескерткіш және Ұлы Отан соғысына қатысты көптеген ескерткіштер бар. Столбцы теміржол вокзалы Мәскеу мен Брест арасындағы негізгі Беларусь теміржол желісінде салынған алғашқы станса болды. Автобекет пен қонақ үй Вокзал алаңында орналасқан. 1999 жылы Столбцыда Әулие Казимир шіркеуі салынды. Қалада филармония және көркемсурет галереясы да бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-stolbcy.htm|title=Карта Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] fu6iq55m5exdt06nsnjikqpfene551m 3614213 3614212 2026-06-07T06:28:58Z Мағыпар 100137 үлгі 3614213 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Столбцы |шынайы атауы = {{lang-be|Сто́ўбцы}} |сурет = Stoǔpcy. Стоўпцы (17.03.2009).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Stoŭbcy, Belarus.svg |ту = Flag of Stoǔbcy.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =29 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =44 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Минск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Столбцы ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Столбцы''' ({{lang-be|Сто́ўбцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Столбцы ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Столбцы қаласының халқы 17 603 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Столбцы Минск облысының батыс шекарасында, [[Минск]] қаласынан М1 (Минск-Брест) тас жолының бойымен 65 км жерде орналасқан. Қала Першай-Ивенец-Несвиж, Столбцы-Мир және Столбцы-Ивацевичи-Кобрин тас жолдарының қиылысында жатыр. Столбцы стансасы Минск-Брест-Бяля Подляска халықаралық теміржол желісінде орналасқан. Қала Неман өзенінің оң жағалауын алып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9349-Stolbcy.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Столбцовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Тарихы == Столбцы қаласының ресми құрылған күні 1593 жылдың 20 ақпаны деп саналады. XVII ғасырдың басында Столбцы қаласы А.Слушканың меншігінде болды. 1655 жылы Ресей мен Польша-Литва Достастығы арасындағы соғыс кезінде қала тоналып, өртелді. Столбцы 1700-1721 жылдардағы Ұлы Солтүстік соғысынан кейін қалпына келді. XVIII ғасырдың басында қала С.Денхофтың меншігіне өтті. 1728 жылдан бастап Столбцы Чарторский отбасына тиесілі болды және уездік орталық болды. 1729 жылы қалаға Магдебург құқықтары берілді. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Столбцы Ресей империясының құрамына кірді. XIX ғасырда онда Неман өзеніндегі ең маңызды порттардың бірі орналасқан. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде француз әскерлері қаланы қиратты. 1871 жылы Мәскеу-Брест теміржол желісінде Столбцыдан 2 км жерде аттас теміржол стансасы ашылды. Теміржол салынғаннан кейін өзен саудасы төмендей бастады, ал халық жаңа экономикалық жағдайларға бейімделе бастады. XIX ғасырдың соңында қалада сіріңке зауыты, ағаш кесетін зауыт және шайыр спирт зауыты жұмыс істеді. 1921 жылдан 1939 жылға дейін Рига келісіміне сәйкес, Столбцы Польша Республикасының құрамында болды. 1939 жылы қала Беларусь КСР-нің құрамына кірді, онда 1940 жылы 15 қаңтарда аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 28 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін қала неміс оккупациясында болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=54_Stolbci&ysclid=mq2ljmt3xw555026179|title=История развития - Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Экономикасы == Қалада нан, сүт, жеміс-көкөніс, кірпіш зауыттары, Минск мотор зауытының филиалы, лесхоз, "Неманское" ӨБ, "Агромашзапчасть" ЖАҚ жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/stolbtsy/|title=Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қаланың барлық алаңдары үшбұрышты пішінді. Басты алаңда Ленин ескерткіші орналасқан. Жақын маңда ерекше ромб тәрізді орналасуы бар ғимарат — «Беларусь» кинотеатры орналасқан. Столбцының басты көрікті жерлерінің бірі — Әулие Анна шіркеуі. Қалада Феликс Дзержинскийге арналған екі ескерткіш және Ұлы Отан соғысына қатысты көптеген ескерткіштер бар. Столбцы теміржол вокзалы Мәскеу мен Брест арасындағы негізгі Беларусь теміржол желісінде салынған алғашқы станса болды. Автобекет пен қонақ үй Вокзал алаңында орналасқан. 1999 жылы Столбцыда Әулие Казимир шіркеуі салынды. Қалада филармония және көркемсурет галереясы да бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-stolbcy.htm|title=Карта Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] n0jpppi7jxqhvuv9ikbhwz38h69ki9f 3614215 3614213 2026-06-07T07:09:42Z Мағыпар 100137 үлгі 3614215 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Столбцы |шынайы атауы = {{lang-be|Сто́ўбцы}} |сурет = Stoǔpcy. Стоўпцы (17.03.2009).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Stoŭbcy, Belarus.svg |ту = Flag of Stoǔbcy.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =29 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =44 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Минск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Столбцы ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 1717 |пошта индексі = 222666 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Stowbtsy |сайты = |сайт тілі = }} '''Столбцы''' ({{lang-be|Сто́ўбцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Столбцы ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Столбцы қаласының халқы 17 603 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Столбцы Минск облысының батыс шекарасында, [[Минск]] қаласынан М1 (Минск-Брест) тас жолының бойымен 65 км жерде орналасқан. Қала Першай-Ивенец-Несвиж, Столбцы-Мир және Столбцы-Ивацевичи-Кобрин тас жолдарының қиылысында жатыр. Столбцы стансасы Минск-Брест-Бяля Подляска халықаралық теміржол желісінде орналасқан. Қала Неман өзенінің оң жағалауын алып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9349-Stolbcy.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Столбцовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Тарихы == Столбцы қаласының ресми құрылған күні 1593 жылдың 20 ақпаны деп саналады. XVII ғасырдың басында Столбцы қаласы А.Слушканың меншігінде болды. 1655 жылы Ресей мен Польша-Литва Достастығы арасындағы соғыс кезінде қала тоналып, өртелді. Столбцы 1700-1721 жылдардағы Ұлы Солтүстік соғысынан кейін қалпына келді. XVIII ғасырдың басында қала С.Денхофтың меншігіне өтті. 1728 жылдан бастап Столбцы Чарторский отбасына тиесілі болды және уездік орталық болды. 1729 жылы қалаға Магдебург құқықтары берілді. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Столбцы Ресей империясының құрамына кірді. XIX ғасырда онда Неман өзеніндегі ең маңызды порттардың бірі орналасқан. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде француз әскерлері қаланы қиратты. 1871 жылы Мәскеу-Брест теміржол желісінде Столбцыдан 2 км жерде аттас теміржол стансасы ашылды. Теміржол салынғаннан кейін өзен саудасы төмендей бастады, ал халық жаңа экономикалық жағдайларға бейімделе бастады. XIX ғасырдың соңында қалада сіріңке зауыты, ағаш кесетін зауыт және шайыр спирт зауыты жұмыс істеді. 1921 жылдан 1939 жылға дейін Рига келісіміне сәйкес, Столбцы Польша Республикасының құрамында болды. 1939 жылы қала Беларусь КСР-нің құрамына кірді, онда 1940 жылы 15 қаңтарда аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 28 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін қала неміс оккупациясында болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=54_Stolbci&ysclid=mq2ljmt3xw555026179|title=История развития - Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Экономикасы == Қалада нан, сүт, жеміс-көкөніс, кірпіш зауыттары, Минск мотор зауытының филиалы, лесхоз, "Неманское" ӨБ, "Агромашзапчасть" ЖАҚ жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/stolbtsy/|title=Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қаланың барлық алаңдары үшбұрышты пішінді. Басты алаңда Ленин ескерткіші орналасқан. Жақын маңда ерекше ромб тәрізді орналасуы бар ғимарат — «Беларусь» кинотеатры орналасқан. Столбцының басты көрікті жерлерінің бірі — Әулие Анна шіркеуі. Қалада Феликс Дзержинскийге арналған екі ескерткіш және Ұлы Отан соғысына қатысты көптеген ескерткіштер бар. Столбцы теміржол вокзалы Мәскеу мен Брест арасындағы негізгі Беларусь теміржол желісінде салынған алғашқы станса болды. Автобекет пен қонақ үй Вокзал алаңында орналасқан. 1999 жылы Столбцыда Әулие Казимир шіркеуі салынды. Қалада филармония және көркемсурет галереясы да бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-stolbcy.htm|title=Карта Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 1w2fvuz6kgzjgx7rmnmlovhnsdsqjwp 3614216 3614215 2026-06-07T07:12:15Z Мағыпар 100137 үлгі 3614216 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Столбцы |шынайы атауы = {{lang-be|Сто́ўбцы}} |сурет = Stoǔpcy. Стоўпцы (17.03.2009).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Stoŭbcy, Belarus.svg |ту = Flag of Stoǔbcy.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =29 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =44 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Минск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Столбцы ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1593 |бұрынғы атаулары = Свержно, Столпцы |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 164 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 17 603 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 1717 |пошта индексі = 222666 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Stowbtsy |сайты = |сайт тілі = }} '''Столбцы''' ({{lang-be|Сто́ўбцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Столбцы ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Столбцы қаласының халқы 17 603 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Столбцы Минск облысының батыс шекарасында, [[Минск]] қаласынан М1 (Минск-Брест) тас жолының бойымен 65 км жерде орналасқан. Қала Першай-Ивенец-Несвиж, Столбцы-Мир және Столбцы-Ивацевичи-Кобрин тас жолдарының қиылысында жатыр. Столбцы стансасы Минск-Брест-Бяля Подляска халықаралық теміржол желісінде орналасқан. Қала Неман өзенінің оң жағалауын алып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9349-Stolbcy.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Столбцовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Тарихы == Столбцы қаласының ресми құрылған күні 1593 жылдың 20 ақпаны деп саналады. XVII ғасырдың басында Столбцы қаласы А.Слушканың меншігінде болды. 1655 жылы Ресей мен Польша-Литва Достастығы арасындағы соғыс кезінде қала тоналып, өртелді. Столбцы 1700-1721 жылдардағы Ұлы Солтүстік соғысынан кейін қалпына келді. XVIII ғасырдың басында қала С.Денхофтың меншігіне өтті. 1728 жылдан бастап Столбцы Чарторский отбасына тиесілі болды және уездік орталық болды. 1729 жылы қалаға Магдебург құқықтары берілді. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Столбцы Ресей империясының құрамына кірді. XIX ғасырда онда Неман өзеніндегі ең маңызды порттардың бірі орналасқан. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде француз әскерлері қаланы қиратты. 1871 жылы Мәскеу-Брест теміржол желісінде Столбцыдан 2 км жерде аттас теміржол стансасы ашылды. Теміржол салынғаннан кейін өзен саудасы төмендей бастады, ал халық жаңа экономикалық жағдайларға бейімделе бастады. XIX ғасырдың соңында қалада сіріңке зауыты, ағаш кесетін зауыт және шайыр спирт зауыты жұмыс істеді. 1921 жылдан 1939 жылға дейін Рига келісіміне сәйкес, Столбцы Польша Республикасының құрамында болды. 1939 жылы қала Беларусь КСР-нің құрамына кірді, онда 1940 жылы 15 қаңтарда аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 28 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін қала неміс оккупациясында болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=54_Stolbci&ysclid=mq2ljmt3xw555026179|title=История развития - Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Экономикасы == Қалада нан, сүт, жеміс-көкөніс, кірпіш зауыттары, Минск мотор зауытының филиалы, лесхоз, "Неманское" ӨБ, "Агромашзапчасть" ЖАҚ жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/stolbtsy/|title=Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қаланың барлық алаңдары үшбұрышты пішінді. Басты алаңда Ленин ескерткіші орналасқан. Жақын маңда ерекше ромб тәрізді орналасуы бар ғимарат — «Беларусь» кинотеатры орналасқан. Столбцының басты көрікті жерлерінің бірі — Әулие Анна шіркеуі. Қалада Феликс Дзержинскийге арналған екі ескерткіш және Ұлы Отан соғысына қатысты көптеген ескерткіштер бар. Столбцы теміржол вокзалы Мәскеу мен Брест арасындағы негізгі Беларусь теміржол желісінде салынған алғашқы станса болды. Автобекет пен қонақ үй Вокзал алаңында орналасқан. 1999 жылы Столбцыда Әулие Казимир шіркеуі салынды. Қалада филармония және көркемсурет галереясы да бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-stolbcy.htm|title=Карта Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 65x439sncgnfzxnluiysckbhzfcsgvg 3614218 3614216 2026-06-07T07:17:02Z Мағыпар 100137 сурет қою 3614218 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Столбцы |шынайы атауы = {{lang-be|Сто́ўбцы}} |сурет = Stoǔpcy. Стоўпцы (17.03.2009).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Stoŭbcy, Belarus.svg |ту = Flag of Stoǔbcy.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =29 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =44 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Минск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Столбцы ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1593 |бұрынғы атаулары = Свержно, Столпцы |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 164 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 17 603 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 1717 |пошта индексі = 222666 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Stowbtsy |сайты = |сайт тілі = }} '''Столбцы''' ({{lang-be|Сто́ўбцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Столбцы ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Столбцы қаласының халқы 17 603 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Столбцы Минск облысының батыс шекарасында, [[Минск]] қаласынан М1 (Минск-Брест) тас жолының бойымен 65 км жерде орналасқан. Қала Першай-Ивенец-Несвиж, Столбцы-Мир және Столбцы-Ивацевичи-Кобрин тас жолдарының қиылысында жатыр. Столбцы стансасы Минск-Брест-Бяля Подляска халықаралық теміржол желісінде орналасқан. Қала Неман өзенінің оң жағалауын алып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9349-Stolbcy.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Столбцовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Тарихы == Столбцы қаласының ресми құрылған күні 1593 жылдың 20 ақпаны деп саналады. XVII ғасырдың басында Столбцы қаласы А.Слушканың меншігінде болды. 1655 жылы Ресей мен Польша-Литва Достастығы арасындағы соғыс кезінде қала тоналып, өртелді. Столбцы 1700-1721 жылдардағы Ұлы Солтүстік соғысынан кейін қалпына келді. XVIII ғасырдың басында қала С.Денхофтың меншігіне өтті. 1728 жылдан бастап Столбцы Чарторский отбасына тиесілі болды және уездік орталық болды. 1729 жылы қалаға Магдебург құқықтары берілді. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Столбцы Ресей империясының құрамына кірді. XIX ғасырда онда Неман өзеніндегі ең маңызды порттардың бірі орналасқан. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде француз әскерлері қаланы қиратты. 1871 жылы Мәскеу-Брест теміржол желісінде Столбцыдан 2 км жерде аттас теміржол стансасы ашылды. Теміржол салынғаннан кейін өзен саудасы төмендей бастады, ал халық жаңа экономикалық жағдайларға бейімделе бастады. XIX ғасырдың соңында қалада сіріңке зауыты, ағаш кесетін зауыт және шайыр спирт зауыты жұмыс істеді. 1921 жылдан 1939 жылға дейін Рига келісіміне сәйкес, Столбцы Польша Республикасының құрамында болды. 1939 жылы қала Беларусь КСР-нің құрамына кірді, онда 1940 жылы 15 қаңтарда аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 28 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін қала неміс оккупациясында болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=54_Stolbci&ysclid=mq2ljmt3xw555026179|title=История развития - Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Экономикасы == Қалада нан, сүт, жеміс-көкөніс, кірпіш зауыттары, Минск мотор зауытының филиалы, лесхоз, "Неманское" ӨБ, "Агромашзапчасть" ЖАҚ жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/stolbtsy/|title=Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қаланың барлық алаңдары үшбұрышты пішінді. Басты алаңда Ленин ескерткіші орналасқан. Жақын маңда ерекше ромб тәрізді орналасуы бар ғимарат — «Беларусь» кинотеатры орналасқан. Столбцының басты көрікті жерлерінің бірі — Әулие Анна шіркеуі. Қалада Феликс Дзержинскийге арналған екі ескерткіш және Ұлы Отан соғысына қатысты көптеген ескерткіштер бар. Столбцы теміржол вокзалы Мәскеу мен Брест арасындағы негізгі Беларусь теміржол желісінде салынған алғашқы станса болды. Автобекет пен қонақ үй Вокзал алаңында орналасқан. 1999 жылы Столбцыда Әулие Казимир шіркеуі салынды. Қалада филармония және көркемсурет галереясы да бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-stolbcy.htm|title=Карта Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Стоўбцы. Перад Дажынкамі 2022 (43).jpg|Мәдениет үйі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] pfqy4oob9tf8lei2387odgysuu2xxv9 3614219 3614218 2026-06-07T07:17:58Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3614219 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Столбцы |шынайы атауы = {{lang-be|Сто́ўбцы}} |сурет = Stoǔpcy. Стоўпцы (17.03.2009).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Stoŭbcy, Belarus.svg |ту = Flag of Stoǔbcy.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =29 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =44 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Минск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Столбцы ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1593 |бұрынғы атаулары = Свержно, Столпцы |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 164 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 17 603 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 1717 |пошта индексі = 222666 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Stowbtsy |сайты = |сайт тілі = }} '''Столбцы''' ({{lang-be|Сто́ўбцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Столбцы ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Столбцы қаласының халқы 17 603 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Столбцы Минск облысының батыс шекарасында, [[Минск]] қаласынан М1 (Минск-Брест) тас жолының бойымен 65 км жерде орналасқан. Қала Першай-Ивенец-Несвиж, Столбцы-Мир және Столбцы-Ивацевичи-Кобрин тас жолдарының қиылысында жатыр. Столбцы стансасы Минск-Брест-Бяля Подляска халықаралық теміржол желісінде орналасқан. Қала Неман өзенінің оң жағалауын алып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9349-Stolbcy.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Столбцовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Тарихы == Столбцы қаласының ресми құрылған күні 1593 жылдың 20 ақпаны деп саналады. XVII ғасырдың басында Столбцы қаласы А.Слушканың меншігінде болды. 1655 жылы Ресей мен Польша-Литва Достастығы арасындағы соғыс кезінде қала тоналып, өртелді. Столбцы 1700-1721 жылдардағы Ұлы Солтүстік соғысынан кейін қалпына келді. XVIII ғасырдың басында қала С.Денхофтың меншігіне өтті. 1728 жылдан бастап Столбцы Чарторский отбасына тиесілі болды және уездік орталық болды. 1729 жылы қалаға Магдебург құқықтары берілді. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Столбцы Ресей империясының құрамына кірді. XIX ғасырда онда Неман өзеніндегі ең маңызды порттардың бірі орналасқан. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде француз әскерлері қаланы қиратты. 1871 жылы Мәскеу-Брест теміржол желісінде Столбцыдан 2 км жерде аттас теміржол стансасы ашылды. Теміржол салынғаннан кейін өзен саудасы төмендей бастады, ал халық жаңа экономикалық жағдайларға бейімделе бастады. XIX ғасырдың соңында қалада сіріңке зауыты, ағаш кесетін зауыт және шайыр спирт зауыты жұмыс істеді. 1921 жылдан 1939 жылға дейін Рига келісіміне сәйкес, Столбцы Польша Республикасының құрамында болды. 1939 жылы қала Беларусь КСР-нің құрамына кірді, онда 1940 жылы 15 қаңтарда аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 28 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін қала неміс оккупациясында болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=54_Stolbci&ysclid=mq2ljmt3xw555026179|title=История развития - Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Экономикасы == Қалада нан, сүт, жеміс-көкөніс, кірпіш зауыттары, Минск мотор зауытының филиалы, лесхоз, "Неманское" ӨБ, "Агромашзапчасть" ЖАҚ жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/stolbtsy/|title=Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қаланың барлық алаңдары үшбұрышты пішінді. Басты алаңда Ленин ескерткіші орналасқан. Жақын маңда ерекше ромб тәрізді орналасуы бар ғимарат — «Беларусь» кинотеатры орналасқан. Столбцының басты көрікті жерлерінің бірі — Әулие Анна шіркеуі. Қалада Феликс Дзержинскийге арналған екі ескерткіш және Ұлы Отан соғысына қатысты көптеген ескерткіштер бар. Столбцы теміржол вокзалы Мәскеу мен Брест арасындағы негізгі Беларусь теміржол желісінде салынған алғашқы станса болды. Автобекет пен қонақ үй Вокзал алаңында орналасқан. 1999 жылы Столбцыда Әулие Казимир шіркеуі салынды. Қалада филармония және көркемсурет галереясы да бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-stolbcy.htm|title=Карта Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Стоўбцы. Перад Дажынкамі 2022 (43).jpg|Мәдениет үйі Жлезнодорожный вокзал Столбцы.jpg|Теміржол вокзалы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 7h3timp26u4ksqud5m28hx8eyq1b21d 3614220 3614219 2026-06-07T07:19:16Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3614220 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Столбцы |шынайы атауы = {{lang-be|Сто́ўбцы}} |сурет = Stoǔpcy. Стоўпцы (17.03.2009).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Stoŭbcy, Belarus.svg |ту = Flag of Stoǔbcy.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =29 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =44 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Минск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Столбцы ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1593 |бұрынғы атаулары = Свержно, Столпцы |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 164 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 17 603 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 1717 |пошта индексі = 222666 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Stowbtsy |сайты = |сайт тілі = }} '''Столбцы''' ({{lang-be|Сто́ўбцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Столбцы ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Столбцы қаласының халқы 17 603 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Столбцы Минск облысының батыс шекарасында, [[Минск]] қаласынан М1 (Минск-Брест) тас жолының бойымен 65 км жерде орналасқан. Қала Першай-Ивенец-Несвиж, Столбцы-Мир және Столбцы-Ивацевичи-Кобрин тас жолдарының қиылысында жатыр. Столбцы стансасы Минск-Брест-Бяля Подляска халықаралық теміржол желісінде орналасқан. Қала Неман өзенінің оң жағалауын алып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9349-Stolbcy.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Столбцовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Тарихы == Столбцы қаласының ресми құрылған күні 1593 жылдың 20 ақпаны деп саналады. XVII ғасырдың басында Столбцы қаласы А.Слушканың меншігінде болды. 1655 жылы Ресей мен Польша-Литва Достастығы арасындағы соғыс кезінде қала тоналып, өртелді. Столбцы 1700-1721 жылдардағы Ұлы Солтүстік соғысынан кейін қалпына келді. XVIII ғасырдың басында қала С.Денхофтың меншігіне өтті. 1728 жылдан бастап Столбцы Чарторский отбасына тиесілі болды және уездік орталық болды. 1729 жылы қалаға Магдебург құқықтары берілді. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Столбцы Ресей империясының құрамына кірді. XIX ғасырда онда Неман өзеніндегі ең маңызды порттардың бірі орналасқан. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде француз әскерлері қаланы қиратты. 1871 жылы Мәскеу-Брест теміржол желісінде Столбцыдан 2 км жерде аттас теміржол стансасы ашылды. Теміржол салынғаннан кейін өзен саудасы төмендей бастады, ал халық жаңа экономикалық жағдайларға бейімделе бастады. XIX ғасырдың соңында қалада сіріңке зауыты, ағаш кесетін зауыт және шайыр спирт зауыты жұмыс істеді. 1921 жылдан 1939 жылға дейін Рига келісіміне сәйкес, Столбцы Польша Республикасының құрамында болды. 1939 жылы қала Беларусь КСР-нің құрамына кірді, онда 1940 жылы 15 қаңтарда аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 28 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін қала неміс оккупациясында болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=54_Stolbci&ysclid=mq2ljmt3xw555026179|title=История развития - Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Экономикасы == Қалада нан, сүт, жеміс-көкөніс, кірпіш зауыттары, Минск мотор зауытының филиалы, лесхоз, "Неманское" ӨБ, "Агромашзапчасть" ЖАҚ жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/stolbtsy/|title=Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қаланың барлық алаңдары үшбұрышты пішінді. Басты алаңда Ленин ескерткіші орналасқан. Жақын маңда ерекше ромб тәрізді орналасуы бар ғимарат — «Беларусь» кинотеатры орналасқан. Столбцының басты көрікті жерлерінің бірі — Әулие Анна шіркеуі. Қалада Феликс Дзержинскийге арналған екі ескерткіш және Ұлы Отан соғысына қатысты көптеген ескерткіштер бар. Столбцы теміржол вокзалы Мәскеу мен Брест арасындағы негізгі Беларусь теміржол желісінде салынған алғашқы станса болды. Автобекет пен қонақ үй Вокзал алаңында орналасқан. 1999 жылы Столбцыда Әулие Казимир шіркеуі салынды. Қалада филармония және көркемсурет галереясы да бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-stolbcy.htm|title=Карта Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Стоўбцы. Перад Дажынкамі 2022 (43).jpg|Мәдениет үйі Жлезнодорожный вокзал Столбцы.jpg|Теміржол вокзалы Стоўбцы. Адноўлены кінатэатр 01.jpg|«Беларусь» кинотеатры </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] cdbr4zeihkrsdplnpz88ija8h785wcb 3614221 3614220 2026-06-07T07:22:48Z Мағыпар 100137 сурет қою 3614221 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Столбцы |шынайы атауы = {{lang-be|Сто́ўбцы}} |сурет = Stoǔpcy. Стоўпцы (17.03.2009).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Stoŭbcy, Belarus.svg |ту = Flag of Stoǔbcy.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =29 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =44 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Минск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Столбцы ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1593 |бұрынғы атаулары = Свержно, Столпцы |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 164 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 17 603 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 1717 |пошта индексі = 222666 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Stowbtsy |сайты = |сайт тілі = }} '''Столбцы''' ({{lang-be|Сто́ўбцы}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Столбцы ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Столбцы қаласының халқы 17 603 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Столбцы Минск облысының батыс шекарасында, [[Минск]] қаласынан М1 (Минск-Брест) тас жолының бойымен 65 км жерде орналасқан. Қала Першай-Ивенец-Несвиж, Столбцы-Мир және Столбцы-Ивацевичи-Кобрин тас жолдарының қиылысында жатыр. Столбцы стансасы Минск-Брест-Бяля Подляска халықаралық теміржол желісінде орналасқан. Қала Неман өзенінің оң жағалауын алып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9349-Stolbcy.html|title=Европа. Белоруссия. Минская область. Столбцовский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Тарихы == Столбцы қаласының ресми құрылған күні 1593 жылдың 20 ақпаны деп саналады. XVII ғасырдың басында Столбцы қаласы А.Слушканың меншігінде болды. 1655 жылы Ресей мен Польша-Литва Достастығы арасындағы соғыс кезінде қала тоналып, өртелді. Столбцы 1700-1721 жылдардағы Ұлы Солтүстік соғысынан кейін қалпына келді. XVIII ғасырдың басында қала С.Денхофтың меншігіне өтті. 1728 жылдан бастап Столбцы Чарторский отбасына тиесілі болды және уездік орталық болды. 1729 жылы қалаға Магдебург құқықтары берілді. 1793 жылы Польша-Литва Достастығы екінші рет бөлінгеннен кейін Столбцы Ресей империясының құрамына кірді. XIX ғасырда онда Неман өзеніндегі ең маңызды порттардың бірі орналасқан. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде француз әскерлері қаланы қиратты. 1871 жылы Мәскеу-Брест теміржол желісінде Столбцыдан 2 км жерде аттас теміржол стансасы ашылды. Теміржол салынғаннан кейін өзен саудасы төмендей бастады, ал халық жаңа экономикалық жағдайларға бейімделе бастады. XIX ғасырдың соңында қалада сіріңке зауыты, ағаш кесетін зауыт және шайыр спирт зауыты жұмыс істеді. 1921 жылдан 1939 жылға дейін Рига келісіміне сәйкес, Столбцы Польша Республикасының құрамында болды. 1939 жылы қала Беларусь КСР-нің құрамына кірді, онда 1940 жылы 15 қаңтарда аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 28 маусымынан 1944 жылдың 2 шілдесіне дейін қала неміс оккупациясында болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=54_Stolbci&ysclid=mq2ljmt3xw555026179|title=История развития - Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-06|lang=}}</ref> == Экономикасы == Қалада нан, сүт, жеміс-көкөніс, кірпіш зауыттары, Минск мотор зауытының филиалы, лесхоз, "Неманское" ӨБ, "Агромашзапчасть" ЖАҚ жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/stolbtsy/|title=Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қаланың барлық алаңдары үшбұрышты пішінді. Басты алаңда Ленин ескерткіші орналасқан. Жақын маңда ерекше ромб тәрізді орналасуы бар ғимарат — «Беларусь» кинотеатры орналасқан. Столбцының басты көрікті жерлерінің бірі — Әулие Анна шіркеуі. Қалада Феликс Дзержинскийге арналған екі ескерткіш және Ұлы Отан соғысына қатысты көптеген ескерткіштер бар. Столбцы теміржол вокзалы Мәскеу мен Брест арасындағы негізгі Беларусь теміржол желісінде салынған алғашқы станса болды. Автобекет пен қонақ үй Вокзал алаңында орналасқан. 1999 жылы Столбцыда Әулие Казимир шіркеуі салынды. Қалада филармония және көркемсурет галереясы да бар.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-stolbcy.htm|title=Карта Столбцы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Стоўбцы. Перад Дажынкамі 2022 (43).jpg|Мәдениет үйі Жлезнодорожный вокзал Столбцы.jpg|Теміржол вокзалы Стоўбцы. Адноўлены кінатэатр 01.jpg|«Беларусь» кинотеатры </gallery> [[Сурет:Stolbtsy town 2011.jpg|нобай|орта|1000px|Орталық көше]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] q3fo3waa966tbrrww66cqrftesx8fut 10 782260 3614175 2026-06-06T18:00:17Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-06-07|POTD 2026-06-07]]: filename only 3614175 wikitext text/x-wiki Baillon's Crake in Baruipur February 2024 by Tisha Mukherjee 03.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> e5fn77b0f3gyy4yj4d29hcnjoq92dbu 3 782261 3614184 2026-06-06T23:03:55Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3614184 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Каиня Шоканбаева}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 04:03, 2026 ж. маусымның 7 (+05) ljta9au67sjn9rc50ymg570072x7iq5 0 782262 3614189 2026-06-07T03:09:40Z ShadZ01 56180 Жаңа бетте: {{Кино |Қазақша атауы = Бэкрумс |Шынайы атауы = {{lang-en|The Backrooms}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[Ғылыми-фантастикалық фильм|ғылыми-фантастикалық]] [[Қорқынышты фильм|қорқынышты фильм]] |Режиссёрі = [[Кейн Парсонс]] |Продюсері... 3614189 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Бэкрумс |Шынайы атауы = {{lang-en|The Backrooms}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[Ғылыми-фантастикалық фильм|ғылыми-фантастикалық]] [[Қорқынышты фильм|қорқынышты фильм]] |Режиссёрі = [[Кейн Парсонс]] |Продюсері = [[Джеймс Ван]]<br>Майкл Клир<br>{{iw|Роберто Патино||en|Roberto Patino}}<br>[[Шон Леви]]<br>Дэн Коэн<br>{{iw|Дэн Левин||en|Dan Levine}}<br>[[Осгуд Перкинс]]<br>Крис Фергюсон<br>[[Питер Чернин]]<br>Джанго Топпинг<br>Кори Эделсон |Сазгері = Эдо Ван Бремен<br>Кейн Парсонс |Қоюшы суретші = Дэнни Верметт<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.acfcwest.com/current-productions/effigy/|title="Effigy - ACFC West, Local 2020 Unifor"|lang=en|date=2025-08-16|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20250816122607/https://www.acfcwest.com/current-productions/effigy/|archive-date=2025-08-16}}</ref> |Негізі = Кейн Парсонстың «{{Iw|Бэкрумс (уеб-сериал)|Бэкрумс|en|The Backrooms}}» веб-сериалы |Сценарийші = Уилл Судик |Актерлер = [[Чиветел Эджиофор]]<br>[[Ренате Реинсве]]<br>[[Марк Дюпласс]]<br>{{iw|Финн Беннетт||en|Finn Bennett}}<br>{{iw|Лукита Максвелл||en|Lukita Maxwell}} |Операторы = Джереми Кокс |Компания = [[The North Road Company|North Road Films]]{{efn|Жарнамалық материалдарда [[Chernin Entertainment]] логотипі де қолданылады.}}<br>[[21 Laps Entertainment]]<br>[[Atomic Monster]]<br>Phobos |Дистрибьютор = [[A24]] |Ұзақтығы = 105 мин<ref>{{Cite web|url=https://app.a24films.com/tabs/home/release/522|title=Backrooms <nowiki>|</nowiki> A24 App}}</ref> |Бюджеті = $ 10 млн<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2026/06/backrooms-box-office-record-a24-1236939795/ |title='Backrooms' Sets New Box Office Record For A24 |website=Deadline|publisher=Penske Media Corporation|access-date=2026-06-03|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://variety.com/2026/film/box-office/backrooms-box-office-opening-weekend-projections-a24-record-1236759146/|title=Box Office: A24 Backrooms Aims for Record $45 Million-Plus Opening Weekend Continuing Hot Streak for Low Budget Horror|first=Rebecca|last=Rubin|work=[[Variety]]|date=2026-05-27|access-date=2026-06-01}}</ref> |Түсім = $ 135 млн<ref name="BOM">{{Cite Box Office Mojo|title=Backrooms (2026)|id=26657236|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=2026-06-01}}</ref><ref name="NUM">{{Cite The Numbers|type=movie|title=Backrooms (2026)|id=Backrooms-(2026)|access-date=2026-06-01}}</ref> |Мемлекет = {{USA}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = [[2026 жылғы фильмдер|2026]] |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 26658142 |Сайты = |Ортаққор = }} '''«Бэкрумс»''' ({{Lang-en|The Backrooms}}; сөзбе-сөз аудармасы — '''«Артқы бөлмелер»''' немесе мағыналық баламасы — '''«Шындықтың сахна арты»''') — режиссер [[Кейн Парсонс]]<nowiki/>тың Уилл Судиктің сценарийі бойынша түсірген [[АҚШ кинематографы|америкалық]] [[Ғылыми-фантастикалық фильм|ғылыми-фантастикалық]] [[қорқынышты фильм]]<nowiki/>і.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://deadline.com/2025/06/the-backrooms-movie-renate-reinsve-chiwetel-ejiofor-a24-1236430244/|title=Renate Reinsve Joins Chiwetel Ejiofor In A24 Sci-Fi Horror Pic ‘The Backrooms’|lang=en-US|first=Matt|last=Grobar|website=Deadline|date=2025-06-11|access-date=2025-08-18}}</ref> Бұл — Парсонстың толықметражды режиссерлік дебюті. Фильм Парсонстың [[YouTube]] платформасында «{{Iw|Бэкрумс (уеб-сериал)|Бэкрумс|en|The Backrooms}}<nowiki/>» веб-сериалын жасауына негіз болған [[Бэкрумс|аттас]] [[қалалық аңыз]] бен [[крипипаста]]=ға негізделген. Басты рөлдерді [[Чиветел Эджиофор]], [[Ренате Реинсве]], [[Марк Дюпласс]], {{iw|Финн Беннетт||en|Finn Bennett}}, {{iw|Лукита Максвелл||en|Lukita Maxwell}} {{ref-en|Lukita Maxwell}} және [[Эван Джогиа]] сомдады. АҚШ-та фильм 2026 жылдың 29 мамырынан бастап, ал Қазақстанда 4 маусымнан бастап прокатқа шықты. == Сюжеті == Жиһаз дүкенінің иесі Кларк өзінің жертөлесінен басқа шындыққа — Бэкрумс өтетін өткелді тауып алады. Бұл кеңістік біртүрлі заттарға толтырылған және сарғыш қабырғалары бар бөлмелерден тұратын шексіз лабиринт болып шығады. Кларк бұл мекенге әуестеніп, әр түн сайын оған баратын болады. Уақыт өте келе ол бұл тылсым кеңістікке кірген алғашқы адам емес екеніне көз жеткізеді. Басқа шындықтың бар екенін дәлелдеу мақсатында Кларк әріптесімен және оның жігітімен бірге Бэкрумста кіріп, олардың саяхатын бейнежазбаға түсіруді ұйымдастырады. Алайда, Кларктың достары Бэкрумстағы белгісіз құбыжықтармен кездесіп, қаза табады. Ал Кларктың өзі оның құпияларын ашуға тырысып, лабиринт ішінде қалып қояды. Дәрігер-психиатр Мэри Клейн науқасымен болған соңғы әңгімесіне және оның жұмбақ жағдайда жоғалып кетуіне қатты алаңдайды. Ол Кларкты іздеуге аттанып, нәтижесінде Бэкрумста апаратын дәл сол өткелді табады.<ref>{{Cite web|url=https://www.productionweekly.com/production-weekly-issue-1459-thursday-june-26-2025-180-listings-39-pages/|title=Production Weekly – Issue 1459 – Thursday, June 26, 2025 / 180 Listings – 39 Pages|lang=en-US|first=Rich|last=Browski|website=Production Weekly|date=2025-06-26|access-date=2025-08-18}}</ref> == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Чиветел Эджиофор]]|3=Кларк}} {{Рөлдерде|[[Ренате Реинсве]]|дәрігер|Мэри Клайн}} {{Рөлдерде|[[Марк Дюпласс]]}} {{Рөлдерде|{{iw|Финн Беннетт||en|Finn Bennett}}|3=Бобби}} {{Рөлдерде|{{iw|Лукита Максвелл||en|Lukita Maxwell}}|3=Кэт}} {{Рөлдерде|[[Эван Джогиа]]}} {{Рөлдерде|Филип Грейнджер}} {{РөлдердеАсты}} == Өндірісі == === Әзірленуі === 2022 жылдың 7 қаңтарында Кейн Парсонс өзінің «Kane Pixels» [[YouTube]] арнасына «{{Iw|Бэкрумс (уеб-сериал)|Бэкрумс|en|The Backrooms}}<nowiki/>» деп аталатын бейнероликтер топтамасын жүктей бастады; бұл тұжырымдама [[Бэкрумс]] интернет-[[Қалалық аңыз|аңыз]]ы мен [[крипипаста]]сына негізделген.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=H4dGpz6cnHo|title=The Backrooms (Found Footage)|last=Kane Pixels|date=2022-01-07|access-date=2025-08-18}}</ref> 2023 жылдың ақпанында фильмді [[A24]], [[Chernin Entertainment]], [[Atomic Monster]] және [[21 Laps Entertainment]] компаниялары бірлесіп шығаратыны жарияланды. Парсонстың режиссер болатыны, ал Роберто Патиноның сценарий жазатыны белгілі болды.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://deadline.com/2023/02/the-backrooms-a24-developing-feature-based-on-viral-horror-shorts-1235249413/|title=‘The Backrooms’ Horror Film Based On Viral Shorts By 17-Year-Old Kane Parsons In Works At A24, Atomic Monster, Chernin & 21 Laps|lang=en-US|first=Matt|last=Grobar|website=Deadline|date=2023-02-06|access-date=2025-08-18}}</ref> 2025 жылдың мамыр айында [[Чиветел Эджиофор]] мен [[Кристин Милиоти]] фильмге түсу туралы келіссөздер жүргізе бастады.<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2025/05/the-backrooms-chiwetel-ejiofor-cristin-milioti-eyed-to-star-a24-1236406671/|title=Chiwetel Ejiofor & Cristin Milioti Eyed To Star In ‘The Backrooms’ At A24|lang=en-US|first=Matt|last=Grobar|website=Deadline|date=2025-05-20|access-date=2025-08-18}}</ref> Келесі айда Эджиофор рөлге бекітілді, ал Уилл Судик сценарийдің соңғы нұсқасын жазатын болды; алайда Милиотимен келісімшарт жасалмай қалды.<ref name=":22">{{Cite web|url=https://deadline.com/2025/06/the-backrooms-movie-renate-reinsve-chiwetel-ejiofor-a24-1236430244/|title=Renate Reinsve Joins Chiwetel Ejiofor In A24 Sci-Fi Horror Pic ‘The Backrooms’|lang=en-US|first=Matt|last=Grobar|website=Deadline|date=2025-06-11|access-date=2025-08-18}}</ref> Оның орнына рөлге [[Ренате Реинсве]] тағайындалды. Шілде айында актерлік құрамға [[Марк Дюпласс]], Финн Беннетт, Лукита Максвелл және Эван Джогиа қосылды.<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2025/07/mark-duplass-finn-bennett-lukita-maxwell-avan-jogia-join-a24-chernin-entertainment-sci-fi-horror-pic-the-backrooms-1236453956/|title=Mark Duplass, Finn Bennett, Lukita Maxwell & Avan Jogia Join A24 & Chernin Entertainment Sci-Fi Horror Pic ‘The Backrooms’|lang=en-US|first=Anthony|last=D'Alessandro|website=Deadline|date=2025-07-10|access-date=2025-08-18}}</ref> === Түсірілімдері === Негізгі түсірілімдер 7 шілдеде [[Канада]]ның [[Ванкувер]] қаласында «Қарақшы» жұмыс атауымен басталды, операторы Джереми Кокс болды<ref>[https://admin.wp-a.com/wp-content/uploads/2025/07/COX-Jeremy-DP-1.pdf Jeremy Cox]</ref> және 2025 жылдың 14 тамызында аяқталды. === Музыкасы === Фильмнің музыкасын Эдо Ван Бремен мен Кейн Парсонс жазды.<ref>{{Cite web|url=https://filmmusicreporter.com/2026/03/19/edo-van-breemen-kane-parsons-scoring-a24s-backrooms/|title=Edo Van Breemen & Kane Parsons Scoring A24’s ‘Backrooms’ {{!}} Film Music Reporter|lang=en-US|access-date=2026-05-05}}</ref> == Шығарылымы == Фильм АҚШ-та 2026 жылдың 29 мамырында прокатқа шықты, фильмнің дистрибьюторы — [[A24]] компаниясы.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://bloody-disgusting.com/movie/3937191/backrooms-poster-a24s-liminal-horror-movie-will-release-in-theaters-this-may/|title=" 'Backrooms' Poster – A24's Liminal Horror Movie Will Release in Theaters This May"|first=Джон|last=Сквайрс|website=[[Bloody Disgusting]]|date=2026-02-23}}</ref> Қазақстанда фильм 2026 жылдың 4 маусымында жарық көрді, фильмнің атауы — «Бэкрумс»; дистрибьюторы — «Вольга» компаниясы.<ref>{{Cite web|url=https://kino.tricolor.ru/news/zakulise-realnosti-backrooms-vykhodyat-iz-interneta/|title=«Закулисье реальности»: Backrooms выходят из интернета|lang=ru|website=Триколор Кино и ТВ|date=2026-02-25|access-date=2026-06-02|url-status=unfit}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} hsxbfw1aa9rlhvb2py9kvjpsdvsodtb 3614190 3614189 2026-06-07T03:12:36Z ShadZ01 56180 3614190 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Бэкрумс |Шынайы атауы = {{lang-en|The Backrooms}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[Ғылыми-фантастикалық фильм|ғылыми-фантастикалық]] [[Қорқынышты фильм|қорқынышты фильм]] |Режиссёрі = [[Кейн Парсонс]] |Продюсері = [[Джеймс Ван]]<br>Майкл Клир<br>{{iw|Роберто Патино||en|Roberto Patino}}<br>[[Шон Леви]]<br>Дэн Коэн<br>{{iw|Дэн Левин||en|Dan Levine}}<br>[[Осгуд Перкинс]]<br>Крис Фергюсон<br>[[Питер Чернин]]<br>Джанго Топпинг<br>Кори Эделсон |Сазгері = Эдо Ван Бремен<br>Кейн Парсонс |Қоюшы суретші = Дэнни Верметт<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.acfcwest.com/current-productions/effigy/|title="Effigy - ACFC West, Local 2020 Unifor"|lang=en|date=2025-08-16|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20250816122607/https://www.acfcwest.com/current-productions/effigy/|archive-date=2025-08-16}}</ref> |Негізі = Кейн Парсонстың «{{Iw|Бэкрумс (веб-сериал)|Бэкрумс|en|The Backrooms}}» веб-сериалы |Сценарийші = Уилл Судик |Актерлер = [[Чиветел Эджиофор]]<br>[[Ренате Реинсве]]<br>[[Марк Дюпласс]]<br>{{iw|Финн Беннетт||en|Finn Bennett}}<br>{{iw|Лукита Максвелл||en|Lukita Maxwell}} |Операторы = Джереми Кокс |Компания = [[The North Road Company|North Road Films]]{{efn|Жарнамалық материалдарда [[Chernin Entertainment]] логотипі де қолданылады.}}<br>[[21 Laps Entertainment]]<br>[[Atomic Monster]]<br>Phobos |Дистрибьютор = [[A24]] |Ұзақтығы = 105 мин<ref>{{Cite web|url=https://app.a24films.com/tabs/home/release/522|title=Backrooms <nowiki>|</nowiki> A24 App}}</ref> |Бюджеті = $ 10 млн<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2026/06/backrooms-box-office-record-a24-1236939795/ |title='Backrooms' Sets New Box Office Record For A24 |website=Deadline|publisher=Penske Media Corporation|access-date=2026-06-03|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://variety.com/2026/film/box-office/backrooms-box-office-opening-weekend-projections-a24-record-1236759146/|title=Box Office: A24 Backrooms Aims for Record $45 Million-Plus Opening Weekend Continuing Hot Streak for Low Budget Horror|first=Rebecca|last=Rubin|work=[[Variety]]|date=2026-05-27|access-date=2026-06-01}}</ref> |Түсім = $ 135 млн<ref name="BOM">{{Cite Box Office Mojo|title=Backrooms (2026)|id=26657236|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=2026-06-01}}</ref><ref name="NUM">{{Cite The Numbers|type=movie|title=Backrooms (2026)|id=Backrooms-(2026)|access-date=2026-06-01}}</ref> |Мемлекет = {{USA}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = [[2026 жылғы фильмдер|2026]] |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 26658142 |Сайты = |Ортаққор = }} '''«Бэкрумс»''' ({{Lang-en|The Backrooms}}; сөзбе-сөз аудармасы — '''«Артқы бөлмелер»''' немесе мағыналық баламасы — '''«Шындықтың сахна арты»''') — режиссер [[Кейн Парсонс]]<nowiki/>тың Уилл Судиктің сценарийі бойынша түсірген [[АҚШ кинематографы|америкалық]] [[Ғылыми-фантастикалық фильм|ғылыми-фантастикалық]] [[қорқынышты фильм]]<nowiki/>і.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://deadline.com/2025/06/the-backrooms-movie-renate-reinsve-chiwetel-ejiofor-a24-1236430244/|title=Renate Reinsve Joins Chiwetel Ejiofor In A24 Sci-Fi Horror Pic ‘The Backrooms’|lang=en-US|first=Matt|last=Grobar|website=Deadline|date=2025-06-11|access-date=2025-08-18}}</ref> Бұл — Парсонстың толықметражды режиссерлік дебюті. Фильм Парсонстың [[YouTube]] платформасында «{{Iw|Бэкрумс (веб-сериал)|Бэкрумс|en|The Backrooms}}<nowiki/>» веб-сериалын жасауына негіз болған [[Бэкрумс|аттас]] [[қалалық аңыз]] бен [[крипипаста]]=ға негізделген. Басты рөлдерді [[Чиветел Эджиофор]], [[Ренате Реинсве]], [[Марк Дюпласс]], {{iw|Финн Беннетт||en|Finn Bennett}}, {{iw|Лукита Максвелл||en|Lukita Maxwell}} {{ref-en|Lukita Maxwell}} және [[Эван Джогиа]] сомдады. АҚШ-та фильм 2026 жылдың 29 мамырынан бастап, ал Қазақстанда 4 маусымнан бастап прокатқа шықты. == Сюжеті == Жиһаз дүкенінің иесі Кларк өзінің жертөлесінен басқа шындыққа — Бэкрумс өтетін өткелді тауып алады. Бұл кеңістік біртүрлі заттарға толтырылған және сарғыш қабырғалары бар бөлмелерден тұратын шексіз лабиринт болып шығады. Кларк бұл мекенге әуестеніп, әр түн сайын оған баратын болады. Уақыт өте келе ол бұл тылсым кеңістікке кірген алғашқы адам емес екеніне көз жеткізеді. Басқа шындықтың бар екенін дәлелдеу мақсатында Кларк әріптесімен және оның жігітімен бірге Бэкрумста кіріп, олардың саяхатын бейнежазбаға түсіруді ұйымдастырады. Алайда, Кларктың достары Бэкрумстағы белгісіз құбыжықтармен кездесіп, қаза табады. Ал Кларктың өзі оның құпияларын ашуға тырысып, лабиринт ішінде қалып қояды. Дәрігер-психиатр Мэри Клейн науқасымен болған соңғы әңгімесіне және оның жұмбақ жағдайда жоғалып кетуіне қатты алаңдайды. Ол Кларкты іздеуге аттанып, нәтижесінде Бэкрумста апаратын дәл сол өткелді табады.<ref>{{Cite web|url=https://www.productionweekly.com/production-weekly-issue-1459-thursday-june-26-2025-180-listings-39-pages/|title=Production Weekly – Issue 1459 – Thursday, June 26, 2025 / 180 Listings – 39 Pages|lang=en-US|first=Rich|last=Browski|website=Production Weekly|date=2025-06-26|access-date=2025-08-18}}</ref> == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Чиветел Эджиофор]]|3=Кларк}} {{Рөлдерде|[[Ренате Реинсве]]|дәрігер|Мэри Клайн}} {{Рөлдерде|[[Марк Дюпласс]]}} {{Рөлдерде|{{iw|Финн Беннетт||en|Finn Bennett}}|3=Бобби}} {{Рөлдерде|{{iw|Лукита Максвелл||en|Lukita Maxwell}}|3=Кэт}} {{Рөлдерде|[[Эван Джогиа]]}} {{Рөлдерде|Филип Грейнджер}} {{РөлдердеАсты}} == Өндірісі == === Әзірленуі === 2022 жылдың 7 қаңтарында Кейн Парсонс өзінің «Kane Pixels» [[YouTube]] арнасына «{{Iw|Бэкрумс (веб-сериал)|Бэкрумс|en|The Backrooms}}<nowiki/>» деп аталатын бейнероликтер топтамасын жүктей бастады; бұл тұжырымдама [[Бэкрумс]] интернет-[[Қалалық аңыз|аңыз]]ы мен [[крипипаста]]сына негізделген.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=H4dGpz6cnHo|title=The Backrooms (Found Footage)|last=Kane Pixels|date=2022-01-07|access-date=2025-08-18}}</ref> 2023 жылдың ақпанында фильмді [[A24]], [[Chernin Entertainment]], [[Atomic Monster]] және [[21 Laps Entertainment]] компаниялары бірлесіп шығаратыны жарияланды. Парсонстың режиссер болатыны, ал Роберто Патиноның сценарий жазатыны белгілі болды.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://deadline.com/2023/02/the-backrooms-a24-developing-feature-based-on-viral-horror-shorts-1235249413/|title=‘The Backrooms’ Horror Film Based On Viral Shorts By 17-Year-Old Kane Parsons In Works At A24, Atomic Monster, Chernin & 21 Laps|lang=en-US|first=Matt|last=Grobar|website=Deadline|date=2023-02-06|access-date=2025-08-18}}</ref> 2025 жылдың мамыр айында [[Чиветел Эджиофор]] мен [[Кристин Милиоти]] фильмге түсу туралы келіссөздер жүргізе бастады.<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2025/05/the-backrooms-chiwetel-ejiofor-cristin-milioti-eyed-to-star-a24-1236406671/|title=Chiwetel Ejiofor & Cristin Milioti Eyed To Star In ‘The Backrooms’ At A24|lang=en-US|first=Matt|last=Grobar|website=Deadline|date=2025-05-20|access-date=2025-08-18}}</ref> Келесі айда Эджиофор рөлге бекітілді, ал Уилл Судик сценарийдің соңғы нұсқасын жазатын болды; алайда Милиотимен келісімшарт жасалмай қалды.<ref name=":22">{{Cite web|url=https://deadline.com/2025/06/the-backrooms-movie-renate-reinsve-chiwetel-ejiofor-a24-1236430244/|title=Renate Reinsve Joins Chiwetel Ejiofor In A24 Sci-Fi Horror Pic ‘The Backrooms’|lang=en-US|first=Matt|last=Grobar|website=Deadline|date=2025-06-11|access-date=2025-08-18}}</ref> Оның орнына рөлге [[Ренате Реинсве]] тағайындалды. Шілде айында актерлік құрамға [[Марк Дюпласс]], Финн Беннетт, Лукита Максвелл және Эван Джогиа қосылды.<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2025/07/mark-duplass-finn-bennett-lukita-maxwell-avan-jogia-join-a24-chernin-entertainment-sci-fi-horror-pic-the-backrooms-1236453956/|title=Mark Duplass, Finn Bennett, Lukita Maxwell & Avan Jogia Join A24 & Chernin Entertainment Sci-Fi Horror Pic ‘The Backrooms’|lang=en-US|first=Anthony|last=D'Alessandro|website=Deadline|date=2025-07-10|access-date=2025-08-18}}</ref> === Түсірілімдері === Негізгі түсірілімдер 7 шілдеде [[Канада]]ның [[Ванкувер]] қаласында «Қарақшы» жұмыс атауымен басталды, операторы Джереми Кокс болды<ref>[https://admin.wp-a.com/wp-content/uploads/2025/07/COX-Jeremy-DP-1.pdf Jeremy Cox]</ref> және 2025 жылдың 14 тамызында аяқталды. === Музыкасы === Фильмнің музыкасын Эдо Ван Бремен мен Кейн Парсонс жазды.<ref>{{Cite web|url=https://filmmusicreporter.com/2026/03/19/edo-van-breemen-kane-parsons-scoring-a24s-backrooms/|title=Edo Van Breemen & Kane Parsons Scoring A24’s ‘Backrooms’ {{!}} Film Music Reporter|lang=en-US|access-date=2026-05-05}}</ref> == Шығарылымы == Фильм АҚШ-та 2026 жылдың 29 мамырында прокатқа шықты, фильмнің дистрибьюторы — [[A24]] компаниясы.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://bloody-disgusting.com/movie/3937191/backrooms-poster-a24s-liminal-horror-movie-will-release-in-theaters-this-may/|title=" 'Backrooms' Poster – A24's Liminal Horror Movie Will Release in Theaters This May"|first=Джон|last=Сквайрс|website=[[Bloody Disgusting]]|date=2026-02-23}}</ref> Қазақстанда фильм 2026 жылдың 4 маусымында жарық көрді, фильмнің атауы — «Бэкрумс»; дистрибьюторы — «Вольга» компаниясы.<ref>{{Cite web|url=https://kino.tricolor.ru/news/zakulise-realnosti-backrooms-vykhodyat-iz-interneta/|title=«Закулисье реальности»: Backrooms выходят из интернета|lang=ru|website=Триколор Кино и ТВ|date=2026-02-25|access-date=2026-06-02|url-status=unfit}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 0yc9397lwko9pffrgsds8931abjk8tu 3614191 3614190 2026-06-07T03:13:13Z ShadZ01 56180 /* Шығарылымы */ 3614191 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Бэкрумс |Шынайы атауы = {{lang-en|The Backrooms}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[Ғылыми-фантастикалық фильм|ғылыми-фантастикалық]] [[Қорқынышты фильм|қорқынышты фильм]] |Режиссёрі = [[Кейн Парсонс]] |Продюсері = [[Джеймс Ван]]<br>Майкл Клир<br>{{iw|Роберто Патино||en|Roberto Patino}}<br>[[Шон Леви]]<br>Дэн Коэн<br>{{iw|Дэн Левин||en|Dan Levine}}<br>[[Осгуд Перкинс]]<br>Крис Фергюсон<br>[[Питер Чернин]]<br>Джанго Топпинг<br>Кори Эделсон |Сазгері = Эдо Ван Бремен<br>Кейн Парсонс |Қоюшы суретші = Дэнни Верметт<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.acfcwest.com/current-productions/effigy/|title="Effigy - ACFC West, Local 2020 Unifor"|lang=en|date=2025-08-16|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20250816122607/https://www.acfcwest.com/current-productions/effigy/|archive-date=2025-08-16}}</ref> |Негізі = Кейн Парсонстың «{{Iw|Бэкрумс (веб-сериал)|Бэкрумс|en|The Backrooms}}» веб-сериалы |Сценарийші = Уилл Судик |Актерлер = [[Чиветел Эджиофор]]<br>[[Ренате Реинсве]]<br>[[Марк Дюпласс]]<br>{{iw|Финн Беннетт||en|Finn Bennett}}<br>{{iw|Лукита Максвелл||en|Lukita Maxwell}} |Операторы = Джереми Кокс |Компания = [[The North Road Company|North Road Films]]{{efn|Жарнамалық материалдарда [[Chernin Entertainment]] логотипі де қолданылады.}}<br>[[21 Laps Entertainment]]<br>[[Atomic Monster]]<br>Phobos |Дистрибьютор = [[A24]] |Ұзақтығы = 105 мин<ref>{{Cite web|url=https://app.a24films.com/tabs/home/release/522|title=Backrooms <nowiki>|</nowiki> A24 App}}</ref> |Бюджеті = $ 10 млн<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2026/06/backrooms-box-office-record-a24-1236939795/ |title='Backrooms' Sets New Box Office Record For A24 |website=Deadline|publisher=Penske Media Corporation|access-date=2026-06-03|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://variety.com/2026/film/box-office/backrooms-box-office-opening-weekend-projections-a24-record-1236759146/|title=Box Office: A24 Backrooms Aims for Record $45 Million-Plus Opening Weekend Continuing Hot Streak for Low Budget Horror|first=Rebecca|last=Rubin|work=[[Variety]]|date=2026-05-27|access-date=2026-06-01}}</ref> |Түсім = $ 135 млн<ref name="BOM">{{Cite Box Office Mojo|title=Backrooms (2026)|id=26657236|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=2026-06-01}}</ref><ref name="NUM">{{Cite The Numbers|type=movie|title=Backrooms (2026)|id=Backrooms-(2026)|access-date=2026-06-01}}</ref> |Мемлекет = {{USA}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = [[2026 жылғы фильмдер|2026]] |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 26658142 |Сайты = |Ортаққор = }} '''«Бэкрумс»''' ({{Lang-en|The Backrooms}}; сөзбе-сөз аудармасы — '''«Артқы бөлмелер»''' немесе мағыналық баламасы — '''«Шындықтың сахна арты»''') — режиссер [[Кейн Парсонс]]<nowiki/>тың Уилл Судиктің сценарийі бойынша түсірген [[АҚШ кинематографы|америкалық]] [[Ғылыми-фантастикалық фильм|ғылыми-фантастикалық]] [[қорқынышты фильм]]<nowiki/>і.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://deadline.com/2025/06/the-backrooms-movie-renate-reinsve-chiwetel-ejiofor-a24-1236430244/|title=Renate Reinsve Joins Chiwetel Ejiofor In A24 Sci-Fi Horror Pic ‘The Backrooms’|lang=en-US|first=Matt|last=Grobar|website=Deadline|date=2025-06-11|access-date=2025-08-18}}</ref> Бұл — Парсонстың толықметражды режиссерлік дебюті. Фильм Парсонстың [[YouTube]] платформасында «{{Iw|Бэкрумс (веб-сериал)|Бэкрумс|en|The Backrooms}}<nowiki/>» веб-сериалын жасауына негіз болған [[Бэкрумс|аттас]] [[қалалық аңыз]] бен [[крипипаста]]=ға негізделген. Басты рөлдерді [[Чиветел Эджиофор]], [[Ренате Реинсве]], [[Марк Дюпласс]], {{iw|Финн Беннетт||en|Finn Bennett}}, {{iw|Лукита Максвелл||en|Lukita Maxwell}} {{ref-en|Lukita Maxwell}} және [[Эван Джогиа]] сомдады. АҚШ-та фильм 2026 жылдың 29 мамырынан бастап, ал Қазақстанда 4 маусымнан бастап прокатқа шықты. == Сюжеті == Жиһаз дүкенінің иесі Кларк өзінің жертөлесінен басқа шындыққа — Бэкрумс өтетін өткелді тауып алады. Бұл кеңістік біртүрлі заттарға толтырылған және сарғыш қабырғалары бар бөлмелерден тұратын шексіз лабиринт болып шығады. Кларк бұл мекенге әуестеніп, әр түн сайын оған баратын болады. Уақыт өте келе ол бұл тылсым кеңістікке кірген алғашқы адам емес екеніне көз жеткізеді. Басқа шындықтың бар екенін дәлелдеу мақсатында Кларк әріптесімен және оның жігітімен бірге Бэкрумста кіріп, олардың саяхатын бейнежазбаға түсіруді ұйымдастырады. Алайда, Кларктың достары Бэкрумстағы белгісіз құбыжықтармен кездесіп, қаза табады. Ал Кларктың өзі оның құпияларын ашуға тырысып, лабиринт ішінде қалып қояды. Дәрігер-психиатр Мэри Клейн науқасымен болған соңғы әңгімесіне және оның жұмбақ жағдайда жоғалып кетуіне қатты алаңдайды. Ол Кларкты іздеуге аттанып, нәтижесінде Бэкрумста апаратын дәл сол өткелді табады.<ref>{{Cite web|url=https://www.productionweekly.com/production-weekly-issue-1459-thursday-june-26-2025-180-listings-39-pages/|title=Production Weekly – Issue 1459 – Thursday, June 26, 2025 / 180 Listings – 39 Pages|lang=en-US|first=Rich|last=Browski|website=Production Weekly|date=2025-06-26|access-date=2025-08-18}}</ref> == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Чиветел Эджиофор]]|3=Кларк}} {{Рөлдерде|[[Ренате Реинсве]]|дәрігер|Мэри Клайн}} {{Рөлдерде|[[Марк Дюпласс]]}} {{Рөлдерде|{{iw|Финн Беннетт||en|Finn Bennett}}|3=Бобби}} {{Рөлдерде|{{iw|Лукита Максвелл||en|Lukita Maxwell}}|3=Кэт}} {{Рөлдерде|[[Эван Джогиа]]}} {{Рөлдерде|Филип Грейнджер}} {{РөлдердеАсты}} == Өндірісі == === Әзірленуі === 2022 жылдың 7 қаңтарында Кейн Парсонс өзінің «Kane Pixels» [[YouTube]] арнасына «{{Iw|Бэкрумс (веб-сериал)|Бэкрумс|en|The Backrooms}}<nowiki/>» деп аталатын бейнероликтер топтамасын жүктей бастады; бұл тұжырымдама [[Бэкрумс]] интернет-[[Қалалық аңыз|аңыз]]ы мен [[крипипаста]]сына негізделген.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=H4dGpz6cnHo|title=The Backrooms (Found Footage)|last=Kane Pixels|date=2022-01-07|access-date=2025-08-18}}</ref> 2023 жылдың ақпанында фильмді [[A24]], [[Chernin Entertainment]], [[Atomic Monster]] және [[21 Laps Entertainment]] компаниялары бірлесіп шығаратыны жарияланды. Парсонстың режиссер болатыны, ал Роберто Патиноның сценарий жазатыны белгілі болды.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://deadline.com/2023/02/the-backrooms-a24-developing-feature-based-on-viral-horror-shorts-1235249413/|title=‘The Backrooms’ Horror Film Based On Viral Shorts By 17-Year-Old Kane Parsons In Works At A24, Atomic Monster, Chernin & 21 Laps|lang=en-US|first=Matt|last=Grobar|website=Deadline|date=2023-02-06|access-date=2025-08-18}}</ref> 2025 жылдың мамыр айында [[Чиветел Эджиофор]] мен [[Кристин Милиоти]] фильмге түсу туралы келіссөздер жүргізе бастады.<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2025/05/the-backrooms-chiwetel-ejiofor-cristin-milioti-eyed-to-star-a24-1236406671/|title=Chiwetel Ejiofor & Cristin Milioti Eyed To Star In ‘The Backrooms’ At A24|lang=en-US|first=Matt|last=Grobar|website=Deadline|date=2025-05-20|access-date=2025-08-18}}</ref> Келесі айда Эджиофор рөлге бекітілді, ал Уилл Судик сценарийдің соңғы нұсқасын жазатын болды; алайда Милиотимен келісімшарт жасалмай қалды.<ref name=":22">{{Cite web|url=https://deadline.com/2025/06/the-backrooms-movie-renate-reinsve-chiwetel-ejiofor-a24-1236430244/|title=Renate Reinsve Joins Chiwetel Ejiofor In A24 Sci-Fi Horror Pic ‘The Backrooms’|lang=en-US|first=Matt|last=Grobar|website=Deadline|date=2025-06-11|access-date=2025-08-18}}</ref> Оның орнына рөлге [[Ренате Реинсве]] тағайындалды. Шілде айында актерлік құрамға [[Марк Дюпласс]], Финн Беннетт, Лукита Максвелл және Эван Джогиа қосылды.<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2025/07/mark-duplass-finn-bennett-lukita-maxwell-avan-jogia-join-a24-chernin-entertainment-sci-fi-horror-pic-the-backrooms-1236453956/|title=Mark Duplass, Finn Bennett, Lukita Maxwell & Avan Jogia Join A24 & Chernin Entertainment Sci-Fi Horror Pic ‘The Backrooms’|lang=en-US|first=Anthony|last=D'Alessandro|website=Deadline|date=2025-07-10|access-date=2025-08-18}}</ref> === Түсірілімдері === Негізгі түсірілімдер 7 шілдеде [[Канада]]ның [[Ванкувер]] қаласында «Қарақшы» жұмыс атауымен басталды, операторы Джереми Кокс болды<ref>[https://admin.wp-a.com/wp-content/uploads/2025/07/COX-Jeremy-DP-1.pdf Jeremy Cox]</ref> және 2025 жылдың 14 тамызында аяқталды. === Музыкасы === Фильмнің музыкасын Эдо Ван Бремен мен Кейн Парсонс жазды.<ref>{{Cite web|url=https://filmmusicreporter.com/2026/03/19/edo-van-breemen-kane-parsons-scoring-a24s-backrooms/|title=Edo Van Breemen & Kane Parsons Scoring A24’s ‘Backrooms’ {{!}} Film Music Reporter|lang=en-US|access-date=2026-05-05}}</ref> == Шығарылымы == Фильм АҚШ-та 2026 жылдың 29 мамырында прокатқа шықты, фильмнің дистрибьюторы — [[A24]] компаниясы.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://bloody-disgusting.com/movie/3937191/backrooms-poster-a24s-liminal-horror-movie-will-release-in-theaters-this-may/|title=" 'Backrooms' Poster – A24's Liminal Horror Movie Will Release in Theaters This May"|first=Джон|last=Сквайрс|website=[[Bloody Disgusting]]|date=2026-02-23|lang=en}}</ref> Қазақстанда фильм 2026 жылдың 4 маусымында жарық көрді, фильмнің атауы — «Бэкрумс»; дистрибьюторы — «Вольга» компаниясы.<ref>{{Cite web|url=https://kino.tricolor.ru/news/zakulise-realnosti-backrooms-vykhodyat-iz-interneta/|title=«Закулисье реальности»: Backrooms выходят из интернета|lang=ru|website=Триколор Кино и ТВ|date=2026-02-25|access-date=2026-06-02|url-status=unfit}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} olyny2fj5rvx96g79yqpvm45te8x6p0 0 782263 3614217 2026-06-07T07:14:27Z Nurkhan 13652 «[[:ru:Special:Redirect/revision/152074204|Вайсман, Дрю]]» бетінен аударылып түзілді 3614217 wikitext text/x-wiki '''Дрю Вайсман''' ({{Lang-en|Drew Weissman}}; [[7 қыркүйек]] [[1959 жыл|1959]]<ref name="вп">{{Cite web|title=A scientific hunch. Then silence. Until the world needed a lifesaving vaccine|url=https://www.washingtonpost.com/science/2021/10/01/drew-weissman-mrna-vaccine/|author=Carolyn Y. Johnson|publisher=[[The Washington Post]]|date=2021-10-01|lang=en|accessdate=2021-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211004192224/https://www.washingtonpost.com/science/2021/10/01/drew-weissman-mrna-vaccine/|archivedate=2021-10-04}}</ref>, [[Лексингтон (Массачусетс)|Лексингтон]]) — американдық иммунолог, биохимик және медицина ғалымы, ол [[Рибонуклеин қышқылы|РНҚ]] зерттеулеріне қосқан үлесімен танымал. [[Каталин Карико|Каталин Карикомен]] бірге «COVID-19-ға қарсы тиімді мРНҚ вакциналарын жасауға мүмкіндік беретін нуклеозид негіздерін модификациялауға қатысты жаңалықтары үшін» 2023 жылғы [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы|физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығына]] ие болды<ref>{{Cite web|title=Нобелевскую премию по медицине присудили создателям технологии синтеза мРНК, позволившей сделать вакцины от COVID-19|url=https://meduza.io/news/2023/10/02/nobelevskuyu-premiyu-po-meditsine-prisudili-sozdatelyam-tehnologii-sinteza-mrnk-pozvolivshey-sdelat-vaktsiny-ot-covid-19|work=meduza.io|date=2023-10-02|accessdate=2023-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231002143036/https://meduza.io/news/2023/10/02/nobelevskuyu-premiyu-po-meditsine-prisudili-sozdatelyam-tehnologii-sinteza-mrnk-pozvolivshey-sdelat-vaktsiny-ot-covid-19|archivedate=2023-10-02}}</ref>. Оның жұмысы тиімді мРНҚ вакциналарын жасауға көмектесті, олардың ішіндегі ең танымалдары BioNTech/[[Pfizer]] және Moderna<ref name="фм">{{Cite web|title=This Philly Scientist’s Technology Helped Make the Pfizer COVID-19 Vaccine Possible|url=https://www.phillymag.com/healthcare-news/2020/11/12/pfizer-vaccine-covid-19-drew-weissman/|author=Queen Muse|publisher=Philadelphia Magazine|date=2020-11-12|lang=en|accessdate=2021-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210304225727/https://www.phillymag.com/healthcare-news/2020/11/12/pfizer-vaccine-covid-19-drew-weissman/|archivedate=2021-03-04}}</ref> компаниялары шығарған COVID-19 вакцинасы. Вайсман — Пенсильвания университетінің Перельман атындағы медицина мектебі медицина профессоры. Ол және оның ғылыми әріптесі [[Каталин Карико]] көптеген марапаттарға ие болды, соның ішінде Ласкер — Дебейки клиникалық медициналық зерттеулер сыйлығы (2021). Америка философиялық қоғамының мүшесі (2024<ref>{{Cite web|title=The American Philosophical Society Welcomes New Members for 2024<!-- Заголовок добавлен ботом -->|url=https://www.amphilsoc.org/blog/american-philosophical-society-welcomes-new-members-2024|accessdate=2024-05-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240522092039/https://www.amphilsoc.org/blog/american-philosophical-society-welcomes-new-members-2024|archivedate=2024-05-22}}</ref>). == Өмірбаян == [[Массачусетс|Массачусетс штатының]] [[Лексингтон (Массачусетс)|Лексингтон]] қаласында [[Еврейлер|еврей]] және [[Италиялықтар|италиялық]] ата-ананың отбасында дүниеге келген.<ref name="вп">{{Cite web|title=A scientific hunch. Then silence. Until the world needed a lifesaving vaccine|url=https://www.washingtonpost.com/science/2021/10/01/drew-weissman-mrna-vaccine/|author=Carolyn Y. Johnson|publisher=[[The Washington Post]]|date=2021-10-01|lang=en|accessdate=2021-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211004192224/https://www.washingtonpost.com/science/2021/10/01/drew-weissman-mrna-vaccine/|archivedate=2021-10-04}}</ref><ref>{{Cite web|title=Penn Professor ‘Saves the World’ with COVID Vaccine( Research Philadelphia Jewish Exponent, December 16, 2021)|url=https://www.jewishexponent.com/penn-professor-saves-the-world-with-covid-vaccine-research/|accessdate=2023-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231002133939/https://www.jewishexponent.com/penn-professor-saves-the-world-with-covid-vaccine-research/|archivedate=2023-10-02}}</ref><ref name="автоссылка1">{{Cite web|title=Drew Weissman, Jewish immunologist, wins Nobel Prize for his work on COVID vaccines|url=https://www.jta.org/2023/10/02/health/drew-weissman-jewish-immunologist-wins-nobel-prize-for-his-work-on-covid-vaccines|accessdate=2023-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231002164024/https://www.jta.org/2023/10/02/health/drew-weissman-jewish-immunologist-wins-nobel-prize-for-his-work-on-covid-vaccines|archivedate=2023-10-02}}</ref> Әкесі Харольд Вайсман<ref>{{Cite web|title=mRNA pioneer James Kinneen. Weissman addresses Westwood|url=https://hometownweekly.net/westwood/mrna-pioneer-weissman-addresses-westwood/|accessdate=2023-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231006200659/https://hometownweekly.net/westwood/mrna-pioneer-weissman-addresses-westwood/|archivedate=2023-10-06}}</ref> ғарыш спутниктеріне арналған оптикалық айна жасап шығаратын компанияның инженері және негізін қалаушы болған, ал анасы Эйдел Вайсман (қыз кезіндегі тегі Греко) тіс гигиенисті болған.<ref>{{Cite web|title=Drew Weissman Modified mRNA Technology Used in COVID-19 Vaccines U.S. Patent No. 8,278,036|url=https://www.invent.org/inductees/drew-weissman|accessdate=2023-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210923091158/https://www.invent.org/inductees/drew-weissman|archivedate=2021-09-23}}</ref><ref name="автоссылка2">{{Cite web|title=How Scientists Drew Weissman (MED’87, GRS’87) and Katalin Karikó Developed the Revolutionary mRNA Technology inside COVID Vaccines|url=https://www.bu.edu/articles/2021/how-drew-weissman-and-katalin-kariko-developed-mrna-technology-inside-covid-vaccines/|accessdate=2023-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231003000738/https://www.bu.edu/articles/2021/how-drew-weissman-and-katalin-kariko-developed-mrna-technology-inside-covid-vaccines/|archivedate=2023-10-03}}</ref> Хэл — еврей, ал Адель — италиялық.<ref>{{Cite web|title=Drew Weissman, Katalin Karikó win Nobel in medicine for enabling mRNA COVID vaccines|url=https://www.timesofisrael.com/drew-weissman-katalin-kariko-win-nobel-in-medicine-for-enabling-mrna-vaccines/|work=www.timesofisrael.com|accessdate=2024-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231003152103/https://www.timesofisrael.com/drew-weissman-katalin-kariko-win-nobel-in-medicine-for-enabling-mrna-vaccines/|archivedate=2023-10-03}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jewish American scientist wins Nobel Prize in Medicine for COVID vaccine|url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-761306|date=2023-10-02|accessdate=2024-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231004090530/https://www.jpost.com/breaking-news/article-761306|archivedate=2023-10-04}}</ref> Анасы иудаизмді қабылдамаса да, Дрю барлық еврей мерекелерін тойлап өсті. Дрю Вайсманға бес жасында 1 типті қант диабеті диагнозы қойылды, ал күнделікті [[инсулин]] инъекцияларын жасау және қандағы глюкозаны жиі тексеру қажеттілігі оның ғылым мен медицинаға қызығушылығын тудырды<ref>{{Cite web|title=Issam Ahmed. Drew Weissman, Nobel-winning mRNA pioneer|url=https://www.montanarightnow.com/national_news/drew-weissman-nobel-winning-mrna-pioneer/article_6feff2af-3303-56e8-87be-8f7ddd6f42f4.html|accessdate=2023-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231006200658/https://www.montanarightnow.com/national_news/drew-weissman-nobel-winning-mrna-pioneer/article_6feff2af-3303-56e8-87be-8f7ddd6f42f4.html|archivedate=2023-10-06}}</ref>. 1981 жылы Брандейс университетінде бакалавр және магистр дәрежелерін алды, онда [[биохимия]] және [[Ферменттер|энзимология]] мамандығы бойынша білім алды және Джералд Фасманның зертханасында жұмыс істеді<ref name="универ">{{Cite web|title=The Brandeis alum whose research may lead to a COVID-19 vaccine|url=https://www.brandeis.edu/now/2020/september/weissman-vaccine-mrna.html|author=Lawrence Goodman|publisher=Brandeis University|date=2020-09-29|lang=en|accessdate=2021-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200930132000/https://www.brandeis.edu/now/2020/september/weissman-vaccine-mrna.html|archivedate=2020-09-30}}</ref>. [[Бостон университеті|Бостон университетінде]] иммунология және микробиология мамандығы бойынша аспирантураны бітірді, онда 1987 жылы медицина ғылымдарының докторы және философия докторы дәрежелерін алды<ref name="универпен">{{Cite web|title=Drew Weissman, M.D., Ph.D.|url=https://www.med.upenn.edu/apps/faculty/index.php/g275/p20322|publisher=The Trustees of the University of Pennsylvania|lang=en|accessdate=2021-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100729074956/https://www.med.upenn.edu/apps/faculty/index.php/g275/p20322|archivedate=2010-07-29}}</ref>. Содан кейін Вайсман Бет-Исраэль Диконесс медициналық орталығында ({{Lang-en|Beth Israel Deaconess Medical Center}}) [[Клиникалық ординатура|резидентураны]] аяқтады, содан кейін ол Ұлттық аллергия және жұқпалы аурулар институтының қазіргі директоры Энтони Фаучидің басшылығымен ({{Lang-en|National Institute of Allergy and Infectious Diseases}}) АҚШ Ұлттық денсаулық сақтау институттарында ({{Lang-en|National Institutes of Health}}) стипендия алды<ref name="вп20">{{Cite web|title=A gamble pays off in ‘spectacular success’: How the leading coronavirus vaccines made it to the finish line|url=https://www.washingtonpost.com/health/2020/12/06/covid-vaccine-messenger-rna/|author=Carolyn Y. Johnson|publisher=[[The Washington Post]]|date=2020-12-06|lang=en|accessdate=2021-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210306051853/https://www.washingtonpost.com/health/2020/12/06/covid-vaccine-messenger-rna/|archivedate=2021-03-06}}</ref>. == Отбасы == Әйелі — Мэри Эллен Вайсман ({{Lang-en|Mary Ellen Weissman, Ph.D.}}), балалар психологы<ref name="автоссылка2">{{Cite web|title=How Scientists Drew Weissman (MED’87, GRS’87) and Katalin Karikó Developed the Revolutionary mRNA Technology inside COVID Vaccines|url=https://www.bu.edu/articles/2021/how-drew-weissman-and-katalin-kariko-developed-mrna-technology-inside-covid-vaccines/|accessdate=2023-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231003000738/https://www.bu.edu/articles/2021/how-drew-weissman-and-katalin-kariko-developed-mrna-technology-inside-covid-vaccines/|archivedate=2023-10-03}}</ref>, күйеуі сияқты Брандейс университетін бітірген<ref name="автоссылка1">{{Cite web|title=Drew Weissman, Jewish immunologist, wins Nobel Prize for his work on COVID vaccines|url=https://www.jta.org/2023/10/02/health/drew-weissman-jewish-immunologist-wins-nobel-prize-for-his-work-on-covid-vaccines|accessdate=2023-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231002164024/https://www.jta.org/2023/10/02/health/drew-weissman-jewish-immunologist-wins-nobel-prize-for-his-work-on-covid-vaccines|archivedate=2023-10-02}}</ref><ref>{{Cite web|title=Drew Weissman helped make mRNA vaccines possible (The Washington Post)|url=https://www.washingtonpost.com/science/2021/10/01/drew-weissman-mrna-vaccine/|accessdate=2021-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231002162334/https://www.washingtonpost.com/science/2021/10/01/drew-weissman-mrna-vaccine/|archivedate=2023-10-02}}</ref>. Қыздары Рейчел мен Эллисон<ref>{{Cite web|title=Drew Weissman Yale 2022|url=https://yale2022.yale.edu/honorary-degrees/drew-weissman|accessdate=2023-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231006200709/https://yale2022.yale.edu/honorary-degrees/drew-weissman|archivedate=2023-10-06}}</ref>. == Марапаттар мен құрметтер == * 2020 — Розенстиль сыйлығы * 2021 — Prince Mahidol Award * 2021 — Dr. Paul Janssen Award for Biomedical Research * 2021 — Астурия ханшайымы сыйлығы * 2021 — BBVA қорының білім шекаралары сыйлығы<ref>{{Cite web|title=The Frontiers Award goes to Karikó, Langer and Weissman for creating two technologies that together have propelled the advance of messenger RNA therapeutics, opening the door...<!-- Заголовок добавлен ботом -->|url=https://www.frontiersofknowledgeawards-fbbva.es/noticias/the-frontiers-award-goes-to-kariko-langer-and-weissman-for-creating-two-technologies-that-together-have-propelled-the-advance-of-messenger-rna-therapeutics-opening-the-door-to-vaccines-and-treatment/|accessdate=2022-01-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220126142144/https://www.frontiersofknowledgeawards-fbbva.es/noticias/the-frontiers-award-goes-to-kariko-langer-and-weissman-for-creating-two-technologies-that-together-have-propelled-the-advance-of-messenger-rna-therapeutics-opening-the-door-to-vaccines-and-treatment/|archivedate=2022-01-26}}</ref> * 2021 — Алтын қаз * 2022 — Медицина саласындағы серпінді сыйлық * 2022 — Бенджамин Франклин медалі * 2022 — Джесси Стивенсон-Коваленко медалі * 2022 — Ласкер — Дебейки клиникалық медициналық зерттеулер сыйлығы * 2022 — Жапония сыйлығы * 2022 — Халықаралық Гайрднер сыйлығы * 2022 — Роберт Кох сыйлығы * 2022 — Warren Alpert Foundation Prize * 2023 — Медицина саласындағы ерекше жетістіктері үшін Джонатан Э. Роадс медалі * 2023 — [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]] * 2026 — Forbes журналының тізіміндегі ең үздік 250 американдық инноватор == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2023/weissman/facts/ Nobelprize.org сайтында] [[Санат:АҚШ биохимиктері]] [[Санат:АҚШ иммунологтары]] [[Санат:АҚШ медиктері]] [[Санат:АҚШ генетиктері]] [[Санат:Халықаралық Гайрднер сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]] [[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] a7ed7z2za9qbd08nzf4bi4s3zgld413 3614224 3614217 2026-06-07T07:31:24Z Nurkhan 13652 3614224 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Дрю Вайсман |Шынайы есімі = ағылш. Drew Weissman |Суреті = Drew_Weissman_Life_Science_medalist.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 7.9.1959 |Туған жері = {{Туғанжері|Лексингтон|Лексингтонда (Массачусетс)}}, [[Мидлсекс]], [[Массачусетс]], [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{байрақ|АҚШ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[зерттеуші]], [[биохимик]], [[университет профессоры]], [[өнертапқыш]], [[иммунолог]], [[мРНҚ]] және [[РНҚ]] вакциналары |Жұмыс орны = [[Пенсильвания университетіндегі Перельман медицина мектебі]]<br>[[Пенсильвания университеті]]<br> [[Пенсильвания университеті]] |Ғылыми дәрежесі = [[PhD|Философия докторы]] |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Брэндис университеті]] (1981)<br> [[Бостон университеті]] (1987) |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = [[Ғылыми және техникалық зерттеулердегі жетістіктері үшін Астурия ханшайымы сыйлығы]]<br> [[Медицина саласындағы серпінді сыйлық]] (2022)<br> [[Американдық өнер және ғылым академиясының мүшесі]] (2022)<br>[[Розенстиель сыйлығы]] (2020)<br> [[Луиза Гросс-Хорвиц сыйлығы]] (2021)<br>[[Джесси Стивенсон-Коваленко медалі]] (2022)<br>[[Уоррен Альперт қорының сыйлығы]] (2022)<br> [[Олбани медициналық орталығының сыйлығы]] (2021)<br> {{Нобельдік медаль}} [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2023 жыл ғылымда|2023]])<br> [[Клиникалық медициналық зерттеулер үшін Венгрияның Әулие Стефан Ласкер — Дебейки ордені сыйлығы]] (2021)<br> [[Ұлттық өнертапқыштар даңқ залы]] (2023)<br>[[Кэмерон терапевтік сыйлығы]]<br> [[Биомедициналық зерттеулер бойынша доктор Пол Янссен сыйлығы]] (2021)<br> [[Гайднер қорының халықаралық сыйлығы]] (2022)<br>[[Уильям Коли сыйлығы]] (2021)<br>[[Джон Скотт медалі]] (2021)<br> |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Дрю Вайсман''' ({{Lang-en|Drew Weissman}}; [[7 қыркүйек]] [[1959 жыл|1959]]<ref name="вп">{{Cite web|title=A scientific hunch. Then silence. Until the world needed a lifesaving vaccine|url=https://www.washingtonpost.com/science/2021/10/01/drew-weissman-mrna-vaccine/|author=Carolyn Y. Johnson|publisher=[[The Washington Post]]|date=2021-10-01|lang=en|accessdate=2021-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211004192224/https://www.washingtonpost.com/science/2021/10/01/drew-weissman-mrna-vaccine/|archivedate=2021-10-04}}</ref>, [[Лексингтон (Массачусетс)|Лексингтон]]) — американдық иммунолог, биохимик және медицина ғалымы, ол [[Рибонуклеин қышқылы|РНҚ]] зерттеулеріне қосқан үлесімен танымал. [[Каталин Карико|Каталин Карикомен]] бірге «COVID-19-ға қарсы тиімді мРНҚ вакциналарын жасауға мүмкіндік беретін нуклеозид негіздерін модификациялауға қатысты жаңалықтары үшін» 2023 жылғы [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы|физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығына]] ие болды<ref>{{Cite web|title=Нобелевскую премию по медицине присудили создателям технологии синтеза мРНК, позволившей сделать вакцины от COVID-19|url=https://meduza.io/news/2023/10/02/nobelevskuyu-premiyu-po-meditsine-prisudili-sozdatelyam-tehnologii-sinteza-mrnk-pozvolivshey-sdelat-vaktsiny-ot-covid-19|work=meduza.io|date=2023-10-02|accessdate=2023-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231002143036/https://meduza.io/news/2023/10/02/nobelevskuyu-premiyu-po-meditsine-prisudili-sozdatelyam-tehnologii-sinteza-mrnk-pozvolivshey-sdelat-vaktsiny-ot-covid-19|archivedate=2023-10-02}}</ref>. Оның жұмысы тиімді мРНҚ вакциналарын жасауға көмектесті, олардың ішіндегі ең танымалдары BioNTech/[[Pfizer]] және Moderna<ref name="фм">{{Cite web|title=This Philly Scientist’s Technology Helped Make the Pfizer COVID-19 Vaccine Possible|url=https://www.phillymag.com/healthcare-news/2020/11/12/pfizer-vaccine-covid-19-drew-weissman/|author=Queen Muse|publisher=Philadelphia Magazine|date=2020-11-12|lang=en|accessdate=2021-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210304225727/https://www.phillymag.com/healthcare-news/2020/11/12/pfizer-vaccine-covid-19-drew-weissman/|archivedate=2021-03-04}}</ref> компаниялары шығарған COVID-19 вакцинасы. Вайсман — Пенсильвания университетінің Перельман атындағы медицина мектебі медицина профессоры. Ол және оның ғылыми әріптесі [[Каталин Карико]] көптеген марапаттарға ие болды, соның ішінде Ласкер — Дебейки клиникалық медициналық зерттеулер сыйлығы (2021). Америка философиялық қоғамының мүшесі (2024<ref>{{Cite web|title=The American Philosophical Society Welcomes New Members for 2024<!-- Заголовок добавлен ботом -->|url=https://www.amphilsoc.org/blog/american-philosophical-society-welcomes-new-members-2024|accessdate=2024-05-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240522092039/https://www.amphilsoc.org/blog/american-philosophical-society-welcomes-new-members-2024|archivedate=2024-05-22}}</ref>). == Өмірбаян == [[Массачусетс|Массачусетс штатының]] [[Лексингтон (Массачусетс)|Лексингтон]] қаласында [[Еврейлер|еврей]] және [[Италиялықтар|италиялық]] ата-ананың отбасында дүниеге келген.<ref name="вп">{{Cite web|title=A scientific hunch. Then silence. Until the world needed a lifesaving vaccine|url=https://www.washingtonpost.com/science/2021/10/01/drew-weissman-mrna-vaccine/|author=Carolyn Y. Johnson|publisher=[[The Washington Post]]|date=2021-10-01|lang=en|accessdate=2021-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211004192224/https://www.washingtonpost.com/science/2021/10/01/drew-weissman-mrna-vaccine/|archivedate=2021-10-04}}</ref><ref>{{Cite web|title=Penn Professor ‘Saves the World’ with COVID Vaccine( Research Philadelphia Jewish Exponent, December 16, 2021)|url=https://www.jewishexponent.com/penn-professor-saves-the-world-with-covid-vaccine-research/|accessdate=2023-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231002133939/https://www.jewishexponent.com/penn-professor-saves-the-world-with-covid-vaccine-research/|archivedate=2023-10-02}}</ref><ref name="автоссылка1">{{Cite web|title=Drew Weissman, Jewish immunologist, wins Nobel Prize for his work on COVID vaccines|url=https://www.jta.org/2023/10/02/health/drew-weissman-jewish-immunologist-wins-nobel-prize-for-his-work-on-covid-vaccines|accessdate=2023-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231002164024/https://www.jta.org/2023/10/02/health/drew-weissman-jewish-immunologist-wins-nobel-prize-for-his-work-on-covid-vaccines|archivedate=2023-10-02}}</ref> Әкесі Харольд Вайсман<ref>{{Cite web|title=mRNA pioneer James Kinneen. Weissman addresses Westwood|url=https://hometownweekly.net/westwood/mrna-pioneer-weissman-addresses-westwood/|accessdate=2023-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231006200659/https://hometownweekly.net/westwood/mrna-pioneer-weissman-addresses-westwood/|archivedate=2023-10-06}}</ref> ғарыш спутниктеріне арналған оптикалық айна жасап шығаратын компанияның инженері және негізін қалаушы болған, ал анасы Эйдел Вайсман (қыз кезіндегі тегі Греко) тіс гигиенисті болған.<ref>{{Cite web|title=Drew Weissman Modified mRNA Technology Used in COVID-19 Vaccines U.S. Patent No. 8,278,036|url=https://www.invent.org/inductees/drew-weissman|accessdate=2023-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210923091158/https://www.invent.org/inductees/drew-weissman|archivedate=2021-09-23}}</ref><ref name="автоссылка2">{{Cite web|title=How Scientists Drew Weissman (MED’87, GRS’87) and Katalin Karikó Developed the Revolutionary mRNA Technology inside COVID Vaccines|url=https://www.bu.edu/articles/2021/how-drew-weissman-and-katalin-kariko-developed-mrna-technology-inside-covid-vaccines/|accessdate=2023-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231003000738/https://www.bu.edu/articles/2021/how-drew-weissman-and-katalin-kariko-developed-mrna-technology-inside-covid-vaccines/|archivedate=2023-10-03}}</ref> Хэл — еврей, ал Адель — италиялық.<ref>{{Cite web|title=Drew Weissman, Katalin Karikó win Nobel in medicine for enabling mRNA COVID vaccines|url=https://www.timesofisrael.com/drew-weissman-katalin-kariko-win-nobel-in-medicine-for-enabling-mrna-vaccines/|work=www.timesofisrael.com|accessdate=2024-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231003152103/https://www.timesofisrael.com/drew-weissman-katalin-kariko-win-nobel-in-medicine-for-enabling-mrna-vaccines/|archivedate=2023-10-03}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jewish American scientist wins Nobel Prize in Medicine for COVID vaccine|url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-761306|date=2023-10-02|accessdate=2024-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231004090530/https://www.jpost.com/breaking-news/article-761306|archivedate=2023-10-04}}</ref> Анасы иудаизмді қабылдамаса да, Дрю барлық еврей мерекелерін тойлап өсті. Дрю Вайсманға бес жасында 1 типті қант диабеті диагнозы қойылды, ал күнделікті [[инсулин]] инъекцияларын жасау және қандағы глюкозаны жиі тексеру қажеттілігі оның ғылым мен медицинаға қызығушылығын тудырды<ref>{{Cite web|title=Issam Ahmed. Drew Weissman, Nobel-winning mRNA pioneer|url=https://www.montanarightnow.com/national_news/drew-weissman-nobel-winning-mrna-pioneer/article_6feff2af-3303-56e8-87be-8f7ddd6f42f4.html|accessdate=2023-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231006200658/https://www.montanarightnow.com/national_news/drew-weissman-nobel-winning-mrna-pioneer/article_6feff2af-3303-56e8-87be-8f7ddd6f42f4.html|archivedate=2023-10-06}}</ref>. 1981 жылы Брандейс университетінде бакалавр және магистр дәрежелерін алды, онда [[биохимия]] және [[Ферменттер|энзимология]] мамандығы бойынша білім алды және Джералд Фасманның зертханасында жұмыс істеді<ref name="универ">{{Cite web|title=The Brandeis alum whose research may lead to a COVID-19 vaccine|url=https://www.brandeis.edu/now/2020/september/weissman-vaccine-mrna.html|author=Lawrence Goodman|publisher=Brandeis University|date=2020-09-29|lang=en|accessdate=2021-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200930132000/https://www.brandeis.edu/now/2020/september/weissman-vaccine-mrna.html|archivedate=2020-09-30}}</ref>. [[Бостон университеті|Бостон университетінде]] иммунология және микробиология мамандығы бойынша аспирантураны бітірді, онда 1987 жылы медицина ғылымдарының докторы және философия докторы дәрежелерін алды<ref name="универпен">{{Cite web|title=Drew Weissman, M.D., Ph.D.|url=https://www.med.upenn.edu/apps/faculty/index.php/g275/p20322|publisher=The Trustees of the University of Pennsylvania|lang=en|accessdate=2021-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100729074956/https://www.med.upenn.edu/apps/faculty/index.php/g275/p20322|archivedate=2010-07-29}}</ref>. Содан кейін Вайсман Бет-Исраэль Диконесс медициналық орталығында ({{Lang-en|Beth Israel Deaconess Medical Center}}) [[Клиникалық ординатура|резидентураны]] аяқтады, содан кейін ол Ұлттық аллергия және жұқпалы аурулар институтының қазіргі директоры Энтони Фаучидің басшылығымен ({{Lang-en|National Institute of Allergy and Infectious Diseases}}) АҚШ Ұлттық денсаулық сақтау институттарында ({{Lang-en|National Institutes of Health}}) стипендия алды<ref name="вп20">{{Cite web|title=A gamble pays off in ‘spectacular success’: How the leading coronavirus vaccines made it to the finish line|url=https://www.washingtonpost.com/health/2020/12/06/covid-vaccine-messenger-rna/|author=Carolyn Y. Johnson|publisher=[[The Washington Post]]|date=2020-12-06|lang=en|accessdate=2021-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210306051853/https://www.washingtonpost.com/health/2020/12/06/covid-vaccine-messenger-rna/|archivedate=2021-03-06}}</ref>. == Отбасы == Әйелі — Мэри Эллен Вайсман ({{Lang-en|Mary Ellen Weissman, Ph.D.}}), балалар психологы<ref name="автоссылка2">{{Cite web|title=How Scientists Drew Weissman (MED’87, GRS’87) and Katalin Karikó Developed the Revolutionary mRNA Technology inside COVID Vaccines|url=https://www.bu.edu/articles/2021/how-drew-weissman-and-katalin-kariko-developed-mrna-technology-inside-covid-vaccines/|accessdate=2023-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231003000738/https://www.bu.edu/articles/2021/how-drew-weissman-and-katalin-kariko-developed-mrna-technology-inside-covid-vaccines/|archivedate=2023-10-03}}</ref>, күйеуі сияқты Брандейс университетін бітірген<ref name="автоссылка1">{{Cite web|title=Drew Weissman, Jewish immunologist, wins Nobel Prize for his work on COVID vaccines|url=https://www.jta.org/2023/10/02/health/drew-weissman-jewish-immunologist-wins-nobel-prize-for-his-work-on-covid-vaccines|accessdate=2023-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231002164024/https://www.jta.org/2023/10/02/health/drew-weissman-jewish-immunologist-wins-nobel-prize-for-his-work-on-covid-vaccines|archivedate=2023-10-02}}</ref><ref>{{Cite web|title=Drew Weissman helped make mRNA vaccines possible (The Washington Post)|url=https://www.washingtonpost.com/science/2021/10/01/drew-weissman-mrna-vaccine/|accessdate=2021-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231002162334/https://www.washingtonpost.com/science/2021/10/01/drew-weissman-mrna-vaccine/|archivedate=2023-10-02}}</ref>. Қыздары Рейчел мен Эллисон<ref>{{Cite web|title=Drew Weissman Yale 2022|url=https://yale2022.yale.edu/honorary-degrees/drew-weissman|accessdate=2023-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231006200709/https://yale2022.yale.edu/honorary-degrees/drew-weissman|archivedate=2023-10-06}}</ref>. == Марапаттар мен құрметтер == * 2020 — Розенстиль сыйлығы * 2021 — Prince Mahidol Award * 2021 — Dr. Paul Janssen Award for Biomedical Research * 2021 — Астурия ханшайымы сыйлығы * 2021 — BBVA қорының білім шекаралары сыйлығы<ref>{{Cite web|title=The Frontiers Award goes to Karikó, Langer and Weissman for creating two technologies that together have propelled the advance of messenger RNA therapeutics, opening the door...<!-- Заголовок добавлен ботом -->|url=https://www.frontiersofknowledgeawards-fbbva.es/noticias/the-frontiers-award-goes-to-kariko-langer-and-weissman-for-creating-two-technologies-that-together-have-propelled-the-advance-of-messenger-rna-therapeutics-opening-the-door-to-vaccines-and-treatment/|accessdate=2022-01-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220126142144/https://www.frontiersofknowledgeawards-fbbva.es/noticias/the-frontiers-award-goes-to-kariko-langer-and-weissman-for-creating-two-technologies-that-together-have-propelled-the-advance-of-messenger-rna-therapeutics-opening-the-door-to-vaccines-and-treatment/|archivedate=2022-01-26}}</ref> * 2021 — Алтын қаз * 2022 — Медицина саласындағы серпінді сыйлық * 2022 — Бенджамин Франклин медалі * 2022 — Джесси Стивенсон-Коваленко медалі * 2022 — Ласкер — Дебейки клиникалық медициналық зерттеулер сыйлығы * 2022 — Жапония сыйлығы * 2022 — Халықаралық Гайрднер сыйлығы * 2022 — Роберт Кох сыйлығы * 2022 — Warren Alpert Foundation Prize * 2023 — Медицина саласындағы ерекше жетістіктері үшін Джонатан Э. Роадс медалі * 2023 — [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]] * 2026 — Forbes журналының тізіміндегі ең үздік 250 американдық инноватор == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2023/weissman/facts/ Nobelprize.org сайтында] [[Санат:АҚШ биохимиктері]] [[Санат:АҚШ иммунологтары]] [[Санат:АҚШ медиктері]] [[Санат:АҚШ генетиктері]] [[Санат:Халықаралық Гайрднер сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]] [[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] 9u87s29z39lf9fp3b7wc0qals0zzkhy 0 782264 3614249 2026-06-07T08:33:38Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>Dow Jones Industrial Average|D... 3614249 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = 1869 |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы қағаздарды андеррайтингтеу, прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша маркет-мейкер ретінде әрекет етеді, сондай-ақ клирингтік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} etqw5h3w1edu3vickmutwzwlu4o1sok 3614250 3614249 2026-06-07T08:37:44Z 1nter pares 146705 3614250 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} pve0gv25blovud0dbxg3qhrk840t0cg 3614251 3614250 2026-06-07T08:39:26Z 1nter pares 146705 3614251 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ffzsj05kj19mhfszac0ia5e0jfyrsgx 3614252 3614251 2026-06-07T08:41:47Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3614252 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} cthw5tkfn83udf7gqlo0umzhvtle4l4 3614253 3614252 2026-06-07T08:42:45Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3614253 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} mz43cirryap4s54ocb3zk82glgl0yzp 3614254 3614253 2026-06-07T08:48:04Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3614254 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} tgy4kvnk2vsd6viaff8i5afx7ejj34g 3614255 3614254 2026-06-07T08:52:51Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3614255 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} n39946afmg2dp8jybfe93ebzj4cpev2 3614256 3614255 2026-06-07T08:57:58Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3614256 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} n8jhz5upuw3b6bwonrlvpdr298g18eb 3614257 3614256 2026-06-07T09:00:13Z 1nter pares 146705 /* Құрылуы мен қалыптасуы */ 3614257 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> === 1930–1979 === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} iikz1kggrm37bofrch4f2d1tmledw3o 3614258 3614257 2026-06-07T09:02:07Z 1nter pares 146705 /* 1930–1979 */ 3614258 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> === 1930–1979 === 1930 жылы, [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңінде, фирма Уоддилл Кэтчингсті басшылықтан шеттетіп, аға серіктес қызметіне [[Сидни Уайнберг]] келді. Уайнберг компанияның негізгі назарын сауда операцияларынан инвестициялық банк қызметіне ауыстырды.<ref name="Cohan2012" /> Оның әрекеттері фирманың әлсіреген беделін қалпына келтіруге көмектесті. Уайнбергтің басшылығымен Goldman Sachs 1956 жылы [[Ford Motor Company]] компаниясының 657 миллион АҚШ долларын құраған алғашқы жария орналастыруының (IPO) жетекші кеңесшісі болды. Бұл сол кезеңдегі аса ірі жетістіктердің бірі саналды. Сондай-ақ фирма 1958 жылы Sears Roebuck компаниясының 350 миллион АҚШ долларлық облигациялық қарыз орналастыруына жетекшілік етті.<ref name=brief/> Уайнбергтің жетекшілігі кезінде компания инвестициялық зерттеулер бөлімін және муниципалдық облигациялар бөлімін құрды. Сонымен қатар фирма тәуекел арбитражын қолданудың алғашқы жаңашылдарының бірі болды.<ref name="Cohan2012" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} hpotxal02lamxa59e95zipkj1m9zty6 3614259 3614258 2026-06-07T09:04:42Z 1nter pares 146705 /* 1930–1979 */ 3614259 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> === 1930–1979 === 1930 жылы, [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңінде, фирма Уоддилл Кэтчингсті басшылықтан шеттетіп, аға серіктес қызметіне [[Сидни Уайнберг]] келді. Уайнберг компанияның негізгі назарын сауда операцияларынан инвестициялық банк қызметіне ауыстырды.<ref name="Cohan2012" /> Оның әрекеттері фирманың әлсіреген беделін қалпына келтіруге көмектесті. Уайнбергтің басшылығымен Goldman Sachs 1956 жылы [[Ford Motor Company]] компаниясының 657 миллион АҚШ долларын құраған алғашқы жария орналастыруының (IPO) жетекші кеңесшісі болды. Бұл сол кезеңдегі аса ірі жетістіктердің бірі саналды. Сондай-ақ фирма 1958 жылы Sears Roebuck компаниясының 350 миллион АҚШ долларлық облигациялық қарыз орналастыруына жетекшілік етті.<ref name=brief/> Уайнбергтің жетекшілігі кезінде компания инвестициялық зерттеулер бөлімін және муниципалдық облигациялар бөлімін құрды. Сонымен қатар фирма тәуекел арбитражын қолданудың алғашқы жаңашылдарының бірі болды.<ref name="Cohan2012" /> 1950-жылдары [[Гас Леви]] компанияға бағалы қағаздар трейдері ретінде қосылды. Сол кезеңде фирма ішінде екі ықпалды бағыт — инвестициялық банк қызметі мен бағалы қағаздар саудасы — басымдық үшін бәсекелесті.<ref>{{Cite web |last=Lenzner |first=Robert |title=Gus Levy: Don't Tell Me What I Can't Do; Tell Me What I Can Do |url=https://www.forbes.com/sites/robertlenzner/2011/03/10/gus-levy-dont-tell-me-what-i-cant-do-tell-me-what-i-can-do/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes |language=en}}</ref> Леви ірі көлемдегі бағалы қағаздар мәмілелерін жүзеге асырудың алғашқы дамытушыларының бірі болды және оның жетекшілігімен компания осы бағытты кеңінен дамытты. Уайнбергтің күшті ықпалына байланысты фирма 1956 жылы компанияның назарын тек Уайнбергке тәуелді бағыттан әртараптандыру мақсатында жеке инвестициялық банк бөлімін құрды.<ref name="Cohan2012"/> 1957 жылы фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласындағы 20 [[Broad Street]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Cohan2012"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} suqyf6kyewz5wed1l620csc651auizp 3614261 3614259 2026-06-07T09:08:35Z 1nter pares 146705 /* 1930–1979 */ 3614261 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> === 1930–1979 === 1930 жылы, [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңінде, фирма Уоддилл Кэтчингсті басшылықтан шеттетіп, аға серіктес қызметіне [[Сидни Уайнберг]] келді. Уайнберг компанияның негізгі назарын сауда операцияларынан инвестициялық банк қызметіне ауыстырды.<ref name="Cohan2012" /> Оның әрекеттері фирманың әлсіреген беделін қалпына келтіруге көмектесті. Уайнбергтің басшылығымен Goldman Sachs 1956 жылы [[Ford Motor Company]] компаниясының 657 миллион АҚШ долларын құраған алғашқы жария орналастыруының (IPO) жетекші кеңесшісі болды. Бұл сол кезеңдегі аса ірі жетістіктердің бірі саналды. Сондай-ақ фирма 1958 жылы Sears Roebuck компаниясының 350 миллион АҚШ долларлық облигациялық қарыз орналастыруына жетекшілік етті.<ref name=brief/> Уайнбергтің жетекшілігі кезінде компания инвестициялық зерттеулер бөлімін және муниципалдық облигациялар бөлімін құрды. Сонымен қатар фирма тәуекел арбитражын қолданудың алғашқы жаңашылдарының бірі болды.<ref name="Cohan2012" /> 1950-жылдары [[Гас Леви]] компанияға бағалы қағаздар трейдері ретінде қосылды. Сол кезеңде фирма ішінде екі ықпалды бағыт — инвестициялық банк қызметі мен бағалы қағаздар саудасы — басымдық үшін бәсекелесті.<ref>{{Cite web |last=Lenzner |first=Robert |title=Gus Levy: Don't Tell Me What I Can't Do; Tell Me What I Can Do |url=https://www.forbes.com/sites/robertlenzner/2011/03/10/gus-levy-dont-tell-me-what-i-cant-do-tell-me-what-i-can-do/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes |language=en}}</ref> Леви ірі көлемдегі бағалы қағаздар мәмілелерін жүзеге асырудың алғашқы дамытушыларының бірі болды және оның жетекшілігімен компания осы бағытты кеңінен дамытты. Уайнбергтің күшті ықпалына байланысты фирма 1956 жылы компанияның назарын тек Уайнбергке тәуелді бағыттан әртараптандыру мақсатында жеке инвестициялық банк бөлімін құрды.<ref name="Cohan2012"/> 1957 жылы фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласындағы 20 [[Broad Street]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Cohan2012"/> 1969 жылы Гас Леви Сидни Уайнбергтің орнына аға серіктес болды және компанияның бағалы қағаздар саудасы бөлімін қайтадан күшейтті. Левиге фирманың әйгілі «ұзақ мерзімді ашкөздік» қағидатының авторы деген баға беріледі. Бұл ұстаным ұзақ мерзімді кезеңде пайда табылып отырған жағдайда қысқа мерзімді шығындарға төзуге болатынын білдірді. Сонымен қатар серіктестер өз табыстарының басым бөлігін қайтадан компанияның өзіне инвестициялап отырды.<ref>{{Cite book |last=Endlich |first=Lisa| author-link=Lisa Endlich |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success| publisher=A.A. Knopf |year=1999| isbn=9780679450801 |page=18 }}</ref> Уайнберг фирманың аға серіктесі болып қала берді және сол жылдың шілде айында қайтыс болды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1969/07/24/archives/sidney-j-weinberg-dies-at-77-mr-wall-street-of-finance-sidney-j.html | title=Sidney J. Weinberg Dies at 77; 'Mr. Wall Street' of Finance; Sidney J. Weinberg, Known as 'Mr. Wall Street,' Is Dead at 77 | first=Alden | last=Whitman | work=[[The New York Times]] | date=July 24, 1969 | url-access=limited}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} t8v7gxwznp21m9n4h7x437y7nj5wmku 3614262 3614261 2026-06-07T09:08:52Z 1nter pares 146705 /* 1930–1979 */ 3614262 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> === 1930–1979 === 1930 жылы, [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңінде, фирма Уоддилл Кэтчингсті басшылықтан шеттетіп, аға серіктес қызметіне [[Сидни Уайнберг]] келді. Уайнберг компанияның негізгі назарын сауда операцияларынан инвестициялық банк қызметіне ауыстырды.<ref name="Cohan2012" /> Оның әрекеттері фирманың әлсіреген беделін қалпына келтіруге көмектесті. Уайнбергтің басшылығымен Goldman Sachs 1956 жылы [[Ford Motor Company]] компаниясының 657 миллион АҚШ долларын құраған алғашқы жария орналастыруының (IPO) жетекші кеңесшісі болды. Бұл сол кезеңдегі аса ірі жетістіктердің бірі саналды. Сондай-ақ фирма 1958 жылы Sears Roebuck компаниясының 350 миллион АҚШ долларлық облигациялық қарыз орналастыруына жетекшілік етті.<ref name=brief/> Уайнбергтің жетекшілігі кезінде компания инвестициялық зерттеулер бөлімін және муниципалдық облигациялар бөлімін құрды. Сонымен қатар фирма тәуекел арбитражын қолданудың алғашқы жаңашылдарының бірі болды.<ref name="Cohan2012" /> 1950-жылдары [[Гас Леви]] компанияға бағалы қағаздар трейдері ретінде қосылды. Сол кезеңде фирма ішінде екі ықпалды бағыт — инвестициялық банк қызметі мен бағалы қағаздар саудасы — басымдық үшін бәсекелесті.<ref>{{Cite web |last=Lenzner |first=Robert |title=Gus Levy: Don't Tell Me What I Can't Do; Tell Me What I Can Do |url=https://www.forbes.com/sites/robertlenzner/2011/03/10/gus-levy-dont-tell-me-what-i-cant-do-tell-me-what-i-can-do/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes |language=en}}</ref> Леви ірі көлемдегі бағалы қағаздар мәмілелерін жүзеге асырудың алғашқы дамытушыларының бірі болды және оның жетекшілігімен компания осы бағытты кеңінен дамытты. Уайнбергтің күшті ықпалына байланысты фирма 1956 жылы компанияның назарын тек Уайнбергке тәуелді бағыттан әртараптандыру мақсатында жеке инвестициялық банк бөлімін құрды.<ref name="Cohan2012"/> 1957 жылы фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласындағы 20 [[Broad Street]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Cohan2012"/> 1969 жылы Гас Леви Сидни Уайнбергтің орнына аға серіктес болды және компанияның бағалы қағаздар саудасы бөлімін қайтадан күшейтті.<ref>{{Cite book |year=2000 |publisher=Simon & Schuster |last=Endlich |first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success |isbn=9780684869681 |page=62 }}</ref> Левиге фирманың әйгілі «ұзақ мерзімді ашкөздік» қағидатының авторы деген баға беріледі. Бұл ұстаным ұзақ мерзімді кезеңде пайда табылып отырған жағдайда қысқа мерзімді шығындарға төзуге болатынын білдірді. Сонымен қатар серіктестер өз табыстарының басым бөлігін қайтадан компанияның өзіне инвестициялап отырды.<ref>{{Cite book |last=Endlich |first=Lisa| author-link=Lisa Endlich |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success| publisher=A.A. Knopf |year=1999| isbn=9780679450801 |page=18 }}</ref> Уайнберг фирманың аға серіктесі болып қала берді және сол жылдың шілде айында қайтыс болды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1969/07/24/archives/sidney-j-weinberg-dies-at-77-mr-wall-street-of-finance-sidney-j.html | title=Sidney J. Weinberg Dies at 77; 'Mr. Wall Street' of Finance; Sidney J. Weinberg, Known as 'Mr. Wall Street,' Is Dead at 77 | first=Alden | last=Whitman | work=[[The New York Times]] | date=July 24, 1969 | url-access=limited}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} axl7x3zg4gfqigq8golbaz6l633asqf 3614264 3614262 2026-06-07T09:11:27Z 1nter pares 146705 /* 1930–1979 */ 3614264 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> === 1930–1979 === 1930 жылы, [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңінде, фирма Уоддилл Кэтчингсті басшылықтан шеттетіп, аға серіктес қызметіне [[Сидни Уайнберг]] келді. Уайнберг компанияның негізгі назарын сауда операцияларынан инвестициялық банк қызметіне ауыстырды.<ref name="Cohan2012" /> Оның әрекеттері фирманың әлсіреген беделін қалпына келтіруге көмектесті. Уайнбергтің басшылығымен Goldman Sachs 1956 жылы [[Ford Motor Company]] компаниясының 657 миллион АҚШ долларын құраған алғашқы жария орналастыруының (IPO) жетекші кеңесшісі болды. Бұл сол кезеңдегі аса ірі жетістіктердің бірі саналды. Сондай-ақ фирма 1958 жылы Sears Roebuck компаниясының 350 миллион АҚШ долларлық облигациялық қарыз орналастыруына жетекшілік етті.<ref name=brief/> Уайнбергтің жетекшілігі кезінде компания инвестициялық зерттеулер бөлімін және муниципалдық облигациялар бөлімін құрды. Сонымен қатар фирма тәуекел арбитражын қолданудың алғашқы жаңашылдарының бірі болды.<ref name="Cohan2012" /> 1950-жылдары [[Гас Леви]] компанияға бағалы қағаздар трейдері ретінде қосылды. Сол кезеңде фирма ішінде екі ықпалды бағыт — инвестициялық банк қызметі мен бағалы қағаздар саудасы — басымдық үшін бәсекелесті.<ref>{{Cite web |last=Lenzner |first=Robert |title=Gus Levy: Don't Tell Me What I Can't Do; Tell Me What I Can Do |url=https://www.forbes.com/sites/robertlenzner/2011/03/10/gus-levy-dont-tell-me-what-i-cant-do-tell-me-what-i-can-do/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes |language=en}}</ref> Леви ірі көлемдегі бағалы қағаздар мәмілелерін жүзеге асырудың алғашқы дамытушыларының бірі болды және оның жетекшілігімен компания осы бағытты кеңінен дамытты. Уайнбергтің күшті ықпалына байланысты фирма 1956 жылы компанияның назарын тек Уайнбергке тәуелді бағыттан әртараптандыру мақсатында жеке инвестициялық банк бөлімін құрды.<ref name="Cohan2012"/> 1957 жылы фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласындағы 20 [[Broad Street]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Cohan2012"/> 1969 жылы Гас Леви Сидни Уайнбергтің орнына аға серіктес болды және компанияның бағалы қағаздар саудасы бөлімін қайтадан күшейтті.<ref>{{Cite book |year=2000 |publisher=Simon & Schuster |last=Endlich |first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success |isbn=9780684869681 |page=62 }}</ref> Левиге фирманың әйгілі «ұзақ мерзімді ашкөздік» қағидатының авторы деген баға беріледі. Бұл ұстаным ұзақ мерзімді кезеңде пайда табылып отырған жағдайда қысқа мерзімді шығындарға төзуге болатынын білдірді. Сонымен қатар серіктестер өз табыстарының басым бөлігін қайтадан компанияның өзіне инвестициялап отырды.<ref>{{Cite book |last=Endlich |first=Lisa| author-link=Lisa Endlich |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success| publisher=A.A. Knopf |year=1999| isbn=9780679450801 |page=18 }}</ref> Уайнберг фирманың аға серіктесі болып қала берді және сол жылдың шілде айында қайтыс болды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1969/07/24/archives/sidney-j-weinberg-dies-at-77-mr-wall-street-of-finance-sidney-j.html | title=Sidney J. Weinberg Dies at 77; 'Mr. Wall Street' of Finance; Sidney J. Weinberg, Known as 'Mr. Wall Street,' Is Dead at 77 | first=Alden | last=Whitman | work=[[The New York Times]] | date=July 24, 1969 | url-access=limited}}</ref> 1970 жылы фирма тағы бір қаржылық дағдарысқа тап болды. Сол жылы [[Penn Central Transportation Company]] компаниясы банкротқа ұшырады. Компанияның айналымда жүрген коммерциялық қағаздарының көлемі 80 миллион АҚШ долларынан (2024 жылғы құны бойынша шамамен 497 миллион АҚШ доллары) асты, олардың басым бөлігі Goldman Sachs арқылы шығарылған еді. Бұл банкроттық өте ірі оқиғаға айналды. Соның салдарынан туындаған сот істері, әсіресе АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы ([[SEC]]) көтерген талаптар, фирманың серіктестік капиталын, өміршеңдігін және беделін қатерге тіреді.<ref name="cohan_wpost2012">{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | title=Goldman Sachs's long history of duping its clients | last=Cohan | first=William D. | newspaper=The Washington Post | date=March 16, 2012 | url-access=limited | archive-date=November 9, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201109190908/https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | url-status=live }}</ref> Дәл осы банкроттықтан кейін коммерциялық қағаздар шығаратын барлық эмитенттерге несиелік рейтинг беру тәжірибесі қалыптасты. Бүгінде мұндай рейтингтерді бірнеше несиелік рейтинг агенттігі жүргізеді.<ref>{{cite web | last=Hahn | first=Thomas K. | editor=Timothy Q. Cook | editor2=Robert K. Laroche | title=Instruments of the Money Market | url=https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | edition=Seventh | publisher=Federal Reserve Bank of Richmond | location=[[Richmond, Virginia]] | year=1993 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=November 25, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201125001943/https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ghzd3frdm6ufbxkc7etjypmom5ubsw4 3614265 3614264 2026-06-07T09:14:47Z 1nter pares 146705 /* 1930–1979 */ 3614265 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> === 1930–1979 === 1930 жылы, [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңінде, фирма Уоддилл Кэтчингсті басшылықтан шеттетіп, аға серіктес қызметіне [[Сидни Уайнберг]] келді. Уайнберг компанияның негізгі назарын сауда операцияларынан инвестициялық банк қызметіне ауыстырды.<ref name="Cohan2012" /> Оның әрекеттері фирманың әлсіреген беделін қалпына келтіруге көмектесті. Уайнбергтің басшылығымен Goldman Sachs 1956 жылы [[Ford Motor Company]] компаниясының 657 миллион АҚШ долларын құраған алғашқы жария орналастыруының (IPO) жетекші кеңесшісі болды. Бұл сол кезеңдегі аса ірі жетістіктердің бірі саналды. Сондай-ақ фирма 1958 жылы Sears Roebuck компаниясының 350 миллион АҚШ долларлық облигациялық қарыз орналастыруына жетекшілік етті.<ref name=brief/> Уайнбергтің жетекшілігі кезінде компания инвестициялық зерттеулер бөлімін және муниципалдық облигациялар бөлімін құрды. Сонымен қатар фирма тәуекел арбитражын қолданудың алғашқы жаңашылдарының бірі болды.<ref name="Cohan2012" /> 1950-жылдары [[Гас Леви]] компанияға бағалы қағаздар трейдері ретінде қосылды. Сол кезеңде фирма ішінде екі ықпалды бағыт — инвестициялық банк қызметі мен бағалы қағаздар саудасы — басымдық үшін бәсекелесті.<ref>{{Cite web |last=Lenzner |first=Robert |title=Gus Levy: Don't Tell Me What I Can't Do; Tell Me What I Can Do |url=https://www.forbes.com/sites/robertlenzner/2011/03/10/gus-levy-dont-tell-me-what-i-cant-do-tell-me-what-i-can-do/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes |language=en}}</ref> Леви ірі көлемдегі бағалы қағаздар мәмілелерін жүзеге асырудың алғашқы дамытушыларының бірі болды және оның жетекшілігімен компания осы бағытты кеңінен дамытты. Уайнбергтің күшті ықпалына байланысты фирма 1956 жылы компанияның назарын тек Уайнбергке тәуелді бағыттан әртараптандыру мақсатында жеке инвестициялық банк бөлімін құрды.<ref name="Cohan2012"/> 1957 жылы фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласындағы 20 [[Broad Street]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Cohan2012"/> 1969 жылы Гас Леви Сидни Уайнбергтің орнына аға серіктес болды және компанияның бағалы қағаздар саудасы бөлімін қайтадан күшейтті.<ref>{{Cite book |year=2000 |publisher=Simon & Schuster |last=Endlich |first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success |isbn=9780684869681 |page=62 }}</ref> Левиге фирманың әйгілі «ұзақ мерзімді ашкөздік» қағидатының авторы деген баға беріледі. Бұл ұстаным ұзақ мерзімді кезеңде пайда табылып отырған жағдайда қысқа мерзімді шығындарға төзуге болатынын білдірді. Сонымен қатар серіктестер өз табыстарының басым бөлігін қайтадан компанияның өзіне инвестициялап отырды.<ref>{{Cite book |last=Endlich |first=Lisa| author-link=Lisa Endlich |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success| publisher=A.A. Knopf |year=1999| isbn=9780679450801 |page=18 }}</ref> Уайнберг фирманың аға серіктесі болып қала берді және сол жылдың шілде айында қайтыс болды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1969/07/24/archives/sidney-j-weinberg-dies-at-77-mr-wall-street-of-finance-sidney-j.html | title=Sidney J. Weinberg Dies at 77; 'Mr. Wall Street' of Finance; Sidney J. Weinberg, Known as 'Mr. Wall Street,' Is Dead at 77 | first=Alden | last=Whitman | work=[[The New York Times]] | date=July 24, 1969 | url-access=limited}}</ref> 1970 жылы фирма тағы бір қаржылық дағдарысқа тап болды. Сол жылы [[Penn Central Transportation Company]] компаниясы банкротқа ұшырады. Компанияның айналымда жүрген коммерциялық қағаздарының көлемі 80 миллион АҚШ долларынан (2024 жылғы құны бойынша шамамен 497 миллион АҚШ доллары) асты, олардың басым бөлігі Goldman Sachs арқылы шығарылған еді. Бұл банкроттық өте ірі оқиғаға айналды. Соның салдарынан туындаған сот істері, әсіресе АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы ([[SEC]]) көтерген талаптар, фирманың серіктестік капиталын, өміршеңдігін және беделін қатерге тіреді.<ref name="cohan_wpost2012">{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | title=Goldman Sachs's long history of duping its clients | last=Cohan | first=William D. | newspaper=The Washington Post | date=March 16, 2012 | url-access=limited | archive-date=November 9, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201109190908/https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | url-status=live }}</ref> Дәл осы банкроттықтан кейін коммерциялық қағаздар шығаратын барлық эмитенттерге несиелік рейтинг беру тәжірибесі қалыптасты. Бүгінде мұндай рейтингтерді бірнеше несиелік рейтинг агенттігі жүргізеді.<ref>{{cite web | last=Hahn | first=Thomas K. | editor=Timothy Q. Cook | editor2=Robert K. Laroche | title=Instruments of the Money Market | url=https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | edition=Seventh | publisher=Federal Reserve Bank of Richmond | location=[[Richmond, Virginia]] | year=1993 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=November 25, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201125001943/https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | url-status=live }}</ref> Серіктес Стэнли Р. Миллердің басшылығымен фирма 1970 жылы Лондонда өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал 1972 жылы жеке капиталды басқару бөлімін және тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімін құрды.<ref name=brief/><ref>{{Cite news |last=Colchester |first=Max |url=https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274 |title=Who Loses the Most From 'Brexit'? Try Goldman Sachs |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 11, 2016 |issn=0099-9660 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108095658/https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274|url-status=live}}</ref> 1974 жылы компания Electric Storage Battery фирмасын International Nickel мен Morgan Stanley тарапынан жасалған дұшпандық жұтып алу әрекетінен қорғау барысында «ақ сері» стратегиясын алғашқылардың бірі болып қолданды.<ref>{{cite book | first=Gary | last=Giroux | title=Accounting Fraud: Maneuvering and Manipulation, Past and Present | url=https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | publisher=Business Expert Press | isbn=978-1606496299 | date=2013 | archive-date=April 8, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170408085303/https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 1976 жылы Сидни Уайнбергтің ұлы [[Джон Уайнберг]] пен [[Джон С. Уайтхед]] бірлескен аға серіктестер қызметіне тағайындалды. Бұл фирмадағы бірлескен басшылық дәстүрін қайта нығайтты. Олардың бастамаларының бірі компанияның 14 іскерлік қағидатын әзірлеу болды.<ref>{{Cite news |last=Thomas |first=Landon Jr. |url=https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |title=John L. Weinberg, 81, Former Leader of Goldman, Dies |work=The New York Times |date=August 9, 2006 | url-access=limited |issn=0362-4331 |archive-date=November 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121075533/https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ohof66g069hzueo30x293t8juwdfbw0 3614266 3614265 2026-06-07T09:15:28Z 1nter pares 146705 /* 1930–1979 */ 3614266 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> === 1930–1979 === 1930 жылы, [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңінде, фирма Уоддилл Кэтчингсті басшылықтан шеттетіп, аға серіктес қызметіне [[Сидни Уайнберг]] келді. Уайнберг компанияның негізгі назарын сауда операцияларынан инвестициялық банк қызметіне ауыстырды.<ref name="Cohan2012" /> Оның әрекеттері фирманың әлсіреген беделін қалпына келтіруге көмектесті. Уайнбергтің басшылығымен Goldman Sachs 1956 жылы [[Ford Motor Company]] компаниясының 657 миллион АҚШ долларын құраған алғашқы жария орналастыруының (IPO) жетекші кеңесшісі болды. Бұл сол кезеңдегі аса ірі жетістіктердің бірі саналды. Сондай-ақ фирма 1958 жылы Sears Roebuck компаниясының 350 миллион АҚШ долларлық облигациялық қарыз орналастыруына жетекшілік етті.<ref name=brief/> Уайнбергтің жетекшілігі кезінде компания инвестициялық зерттеулер бөлімін және муниципалдық облигациялар бөлімін құрды. Сонымен қатар фирма тәуекел арбитражын қолданудың алғашқы жаңашылдарының бірі болды.<ref name="Cohan2012" /> 1950-жылдары [[Гас Леви]] компанияға бағалы қағаздар трейдері ретінде қосылды. Сол кезеңде фирма ішінде екі ықпалды бағыт — инвестициялық банк қызметі мен бағалы қағаздар саудасы — басымдық үшін бәсекелесті.<ref>{{Cite web |last=Lenzner |first=Robert |title=Gus Levy: Don't Tell Me What I Can't Do; Tell Me What I Can Do |url=https://www.forbes.com/sites/robertlenzner/2011/03/10/gus-levy-dont-tell-me-what-i-cant-do-tell-me-what-i-can-do/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes |language=en}}</ref> Леви ірі көлемдегі бағалы қағаздар мәмілелерін жүзеге асырудың алғашқы дамытушыларының бірі болды және оның жетекшілігімен компания осы бағытты кеңінен дамытты. Уайнбергтің күшті ықпалына байланысты фирма 1956 жылы компанияның назарын тек Уайнбергке тәуелді бағыттан әртараптандыру мақсатында жеке инвестициялық банк бөлімін құрды.<ref name="Cohan2012"/> 1957 жылы фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласындағы 20 [[Broad Street]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Cohan2012"/> 1969 жылы Гас Леви Сидни Уайнбергтің орнына аға серіктес болды және компанияның бағалы қағаздар саудасы бөлімін қайтадан күшейтті.<ref>{{Cite book |year=2000 |publisher=Simon & Schuster |last=Endlich |first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success |isbn=9780684869681 |page=62 }}</ref> Левиге фирманың әйгілі «ұзақ мерзімді ашкөздік» қағидатының авторы деген баға беріледі. Бұл ұстаным ұзақ мерзімді кезеңде пайда табылып отырған жағдайда қысқа мерзімді шығындарға төзуге болатынын білдірді. Сонымен қатар серіктестер өз табыстарының басым бөлігін қайтадан компанияның өзіне инвестициялап отырды.<ref>{{Cite book |last=Endlich |first=Lisa| author-link=Lisa Endlich |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success| publisher=A.A. Knopf |year=1999| isbn=9780679450801 |page=18 }}</ref> Уайнберг фирманың аға серіктесі болып қала берді және сол жылдың шілде айында қайтыс болды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1969/07/24/archives/sidney-j-weinberg-dies-at-77-mr-wall-street-of-finance-sidney-j.html | title=Sidney J. Weinberg Dies at 77; 'Mr. Wall Street' of Finance; Sidney J. Weinberg, Known as 'Mr. Wall Street,' Is Dead at 77 | first=Alden | last=Whitman | work=[[The New York Times]] | date=July 24, 1969 | url-access=limited}}</ref> 1970 жылы фирма тағы бір қаржылық дағдарысқа тап болды. Сол жылы [[Penn Central Transportation Company]] компаниясы банкротқа ұшырады. Компанияның айналымда жүрген коммерциялық қағаздарының көлемі 80 миллион АҚШ долларынан (2024 жылғы құны бойынша шамамен 497 миллион АҚШ доллары) асты, олардың басым бөлігі Goldman Sachs арқылы шығарылған еді. Бұл банкроттық өте ірі оқиғаға айналды. Соның салдарынан туындаған сот істері, әсіресе АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы ([[SEC]]) көтерген талаптар, фирманың серіктестік капиталын, өміршеңдігін және беделін қатерге тіреді.<ref name="cohan_wpost2012">{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | title=Goldman Sachs's long history of duping its clients | last=Cohan | first=William D. | newspaper=The Washington Post | date=March 16, 2012 | url-access=limited | archive-date=November 9, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201109190908/https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | url-status=live }}</ref> Дәл осы банкроттықтан кейін коммерциялық қағаздар шығаратын барлық эмитенттерге несиелік рейтинг беру тәжірибесі қалыптасты. Бүгінде мұндай рейтингтерді бірнеше несиелік рейтинг агенттігі жүргізеді.<ref>{{cite web | last=Hahn | first=Thomas K. | editor=Timothy Q. Cook | editor2=Robert K. Laroche | title=Instruments of the Money Market | url=https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | edition=Seventh | publisher=Federal Reserve Bank of Richmond | location=[[Richmond, Virginia]] | year=1993 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=November 25, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201125001943/https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | url-status=live }}</ref> Серіктес Стэнли Р. Миллердің басшылығымен фирма 1970 жылы Лондонда өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал 1972 жылы жеке капиталды басқару бөлімін және тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімін құрды.<ref name=brief/><ref>{{Cite news |last=Colchester |first=Max |url=https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274 |title=Who Loses the Most From 'Brexit'? Try Goldman Sachs |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 11, 2016 |issn=0099-9660 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108095658/https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274|url-status=live}}</ref> 1974 жылы компания Electric Storage Battery фирмасын International Nickel мен Morgan Stanley тарапынан жасалған дұшпандық жұтып алу әрекетінен қорғау барысында «ақ сері» стратегиясын алғашқылардың бірі болып қолданды.<ref>{{cite book | first=Gary | last=Giroux | title=Accounting Fraud: Maneuvering and Manipulation, Past and Present | url=https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | publisher=Business Expert Press | isbn=978-1606496299 | date=2013 | archive-date=April 8, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170408085303/https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 1976 жылы Сидни Уайнбергтің ұлы [[Джон Уайнберг]] пен [[Джон С. Уайтхед]] бірлескен аға серіктестер қызметіне тағайындалды. Бұл фирмадағы бірлескен басшылық дәстүрін қайта нығайтты. Олардың бастамаларының бірі компанияның 14 іскерлік қағидатын әзірлеу болды.<ref>{{Cite news |last=Thomas |first=Landon Jr. |url=https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |title=John L. Weinberg, 81, Former Leader of Goldman, Dies |work=The New York Times |date=August 9, 2006 | url-access=limited |issn=0362-4331 |archive-date=November 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121075533/https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |url-status=live}}</ref> === 1980–1999 === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 3y09ukgd2ytd4ie2feblwdr0orztm0h 3614267 3614266 2026-06-07T09:18:23Z 1nter pares 146705 /* 1980–1999 */ 3614267 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> === 1930–1979 === 1930 жылы, [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңінде, фирма Уоддилл Кэтчингсті басшылықтан шеттетіп, аға серіктес қызметіне [[Сидни Уайнберг]] келді. Уайнберг компанияның негізгі назарын сауда операцияларынан инвестициялық банк қызметіне ауыстырды.<ref name="Cohan2012" /> Оның әрекеттері фирманың әлсіреген беделін қалпына келтіруге көмектесті. Уайнбергтің басшылығымен Goldman Sachs 1956 жылы [[Ford Motor Company]] компаниясының 657 миллион АҚШ долларын құраған алғашқы жария орналастыруының (IPO) жетекші кеңесшісі болды. Бұл сол кезеңдегі аса ірі жетістіктердің бірі саналды. Сондай-ақ фирма 1958 жылы Sears Roebuck компаниясының 350 миллион АҚШ долларлық облигациялық қарыз орналастыруына жетекшілік етті.<ref name=brief/> Уайнбергтің жетекшілігі кезінде компания инвестициялық зерттеулер бөлімін және муниципалдық облигациялар бөлімін құрды. Сонымен қатар фирма тәуекел арбитражын қолданудың алғашқы жаңашылдарының бірі болды.<ref name="Cohan2012" /> 1950-жылдары [[Гас Леви]] компанияға бағалы қағаздар трейдері ретінде қосылды. Сол кезеңде фирма ішінде екі ықпалды бағыт — инвестициялық банк қызметі мен бағалы қағаздар саудасы — басымдық үшін бәсекелесті.<ref>{{Cite web |last=Lenzner |first=Robert |title=Gus Levy: Don't Tell Me What I Can't Do; Tell Me What I Can Do |url=https://www.forbes.com/sites/robertlenzner/2011/03/10/gus-levy-dont-tell-me-what-i-cant-do-tell-me-what-i-can-do/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes |language=en}}</ref> Леви ірі көлемдегі бағалы қағаздар мәмілелерін жүзеге асырудың алғашқы дамытушыларының бірі болды және оның жетекшілігімен компания осы бағытты кеңінен дамытты. Уайнбергтің күшті ықпалына байланысты фирма 1956 жылы компанияның назарын тек Уайнбергке тәуелді бағыттан әртараптандыру мақсатында жеке инвестициялық банк бөлімін құрды.<ref name="Cohan2012"/> 1957 жылы фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласындағы 20 [[Broad Street]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Cohan2012"/> 1969 жылы Гас Леви Сидни Уайнбергтің орнына аға серіктес болды және компанияның бағалы қағаздар саудасы бөлімін қайтадан күшейтті.<ref>{{Cite book |year=2000 |publisher=Simon & Schuster |last=Endlich |first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success |isbn=9780684869681 |page=62 }}</ref> Левиге фирманың әйгілі «ұзақ мерзімді ашкөздік» қағидатының авторы деген баға беріледі. Бұл ұстаным ұзақ мерзімді кезеңде пайда табылып отырған жағдайда қысқа мерзімді шығындарға төзуге болатынын білдірді. Сонымен қатар серіктестер өз табыстарының басым бөлігін қайтадан компанияның өзіне инвестициялап отырды.<ref>{{Cite book |last=Endlich |first=Lisa| author-link=Lisa Endlich |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success| publisher=A.A. Knopf |year=1999| isbn=9780679450801 |page=18 }}</ref> Уайнберг фирманың аға серіктесі болып қала берді және сол жылдың шілде айында қайтыс болды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1969/07/24/archives/sidney-j-weinberg-dies-at-77-mr-wall-street-of-finance-sidney-j.html | title=Sidney J. Weinberg Dies at 77; 'Mr. Wall Street' of Finance; Sidney J. Weinberg, Known as 'Mr. Wall Street,' Is Dead at 77 | first=Alden | last=Whitman | work=[[The New York Times]] | date=July 24, 1969 | url-access=limited}}</ref> 1970 жылы фирма тағы бір қаржылық дағдарысқа тап болды. Сол жылы [[Penn Central Transportation Company]] компаниясы банкротқа ұшырады. Компанияның айналымда жүрген коммерциялық қағаздарының көлемі 80 миллион АҚШ долларынан (2024 жылғы құны бойынша шамамен 497 миллион АҚШ доллары) асты, олардың басым бөлігі Goldman Sachs арқылы шығарылған еді. Бұл банкроттық өте ірі оқиғаға айналды. Соның салдарынан туындаған сот істері, әсіресе АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы ([[SEC]]) көтерген талаптар, фирманың серіктестік капиталын, өміршеңдігін және беделін қатерге тіреді.<ref name="cohan_wpost2012">{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | title=Goldman Sachs's long history of duping its clients | last=Cohan | first=William D. | newspaper=The Washington Post | date=March 16, 2012 | url-access=limited | archive-date=November 9, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201109190908/https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | url-status=live }}</ref> Дәл осы банкроттықтан кейін коммерциялық қағаздар шығаратын барлық эмитенттерге несиелік рейтинг беру тәжірибесі қалыптасты. Бүгінде мұндай рейтингтерді бірнеше несиелік рейтинг агенттігі жүргізеді.<ref>{{cite web | last=Hahn | first=Thomas K. | editor=Timothy Q. Cook | editor2=Robert K. Laroche | title=Instruments of the Money Market | url=https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | edition=Seventh | publisher=Federal Reserve Bank of Richmond | location=[[Richmond, Virginia]] | year=1993 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=November 25, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201125001943/https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | url-status=live }}</ref> Серіктес Стэнли Р. Миллердің басшылығымен фирма 1970 жылы Лондонда өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал 1972 жылы жеке капиталды басқару бөлімін және тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімін құрды.<ref name=brief/><ref>{{Cite news |last=Colchester |first=Max |url=https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274 |title=Who Loses the Most From 'Brexit'? Try Goldman Sachs |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 11, 2016 |issn=0099-9660 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108095658/https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274|url-status=live}}</ref> 1974 жылы компания Electric Storage Battery фирмасын International Nickel мен Morgan Stanley тарапынан жасалған дұшпандық жұтып алу әрекетінен қорғау барысында «ақ сері» стратегиясын алғашқылардың бірі болып қолданды.<ref>{{cite book | first=Gary | last=Giroux | title=Accounting Fraud: Maneuvering and Manipulation, Past and Present | url=https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | publisher=Business Expert Press | isbn=978-1606496299 | date=2013 | archive-date=April 8, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170408085303/https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 1976 жылы Сидни Уайнбергтің ұлы [[Джон Уайнберг]] пен [[Джон С. Уайтхед]] бірлескен аға серіктестер қызметіне тағайындалды. Бұл фирмадағы бірлескен басшылық дәстүрін қайта нығайтты. Олардың бастамаларының бірі компанияның 14 іскерлік қағидатын әзірлеу болды.<ref>{{Cite news |last=Thomas |first=Landon Jr. |url=https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |title=John L. Weinberg, 81, Former Leader of Goldman, Dies |work=The New York Times |date=August 9, 2006 | url-access=limited |issn=0362-4331 |archive-date=November 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121075533/https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |url-status=live}}</ref> === 1980–1999 === 1981 жылғы 16 қарашада фирма тауарлық нарықтардағы саудамен айналысатын J. Aron & Company компаниясын сатып алды. Кейін бұл компания Тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімімен біріктіріліп, Тұрақты табысты бағалы қағаздар, валюталар және тауарлар бөлімі деп аталды.<ref>{{Cite news |last=Baer |first=Justin |title=In Wake of Financial Crisis, Goldman Goes It Alone |publisher=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981| date=December 12, 2015 | url-access=subscription |issn=0099-9660|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801042635/https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981 |url-status=live}}</ref> J. Aron компаниясы кофе мен алтын нарықтарындағы қызметімен танымал болды. Goldman Sachs компаниясының кейінгі бас атқарушы директоры [[Ллойд Бланкфейн]] де фирмаға осы бірігу нәтижесінде келген.<ref>{{Cite news |title=As rivals fade, Goldman Sachs stands firm on commodities |url=https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html |publisher=CNBC |date=December 6, 2013|archive-date=November 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129115336/https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 35lp7fuods4h0cf7q22wqogtxyju84r 3614268 3614267 2026-06-07T09:22:23Z 1nter pares 146705 /* 1980–1999 */ 3614268 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> === 1930–1979 === 1930 жылы, [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңінде, фирма Уоддилл Кэтчингсті басшылықтан шеттетіп, аға серіктес қызметіне [[Сидни Уайнберг]] келді. Уайнберг компанияның негізгі назарын сауда операцияларынан инвестициялық банк қызметіне ауыстырды.<ref name="Cohan2012" /> Оның әрекеттері фирманың әлсіреген беделін қалпына келтіруге көмектесті. Уайнбергтің басшылығымен Goldman Sachs 1956 жылы [[Ford Motor Company]] компаниясының 657 миллион АҚШ долларын құраған алғашқы жария орналастыруының (IPO) жетекші кеңесшісі болды. Бұл сол кезеңдегі аса ірі жетістіктердің бірі саналды. Сондай-ақ фирма 1958 жылы Sears Roebuck компаниясының 350 миллион АҚШ долларлық облигациялық қарыз орналастыруына жетекшілік етті.<ref name=brief/> Уайнбергтің жетекшілігі кезінде компания инвестициялық зерттеулер бөлімін және муниципалдық облигациялар бөлімін құрды. Сонымен қатар фирма тәуекел арбитражын қолданудың алғашқы жаңашылдарының бірі болды.<ref name="Cohan2012" /> 1950-жылдары [[Гас Леви]] компанияға бағалы қағаздар трейдері ретінде қосылды. Сол кезеңде фирма ішінде екі ықпалды бағыт — инвестициялық банк қызметі мен бағалы қағаздар саудасы — басымдық үшін бәсекелесті.<ref>{{Cite web |last=Lenzner |first=Robert |title=Gus Levy: Don't Tell Me What I Can't Do; Tell Me What I Can Do |url=https://www.forbes.com/sites/robertlenzner/2011/03/10/gus-levy-dont-tell-me-what-i-cant-do-tell-me-what-i-can-do/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes |language=en}}</ref> Леви ірі көлемдегі бағалы қағаздар мәмілелерін жүзеге асырудың алғашқы дамытушыларының бірі болды және оның жетекшілігімен компания осы бағытты кеңінен дамытты. Уайнбергтің күшті ықпалына байланысты фирма 1956 жылы компанияның назарын тек Уайнбергке тәуелді бағыттан әртараптандыру мақсатында жеке инвестициялық банк бөлімін құрды.<ref name="Cohan2012"/> 1957 жылы фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласындағы 20 [[Broad Street]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Cohan2012"/> 1969 жылы Гас Леви Сидни Уайнбергтің орнына аға серіктес болды және компанияның бағалы қағаздар саудасы бөлімін қайтадан күшейтті.<ref>{{Cite book |year=2000 |publisher=Simon & Schuster |last=Endlich |first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success |isbn=9780684869681 |page=62 }}</ref> Левиге фирманың әйгілі «ұзақ мерзімді ашкөздік» қағидатының авторы деген баға беріледі. Бұл ұстаным ұзақ мерзімді кезеңде пайда табылып отырған жағдайда қысқа мерзімді шығындарға төзуге болатынын білдірді. Сонымен қатар серіктестер өз табыстарының басым бөлігін қайтадан компанияның өзіне инвестициялап отырды.<ref>{{Cite book |last=Endlich |first=Lisa| author-link=Lisa Endlich |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success| publisher=A.A. Knopf |year=1999| isbn=9780679450801 |page=18 }}</ref> Уайнберг фирманың аға серіктесі болып қала берді және сол жылдың шілде айында қайтыс болды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1969/07/24/archives/sidney-j-weinberg-dies-at-77-mr-wall-street-of-finance-sidney-j.html | title=Sidney J. Weinberg Dies at 77; 'Mr. Wall Street' of Finance; Sidney J. Weinberg, Known as 'Mr. Wall Street,' Is Dead at 77 | first=Alden | last=Whitman | work=[[The New York Times]] | date=July 24, 1969 | url-access=limited}}</ref> 1970 жылы фирма тағы бір қаржылық дағдарысқа тап болды. Сол жылы [[Penn Central Transportation Company]] компаниясы банкротқа ұшырады. Компанияның айналымда жүрген коммерциялық қағаздарының көлемі 80 миллион АҚШ долларынан (2024 жылғы құны бойынша шамамен 497 миллион АҚШ доллары) асты, олардың басым бөлігі Goldman Sachs арқылы шығарылған еді. Бұл банкроттық өте ірі оқиғаға айналды. Соның салдарынан туындаған сот істері, әсіресе АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы ([[SEC]]) көтерген талаптар, фирманың серіктестік капиталын, өміршеңдігін және беделін қатерге тіреді.<ref name="cohan_wpost2012">{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | title=Goldman Sachs's long history of duping its clients | last=Cohan | first=William D. | newspaper=The Washington Post | date=March 16, 2012 | url-access=limited | archive-date=November 9, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201109190908/https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | url-status=live }}</ref> Дәл осы банкроттықтан кейін коммерциялық қағаздар шығаратын барлық эмитенттерге несиелік рейтинг беру тәжірибесі қалыптасты. Бүгінде мұндай рейтингтерді бірнеше несиелік рейтинг агенттігі жүргізеді.<ref>{{cite web | last=Hahn | first=Thomas K. | editor=Timothy Q. Cook | editor2=Robert K. Laroche | title=Instruments of the Money Market | url=https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | edition=Seventh | publisher=Federal Reserve Bank of Richmond | location=[[Richmond, Virginia]] | year=1993 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=November 25, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201125001943/https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | url-status=live }}</ref> Серіктес Стэнли Р. Миллердің басшылығымен фирма 1970 жылы Лондонда өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал 1972 жылы жеке капиталды басқару бөлімін және тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімін құрды.<ref name=brief/><ref>{{Cite news |last=Colchester |first=Max |url=https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274 |title=Who Loses the Most From 'Brexit'? Try Goldman Sachs |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 11, 2016 |issn=0099-9660 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108095658/https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274|url-status=live}}</ref> 1974 жылы компания Electric Storage Battery фирмасын International Nickel мен Morgan Stanley тарапынан жасалған дұшпандық жұтып алу әрекетінен қорғау барысында «ақ сері» стратегиясын алғашқылардың бірі болып қолданды.<ref>{{cite book | first=Gary | last=Giroux | title=Accounting Fraud: Maneuvering and Manipulation, Past and Present | url=https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | publisher=Business Expert Press | isbn=978-1606496299 | date=2013 | archive-date=April 8, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170408085303/https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 1976 жылы Сидни Уайнбергтің ұлы [[Джон Уайнберг]] пен [[Джон С. Уайтхед]] бірлескен аға серіктестер қызметіне тағайындалды. Бұл фирмадағы бірлескен басшылық дәстүрін қайта нығайтты. Олардың бастамаларының бірі компанияның 14 іскерлік қағидатын әзірлеу болды.<ref>{{Cite news |last=Thomas |first=Landon Jr. |url=https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |title=John L. Weinberg, 81, Former Leader of Goldman, Dies |work=The New York Times |date=August 9, 2006 | url-access=limited |issn=0362-4331 |archive-date=November 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121075533/https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |url-status=live}}</ref> === 1980–1999 === 1981 жылғы 16 қарашада фирма тауарлық нарықтардағы саудамен айналысатын J. Aron & Company компаниясын сатып алды. Кейін бұл компания Тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімімен біріктіріліп, Тұрақты табысты бағалы қағаздар, валюталар және тауарлар бөлімі деп аталды.<ref>{{Cite news |last=Baer |first=Justin |title=In Wake of Financial Crisis, Goldman Goes It Alone |publisher=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981| date=December 12, 2015 | url-access=subscription |issn=0099-9660|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801042635/https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981 |url-status=live}}</ref> J. Aron компаниясы кофе мен алтын нарықтарындағы қызметімен танымал болды. Goldman Sachs компаниясының кейінгі бас атқарушы директоры [[Ллойд Бланкфейн]] де фирмаға осы бірігу нәтижесінде келген.<ref>{{Cite news |title=As rivals fade, Goldman Sachs stands firm on commodities |url=https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html |publisher=CNBC |date=December 6, 2013|archive-date=November 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129115336/https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html|url-status=live}}</ref> 1983 жылы фирма жаңадан салынған 85 Broad Street ғимаратындағы жаһандық штаб-пәтеріне көшті және 2009 жылы қазіргі штаб-пәтеріне ауысқанға дейін сол ғимаратта орналасты.<ref>{{Cite web |title=85 Broad Street – Goldman Sachs |url=https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |access-date=January 9, 2023 |website=Institutional Investor |date=March 12, 2018 |language=en-gb |archive-date=October 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003082029/https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=December 9, 2009 |title=The House That Goldman Built |url=https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |access-date=January 9, 2023 |publisher=Observer |archive-date=January 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109140105/https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |url-status=live }}</ref> 1985 жылы компания Рокфеллер орталығына иелік ететін жылжымайтын мүлікке инвестициялау қорының (REIT) жария орналастырылуын андеррайтингтеді. Ол сол кезде тарихтағы ең ірі [[REIT]] орналастыруы болды.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/ |last=Sloan |first=Allan | author-link=Allan Sloan |title=PITCHING THEM HIGH AND INSIDE IN THE ROCKEFELLER CENTER DEAL | newspaper=[[The Washington Post]] |date=September 19, 1995 |issn=0190-8286 |archive-date=February 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208043020/https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/|url-status=live}}</ref> [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағының ыдырауы]] басталған кезеңге сәйкес фирма жаһандық жекешелендіру үдерісіне де қатыса бастады. Ол мемлекеттік құрылымдардан бөлініп шыққан компанияларға кеңес беру арқылы жекешелендіру мәмілелерін жүзеге асыруға көмектесті.<ref>{{Cite web | last=McCoy| first=Patricia |title=Levers of Law Reform: Public Goods and Russian Banking | url=https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj | publisher=Cornell Law School | year=1997 | archive-date=October 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022190041/https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj |url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 994c8qkf8scympq8jsllm23v5wic9fa 3614269 3614268 2026-06-07T09:27:19Z 1nter pares 146705 /* 1980–1999 */ 3614269 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> === 1930–1979 === 1930 жылы, [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңінде, фирма Уоддилл Кэтчингсті басшылықтан шеттетіп, аға серіктес қызметіне [[Сидни Уайнберг]] келді. Уайнберг компанияның негізгі назарын сауда операцияларынан инвестициялық банк қызметіне ауыстырды.<ref name="Cohan2012" /> Оның әрекеттері фирманың әлсіреген беделін қалпына келтіруге көмектесті. Уайнбергтің басшылығымен Goldman Sachs 1956 жылы [[Ford Motor Company]] компаниясының 657 миллион АҚШ долларын құраған алғашқы жария орналастыруының (IPO) жетекші кеңесшісі болды. Бұл сол кезеңдегі аса ірі жетістіктердің бірі саналды. Сондай-ақ фирма 1958 жылы Sears Roebuck компаниясының 350 миллион АҚШ долларлық облигациялық қарыз орналастыруына жетекшілік етті.<ref name=brief/> Уайнбергтің жетекшілігі кезінде компания инвестициялық зерттеулер бөлімін және муниципалдық облигациялар бөлімін құрды. Сонымен қатар фирма тәуекел арбитражын қолданудың алғашқы жаңашылдарының бірі болды.<ref name="Cohan2012" /> 1950-жылдары [[Гас Леви]] компанияға бағалы қағаздар трейдері ретінде қосылды. Сол кезеңде фирма ішінде екі ықпалды бағыт — инвестициялық банк қызметі мен бағалы қағаздар саудасы — басымдық үшін бәсекелесті.<ref>{{Cite web |last=Lenzner |first=Robert |title=Gus Levy: Don't Tell Me What I Can't Do; Tell Me What I Can Do |url=https://www.forbes.com/sites/robertlenzner/2011/03/10/gus-levy-dont-tell-me-what-i-cant-do-tell-me-what-i-can-do/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes |language=en}}</ref> Леви ірі көлемдегі бағалы қағаздар мәмілелерін жүзеге асырудың алғашқы дамытушыларының бірі болды және оның жетекшілігімен компания осы бағытты кеңінен дамытты. Уайнбергтің күшті ықпалына байланысты фирма 1956 жылы компанияның назарын тек Уайнбергке тәуелді бағыттан әртараптандыру мақсатында жеке инвестициялық банк бөлімін құрды.<ref name="Cohan2012"/> 1957 жылы фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласындағы 20 [[Broad Street]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Cohan2012"/> 1969 жылы Гас Леви Сидни Уайнбергтің орнына аға серіктес болды және компанияның бағалы қағаздар саудасы бөлімін қайтадан күшейтті.<ref>{{Cite book |year=2000 |publisher=Simon & Schuster |last=Endlich |first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success |isbn=9780684869681 |page=62 }}</ref> Левиге фирманың әйгілі «ұзақ мерзімді ашкөздік» қағидатының авторы деген баға беріледі. Бұл ұстаным ұзақ мерзімді кезеңде пайда табылып отырған жағдайда қысқа мерзімді шығындарға төзуге болатынын білдірді. Сонымен қатар серіктестер өз табыстарының басым бөлігін қайтадан компанияның өзіне инвестициялап отырды.<ref>{{Cite book |last=Endlich |first=Lisa| author-link=Lisa Endlich |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success| publisher=A.A. Knopf |year=1999| isbn=9780679450801 |page=18 }}</ref> Уайнберг фирманың аға серіктесі болып қала берді және сол жылдың шілде айында қайтыс болды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1969/07/24/archives/sidney-j-weinberg-dies-at-77-mr-wall-street-of-finance-sidney-j.html | title=Sidney J. Weinberg Dies at 77; 'Mr. Wall Street' of Finance; Sidney J. Weinberg, Known as 'Mr. Wall Street,' Is Dead at 77 | first=Alden | last=Whitman | work=[[The New York Times]] | date=July 24, 1969 | url-access=limited}}</ref> 1970 жылы фирма тағы бір қаржылық дағдарысқа тап болды. Сол жылы [[Penn Central Transportation Company]] компаниясы банкротқа ұшырады. Компанияның айналымда жүрген коммерциялық қағаздарының көлемі 80 миллион АҚШ долларынан (2024 жылғы құны бойынша шамамен 497 миллион АҚШ доллары) асты, олардың басым бөлігі Goldman Sachs арқылы шығарылған еді. Бұл банкроттық өте ірі оқиғаға айналды. Соның салдарынан туындаған сот істері, әсіресе АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы ([[SEC]]) көтерген талаптар, фирманың серіктестік капиталын, өміршеңдігін және беделін қатерге тіреді.<ref name="cohan_wpost2012">{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | title=Goldman Sachs's long history of duping its clients | last=Cohan | first=William D. | newspaper=The Washington Post | date=March 16, 2012 | url-access=limited | archive-date=November 9, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201109190908/https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | url-status=live }}</ref> Дәл осы банкроттықтан кейін коммерциялық қағаздар шығаратын барлық эмитенттерге несиелік рейтинг беру тәжірибесі қалыптасты. Бүгінде мұндай рейтингтерді бірнеше несиелік рейтинг агенттігі жүргізеді.<ref>{{cite web | last=Hahn | first=Thomas K. | editor=Timothy Q. Cook | editor2=Robert K. Laroche | title=Instruments of the Money Market | url=https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | edition=Seventh | publisher=Federal Reserve Bank of Richmond | location=[[Richmond, Virginia]] | year=1993 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=November 25, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201125001943/https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | url-status=live }}</ref> Серіктес Стэнли Р. Миллердің басшылығымен фирма 1970 жылы Лондонда өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал 1972 жылы жеке капиталды басқару бөлімін және тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімін құрды.<ref name=brief/><ref>{{Cite news |last=Colchester |first=Max |url=https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274 |title=Who Loses the Most From 'Brexit'? Try Goldman Sachs |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 11, 2016 |issn=0099-9660 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108095658/https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274|url-status=live}}</ref> 1974 жылы компания Electric Storage Battery фирмасын International Nickel мен Morgan Stanley тарапынан жасалған дұшпандық жұтып алу әрекетінен қорғау барысында «ақ сері» стратегиясын алғашқылардың бірі болып қолданды.<ref>{{cite book | first=Gary | last=Giroux | title=Accounting Fraud: Maneuvering and Manipulation, Past and Present | url=https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | publisher=Business Expert Press | isbn=978-1606496299 | date=2013 | archive-date=April 8, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170408085303/https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 1976 жылы Сидни Уайнбергтің ұлы [[Джон Уайнберг]] пен [[Джон С. Уайтхед]] бірлескен аға серіктестер қызметіне тағайындалды. Бұл фирмадағы бірлескен басшылық дәстүрін қайта нығайтты. Олардың бастамаларының бірі компанияның 14 іскерлік қағидатын әзірлеу болды.<ref>{{Cite news |last=Thomas |first=Landon Jr. |url=https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |title=John L. Weinberg, 81, Former Leader of Goldman, Dies |work=The New York Times |date=August 9, 2006 | url-access=limited |issn=0362-4331 |archive-date=November 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121075533/https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |url-status=live}}</ref> === 1980–1999 === 1981 жылғы 16 қарашада фирма тауарлық нарықтардағы саудамен айналысатын J. Aron & Company компаниясын сатып алды. Кейін бұл компания Тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімімен біріктіріліп, Тұрақты табысты бағалы қағаздар, валюталар және тауарлар бөлімі деп аталды.<ref>{{Cite news |last=Baer |first=Justin |title=In Wake of Financial Crisis, Goldman Goes It Alone |publisher=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981| date=December 12, 2015 | url-access=subscription |issn=0099-9660|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801042635/https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981 |url-status=live}}</ref> J. Aron компаниясы кофе мен алтын нарықтарындағы қызметімен танымал болды. Goldman Sachs компаниясының кейінгі бас атқарушы директоры [[Ллойд Бланкфейн]] де фирмаға осы бірігу нәтижесінде келген.<ref>{{Cite news |title=As rivals fade, Goldman Sachs stands firm on commodities |url=https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html |publisher=CNBC |date=December 6, 2013|archive-date=November 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129115336/https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html|url-status=live}}</ref> 1983 жылы фирма жаңадан салынған 85 Broad Street ғимаратындағы жаһандық штаб-пәтеріне көшті және 2009 жылы қазіргі штаб-пәтеріне ауысқанға дейін сол ғимаратта орналасты.<ref>{{Cite web |title=85 Broad Street – Goldman Sachs |url=https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |access-date=January 9, 2023 |website=Institutional Investor |date=March 12, 2018 |language=en-gb |archive-date=October 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003082029/https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=December 9, 2009 |title=The House That Goldman Built |url=https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |access-date=January 9, 2023 |publisher=Observer |archive-date=January 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109140105/https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |url-status=live }}</ref> 1985 жылы компания Рокфеллер орталығына иелік ететін жылжымайтын мүлікке инвестициялау қорының (REIT) жария орналастырылуын андеррайтингтеді. Ол сол кезде тарихтағы ең ірі [[REIT]] орналастыруы болды.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/ |last=Sloan |first=Allan | author-link=Allan Sloan |title=PITCHING THEM HIGH AND INSIDE IN THE ROCKEFELLER CENTER DEAL | newspaper=[[The Washington Post]] |date=September 19, 1995 |issn=0190-8286 |archive-date=February 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208043020/https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/|url-status=live}}</ref> [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағының ыдырауы]] басталған кезеңге сәйкес фирма жаһандық жекешелендіру үдерісіне де қатыса бастады. Ол мемлекеттік құрылымдардан бөлініп шыққан компанияларға кеңес беру арқылы жекешелендіру мәмілелерін жүзеге асыруға көмектесті.<ref>{{Cite web | last=McCoy| first=Patricia |title=Levers of Law Reform: Public Goods and Russian Banking | url=https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj | publisher=Cornell Law School | year=1997 | archive-date=October 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022190041/https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj |url-status=live}}</ref> 1986 жылы фирма институционалдық инвесторларға, қаржылық кеңесшілерге және жеке тұлғаларға ашық әрі жеке нарықтарда инвестициялық және кеңес беру қызметтерін ұсынатын Goldman Sachs Asset Management бөлімін құрды.<ref name=humbled/> Сол жылы компания [[Microsoft]] компаниясының алғашқы жария орналастырылуын (IPO) андеррайтингтеді, [[General Electric]] компаниясына [[RCA]] компаниясын сатып алу мәселесі бойынша кеңес берді<ref name=humbled>{{Cite news | title=Goldman Sachs humbled | url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | work=The Independent | date=December 17, 2008 | archive-date=November 16, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201116055405/https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | url-status=live}}</ref> және Лондон мен Токио қор биржаларына қосылды, бұл өз кезегінде компанияның қосылулар мен жұтып алулар саласындағы қызметінің кеңеюіне ықпал етті.<ref name=brief/> 1980-жылдары фирма инвестициялық зерттеулерін электрондық түрде таратқан алғашқы банктердің бірі болды және бастапқы шығарылымдағы терең дисконтталған облигациялардың алғашқы жария орналастырылуын жүзеге асырды.<ref name=humbled/> 1988 жылы компания Үндістанның Мемлекеттік банкіне несиелік рейтинг алуға және АҚШ-тың коммерциялық қағаздар нарығында 200 миллион АҚШ доллары көлемінде қағаздар шығаруға көмектесті.<ref>{{Cite web | url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/1994-emerging-markets.html | title=Goldman Sachs Expands its Footprint in Emerging Markets | publisher=Goldman Sachs}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 4yrj23wukk95gijhfwif09uk86kxsao 3614270 3614269 2026-06-07T09:33:33Z 1nter pares 146705 /* 1980–1999 */ 3614270 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> === 1930–1979 === 1930 жылы, [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңінде, фирма Уоддилл Кэтчингсті басшылықтан шеттетіп, аға серіктес қызметіне [[Сидни Уайнберг]] келді. Уайнберг компанияның негізгі назарын сауда операцияларынан инвестициялық банк қызметіне ауыстырды.<ref name="Cohan2012" /> Оның әрекеттері фирманың әлсіреген беделін қалпына келтіруге көмектесті. Уайнбергтің басшылығымен Goldman Sachs 1956 жылы [[Ford Motor Company]] компаниясының 657 миллион АҚШ долларын құраған алғашқы жария орналастыруының (IPO) жетекші кеңесшісі болды. Бұл сол кезеңдегі аса ірі жетістіктердің бірі саналды. Сондай-ақ фирма 1958 жылы Sears Roebuck компаниясының 350 миллион АҚШ долларлық облигациялық қарыз орналастыруына жетекшілік етті.<ref name=brief/> Уайнбергтің жетекшілігі кезінде компания инвестициялық зерттеулер бөлімін және муниципалдық облигациялар бөлімін құрды. Сонымен қатар фирма тәуекел арбитражын қолданудың алғашқы жаңашылдарының бірі болды.<ref name="Cohan2012" /> 1950-жылдары [[Гас Леви]] компанияға бағалы қағаздар трейдері ретінде қосылды. Сол кезеңде фирма ішінде екі ықпалды бағыт — инвестициялық банк қызметі мен бағалы қағаздар саудасы — басымдық үшін бәсекелесті.<ref>{{Cite web |last=Lenzner |first=Robert |title=Gus Levy: Don't Tell Me What I Can't Do; Tell Me What I Can Do |url=https://www.forbes.com/sites/robertlenzner/2011/03/10/gus-levy-dont-tell-me-what-i-cant-do-tell-me-what-i-can-do/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes |language=en}}</ref> Леви ірі көлемдегі бағалы қағаздар мәмілелерін жүзеге асырудың алғашқы дамытушыларының бірі болды және оның жетекшілігімен компания осы бағытты кеңінен дамытты. Уайнбергтің күшті ықпалына байланысты фирма 1956 жылы компанияның назарын тек Уайнбергке тәуелді бағыттан әртараптандыру мақсатында жеке инвестициялық банк бөлімін құрды.<ref name="Cohan2012"/> 1957 жылы фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласындағы 20 [[Broad Street]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Cohan2012"/> 1969 жылы Гас Леви Сидни Уайнбергтің орнына аға серіктес болды және компанияның бағалы қағаздар саудасы бөлімін қайтадан күшейтті.<ref>{{Cite book |year=2000 |publisher=Simon & Schuster |last=Endlich |first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success |isbn=9780684869681 |page=62 }}</ref> Левиге фирманың әйгілі «ұзақ мерзімді ашкөздік» қағидатының авторы деген баға беріледі. Бұл ұстаным ұзақ мерзімді кезеңде пайда табылып отырған жағдайда қысқа мерзімді шығындарға төзуге болатынын білдірді. Сонымен қатар серіктестер өз табыстарының басым бөлігін қайтадан компанияның өзіне инвестициялап отырды.<ref>{{Cite book |last=Endlich |first=Lisa| author-link=Lisa Endlich |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success| publisher=A.A. Knopf |year=1999| isbn=9780679450801 |page=18 }}</ref> Уайнберг фирманың аға серіктесі болып қала берді және сол жылдың шілде айында қайтыс болды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1969/07/24/archives/sidney-j-weinberg-dies-at-77-mr-wall-street-of-finance-sidney-j.html | title=Sidney J. Weinberg Dies at 77; 'Mr. Wall Street' of Finance; Sidney J. Weinberg, Known as 'Mr. Wall Street,' Is Dead at 77 | first=Alden | last=Whitman | work=[[The New York Times]] | date=July 24, 1969 | url-access=limited}}</ref> 1970 жылы фирма тағы бір қаржылық дағдарысқа тап болды. Сол жылы [[Penn Central Transportation Company]] компаниясы банкротқа ұшырады. Компанияның айналымда жүрген коммерциялық қағаздарының көлемі 80 миллион АҚШ долларынан (2024 жылғы құны бойынша шамамен 497 миллион АҚШ доллары) асты, олардың басым бөлігі Goldman Sachs арқылы шығарылған еді. Бұл банкроттық өте ірі оқиғаға айналды. Соның салдарынан туындаған сот істері, әсіресе АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы ([[SEC]]) көтерген талаптар, фирманың серіктестік капиталын, өміршеңдігін және беделін қатерге тіреді.<ref name="cohan_wpost2012">{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | title=Goldman Sachs's long history of duping its clients | last=Cohan | first=William D. | newspaper=The Washington Post | date=March 16, 2012 | url-access=limited | archive-date=November 9, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201109190908/https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | url-status=live }}</ref> Дәл осы банкроттықтан кейін коммерциялық қағаздар шығаратын барлық эмитенттерге несиелік рейтинг беру тәжірибесі қалыптасты. Бүгінде мұндай рейтингтерді бірнеше несиелік рейтинг агенттігі жүргізеді.<ref>{{cite web | last=Hahn | first=Thomas K. | editor=Timothy Q. Cook | editor2=Robert K. Laroche | title=Instruments of the Money Market | url=https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | edition=Seventh | publisher=Federal Reserve Bank of Richmond | location=[[Richmond, Virginia]] | year=1993 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=November 25, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201125001943/https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | url-status=live }}</ref> Серіктес Стэнли Р. Миллердің басшылығымен фирма 1970 жылы Лондонда өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал 1972 жылы жеке капиталды басқару бөлімін және тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімін құрды.<ref name=brief/><ref>{{Cite news |last=Colchester |first=Max |url=https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274 |title=Who Loses the Most From 'Brexit'? Try Goldman Sachs |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 11, 2016 |issn=0099-9660 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108095658/https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274|url-status=live}}</ref> 1974 жылы компания Electric Storage Battery фирмасын International Nickel мен Morgan Stanley тарапынан жасалған дұшпандық жұтып алу әрекетінен қорғау барысында «ақ сері» стратегиясын алғашқылардың бірі болып қолданды.<ref>{{cite book | first=Gary | last=Giroux | title=Accounting Fraud: Maneuvering and Manipulation, Past and Present | url=https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | publisher=Business Expert Press | isbn=978-1606496299 | date=2013 | archive-date=April 8, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170408085303/https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 1976 жылы Сидни Уайнбергтің ұлы [[Джон Уайнберг]] пен [[Джон С. Уайтхед]] бірлескен аға серіктестер қызметіне тағайындалды. Бұл фирмадағы бірлескен басшылық дәстүрін қайта нығайтты. Олардың бастамаларының бірі компанияның 14 іскерлік қағидатын әзірлеу болды.<ref>{{Cite news |last=Thomas |first=Landon Jr. |url=https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |title=John L. Weinberg, 81, Former Leader of Goldman, Dies |work=The New York Times |date=August 9, 2006 | url-access=limited |issn=0362-4331 |archive-date=November 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121075533/https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |url-status=live}}</ref> === 1980–1999 === 1981 жылғы 16 қарашада фирма тауарлық нарықтардағы саудамен айналысатын J. Aron & Company компаниясын сатып алды. Кейін бұл компания Тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімімен біріктіріліп, Тұрақты табысты бағалы қағаздар, валюталар және тауарлар бөлімі деп аталды.<ref>{{Cite news |last=Baer |first=Justin |title=In Wake of Financial Crisis, Goldman Goes It Alone |publisher=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981| date=December 12, 2015 | url-access=subscription |issn=0099-9660|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801042635/https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981 |url-status=live}}</ref> J. Aron компаниясы кофе мен алтын нарықтарындағы қызметімен танымал болды. Goldman Sachs компаниясының кейінгі бас атқарушы директоры [[Ллойд Бланкфейн]] де фирмаға осы бірігу нәтижесінде келген.<ref>{{Cite news |title=As rivals fade, Goldman Sachs stands firm on commodities |url=https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html |publisher=CNBC |date=December 6, 2013|archive-date=November 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129115336/https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html|url-status=live}}</ref> 1983 жылы фирма жаңадан салынған 85 Broad Street ғимаратындағы жаһандық штаб-пәтеріне көшті және 2009 жылы қазіргі штаб-пәтеріне ауысқанға дейін сол ғимаратта орналасты.<ref>{{Cite web |title=85 Broad Street – Goldman Sachs |url=https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |access-date=January 9, 2023 |website=Institutional Investor |date=March 12, 2018 |language=en-gb |archive-date=October 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003082029/https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=December 9, 2009 |title=The House That Goldman Built |url=https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |access-date=January 9, 2023 |publisher=Observer |archive-date=January 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109140105/https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |url-status=live }}</ref> 1985 жылы компания Рокфеллер орталығына иелік ететін жылжымайтын мүлікке инвестициялау қорының (REIT) жария орналастырылуын андеррайтингтеді. Ол сол кезде тарихтағы ең ірі [[REIT]] орналастыруы болды.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/ |last=Sloan |first=Allan | author-link=Allan Sloan |title=PITCHING THEM HIGH AND INSIDE IN THE ROCKEFELLER CENTER DEAL | newspaper=[[The Washington Post]] |date=September 19, 1995 |issn=0190-8286 |archive-date=February 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208043020/https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/|url-status=live}}</ref> [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағының ыдырауы]] басталған кезеңге сәйкес фирма жаһандық жекешелендіру үдерісіне де қатыса бастады. Ол мемлекеттік құрылымдардан бөлініп шыққан компанияларға кеңес беру арқылы жекешелендіру мәмілелерін жүзеге асыруға көмектесті.<ref>{{Cite web | last=McCoy| first=Patricia |title=Levers of Law Reform: Public Goods and Russian Banking | url=https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj | publisher=Cornell Law School | year=1997 | archive-date=October 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022190041/https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj |url-status=live}}</ref> 1986 жылы фирма институционалдық инвесторларға, қаржылық кеңесшілерге және жеке тұлғаларға ашық әрі жеке нарықтарда инвестициялық және кеңес беру қызметтерін ұсынатын Goldman Sachs Asset Management бөлімін құрды.<ref name=humbled/> Сол жылы компания [[Microsoft]] компаниясының алғашқы жария орналастырылуын (IPO) андеррайтингтеді, [[General Electric]] компаниясына [[RCA]] компаниясын сатып алу мәселесі бойынша кеңес берді<ref name=humbled>{{Cite news | title=Goldman Sachs humbled | url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | work=The Independent | date=December 17, 2008 | archive-date=November 16, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201116055405/https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | url-status=live}}</ref> және Лондон мен Токио қор биржаларына қосылды, бұл өз кезегінде компанияның қосылулар мен жұтып алулар саласындағы қызметінің кеңеюіне ықпал етті.<ref name=brief/> 1980-жылдары фирма инвестициялық зерттеулерін электрондық түрде таратқан алғашқы банктердің бірі болды және бастапқы шығарылымдағы терең дисконтталған облигациялардың алғашқы жария орналастырылуын жүзеге асырды.<ref name=humbled/> 1988 жылы компания Үндістанның Мемлекеттік банкіне несиелік рейтинг алуға және АҚШ-тың коммерциялық қағаздар нарығында 200 миллион АҚШ доллары көлемінде қағаздар шығаруға көмектесті.<ref>{{Cite web | url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/1994-emerging-markets.html | title=Goldman Sachs Expands its Footprint in Emerging Markets | publisher=Goldman Sachs}}</ref> 1990 жылы [[Роберт Рубин]] мен [[Стивен Фридман]] бірлескен аға серіктестер болды. Олар компанияның қосылулар мен жұтып алулар, сондай-ақ сауда операциялары бағыттарын нығайту мақсатында фирманың жаһандануға бағдарланған дамуына басымдық беруге уәде етті.<ref>{{Cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |title=Former Goldman head Stephen Friedman retires from board |work=[[Reuters]] |date=April 4, 2013 |archive-date=November 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103184956/https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |url-status=live}}</ref> 1990 жылы компания Нью-Йорк қор биржасында қағазсыз сауда жүйесін енгізді.<ref>{{Cite web | url=https://www.princeton.edu/~ota/disk2/1990/9015/9015.PDF | title=Electronic Bulls and Bears: U.S. Securities Markets and Information Technology | date=September 1990}}</ref> 1992 жылы Рубин Билл Клинтон әкімшілігінде қызмет атқару үшін фирмадан кетті.<ref name=brief/> 1994 жылы компания [[Goldman Sachs тауар индексі]]н (GSCI) іске қосты және Қытайдағы алғашқы кеңсесін [[Бейжің]] қаласында ашты.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |title=Goldman, Sachs in China |date=March 1, 1994|work=New York Times |issn=0362-4331| archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903093219/https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |url-status=live}}</ref> Сол жылы Стивен Фридманның аға серіктес қызметінен кетуінен кейін [[Джон Корзин]] компанияның бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref name="NewYorkTimes1994September14RamirezAnthony">{{cite news|last1=Ramirez|first1=Anthony|title=Chairman of Goldman Will Retire|url=https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|access-date=9 May 2017|issue=Business|page=D1|work= New York Times|date=14 September 1994|url-access=limited|archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903163853/https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 5flui3fpz2jj67k1hjih5dwheklt9jk 3614272 3614270 2026-06-07T09:54:02Z 1nter pares 146705 /* 1980–1999 */ 3614272 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> === 1930–1979 === 1930 жылы, [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңінде, фирма Уоддилл Кэтчингсті басшылықтан шеттетіп, аға серіктес қызметіне [[Сидни Уайнберг]] келді. Уайнберг компанияның негізгі назарын сауда операцияларынан инвестициялық банк қызметіне ауыстырды.<ref name="Cohan2012" /> Оның әрекеттері фирманың әлсіреген беделін қалпына келтіруге көмектесті. Уайнбергтің басшылығымен Goldman Sachs 1956 жылы [[Ford Motor Company]] компаниясының 657 миллион АҚШ долларын құраған алғашқы жария орналастыруының (IPO) жетекші кеңесшісі болды. Бұл сол кезеңдегі аса ірі жетістіктердің бірі саналды. Сондай-ақ фирма 1958 жылы Sears Roebuck компаниясының 350 миллион АҚШ долларлық облигациялық қарыз орналастыруына жетекшілік етті.<ref name=brief/> Уайнбергтің жетекшілігі кезінде компания инвестициялық зерттеулер бөлімін және муниципалдық облигациялар бөлімін құрды. Сонымен қатар фирма тәуекел арбитражын қолданудың алғашқы жаңашылдарының бірі болды.<ref name="Cohan2012" /> 1950-жылдары [[Гас Леви]] компанияға бағалы қағаздар трейдері ретінде қосылды. Сол кезеңде фирма ішінде екі ықпалды бағыт — инвестициялық банк қызметі мен бағалы қағаздар саудасы — басымдық үшін бәсекелесті.<ref>{{Cite web |last=Lenzner |first=Robert |title=Gus Levy: Don't Tell Me What I Can't Do; Tell Me What I Can Do |url=https://www.forbes.com/sites/robertlenzner/2011/03/10/gus-levy-dont-tell-me-what-i-cant-do-tell-me-what-i-can-do/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes |language=en}}</ref> Леви ірі көлемдегі бағалы қағаздар мәмілелерін жүзеге асырудың алғашқы дамытушыларының бірі болды және оның жетекшілігімен компания осы бағытты кеңінен дамытты. Уайнбергтің күшті ықпалына байланысты фирма 1956 жылы компанияның назарын тек Уайнбергке тәуелді бағыттан әртараптандыру мақсатында жеке инвестициялық банк бөлімін құрды.<ref name="Cohan2012"/> 1957 жылы фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласындағы 20 [[Broad Street]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Cohan2012"/> 1969 жылы Гас Леви Сидни Уайнбергтің орнына аға серіктес болды және компанияның бағалы қағаздар саудасы бөлімін қайтадан күшейтті.<ref>{{Cite book |year=2000 |publisher=Simon & Schuster |last=Endlich |first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success |isbn=9780684869681 |page=62 }}</ref> Левиге фирманың әйгілі «ұзақ мерзімді ашкөздік» қағидатының авторы деген баға беріледі. Бұл ұстаным ұзақ мерзімді кезеңде пайда табылып отырған жағдайда қысқа мерзімді шығындарға төзуге болатынын білдірді. Сонымен қатар серіктестер өз табыстарының басым бөлігін қайтадан компанияның өзіне инвестициялап отырды.<ref>{{Cite book |last=Endlich |first=Lisa| author-link=Lisa Endlich |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success| publisher=A.A. Knopf |year=1999| isbn=9780679450801 |page=18 }}</ref> Уайнберг фирманың аға серіктесі болып қала берді және сол жылдың шілде айында қайтыс болды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1969/07/24/archives/sidney-j-weinberg-dies-at-77-mr-wall-street-of-finance-sidney-j.html | title=Sidney J. Weinberg Dies at 77; 'Mr. Wall Street' of Finance; Sidney J. Weinberg, Known as 'Mr. Wall Street,' Is Dead at 77 | first=Alden | last=Whitman | work=[[The New York Times]] | date=July 24, 1969 | url-access=limited}}</ref> 1970 жылы фирма тағы бір қаржылық дағдарысқа тап болды. Сол жылы [[Penn Central Transportation Company]] компаниясы банкротқа ұшырады. Компанияның айналымда жүрген коммерциялық қағаздарының көлемі 80 миллион АҚШ долларынан (2024 жылғы құны бойынша шамамен 497 миллион АҚШ доллары) асты, олардың басым бөлігі Goldman Sachs арқылы шығарылған еді. Бұл банкроттық өте ірі оқиғаға айналды. Соның салдарынан туындаған сот істері, әсіресе АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы ([[SEC]]) көтерген талаптар, фирманың серіктестік капиталын, өміршеңдігін және беделін қатерге тіреді.<ref name="cohan_wpost2012">{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | title=Goldman Sachs's long history of duping its clients | last=Cohan | first=William D. | newspaper=The Washington Post | date=March 16, 2012 | url-access=limited | archive-date=November 9, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201109190908/https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | url-status=live }}</ref> Дәл осы банкроттықтан кейін коммерциялық қағаздар шығаратын барлық эмитенттерге несиелік рейтинг беру тәжірибесі қалыптасты. Бүгінде мұндай рейтингтерді бірнеше несиелік рейтинг агенттігі жүргізеді.<ref>{{cite web | last=Hahn | first=Thomas K. | editor=Timothy Q. Cook | editor2=Robert K. Laroche | title=Instruments of the Money Market | url=https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | edition=Seventh | publisher=Federal Reserve Bank of Richmond | location=[[Richmond, Virginia]] | year=1993 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=November 25, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201125001943/https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | url-status=live }}</ref> Серіктес Стэнли Р. Миллердің басшылығымен фирма 1970 жылы Лондонда өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал 1972 жылы жеке капиталды басқару бөлімін және тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімін құрды.<ref name=brief/><ref>{{Cite news |last=Colchester |first=Max |url=https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274 |title=Who Loses the Most From 'Brexit'? Try Goldman Sachs |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 11, 2016 |issn=0099-9660 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108095658/https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274|url-status=live}}</ref> 1974 жылы компания Electric Storage Battery фирмасын International Nickel мен Morgan Stanley тарапынан жасалған дұшпандық жұтып алу әрекетінен қорғау барысында «ақ сері» стратегиясын алғашқылардың бірі болып қолданды.<ref>{{cite book | first=Gary | last=Giroux | title=Accounting Fraud: Maneuvering and Manipulation, Past and Present | url=https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | publisher=Business Expert Press | isbn=978-1606496299 | date=2013 | archive-date=April 8, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170408085303/https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 1976 жылы Сидни Уайнбергтің ұлы [[Джон Уайнберг]] пен [[Джон С. Уайтхед]] бірлескен аға серіктестер қызметіне тағайындалды. Бұл фирмадағы бірлескен басшылық дәстүрін қайта нығайтты. Олардың бастамаларының бірі компанияның 14 іскерлік қағидатын әзірлеу болды.<ref>{{Cite news |last=Thomas |first=Landon Jr. |url=https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |title=John L. Weinberg, 81, Former Leader of Goldman, Dies |work=The New York Times |date=August 9, 2006 | url-access=limited |issn=0362-4331 |archive-date=November 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121075533/https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |url-status=live}}</ref> === 1980–1999 === 1981 жылғы 16 қарашада фирма тауарлық нарықтардағы саудамен айналысатын J. Aron & Company компаниясын сатып алды. Кейін бұл компания Тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімімен біріктіріліп, Тұрақты табысты бағалы қағаздар, валюталар және тауарлар бөлімі деп аталды.<ref>{{Cite news |last=Baer |first=Justin |title=In Wake of Financial Crisis, Goldman Goes It Alone |publisher=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981| date=December 12, 2015 | url-access=subscription |issn=0099-9660|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801042635/https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981 |url-status=live}}</ref> J. Aron компаниясы кофе мен алтын нарықтарындағы қызметімен танымал болды. Goldman Sachs компаниясының кейінгі бас атқарушы директоры [[Ллойд Бланкфейн]] де фирмаға осы бірігу нәтижесінде келген.<ref>{{Cite news |title=As rivals fade, Goldman Sachs stands firm on commodities |url=https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html |publisher=CNBC |date=December 6, 2013|archive-date=November 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129115336/https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html|url-status=live}}</ref> 1983 жылы фирма жаңадан салынған 85 Broad Street ғимаратындағы жаһандық штаб-пәтеріне көшті және 2009 жылы қазіргі штаб-пәтеріне ауысқанға дейін сол ғимаратта орналасты.<ref>{{Cite web |title=85 Broad Street – Goldman Sachs |url=https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |access-date=January 9, 2023 |website=Institutional Investor |date=March 12, 2018 |language=en-gb |archive-date=October 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003082029/https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=December 9, 2009 |title=The House That Goldman Built |url=https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |access-date=January 9, 2023 |publisher=Observer |archive-date=January 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109140105/https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |url-status=live }}</ref> 1985 жылы компания Рокфеллер орталығына иелік ететін жылжымайтын мүлікке инвестициялау қорының (REIT) жария орналастырылуын андеррайтингтеді. Ол сол кезде тарихтағы ең ірі [[REIT]] орналастыруы болды.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/ |last=Sloan |first=Allan | author-link=Allan Sloan |title=PITCHING THEM HIGH AND INSIDE IN THE ROCKEFELLER CENTER DEAL | newspaper=[[The Washington Post]] |date=September 19, 1995 |issn=0190-8286 |archive-date=February 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208043020/https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/|url-status=live}}</ref> [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағының ыдырауы]] басталған кезеңге сәйкес фирма жаһандық жекешелендіру үдерісіне де қатыса бастады. Ол мемлекеттік құрылымдардан бөлініп шыққан компанияларға кеңес беру арқылы жекешелендіру мәмілелерін жүзеге асыруға көмектесті.<ref>{{Cite web | last=McCoy| first=Patricia |title=Levers of Law Reform: Public Goods and Russian Banking | url=https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj | publisher=Cornell Law School | year=1997 | archive-date=October 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022190041/https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj |url-status=live}}</ref> 1986 жылы фирма институционалдық инвесторларға, қаржылық кеңесшілерге және жеке тұлғаларға ашық әрі жеке нарықтарда инвестициялық және кеңес беру қызметтерін ұсынатын Goldman Sachs Asset Management бөлімін құрды.<ref name=humbled/> Сол жылы компания [[Microsoft]] компаниясының алғашқы жария орналастырылуын (IPO) андеррайтингтеді, [[General Electric]] компаниясына [[RCA]] компаниясын сатып алу мәселесі бойынша кеңес берді<ref name=humbled>{{Cite news | title=Goldman Sachs humbled | url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | work=The Independent | date=December 17, 2008 | archive-date=November 16, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201116055405/https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | url-status=live}}</ref> және Лондон мен Токио қор биржаларына қосылды, бұл өз кезегінде компанияның қосылулар мен жұтып алулар саласындағы қызметінің кеңеюіне ықпал етті.<ref name=brief/> 1980-жылдары фирма инвестициялық зерттеулерін электрондық түрде таратқан алғашқы банктердің бірі болды және бастапқы шығарылымдағы терең дисконтталған облигациялардың алғашқы жария орналастырылуын жүзеге асырды.<ref name=humbled/> 1988 жылы компания Үндістанның Мемлекеттік банкіне несиелік рейтинг алуға және АҚШ-тың коммерциялық қағаздар нарығында 200 миллион АҚШ доллары көлемінде қағаздар шығаруға көмектесті.<ref>{{Cite web | url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/1994-emerging-markets.html | title=Goldman Sachs Expands its Footprint in Emerging Markets | publisher=Goldman Sachs}}</ref> 1990 жылы [[Роберт Рубин]] мен [[Стивен Фридман]] бірлескен аға серіктестер болды. Олар компанияның қосылулар мен жұтып алулар, сондай-ақ сауда операциялары бағыттарын нығайту мақсатында фирманың жаһандануға бағдарланған дамуына басымдық беруге уәде етті.<ref>{{Cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |title=Former Goldman head Stephen Friedman retires from board |work=[[Reuters]] |date=April 4, 2013 |archive-date=November 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103184956/https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |url-status=live}}</ref> 1990 жылы компания Нью-Йорк қор биржасында қағазсыз сауда жүйесін енгізді.<ref>{{Cite web | url=https://www.princeton.edu/~ota/disk2/1990/9015/9015.PDF | title=Electronic Bulls and Bears: U.S. Securities Markets and Information Technology | date=September 1990}}</ref> 1992 жылы Рубин Билл Клинтон әкімшілігінде қызмет атқару үшін фирмадан кетті.<ref name=brief/> 1994 жылы компания [[Goldman Sachs тауар индексі]]н (GSCI) іске қосты және Қытайдағы алғашқы кеңсесін [[Бейжің]] қаласында ашты.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |title=Goldman, Sachs in China |date=March 1, 1994|work=New York Times |issn=0362-4331| archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903093219/https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |url-status=live}}</ref> Сол жылы Стивен Фридманның аға серіктес қызметінен кетуінен кейін [[Джон Корзин]] компанияның бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref name="NewYorkTimes1994September14RamirezAnthony">{{cite news|last1=Ramirez|first1=Anthony|title=Chairman of Goldman Will Retire|url=https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|access-date=9 May 2017|issue=Business|page=D1|work= New York Times|date=14 September 1994|url-access=limited|archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903163853/https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|url-status=live}}</ref> Серіктестер арасындағы ондаған жылдарға созылған пікірталастардан кейін Goldman Sachs 1999 жылғы мамырда алғашқы жария орналастыру (IPO) арқылы [[ашық акционерлік қоғам]]ға айналды.<ref>{{Cite web |url=https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/ |title=GOLDMAN SACHS IPO DEBUTS TODAY AT $3.66B|last=Piskora|first=Beth|date=May 4, 1999|website=New York Post|language=en|access-date=December 6, 2019|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817124848/https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/|url-status=live}}</ref> IPO барысында Goldman Sachs компанияның 12,6%-ын жұртшылыққа сатты. Орналастырудан кейін компанияның 48,3%-ы бұрынғы 221 серіктестің иелігінде қалды, 21,2%-ы серіктес болып табылмайтын қызметкерлерге тиесілі болды, ал қалған 17,9%-ы Goldman Sachs-тың зейнетке шыққан серіктестеріне және екі ұзақ мерзімді инвесторға — [[Sumitomo Bank Ltd.]] пен [[Kamehameha Schools]] ұйымының инвестициялық бөлімшесіне тиесілі болды.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | title=Goldman Sachs: How Public Is This IPO? | first=Leah Nathans | last=Spiro | publisher=[[Bloomberg L.P.]] | date=May 17, 1999 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190313/https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | url-status=live }}</ref> Акциялар биржаға шығарылған кезде бір акцияның бағасы 53 АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news |last=Roundup |first=An Interactive Journal News |date=1999-05-03 |title=Goldman Sachs Prices Offering At $53 a Share for Sale Tuesday - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB9257613266528026 |access-date=2026-04-27 |work=Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> IPO өткізілгеннен кейін [[Генри Полсон]] Джон Корзиннің орнына компанияның директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref>{{cite news| title=End of an era for Goldman | url=https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | work=[[CNN]] | date=May 3, 1999 | archive-date=October 19, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201019151634/https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | url-status=dead }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} svidzc4ms180eqbrgbz8mdswnp57aza 3614273 3614272 2026-06-07T10:00:01Z 1nter pares 146705 /* 1980–1999 */ 3614273 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> === 1930–1979 === 1930 жылы, [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңінде, фирма Уоддилл Кэтчингсті басшылықтан шеттетіп, аға серіктес қызметіне [[Сидни Уайнберг]] келді. Уайнберг компанияның негізгі назарын сауда операцияларынан инвестициялық банк қызметіне ауыстырды.<ref name="Cohan2012" /> Оның әрекеттері фирманың әлсіреген беделін қалпына келтіруге көмектесті. Уайнбергтің басшылығымен Goldman Sachs 1956 жылы [[Ford Motor Company]] компаниясының 657 миллион АҚШ долларын құраған алғашқы жария орналастыруының (IPO) жетекші кеңесшісі болды. Бұл сол кезеңдегі аса ірі жетістіктердің бірі саналды. Сондай-ақ фирма 1958 жылы Sears Roebuck компаниясының 350 миллион АҚШ долларлық облигациялық қарыз орналастыруына жетекшілік етті.<ref name=brief/> Уайнбергтің жетекшілігі кезінде компания инвестициялық зерттеулер бөлімін және муниципалдық облигациялар бөлімін құрды. Сонымен қатар фирма тәуекел арбитражын қолданудың алғашқы жаңашылдарының бірі болды.<ref name="Cohan2012" /> 1950-жылдары [[Гас Леви]] компанияға бағалы қағаздар трейдері ретінде қосылды. Сол кезеңде фирма ішінде екі ықпалды бағыт — инвестициялық банк қызметі мен бағалы қағаздар саудасы — басымдық үшін бәсекелесті.<ref>{{Cite web |last=Lenzner |first=Robert |title=Gus Levy: Don't Tell Me What I Can't Do; Tell Me What I Can Do |url=https://www.forbes.com/sites/robertlenzner/2011/03/10/gus-levy-dont-tell-me-what-i-cant-do-tell-me-what-i-can-do/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes |language=en}}</ref> Леви ірі көлемдегі бағалы қағаздар мәмілелерін жүзеге асырудың алғашқы дамытушыларының бірі болды және оның жетекшілігімен компания осы бағытты кеңінен дамытты. Уайнбергтің күшті ықпалына байланысты фирма 1956 жылы компанияның назарын тек Уайнбергке тәуелді бағыттан әртараптандыру мақсатында жеке инвестициялық банк бөлімін құрды.<ref name="Cohan2012"/> 1957 жылы фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласындағы 20 [[Broad Street]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Cohan2012"/> 1969 жылы Гас Леви Сидни Уайнбергтің орнына аға серіктес болды және компанияның бағалы қағаздар саудасы бөлімін қайтадан күшейтті.<ref>{{Cite book |year=2000 |publisher=Simon & Schuster |last=Endlich |first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success |isbn=9780684869681 |page=62 }}</ref> Левиге фирманың әйгілі «ұзақ мерзімді ашкөздік» қағидатының авторы деген баға беріледі. Бұл ұстаным ұзақ мерзімді кезеңде пайда табылып отырған жағдайда қысқа мерзімді шығындарға төзуге болатынын білдірді. Сонымен қатар серіктестер өз табыстарының басым бөлігін қайтадан компанияның өзіне инвестициялап отырды.<ref>{{Cite book |last=Endlich |first=Lisa| author-link=Lisa Endlich |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success| publisher=A.A. Knopf |year=1999| isbn=9780679450801 |page=18 }}</ref> Уайнберг фирманың аға серіктесі болып қала берді және сол жылдың шілде айында қайтыс болды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1969/07/24/archives/sidney-j-weinberg-dies-at-77-mr-wall-street-of-finance-sidney-j.html | title=Sidney J. Weinberg Dies at 77; 'Mr. Wall Street' of Finance; Sidney J. Weinberg, Known as 'Mr. Wall Street,' Is Dead at 77 | first=Alden | last=Whitman | work=[[The New York Times]] | date=July 24, 1969 | url-access=limited}}</ref> 1970 жылы фирма тағы бір қаржылық дағдарысқа тап болды. Сол жылы [[Penn Central Transportation Company]] компаниясы банкротқа ұшырады. Компанияның айналымда жүрген коммерциялық қағаздарының көлемі 80 миллион АҚШ долларынан (2024 жылғы құны бойынша шамамен 497 миллион АҚШ доллары) асты, олардың басым бөлігі Goldman Sachs арқылы шығарылған еді. Бұл банкроттық өте ірі оқиғаға айналды. Соның салдарынан туындаған сот істері, әсіресе АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы ([[SEC]]) көтерген талаптар, фирманың серіктестік капиталын, өміршеңдігін және беделін қатерге тіреді.<ref name="cohan_wpost2012">{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | title=Goldman Sachs's long history of duping its clients | last=Cohan | first=William D. | newspaper=The Washington Post | date=March 16, 2012 | url-access=limited | archive-date=November 9, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201109190908/https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | url-status=live }}</ref> Дәл осы банкроттықтан кейін коммерциялық қағаздар шығаратын барлық эмитенттерге несиелік рейтинг беру тәжірибесі қалыптасты. Бүгінде мұндай рейтингтерді бірнеше несиелік рейтинг агенттігі жүргізеді.<ref>{{cite web | last=Hahn | first=Thomas K. | editor=Timothy Q. Cook | editor2=Robert K. Laroche | title=Instruments of the Money Market | url=https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | edition=Seventh | publisher=Federal Reserve Bank of Richmond | location=[[Richmond, Virginia]] | year=1993 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=November 25, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201125001943/https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | url-status=live }}</ref> Серіктес Стэнли Р. Миллердің басшылығымен фирма 1970 жылы Лондонда өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал 1972 жылы жеке капиталды басқару бөлімін және тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімін құрды.<ref name=brief/><ref>{{Cite news |last=Colchester |first=Max |url=https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274 |title=Who Loses the Most From 'Brexit'? Try Goldman Sachs |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 11, 2016 |issn=0099-9660 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108095658/https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274|url-status=live}}</ref> 1974 жылы компания Electric Storage Battery фирмасын International Nickel мен Morgan Stanley тарапынан жасалған дұшпандық жұтып алу әрекетінен қорғау барысында «ақ сері» стратегиясын алғашқылардың бірі болып қолданды.<ref>{{cite book | first=Gary | last=Giroux | title=Accounting Fraud: Maneuvering and Manipulation, Past and Present | url=https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | publisher=Business Expert Press | isbn=978-1606496299 | date=2013 | archive-date=April 8, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170408085303/https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 1976 жылы Сидни Уайнбергтің ұлы [[Джон Уайнберг]] пен [[Джон С. Уайтхед]] бірлескен аға серіктестер қызметіне тағайындалды. Бұл фирмадағы бірлескен басшылық дәстүрін қайта нығайтты. Олардың бастамаларының бірі компанияның 14 іскерлік қағидатын әзірлеу болды.<ref>{{Cite news |last=Thomas |first=Landon Jr. |url=https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |title=John L. Weinberg, 81, Former Leader of Goldman, Dies |work=The New York Times |date=August 9, 2006 | url-access=limited |issn=0362-4331 |archive-date=November 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121075533/https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |url-status=live}}</ref> === 1980–1999 === 1981 жылғы 16 қарашада фирма тауарлық нарықтардағы саудамен айналысатын J. Aron & Company компаниясын сатып алды. Кейін бұл компания Тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімімен біріктіріліп, Тұрақты табысты бағалы қағаздар, валюталар және тауарлар бөлімі деп аталды.<ref>{{Cite news |last=Baer |first=Justin |title=In Wake of Financial Crisis, Goldman Goes It Alone |publisher=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981| date=December 12, 2015 | url-access=subscription |issn=0099-9660|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801042635/https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981 |url-status=live}}</ref> J. Aron компаниясы кофе мен алтын нарықтарындағы қызметімен танымал болды. Goldman Sachs компаниясының кейінгі бас атқарушы директоры [[Ллойд Бланкфейн]] де фирмаға осы бірігу нәтижесінде келген.<ref>{{Cite news |title=As rivals fade, Goldman Sachs stands firm on commodities |url=https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html |publisher=CNBC |date=December 6, 2013|archive-date=November 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129115336/https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html|url-status=live}}</ref> 1983 жылы фирма жаңадан салынған 85 Broad Street ғимаратындағы жаһандық штаб-пәтеріне көшті және 2009 жылы қазіргі штаб-пәтеріне ауысқанға дейін сол ғимаратта орналасты.<ref>{{Cite web |title=85 Broad Street – Goldman Sachs |url=https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |access-date=January 9, 2023 |website=Institutional Investor |date=March 12, 2018 |language=en-gb |archive-date=October 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003082029/https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=December 9, 2009 |title=The House That Goldman Built |url=https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |access-date=January 9, 2023 |publisher=Observer |archive-date=January 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109140105/https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |url-status=live }}</ref> 1985 жылы компания Рокфеллер орталығына иелік ететін жылжымайтын мүлікке инвестициялау қорының (REIT) жария орналастырылуын андеррайтингтеді. Ол сол кезде тарихтағы ең ірі [[REIT]] орналастыруы болды.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/ |last=Sloan |first=Allan | author-link=Allan Sloan |title=PITCHING THEM HIGH AND INSIDE IN THE ROCKEFELLER CENTER DEAL | newspaper=[[The Washington Post]] |date=September 19, 1995 |issn=0190-8286 |archive-date=February 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208043020/https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/|url-status=live}}</ref> [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағының ыдырауы]] басталған кезеңге сәйкес фирма жаһандық жекешелендіру үдерісіне де қатыса бастады. Ол мемлекеттік құрылымдардан бөлініп шыққан компанияларға кеңес беру арқылы жекешелендіру мәмілелерін жүзеге асыруға көмектесті.<ref>{{Cite web | last=McCoy| first=Patricia |title=Levers of Law Reform: Public Goods and Russian Banking | url=https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj | publisher=Cornell Law School | year=1997 | archive-date=October 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022190041/https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj |url-status=live}}</ref> 1986 жылы фирма институционалдық инвесторларға, қаржылық кеңесшілерге және жеке тұлғаларға ашық әрі жеке нарықтарда инвестициялық және кеңес беру қызметтерін ұсынатын Goldman Sachs Asset Management бөлімін құрды.<ref name=humbled/> Сол жылы компания [[Microsoft]] компаниясының алғашқы жария орналастырылуын (IPO) андеррайтингтеді, [[General Electric]] компаниясына [[RCA]] компаниясын сатып алу мәселесі бойынша кеңес берді<ref name=humbled>{{Cite news | title=Goldman Sachs humbled | url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | work=The Independent | date=December 17, 2008 | archive-date=November 16, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201116055405/https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | url-status=live}}</ref> және Лондон мен Токио қор биржаларына қосылды, бұл өз кезегінде компанияның қосылулар мен жұтып алулар саласындағы қызметінің кеңеюіне ықпал етті.<ref name=brief/> 1980-жылдары фирма инвестициялық зерттеулерін электрондық түрде таратқан алғашқы банктердің бірі болды және бастапқы шығарылымдағы терең дисконтталған облигациялардың алғашқы жария орналастырылуын жүзеге асырды.<ref name=humbled/> 1988 жылы компания Үндістанның Мемлекеттік банкіне несиелік рейтинг алуға және АҚШ-тың коммерциялық қағаздар нарығында 200 миллион АҚШ доллары көлемінде қағаздар шығаруға көмектесті.<ref>{{Cite web | url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/1994-emerging-markets.html | title=Goldman Sachs Expands its Footprint in Emerging Markets | publisher=Goldman Sachs}}</ref> 1990 жылы [[Роберт Рубин]] мен [[Стивен Фридман]] бірлескен аға серіктестер болды. Олар компанияның қосылулар мен жұтып алулар, сондай-ақ сауда операциялары бағыттарын нығайту мақсатында фирманың жаһандануға бағдарланған дамуына басымдық беруге уәде етті.<ref>{{Cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |title=Former Goldman head Stephen Friedman retires from board |work=[[Reuters]] |date=April 4, 2013 |archive-date=November 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103184956/https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |url-status=live}}</ref> 1990 жылы компания Нью-Йорк қор биржасында қағазсыз сауда жүйесін енгізді.<ref>{{Cite web | url=https://www.princeton.edu/~ota/disk2/1990/9015/9015.PDF | title=Electronic Bulls and Bears: U.S. Securities Markets and Information Technology | date=September 1990}}</ref> 1992 жылы Рубин Билл Клинтон әкімшілігінде қызмет атқару үшін фирмадан кетті.<ref name=brief/> 1994 жылы компания [[Goldman Sachs тауар индексі]]н (GSCI) іске қосты және Қытайдағы алғашқы кеңсесін [[Бейжің]] қаласында ашты.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |title=Goldman, Sachs in China |date=March 1, 1994|work=New York Times |issn=0362-4331| archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903093219/https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |url-status=live}}</ref> Сол жылы Стивен Фридманның аға серіктес қызметінен кетуінен кейін [[Джон Корзин]] компанияның бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref name="NewYorkTimes1994September14RamirezAnthony">{{cite news|last1=Ramirez|first1=Anthony|title=Chairman of Goldman Will Retire|url=https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|access-date=9 May 2017|issue=Business|page=D1|work= New York Times|date=14 September 1994|url-access=limited|archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903163853/https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|url-status=live}}</ref> Серіктестер арасындағы ондаған жылдарға созылған пікірталастардан кейін Goldman Sachs 1999 жылғы мамырда алғашқы жария орналастыру (IPO) арқылы [[ашық акционерлік қоғам]]ға айналды.<ref>{{Cite web |url=https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/ |title=GOLDMAN SACHS IPO DEBUTS TODAY AT $3.66B|last=Piskora|first=Beth|date=May 4, 1999|website=New York Post|language=en|access-date=December 6, 2019|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817124848/https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/|url-status=live}}</ref> IPO барысында Goldman Sachs компанияның 12,6%-ын жұртшылыққа сатты. Орналастырудан кейін компанияның 48,3%-ы бұрынғы 221 серіктестің иелігінде қалды, 21,2%-ы серіктес болып табылмайтын қызметкерлерге тиесілі болды, ал қалған 17,9%-ы Goldman Sachs-тың зейнетке шыққан серіктестеріне және екі ұзақ мерзімді инвесторға — [[Sumitomo Bank Ltd.]] пен [[Kamehameha Schools]] ұйымының инвестициялық бөлімшесіне тиесілі болды.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | title=Goldman Sachs: How Public Is This IPO? | first=Leah Nathans | last=Spiro | publisher=[[Bloomberg L.P.]] | date=May 17, 1999 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190313/https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | url-status=live }}</ref> Акциялар биржаға шығарылған кезде бір акцияның бағасы 53 АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news |last=Roundup |first=An Interactive Journal News |date=1999-05-03 |title=Goldman Sachs Prices Offering At $53 a Share for Sale Tuesday - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB9257613266528026 |access-date=2026-04-27 |work=Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> IPO өткізілгеннен кейін [[Генри Полсон]] Джон Корзиннің орнына компанияның директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref>{{cite news| title=End of an era for Goldman | url=https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | work=[[CNN]] | date=May 3, 1999 | archive-date=October 19, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201019151634/https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | url-status=dead }}</ref> === 2000 – қазірге дейін === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} rdroetvapzorcjss19kwa8q71azu812 3614274 3614273 2026-06-07T10:01:00Z 1nter pares 146705 /* 2000 – қазірге дейін */ 3614274 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> === 1930–1979 === 1930 жылы, [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңінде, фирма Уоддилл Кэтчингсті басшылықтан шеттетіп, аға серіктес қызметіне [[Сидни Уайнберг]] келді. Уайнберг компанияның негізгі назарын сауда операцияларынан инвестициялық банк қызметіне ауыстырды.<ref name="Cohan2012" /> Оның әрекеттері фирманың әлсіреген беделін қалпына келтіруге көмектесті. Уайнбергтің басшылығымен Goldman Sachs 1956 жылы [[Ford Motor Company]] компаниясының 657 миллион АҚШ долларын құраған алғашқы жария орналастыруының (IPO) жетекші кеңесшісі болды. Бұл сол кезеңдегі аса ірі жетістіктердің бірі саналды. Сондай-ақ фирма 1958 жылы Sears Roebuck компаниясының 350 миллион АҚШ долларлық облигациялық қарыз орналастыруына жетекшілік етті.<ref name=brief/> Уайнбергтің жетекшілігі кезінде компания инвестициялық зерттеулер бөлімін және муниципалдық облигациялар бөлімін құрды. Сонымен қатар фирма тәуекел арбитражын қолданудың алғашқы жаңашылдарының бірі болды.<ref name="Cohan2012" /> 1950-жылдары [[Гас Леви]] компанияға бағалы қағаздар трейдері ретінде қосылды. Сол кезеңде фирма ішінде екі ықпалды бағыт — инвестициялық банк қызметі мен бағалы қағаздар саудасы — басымдық үшін бәсекелесті.<ref>{{Cite web |last=Lenzner |first=Robert |title=Gus Levy: Don't Tell Me What I Can't Do; Tell Me What I Can Do |url=https://www.forbes.com/sites/robertlenzner/2011/03/10/gus-levy-dont-tell-me-what-i-cant-do-tell-me-what-i-can-do/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes |language=en}}</ref> Леви ірі көлемдегі бағалы қағаздар мәмілелерін жүзеге асырудың алғашқы дамытушыларының бірі болды және оның жетекшілігімен компания осы бағытты кеңінен дамытты. Уайнбергтің күшті ықпалына байланысты фирма 1956 жылы компанияның назарын тек Уайнбергке тәуелді бағыттан әртараптандыру мақсатында жеке инвестициялық банк бөлімін құрды.<ref name="Cohan2012"/> 1957 жылы фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласындағы 20 [[Broad Street]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Cohan2012"/> 1969 жылы Гас Леви Сидни Уайнбергтің орнына аға серіктес болды және компанияның бағалы қағаздар саудасы бөлімін қайтадан күшейтті.<ref>{{Cite book |year=2000 |publisher=Simon & Schuster |last=Endlich |first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success |isbn=9780684869681 |page=62 }}</ref> Левиге фирманың әйгілі «ұзақ мерзімді ашкөздік» қағидатының авторы деген баға беріледі. Бұл ұстаным ұзақ мерзімді кезеңде пайда табылып отырған жағдайда қысқа мерзімді шығындарға төзуге болатынын білдірді. Сонымен қатар серіктестер өз табыстарының басым бөлігін қайтадан компанияның өзіне инвестициялап отырды.<ref>{{Cite book |last=Endlich |first=Lisa| author-link=Lisa Endlich |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success| publisher=A.A. Knopf |year=1999| isbn=9780679450801 |page=18 }}</ref> Уайнберг фирманың аға серіктесі болып қала берді және сол жылдың шілде айында қайтыс болды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1969/07/24/archives/sidney-j-weinberg-dies-at-77-mr-wall-street-of-finance-sidney-j.html | title=Sidney J. Weinberg Dies at 77; 'Mr. Wall Street' of Finance; Sidney J. Weinberg, Known as 'Mr. Wall Street,' Is Dead at 77 | first=Alden | last=Whitman | work=[[The New York Times]] | date=July 24, 1969 | url-access=limited}}</ref> 1970 жылы фирма тағы бір қаржылық дағдарысқа тап болды. Сол жылы [[Penn Central Transportation Company]] компаниясы банкротқа ұшырады. Компанияның айналымда жүрген коммерциялық қағаздарының көлемі 80 миллион АҚШ долларынан (2024 жылғы құны бойынша шамамен 497 миллион АҚШ доллары) асты, олардың басым бөлігі Goldman Sachs арқылы шығарылған еді. Бұл банкроттық өте ірі оқиғаға айналды. Соның салдарынан туындаған сот істері, әсіресе АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы ([[SEC]]) көтерген талаптар, фирманың серіктестік капиталын, өміршеңдігін және беделін қатерге тіреді.<ref name="cohan_wpost2012">{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | title=Goldman Sachs's long history of duping its clients | last=Cohan | first=William D. | newspaper=The Washington Post | date=March 16, 2012 | url-access=limited | archive-date=November 9, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201109190908/https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | url-status=live }}</ref> Дәл осы банкроттықтан кейін коммерциялық қағаздар шығаратын барлық эмитенттерге несиелік рейтинг беру тәжірибесі қалыптасты. Бүгінде мұндай рейтингтерді бірнеше несиелік рейтинг агенттігі жүргізеді.<ref>{{cite web | last=Hahn | first=Thomas K. | editor=Timothy Q. Cook | editor2=Robert K. Laroche | title=Instruments of the Money Market | url=https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | edition=Seventh | publisher=Federal Reserve Bank of Richmond | location=[[Richmond, Virginia]] | year=1993 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=November 25, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201125001943/https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | url-status=live }}</ref> Серіктес Стэнли Р. Миллердің басшылығымен фирма 1970 жылы Лондонда өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал 1972 жылы жеке капиталды басқару бөлімін және тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімін құрды.<ref name=brief/><ref>{{Cite news |last=Colchester |first=Max |url=https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274 |title=Who Loses the Most From 'Brexit'? Try Goldman Sachs |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 11, 2016 |issn=0099-9660 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108095658/https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274|url-status=live}}</ref> 1974 жылы компания Electric Storage Battery фирмасын International Nickel мен Morgan Stanley тарапынан жасалған дұшпандық жұтып алу әрекетінен қорғау барысында «ақ сері» стратегиясын алғашқылардың бірі болып қолданды.<ref>{{cite book | first=Gary | last=Giroux | title=Accounting Fraud: Maneuvering and Manipulation, Past and Present | url=https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | publisher=Business Expert Press | isbn=978-1606496299 | date=2013 | archive-date=April 8, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170408085303/https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 1976 жылы Сидни Уайнбергтің ұлы [[Джон Уайнберг]] пен [[Джон С. Уайтхед]] бірлескен аға серіктестер қызметіне тағайындалды. Бұл фирмадағы бірлескен басшылық дәстүрін қайта нығайтты. Олардың бастамаларының бірі компанияның 14 іскерлік қағидатын әзірлеу болды.<ref>{{Cite news |last=Thomas |first=Landon Jr. |url=https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |title=John L. Weinberg, 81, Former Leader of Goldman, Dies |work=The New York Times |date=August 9, 2006 | url-access=limited |issn=0362-4331 |archive-date=November 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121075533/https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |url-status=live}}</ref> === 1980–1999 === 1981 жылғы 16 қарашада фирма тауарлық нарықтардағы саудамен айналысатын J. Aron & Company компаниясын сатып алды. Кейін бұл компания Тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімімен біріктіріліп, Тұрақты табысты бағалы қағаздар, валюталар және тауарлар бөлімі деп аталды.<ref>{{Cite news |last=Baer |first=Justin |title=In Wake of Financial Crisis, Goldman Goes It Alone |publisher=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981| date=December 12, 2015 | url-access=subscription |issn=0099-9660|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801042635/https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981 |url-status=live}}</ref> J. Aron компаниясы кофе мен алтын нарықтарындағы қызметімен танымал болды. Goldman Sachs компаниясының кейінгі бас атқарушы директоры [[Ллойд Бланкфейн]] де фирмаға осы бірігу нәтижесінде келген.<ref>{{Cite news |title=As rivals fade, Goldman Sachs stands firm on commodities |url=https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html |publisher=CNBC |date=December 6, 2013|archive-date=November 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129115336/https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html|url-status=live}}</ref> 1983 жылы фирма жаңадан салынған 85 Broad Street ғимаратындағы жаһандық штаб-пәтеріне көшті және 2009 жылы қазіргі штаб-пәтеріне ауысқанға дейін сол ғимаратта орналасты.<ref>{{Cite web |title=85 Broad Street – Goldman Sachs |url=https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |access-date=January 9, 2023 |website=Institutional Investor |date=March 12, 2018 |language=en-gb |archive-date=October 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003082029/https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=December 9, 2009 |title=The House That Goldman Built |url=https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |access-date=January 9, 2023 |publisher=Observer |archive-date=January 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109140105/https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |url-status=live }}</ref> 1985 жылы компания Рокфеллер орталығына иелік ететін жылжымайтын мүлікке инвестициялау қорының (REIT) жария орналастырылуын андеррайтингтеді. Ол сол кезде тарихтағы ең ірі [[REIT]] орналастыруы болды.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/ |last=Sloan |first=Allan | author-link=Allan Sloan |title=PITCHING THEM HIGH AND INSIDE IN THE ROCKEFELLER CENTER DEAL | newspaper=[[The Washington Post]] |date=September 19, 1995 |issn=0190-8286 |archive-date=February 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208043020/https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/|url-status=live}}</ref> [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағының ыдырауы]] басталған кезеңге сәйкес фирма жаһандық жекешелендіру үдерісіне де қатыса бастады. Ол мемлекеттік құрылымдардан бөлініп шыққан компанияларға кеңес беру арқылы жекешелендіру мәмілелерін жүзеге асыруға көмектесті.<ref>{{Cite web | last=McCoy| first=Patricia |title=Levers of Law Reform: Public Goods and Russian Banking | url=https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj | publisher=Cornell Law School | year=1997 | archive-date=October 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022190041/https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj |url-status=live}}</ref> 1986 жылы фирма институционалдық инвесторларға, қаржылық кеңесшілерге және жеке тұлғаларға ашық әрі жеке нарықтарда инвестициялық және кеңес беру қызметтерін ұсынатын Goldman Sachs Asset Management бөлімін құрды.<ref name=humbled/> Сол жылы компания [[Microsoft]] компаниясының алғашқы жария орналастырылуын (IPO) андеррайтингтеді, [[General Electric]] компаниясына [[RCA]] компаниясын сатып алу мәселесі бойынша кеңес берді<ref name=humbled>{{Cite news | title=Goldman Sachs humbled | url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | work=The Independent | date=December 17, 2008 | archive-date=November 16, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201116055405/https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | url-status=live}}</ref> және Лондон мен Токио қор биржаларына қосылды, бұл өз кезегінде компанияның қосылулар мен жұтып алулар саласындағы қызметінің кеңеюіне ықпал етті.<ref name=brief/> 1980-жылдары фирма инвестициялық зерттеулерін электрондық түрде таратқан алғашқы банктердің бірі болды және бастапқы шығарылымдағы терең дисконтталған облигациялардың алғашқы жария орналастырылуын жүзеге асырды.<ref name=humbled/> 1988 жылы компания Үндістанның Мемлекеттік банкіне несиелік рейтинг алуға және АҚШ-тың коммерциялық қағаздар нарығында 200 миллион АҚШ доллары көлемінде қағаздар шығаруға көмектесті.<ref>{{Cite web | url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/1994-emerging-markets.html | title=Goldman Sachs Expands its Footprint in Emerging Markets | publisher=Goldman Sachs}}</ref> 1990 жылы [[Роберт Рубин]] мен [[Стивен Фридман]] бірлескен аға серіктестер болды. Олар компанияның қосылулар мен жұтып алулар, сондай-ақ сауда операциялары бағыттарын нығайту мақсатында фирманың жаһандануға бағдарланған дамуына басымдық беруге уәде етті.<ref>{{Cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |title=Former Goldman head Stephen Friedman retires from board |work=[[Reuters]] |date=April 4, 2013 |archive-date=November 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103184956/https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |url-status=live}}</ref> 1990 жылы компания Нью-Йорк қор биржасында қағазсыз сауда жүйесін енгізді.<ref>{{Cite web | url=https://www.princeton.edu/~ota/disk2/1990/9015/9015.PDF | title=Electronic Bulls and Bears: U.S. Securities Markets and Information Technology | date=September 1990}}</ref> 1992 жылы Рубин Билл Клинтон әкімшілігінде қызмет атқару үшін фирмадан кетті.<ref name=brief/> 1994 жылы компания [[Goldman Sachs тауар индексі]]н (GSCI) іске қосты және Қытайдағы алғашқы кеңсесін [[Бейжің]] қаласында ашты.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |title=Goldman, Sachs in China |date=March 1, 1994|work=New York Times |issn=0362-4331| archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903093219/https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |url-status=live}}</ref> Сол жылы Стивен Фридманның аға серіктес қызметінен кетуінен кейін [[Джон Корзин]] компанияның бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref name="NewYorkTimes1994September14RamirezAnthony">{{cite news|last1=Ramirez|first1=Anthony|title=Chairman of Goldman Will Retire|url=https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|access-date=9 May 2017|issue=Business|page=D1|work= New York Times|date=14 September 1994|url-access=limited|archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903163853/https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|url-status=live}}</ref> Серіктестер арасындағы ондаған жылдарға созылған пікірталастардан кейін Goldman Sachs 1999 жылғы мамырда алғашқы жария орналастыру (IPO) арқылы [[ашық акционерлік қоғам]]ға айналды.<ref>{{Cite web |url=https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/ |title=GOLDMAN SACHS IPO DEBUTS TODAY AT $3.66B|last=Piskora|first=Beth|date=May 4, 1999|website=New York Post|language=en|access-date=December 6, 2019|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817124848/https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/|url-status=live}}</ref> IPO барысында Goldman Sachs компанияның 12,6%-ын жұртшылыққа сатты. Орналастырудан кейін компанияның 48,3%-ы бұрынғы 221 серіктестің иелігінде қалды, 21,2%-ы серіктес болып табылмайтын қызметкерлерге тиесілі болды, ал қалған 17,9%-ы Goldman Sachs-тың зейнетке шыққан серіктестеріне және екі ұзақ мерзімді инвесторға — [[Sumitomo Bank Ltd.]] пен [[Kamehameha Schools]] ұйымының инвестициялық бөлімшесіне тиесілі болды.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | title=Goldman Sachs: How Public Is This IPO? | first=Leah Nathans | last=Spiro | publisher=[[Bloomberg L.P.]] | date=May 17, 1999 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190313/https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | url-status=live }}</ref> Акциялар биржаға шығарылған кезде бір акцияның бағасы 53 АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news |last=Roundup |first=An Interactive Journal News |date=1999-05-03 |title=Goldman Sachs Prices Offering At $53 a Share for Sale Tuesday - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB9257613266528026 |access-date=2026-04-27 |work=Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> IPO өткізілгеннен кейін [[Генри Полсон]] Джон Корзиннің орнына компанияның директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref>{{cite news| title=End of an era for Goldman | url=https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | work=[[CNN]] | date=May 3, 1999 | archive-date=October 19, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201019151634/https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | url-status=dead }}</ref> === 2000 – қазірге дейін === 2000 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs Нью-Йорк қор биржасындағы ең ірі мамандандырылған сауда фирмаларының бірі болған Spear, Leeds & Kellogg компаниясын 6,3 миллиард АҚШ долларына (2024 жылғы құны бойынша шамамен 10,9 миллиард АҚШ доллары) сатып алды.<ref name="NewYorkTimes2000September12McGeehanPatrick">{{cite news|last1=McGeehan|first1=Patrick|title=Goldman Sachs to Acquire Top Firm on Trading Floors|url=https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=Business|page=C2|work=[[The New York Times]]|date=September 12, 2000|url-access=limited|archive-date=September 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913000550/https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 47jy6zavw0i5me36o358keez29uhwcj 3614275 3614274 2026-06-07T10:02:23Z 1nter pares 146705 /* 2000 – қазірге дейін */ 3614275 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> === 1930–1979 === 1930 жылы, [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңінде, фирма Уоддилл Кэтчингсті басшылықтан шеттетіп, аға серіктес қызметіне [[Сидни Уайнберг]] келді. Уайнберг компанияның негізгі назарын сауда операцияларынан инвестициялық банк қызметіне ауыстырды.<ref name="Cohan2012" /> Оның әрекеттері фирманың әлсіреген беделін қалпына келтіруге көмектесті. Уайнбергтің басшылығымен Goldman Sachs 1956 жылы [[Ford Motor Company]] компаниясының 657 миллион АҚШ долларын құраған алғашқы жария орналастыруының (IPO) жетекші кеңесшісі болды. Бұл сол кезеңдегі аса ірі жетістіктердің бірі саналды. Сондай-ақ фирма 1958 жылы Sears Roebuck компаниясының 350 миллион АҚШ долларлық облигациялық қарыз орналастыруына жетекшілік етті.<ref name=brief/> Уайнбергтің жетекшілігі кезінде компания инвестициялық зерттеулер бөлімін және муниципалдық облигациялар бөлімін құрды. Сонымен қатар фирма тәуекел арбитражын қолданудың алғашқы жаңашылдарының бірі болды.<ref name="Cohan2012" /> 1950-жылдары [[Гас Леви]] компанияға бағалы қағаздар трейдері ретінде қосылды. Сол кезеңде фирма ішінде екі ықпалды бағыт — инвестициялық банк қызметі мен бағалы қағаздар саудасы — басымдық үшін бәсекелесті.<ref>{{Cite web |last=Lenzner |first=Robert |title=Gus Levy: Don't Tell Me What I Can't Do; Tell Me What I Can Do |url=https://www.forbes.com/sites/robertlenzner/2011/03/10/gus-levy-dont-tell-me-what-i-cant-do-tell-me-what-i-can-do/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes |language=en}}</ref> Леви ірі көлемдегі бағалы қағаздар мәмілелерін жүзеге асырудың алғашқы дамытушыларының бірі болды және оның жетекшілігімен компания осы бағытты кеңінен дамытты. Уайнбергтің күшті ықпалына байланысты фирма 1956 жылы компанияның назарын тек Уайнбергке тәуелді бағыттан әртараптандыру мақсатында жеке инвестициялық банк бөлімін құрды.<ref name="Cohan2012"/> 1957 жылы фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласындағы 20 [[Broad Street]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Cohan2012"/> 1969 жылы Гас Леви Сидни Уайнбергтің орнына аға серіктес болды және компанияның бағалы қағаздар саудасы бөлімін қайтадан күшейтті.<ref>{{Cite book |year=2000 |publisher=Simon & Schuster |last=Endlich |first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success |isbn=9780684869681 |page=62 }}</ref> Левиге фирманың әйгілі «ұзақ мерзімді ашкөздік» қағидатының авторы деген баға беріледі. Бұл ұстаным ұзақ мерзімді кезеңде пайда табылып отырған жағдайда қысқа мерзімді шығындарға төзуге болатынын білдірді. Сонымен қатар серіктестер өз табыстарының басым бөлігін қайтадан компанияның өзіне инвестициялап отырды.<ref>{{Cite book |last=Endlich |first=Lisa| author-link=Lisa Endlich |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success| publisher=A.A. Knopf |year=1999| isbn=9780679450801 |page=18 }}</ref> Уайнберг фирманың аға серіктесі болып қала берді және сол жылдың шілде айында қайтыс болды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1969/07/24/archives/sidney-j-weinberg-dies-at-77-mr-wall-street-of-finance-sidney-j.html | title=Sidney J. Weinberg Dies at 77; 'Mr. Wall Street' of Finance; Sidney J. Weinberg, Known as 'Mr. Wall Street,' Is Dead at 77 | first=Alden | last=Whitman | work=[[The New York Times]] | date=July 24, 1969 | url-access=limited}}</ref> 1970 жылы фирма тағы бір қаржылық дағдарысқа тап болды. Сол жылы [[Penn Central Transportation Company]] компаниясы банкротқа ұшырады. Компанияның айналымда жүрген коммерциялық қағаздарының көлемі 80 миллион АҚШ долларынан (2024 жылғы құны бойынша шамамен 497 миллион АҚШ доллары) асты, олардың басым бөлігі Goldman Sachs арқылы шығарылған еді. Бұл банкроттық өте ірі оқиғаға айналды. Соның салдарынан туындаған сот істері, әсіресе АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы ([[SEC]]) көтерген талаптар, фирманың серіктестік капиталын, өміршеңдігін және беделін қатерге тіреді.<ref name="cohan_wpost2012">{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | title=Goldman Sachs's long history of duping its clients | last=Cohan | first=William D. | newspaper=The Washington Post | date=March 16, 2012 | url-access=limited | archive-date=November 9, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201109190908/https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | url-status=live }}</ref> Дәл осы банкроттықтан кейін коммерциялық қағаздар шығаратын барлық эмитенттерге несиелік рейтинг беру тәжірибесі қалыптасты. Бүгінде мұндай рейтингтерді бірнеше несиелік рейтинг агенттігі жүргізеді.<ref>{{cite web | last=Hahn | first=Thomas K. | editor=Timothy Q. Cook | editor2=Robert K. Laroche | title=Instruments of the Money Market | url=https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | edition=Seventh | publisher=Federal Reserve Bank of Richmond | location=[[Richmond, Virginia]] | year=1993 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=November 25, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201125001943/https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | url-status=live }}</ref> Серіктес Стэнли Р. Миллердің басшылығымен фирма 1970 жылы Лондонда өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал 1972 жылы жеке капиталды басқару бөлімін және тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімін құрды.<ref name=brief/><ref>{{Cite news |last=Colchester |first=Max |url=https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274 |title=Who Loses the Most From 'Brexit'? Try Goldman Sachs |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 11, 2016 |issn=0099-9660 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108095658/https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274|url-status=live}}</ref> 1974 жылы компания Electric Storage Battery фирмасын International Nickel мен Morgan Stanley тарапынан жасалған дұшпандық жұтып алу әрекетінен қорғау барысында «ақ сері» стратегиясын алғашқылардың бірі болып қолданды.<ref>{{cite book | first=Gary | last=Giroux | title=Accounting Fraud: Maneuvering and Manipulation, Past and Present | url=https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | publisher=Business Expert Press | isbn=978-1606496299 | date=2013 | archive-date=April 8, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170408085303/https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 1976 жылы Сидни Уайнбергтің ұлы [[Джон Уайнберг]] пен [[Джон С. Уайтхед]] бірлескен аға серіктестер қызметіне тағайындалды. Бұл фирмадағы бірлескен басшылық дәстүрін қайта нығайтты. Олардың бастамаларының бірі компанияның 14 іскерлік қағидатын әзірлеу болды.<ref>{{Cite news |last=Thomas |first=Landon Jr. |url=https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |title=John L. Weinberg, 81, Former Leader of Goldman, Dies |work=The New York Times |date=August 9, 2006 | url-access=limited |issn=0362-4331 |archive-date=November 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121075533/https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |url-status=live}}</ref> === 1980–1999 === 1981 жылғы 16 қарашада фирма тауарлық нарықтардағы саудамен айналысатын J. Aron & Company компаниясын сатып алды. Кейін бұл компания Тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімімен біріктіріліп, Тұрақты табысты бағалы қағаздар, валюталар және тауарлар бөлімі деп аталды.<ref>{{Cite news |last=Baer |first=Justin |title=In Wake of Financial Crisis, Goldman Goes It Alone |publisher=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981| date=December 12, 2015 | url-access=subscription |issn=0099-9660|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801042635/https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981 |url-status=live}}</ref> J. Aron компаниясы кофе мен алтын нарықтарындағы қызметімен танымал болды. Goldman Sachs компаниясының кейінгі бас атқарушы директоры [[Ллойд Бланкфейн]] де фирмаға осы бірігу нәтижесінде келген.<ref>{{Cite news |title=As rivals fade, Goldman Sachs stands firm on commodities |url=https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html |publisher=CNBC |date=December 6, 2013|archive-date=November 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129115336/https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html|url-status=live}}</ref> 1983 жылы фирма жаңадан салынған 85 Broad Street ғимаратындағы жаһандық штаб-пәтеріне көшті және 2009 жылы қазіргі штаб-пәтеріне ауысқанға дейін сол ғимаратта орналасты.<ref>{{Cite web |title=85 Broad Street – Goldman Sachs |url=https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |access-date=January 9, 2023 |website=Institutional Investor |date=March 12, 2018 |language=en-gb |archive-date=October 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003082029/https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=December 9, 2009 |title=The House That Goldman Built |url=https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |access-date=January 9, 2023 |publisher=Observer |archive-date=January 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109140105/https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |url-status=live }}</ref> 1985 жылы компания Рокфеллер орталығына иелік ететін жылжымайтын мүлікке инвестициялау қорының (REIT) жария орналастырылуын андеррайтингтеді. Ол сол кезде тарихтағы ең ірі [[REIT]] орналастыруы болды.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/ |last=Sloan |first=Allan | author-link=Allan Sloan |title=PITCHING THEM HIGH AND INSIDE IN THE ROCKEFELLER CENTER DEAL | newspaper=[[The Washington Post]] |date=September 19, 1995 |issn=0190-8286 |archive-date=February 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208043020/https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/|url-status=live}}</ref> [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағының ыдырауы]] басталған кезеңге сәйкес фирма жаһандық жекешелендіру үдерісіне де қатыса бастады. Ол мемлекеттік құрылымдардан бөлініп шыққан компанияларға кеңес беру арқылы жекешелендіру мәмілелерін жүзеге асыруға көмектесті.<ref>{{Cite web | last=McCoy| first=Patricia |title=Levers of Law Reform: Public Goods and Russian Banking | url=https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj | publisher=Cornell Law School | year=1997 | archive-date=October 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022190041/https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj |url-status=live}}</ref> 1986 жылы фирма институционалдық инвесторларға, қаржылық кеңесшілерге және жеке тұлғаларға ашық әрі жеке нарықтарда инвестициялық және кеңес беру қызметтерін ұсынатын Goldman Sachs Asset Management бөлімін құрды.<ref name=humbled/> Сол жылы компания [[Microsoft]] компаниясының алғашқы жария орналастырылуын (IPO) андеррайтингтеді, [[General Electric]] компаниясына [[RCA]] компаниясын сатып алу мәселесі бойынша кеңес берді<ref name=humbled>{{Cite news | title=Goldman Sachs humbled | url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | work=The Independent | date=December 17, 2008 | archive-date=November 16, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201116055405/https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | url-status=live}}</ref> және Лондон мен Токио қор биржаларына қосылды, бұл өз кезегінде компанияның қосылулар мен жұтып алулар саласындағы қызметінің кеңеюіне ықпал етті.<ref name=brief/> 1980-жылдары фирма инвестициялық зерттеулерін электрондық түрде таратқан алғашқы банктердің бірі болды және бастапқы шығарылымдағы терең дисконтталған облигациялардың алғашқы жария орналастырылуын жүзеге асырды.<ref name=humbled/> 1988 жылы компания Үндістанның Мемлекеттік банкіне несиелік рейтинг алуға және АҚШ-тың коммерциялық қағаздар нарығында 200 миллион АҚШ доллары көлемінде қағаздар шығаруға көмектесті.<ref>{{Cite web | url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/1994-emerging-markets.html | title=Goldman Sachs Expands its Footprint in Emerging Markets | publisher=Goldman Sachs}}</ref> 1990 жылы [[Роберт Рубин]] мен [[Стивен Фридман]] бірлескен аға серіктестер болды. Олар компанияның қосылулар мен жұтып алулар, сондай-ақ сауда операциялары бағыттарын нығайту мақсатында фирманың жаһандануға бағдарланған дамуына басымдық беруге уәде етті.<ref>{{Cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |title=Former Goldman head Stephen Friedman retires from board |work=[[Reuters]] |date=April 4, 2013 |archive-date=November 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103184956/https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |url-status=live}}</ref> 1990 жылы компания Нью-Йорк қор биржасында қағазсыз сауда жүйесін енгізді.<ref>{{Cite web | url=https://www.princeton.edu/~ota/disk2/1990/9015/9015.PDF | title=Electronic Bulls and Bears: U.S. Securities Markets and Information Technology | date=September 1990}}</ref> 1992 жылы Рубин Билл Клинтон әкімшілігінде қызмет атқару үшін фирмадан кетті.<ref name=brief/> 1994 жылы компания [[Goldman Sachs тауар индексі]]н (GSCI) іске қосты және Қытайдағы алғашқы кеңсесін [[Бейжің]] қаласында ашты.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |title=Goldman, Sachs in China |date=March 1, 1994|work=New York Times |issn=0362-4331| archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903093219/https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |url-status=live}}</ref> Сол жылы Стивен Фридманның аға серіктес қызметінен кетуінен кейін [[Джон Корзин]] компанияның бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref name="NewYorkTimes1994September14RamirezAnthony">{{cite news|last1=Ramirez|first1=Anthony|title=Chairman of Goldman Will Retire|url=https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|access-date=9 May 2017|issue=Business|page=D1|work= New York Times|date=14 September 1994|url-access=limited|archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903163853/https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|url-status=live}}</ref> Серіктестер арасындағы ондаған жылдарға созылған пікірталастардан кейін Goldman Sachs 1999 жылғы мамырда алғашқы жария орналастыру (IPO) арқылы [[ашық акционерлік қоғам]]ға айналды.<ref>{{Cite web |url=https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/ |title=GOLDMAN SACHS IPO DEBUTS TODAY AT $3.66B|last=Piskora|first=Beth|date=May 4, 1999|website=New York Post|language=en|access-date=December 6, 2019|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817124848/https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/|url-status=live}}</ref> IPO барысында Goldman Sachs компанияның 12,6%-ын жұртшылыққа сатты. Орналастырудан кейін компанияның 48,3%-ы бұрынғы 221 серіктестің иелігінде қалды, 21,2%-ы серіктес болып табылмайтын қызметкерлерге тиесілі болды, ал қалған 17,9%-ы Goldman Sachs-тың зейнетке шыққан серіктестеріне және екі ұзақ мерзімді инвесторға — [[Sumitomo Bank Ltd.]] пен [[Kamehameha Schools]] ұйымының инвестициялық бөлімшесіне тиесілі болды.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | title=Goldman Sachs: How Public Is This IPO? | first=Leah Nathans | last=Spiro | publisher=[[Bloomberg L.P.]] | date=May 17, 1999 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190313/https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | url-status=live }}</ref> Акциялар биржаға шығарылған кезде бір акцияның бағасы 53 АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news |last=Roundup |first=An Interactive Journal News |date=1999-05-03 |title=Goldman Sachs Prices Offering At $53 a Share for Sale Tuesday - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB9257613266528026 |access-date=2026-04-27 |work=Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> IPO өткізілгеннен кейін [[Генри Полсон]] Джон Корзиннің орнына компанияның директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref>{{cite news| title=End of an era for Goldman | url=https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | work=[[CNN]] | date=May 3, 1999 | archive-date=October 19, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201019151634/https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | url-status=dead }}</ref> === 2000 – қазірге дейін === 2000 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs Нью-Йорк қор биржасындағы ең ірі мамандандырылған сауда фирмаларының бірі болған Spear, Leeds & Kellogg компаниясын 6,3 миллиард АҚШ долларына (2024 жылғы құны бойынша шамамен 10,9 миллиард АҚШ доллары) сатып алды.<ref name="NewYorkTimes2000September12McGeehanPatrick">{{cite news|last1=McGeehan|first1=Patrick|title=Goldman Sachs to Acquire Top Firm on Trading Floors|url=https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=Business|page=C2|work=[[The New York Times]]|date=September 12, 2000|url-access=limited|archive-date=September 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913000550/https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|url-status=live}}</ref> 2006 жылғы мамырда Генри Полсон АҚШ Қаржы министрі қызметіне тағайындалу үшін компаниядан кетті, ал оның орнына [[Ллойд Бланкфейн]] директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор болып тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=June 3, 2006 |title=New Chief Executive Is Chosen by Goldman|work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|access-date=June 10, 2020|issn=0362-4331|archive-date=November 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121050331/https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} nlti8q0303ruaryzw8txpb7xs7kayq6 3614278 3614275 2026-06-07T10:18:13Z 1nter pares 146705 /* 2000 – қазірге дейін */ 3614278 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> === 1930–1979 === 1930 жылы, [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңінде, фирма Уоддилл Кэтчингсті басшылықтан шеттетіп, аға серіктес қызметіне [[Сидни Уайнберг]] келді. Уайнберг компанияның негізгі назарын сауда операцияларынан инвестициялық банк қызметіне ауыстырды.<ref name="Cohan2012" /> Оның әрекеттері фирманың әлсіреген беделін қалпына келтіруге көмектесті. Уайнбергтің басшылығымен Goldman Sachs 1956 жылы [[Ford Motor Company]] компаниясының 657 миллион АҚШ долларын құраған алғашқы жария орналастыруының (IPO) жетекші кеңесшісі болды. Бұл сол кезеңдегі аса ірі жетістіктердің бірі саналды. Сондай-ақ фирма 1958 жылы Sears Roebuck компаниясының 350 миллион АҚШ долларлық облигациялық қарыз орналастыруына жетекшілік етті.<ref name=brief/> Уайнбергтің жетекшілігі кезінде компания инвестициялық зерттеулер бөлімін және муниципалдық облигациялар бөлімін құрды. Сонымен қатар фирма тәуекел арбитражын қолданудың алғашқы жаңашылдарының бірі болды.<ref name="Cohan2012" /> 1950-жылдары [[Гас Леви]] компанияға бағалы қағаздар трейдері ретінде қосылды. Сол кезеңде фирма ішінде екі ықпалды бағыт — инвестициялық банк қызметі мен бағалы қағаздар саудасы — басымдық үшін бәсекелесті.<ref>{{Cite web |last=Lenzner |first=Robert |title=Gus Levy: Don't Tell Me What I Can't Do; Tell Me What I Can Do |url=https://www.forbes.com/sites/robertlenzner/2011/03/10/gus-levy-dont-tell-me-what-i-cant-do-tell-me-what-i-can-do/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes |language=en}}</ref> Леви ірі көлемдегі бағалы қағаздар мәмілелерін жүзеге асырудың алғашқы дамытушыларының бірі болды және оның жетекшілігімен компания осы бағытты кеңінен дамытты. Уайнбергтің күшті ықпалына байланысты фирма 1956 жылы компанияның назарын тек Уайнбергке тәуелді бағыттан әртараптандыру мақсатында жеке инвестициялық банк бөлімін құрды.<ref name="Cohan2012"/> 1957 жылы фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласындағы 20 [[Broad Street]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Cohan2012"/> 1969 жылы Гас Леви Сидни Уайнбергтің орнына аға серіктес болды және компанияның бағалы қағаздар саудасы бөлімін қайтадан күшейтті.<ref>{{Cite book |year=2000 |publisher=Simon & Schuster |last=Endlich |first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success |isbn=9780684869681 |page=62 }}</ref> Левиге фирманың әйгілі «ұзақ мерзімді ашкөздік» қағидатының авторы деген баға беріледі. Бұл ұстаным ұзақ мерзімді кезеңде пайда табылып отырған жағдайда қысқа мерзімді шығындарға төзуге болатынын білдірді. Сонымен қатар серіктестер өз табыстарының басым бөлігін қайтадан компанияның өзіне инвестициялап отырды.<ref>{{Cite book |last=Endlich |first=Lisa| author-link=Lisa Endlich |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success| publisher=A.A. Knopf |year=1999| isbn=9780679450801 |page=18 }}</ref> Уайнберг фирманың аға серіктесі болып қала берді және сол жылдың шілде айында қайтыс болды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1969/07/24/archives/sidney-j-weinberg-dies-at-77-mr-wall-street-of-finance-sidney-j.html | title=Sidney J. Weinberg Dies at 77; 'Mr. Wall Street' of Finance; Sidney J. Weinberg, Known as 'Mr. Wall Street,' Is Dead at 77 | first=Alden | last=Whitman | work=[[The New York Times]] | date=July 24, 1969 | url-access=limited}}</ref> 1970 жылы фирма тағы бір қаржылық дағдарысқа тап болды. Сол жылы [[Penn Central Transportation Company]] компаниясы банкротқа ұшырады. Компанияның айналымда жүрген коммерциялық қағаздарының көлемі 80 миллион АҚШ долларынан (2024 жылғы құны бойынша шамамен 497 миллион АҚШ доллары) асты, олардың басым бөлігі Goldman Sachs арқылы шығарылған еді. Бұл банкроттық өте ірі оқиғаға айналды. Соның салдарынан туындаған сот істері, әсіресе АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы ([[SEC]]) көтерген талаптар, фирманың серіктестік капиталын, өміршеңдігін және беделін қатерге тіреді.<ref name="cohan_wpost2012">{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | title=Goldman Sachs's long history of duping its clients | last=Cohan | first=William D. | newspaper=The Washington Post | date=March 16, 2012 | url-access=limited | archive-date=November 9, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201109190908/https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | url-status=live }}</ref> Дәл осы банкроттықтан кейін коммерциялық қағаздар шығаратын барлық эмитенттерге несиелік рейтинг беру тәжірибесі қалыптасты. Бүгінде мұндай рейтингтерді бірнеше несиелік рейтинг агенттігі жүргізеді.<ref>{{cite web | last=Hahn | first=Thomas K. | editor=Timothy Q. Cook | editor2=Robert K. Laroche | title=Instruments of the Money Market | url=https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | edition=Seventh | publisher=Federal Reserve Bank of Richmond | location=[[Richmond, Virginia]] | year=1993 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=November 25, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201125001943/https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | url-status=live }}</ref> Серіктес Стэнли Р. Миллердің басшылығымен фирма 1970 жылы Лондонда өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал 1972 жылы жеке капиталды басқару бөлімін және тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімін құрды.<ref name=brief/><ref>{{Cite news |last=Colchester |first=Max |url=https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274 |title=Who Loses the Most From 'Brexit'? Try Goldman Sachs |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 11, 2016 |issn=0099-9660 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108095658/https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274|url-status=live}}</ref> 1974 жылы компания Electric Storage Battery фирмасын International Nickel мен Morgan Stanley тарапынан жасалған дұшпандық жұтып алу әрекетінен қорғау барысында «ақ сері» стратегиясын алғашқылардың бірі болып қолданды.<ref>{{cite book | first=Gary | last=Giroux | title=Accounting Fraud: Maneuvering and Manipulation, Past and Present | url=https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | publisher=Business Expert Press | isbn=978-1606496299 | date=2013 | archive-date=April 8, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170408085303/https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 1976 жылы Сидни Уайнбергтің ұлы [[Джон Уайнберг]] пен [[Джон С. Уайтхед]] бірлескен аға серіктестер қызметіне тағайындалды. Бұл фирмадағы бірлескен басшылық дәстүрін қайта нығайтты. Олардың бастамаларының бірі компанияның 14 іскерлік қағидатын әзірлеу болды.<ref>{{Cite news |last=Thomas |first=Landon Jr. |url=https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |title=John L. Weinberg, 81, Former Leader of Goldman, Dies |work=The New York Times |date=August 9, 2006 | url-access=limited |issn=0362-4331 |archive-date=November 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121075533/https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |url-status=live}}</ref> === 1980–1999 === 1981 жылғы 16 қарашада фирма тауарлық нарықтардағы саудамен айналысатын J. Aron & Company компаниясын сатып алды. Кейін бұл компания Тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімімен біріктіріліп, Тұрақты табысты бағалы қағаздар, валюталар және тауарлар бөлімі деп аталды.<ref>{{Cite news |last=Baer |first=Justin |title=In Wake of Financial Crisis, Goldman Goes It Alone |publisher=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981| date=December 12, 2015 | url-access=subscription |issn=0099-9660|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801042635/https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981 |url-status=live}}</ref> J. Aron компаниясы кофе мен алтын нарықтарындағы қызметімен танымал болды. Goldman Sachs компаниясының кейінгі бас атқарушы директоры [[Ллойд Бланкфейн]] де фирмаға осы бірігу нәтижесінде келген.<ref>{{Cite news |title=As rivals fade, Goldman Sachs stands firm on commodities |url=https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html |publisher=CNBC |date=December 6, 2013|archive-date=November 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129115336/https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html|url-status=live}}</ref> 1983 жылы фирма жаңадан салынған 85 Broad Street ғимаратындағы жаһандық штаб-пәтеріне көшті және 2009 жылы қазіргі штаб-пәтеріне ауысқанға дейін сол ғимаратта орналасты.<ref>{{Cite web |title=85 Broad Street – Goldman Sachs |url=https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |access-date=January 9, 2023 |website=Institutional Investor |date=March 12, 2018 |language=en-gb |archive-date=October 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003082029/https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=December 9, 2009 |title=The House That Goldman Built |url=https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |access-date=January 9, 2023 |publisher=Observer |archive-date=January 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109140105/https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |url-status=live }}</ref> 1985 жылы компания Рокфеллер орталығына иелік ететін жылжымайтын мүлікке инвестициялау қорының (REIT) жария орналастырылуын андеррайтингтеді. Ол сол кезде тарихтағы ең ірі [[REIT]] орналастыруы болды.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/ |last=Sloan |first=Allan | author-link=Allan Sloan |title=PITCHING THEM HIGH AND INSIDE IN THE ROCKEFELLER CENTER DEAL | newspaper=[[The Washington Post]] |date=September 19, 1995 |issn=0190-8286 |archive-date=February 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208043020/https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/|url-status=live}}</ref> [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағының ыдырауы]] басталған кезеңге сәйкес фирма жаһандық жекешелендіру үдерісіне де қатыса бастады. Ол мемлекеттік құрылымдардан бөлініп шыққан компанияларға кеңес беру арқылы жекешелендіру мәмілелерін жүзеге асыруға көмектесті.<ref>{{Cite web | last=McCoy| first=Patricia |title=Levers of Law Reform: Public Goods and Russian Banking | url=https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj | publisher=Cornell Law School | year=1997 | archive-date=October 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022190041/https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj |url-status=live}}</ref> 1986 жылы фирма институционалдық инвесторларға, қаржылық кеңесшілерге және жеке тұлғаларға ашық әрі жеке нарықтарда инвестициялық және кеңес беру қызметтерін ұсынатын Goldman Sachs Asset Management бөлімін құрды.<ref name=humbled/> Сол жылы компания [[Microsoft]] компаниясының алғашқы жария орналастырылуын (IPO) андеррайтингтеді, [[General Electric]] компаниясына [[RCA]] компаниясын сатып алу мәселесі бойынша кеңес берді<ref name=humbled>{{Cite news | title=Goldman Sachs humbled | url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | work=The Independent | date=December 17, 2008 | archive-date=November 16, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201116055405/https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | url-status=live}}</ref> және Лондон мен Токио қор биржаларына қосылды, бұл өз кезегінде компанияның қосылулар мен жұтып алулар саласындағы қызметінің кеңеюіне ықпал етті.<ref name=brief/> 1980-жылдары фирма инвестициялық зерттеулерін электрондық түрде таратқан алғашқы банктердің бірі болды және бастапқы шығарылымдағы терең дисконтталған облигациялардың алғашқы жария орналастырылуын жүзеге асырды.<ref name=humbled/> 1988 жылы компания Үндістанның Мемлекеттік банкіне несиелік рейтинг алуға және АҚШ-тың коммерциялық қағаздар нарығында 200 миллион АҚШ доллары көлемінде қағаздар шығаруға көмектесті.<ref>{{Cite web | url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/1994-emerging-markets.html | title=Goldman Sachs Expands its Footprint in Emerging Markets | publisher=Goldman Sachs}}</ref> 1990 жылы [[Роберт Рубин]] мен [[Стивен Фридман]] бірлескен аға серіктестер болды. Олар компанияның қосылулар мен жұтып алулар, сондай-ақ сауда операциялары бағыттарын нығайту мақсатында фирманың жаһандануға бағдарланған дамуына басымдық беруге уәде етті.<ref>{{Cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |title=Former Goldman head Stephen Friedman retires from board |work=[[Reuters]] |date=April 4, 2013 |archive-date=November 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103184956/https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |url-status=live}}</ref> 1990 жылы компания Нью-Йорк қор биржасында қағазсыз сауда жүйесін енгізді.<ref>{{Cite web | url=https://www.princeton.edu/~ota/disk2/1990/9015/9015.PDF | title=Electronic Bulls and Bears: U.S. Securities Markets and Information Technology | date=September 1990}}</ref> 1992 жылы Рубин Билл Клинтон әкімшілігінде қызмет атқару үшін фирмадан кетті.<ref name=brief/> 1994 жылы компания [[Goldman Sachs тауар индексі]]н (GSCI) іске қосты және Қытайдағы алғашқы кеңсесін [[Бейжің]] қаласында ашты.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |title=Goldman, Sachs in China |date=March 1, 1994|work=New York Times |issn=0362-4331| archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903093219/https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |url-status=live}}</ref> Сол жылы Стивен Фридманның аға серіктес қызметінен кетуінен кейін [[Джон Корзин]] компанияның бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref name="NewYorkTimes1994September14RamirezAnthony">{{cite news|last1=Ramirez|first1=Anthony|title=Chairman of Goldman Will Retire|url=https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|access-date=9 May 2017|issue=Business|page=D1|work= New York Times|date=14 September 1994|url-access=limited|archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903163853/https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|url-status=live}}</ref> Серіктестер арасындағы ондаған жылдарға созылған пікірталастардан кейін Goldman Sachs 1999 жылғы мамырда алғашқы жария орналастыру (IPO) арқылы [[ашық акционерлік қоғам]]ға айналды.<ref>{{Cite web |url=https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/ |title=GOLDMAN SACHS IPO DEBUTS TODAY AT $3.66B|last=Piskora|first=Beth|date=May 4, 1999|website=New York Post|language=en|access-date=December 6, 2019|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817124848/https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/|url-status=live}}</ref> IPO барысында Goldman Sachs компанияның 12,6%-ын жұртшылыққа сатты. Орналастырудан кейін компанияның 48,3%-ы бұрынғы 221 серіктестің иелігінде қалды, 21,2%-ы серіктес болып табылмайтын қызметкерлерге тиесілі болды, ал қалған 17,9%-ы Goldman Sachs-тың зейнетке шыққан серіктестеріне және екі ұзақ мерзімді инвесторға — [[Sumitomo Bank Ltd.]] пен [[Kamehameha Schools]] ұйымының инвестициялық бөлімшесіне тиесілі болды.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | title=Goldman Sachs: How Public Is This IPO? | first=Leah Nathans | last=Spiro | publisher=[[Bloomberg L.P.]] | date=May 17, 1999 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190313/https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | url-status=live }}</ref> Акциялар биржаға шығарылған кезде бір акцияның бағасы 53 АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news |last=Roundup |first=An Interactive Journal News |date=1999-05-03 |title=Goldman Sachs Prices Offering At $53 a Share for Sale Tuesday - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB9257613266528026 |access-date=2026-04-27 |work=Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> IPO өткізілгеннен кейін [[Генри Полсон]] Джон Корзиннің орнына компанияның директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref>{{cite news| title=End of an era for Goldman | url=https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | work=[[CNN]] | date=May 3, 1999 | archive-date=October 19, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201019151634/https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | url-status=dead }}</ref> === 2000 – қазірге дейін === 2000 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs Нью-Йорк қор биржасындағы ең ірі мамандандырылған сауда фирмаларының бірі болған Spear, Leeds & Kellogg компаниясын 6,3 миллиард АҚШ долларына (2024 жылғы құны бойынша шамамен 10,9 миллиард АҚШ доллары) сатып алды.<ref name="NewYorkTimes2000September12McGeehanPatrick">{{cite news|last1=McGeehan|first1=Patrick|title=Goldman Sachs to Acquire Top Firm on Trading Floors|url=https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=Business|page=C2|work=[[The New York Times]]|date=September 12, 2000|url-access=limited|archive-date=September 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913000550/https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|url-status=live}}</ref> 2006 жылғы мамырда Генри Полсон АҚШ Қаржы министрі қызметіне тағайындалу үшін компаниядан кетті, ал оның орнына [[Ллойд Бланкфейн]] директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор болып тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=June 3, 2006 |title=New Chief Executive Is Chosen by Goldman|work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|access-date=June 10, 2020|issn=0362-4331|archive-date=November 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121050331/https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 21 қыркүйекте Goldman Sachs пен Morgan Stanley — АҚШ-тағы қалған соңғы екі ірі инвестициялық банк — дәстүрлі банк холдингтік компанияларына айналатындарын ресми түрде жариялады.<ref name="Reuters2008September21HallJessica">{{cite news|last1=Hall |first1=Jessica|last2=Heavens|first2=Louise|title=Goldman Sachs to be regulated by Fed |url=https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|access-date=September 22, 2008|agency=Thomson Reuters|issue=Fund News|publisher=Reuters|date=September 21, 2008|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111204449/https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | title=Wall Street in crisis: Mitsubishi to buy stake in Morgan Stanley | first1=Julia | last1=Kollewe | first2=David | last2=Teather | work=[[The Guardian]] | date=September 22, 2008 | access-date=December 11, 2016 | archive-date=December 5, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201205203628/https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | url-status=live }}</ref> Олардың банк мәртебесін алу туралы өтінішін Федералдық резерв жүйесінің мақұлдауы Конгрестің бағалы қағаздар фирмаларын депозит қабылдайтын банктерден бөліп шығарғанына 75 жыл өткен соң тәуелсіз инвестициялық банк үлгісінің аяқталғанын білдірді. Бұл шешім [[Lehman Brothers]] банкротқа ұшырап, [[Merrill Lynch]] компаниясының [[Bank of America|Bank of America-ға]] жедел сатылуына алып келген бірнеше апталық қаржылық күйзелістер кезеңінің соңында қабылданды.<ref name="WSJ2008September22HilsenrathJon">{{cite news|last1=Hilsenrath|first1=Jon|last2=Paletta|first2=Damian|title=Goldman, Morgan Scrap Wall Street Model, Become Banks in Bid to Ride Out Crisis|journal=The Wall Street Journal. Eastern Edition|url=https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|access-date=May 18, 2017|agency=Dow Jones & Company Inc|issue=Business|publisher=Wall Street Journal|date=September 22, 2008|location=United States|language=en|url-access=subscription|issn=0099-9660|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203003329/https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 23 қыркүйекте Berkshire Hathaway компаниясы Goldman Sachs-тың 5 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акцияларын сатып алуға келісті. Сонымен қатар ол бес жыл ішінде Goldman Sachs-тың тағы 5 миллиард АҚШ долларына тең жай акцияларын сатып алу құқығын беретін варранттарға ие болды.<ref name="5billion">{{cite web | url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | title=Berkshire Hathaway to Invest $5 billion in Goldman Sachs | publisher=U.S. Securities and Exchange Commission | date=September 23, 2008 | access-date=May 18, 2017 | archive-date=August 16, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140816030946/http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | url-status=live }}</ref> Сол кезеңде компания бір акциясы 123 АҚШ долларынан бағаланған акцияларды жария орналастыру арқылы қосымша 5 миллиард АҚШ долларын тартты.<ref name="5billion" /> 2008 жылғы қазанда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінен Қиындыққа ұшыраған активтерге көмек көрсету бағдарламасы (TARP) аясында 10 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акциялар түріндегі инвестиция алды.<ref>{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | newspaper=The Washington Post | title=An Unsavory Slice of Subprime | first=Allan | last=Sloan | date=October 16, 2007 | access-date=May 3, 2010 | archive-date=October 1, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191001183858/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | url-status=live }}</ref> 2009 жылғы маусымда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінің TARP бағдарламасы бойынша салған қаражатын 23% кірістілікпен қайтарды. Қайтарылған сома құрамына артықшылықты акциялар бойынша 318 миллион АҚШ долларлық дивиденд төлемдері мен варранттарды өтеуге жұмсалған 1,418 миллиард АҚШ доллары кірді.<ref>{{cite press release|url=http://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem TARP Warrants: US Taxpayers Make 23 Percent Return|publisher=[[Business Wire]]|date=July 22, 2009|access-date=March 19, 2017|archive-date=October 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020090150/https://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|url-status=live}}<br />{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2009/07/22/goldman-sachs-pays-11-billion-to-redeem-warrants.html|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem Warrants|publisher=[[CNBC]]|date=July 22, 2009|access-date=September 9, 2017|archive-date=November 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109030206/https://www.cnbc.com/id/32085262|url-status=live}}</ref> 2011 жылғы 18 наурызда Goldman Sachs Федералдық резерв жүйесінен Berkshire Hathaway иелігіндегі Goldman Sachs-тың артықшылықты акцияларын кері сатып алуға рұқсат алды.<ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2011/03/18/warren-buffett-gets-an-unwanted-call-from-goldman-sachs.html|title=Warren Buffett Gets an Unwanted Call from Goldman Sachs|work=CNBC|date=March 18, 2011|access-date=February 15, 2013|first1=Alex|last1=Crippe|archive-date=August 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806080740/https://www.cnbc.com/id/42153208|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} d3vmpsega4rz7le0mvyz6n88zqjgg8f 3614279 3614278 2026-06-07T10:21:00Z 1nter pares 146705 /* 2000 – қазірге дейін */ 3614279 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> === 1930–1979 === 1930 жылы, [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңінде, фирма Уоддилл Кэтчингсті басшылықтан шеттетіп, аға серіктес қызметіне [[Сидни Уайнберг]] келді. Уайнберг компанияның негізгі назарын сауда операцияларынан инвестициялық банк қызметіне ауыстырды.<ref name="Cohan2012" /> Оның әрекеттері фирманың әлсіреген беделін қалпына келтіруге көмектесті. Уайнбергтің басшылығымен Goldman Sachs 1956 жылы [[Ford Motor Company]] компаниясының 657 миллион АҚШ долларын құраған алғашқы жария орналастыруының (IPO) жетекші кеңесшісі болды. Бұл сол кезеңдегі аса ірі жетістіктердің бірі саналды. Сондай-ақ фирма 1958 жылы Sears Roebuck компаниясының 350 миллион АҚШ долларлық облигациялық қарыз орналастыруына жетекшілік етті.<ref name=brief/> Уайнбергтің жетекшілігі кезінде компания инвестициялық зерттеулер бөлімін және муниципалдық облигациялар бөлімін құрды. Сонымен қатар фирма тәуекел арбитражын қолданудың алғашқы жаңашылдарының бірі болды.<ref name="Cohan2012" /> 1950-жылдары [[Гас Леви]] компанияға бағалы қағаздар трейдері ретінде қосылды. Сол кезеңде фирма ішінде екі ықпалды бағыт — инвестициялық банк қызметі мен бағалы қағаздар саудасы — басымдық үшін бәсекелесті.<ref>{{Cite web |last=Lenzner |first=Robert |title=Gus Levy: Don't Tell Me What I Can't Do; Tell Me What I Can Do |url=https://www.forbes.com/sites/robertlenzner/2011/03/10/gus-levy-dont-tell-me-what-i-cant-do-tell-me-what-i-can-do/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes |language=en}}</ref> Леви ірі көлемдегі бағалы қағаздар мәмілелерін жүзеге асырудың алғашқы дамытушыларының бірі болды және оның жетекшілігімен компания осы бағытты кеңінен дамытты. Уайнбергтің күшті ықпалына байланысты фирма 1956 жылы компанияның назарын тек Уайнбергке тәуелді бағыттан әртараптандыру мақсатында жеке инвестициялық банк бөлімін құрды.<ref name="Cohan2012"/> 1957 жылы фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласындағы 20 [[Broad Street]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Cohan2012"/> 1969 жылы Гас Леви Сидни Уайнбергтің орнына аға серіктес болды және компанияның бағалы қағаздар саудасы бөлімін қайтадан күшейтті.<ref>{{Cite book |year=2000 |publisher=Simon & Schuster |last=Endlich |first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success |isbn=9780684869681 |page=62 }}</ref> Левиге фирманың әйгілі «ұзақ мерзімді ашкөздік» қағидатының авторы деген баға беріледі. Бұл ұстаным ұзақ мерзімді кезеңде пайда табылып отырған жағдайда қысқа мерзімді шығындарға төзуге болатынын білдірді. Сонымен қатар серіктестер өз табыстарының басым бөлігін қайтадан компанияның өзіне инвестициялап отырды.<ref>{{Cite book |last=Endlich |first=Lisa| author-link=Lisa Endlich |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success| publisher=A.A. Knopf |year=1999| isbn=9780679450801 |page=18 }}</ref> Уайнберг фирманың аға серіктесі болып қала берді және сол жылдың шілде айында қайтыс болды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1969/07/24/archives/sidney-j-weinberg-dies-at-77-mr-wall-street-of-finance-sidney-j.html | title=Sidney J. Weinberg Dies at 77; 'Mr. Wall Street' of Finance; Sidney J. Weinberg, Known as 'Mr. Wall Street,' Is Dead at 77 | first=Alden | last=Whitman | work=[[The New York Times]] | date=July 24, 1969 | url-access=limited}}</ref> 1970 жылы фирма тағы бір қаржылық дағдарысқа тап болды. Сол жылы [[Penn Central Transportation Company]] компаниясы банкротқа ұшырады. Компанияның айналымда жүрген коммерциялық қағаздарының көлемі 80 миллион АҚШ долларынан (2024 жылғы құны бойынша шамамен 497 миллион АҚШ доллары) асты, олардың басым бөлігі Goldman Sachs арқылы шығарылған еді. Бұл банкроттық өте ірі оқиғаға айналды. Соның салдарынан туындаған сот істері, әсіресе АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы ([[SEC]]) көтерген талаптар, фирманың серіктестік капиталын, өміршеңдігін және беделін қатерге тіреді.<ref name="cohan_wpost2012">{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | title=Goldman Sachs's long history of duping its clients | last=Cohan | first=William D. | newspaper=The Washington Post | date=March 16, 2012 | url-access=limited | archive-date=November 9, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201109190908/https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | url-status=live }}</ref> Дәл осы банкроттықтан кейін коммерциялық қағаздар шығаратын барлық эмитенттерге несиелік рейтинг беру тәжірибесі қалыптасты. Бүгінде мұндай рейтингтерді бірнеше несиелік рейтинг агенттігі жүргізеді.<ref>{{cite web | last=Hahn | first=Thomas K. | editor=Timothy Q. Cook | editor2=Robert K. Laroche | title=Instruments of the Money Market | url=https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | edition=Seventh | publisher=Federal Reserve Bank of Richmond | location=[[Richmond, Virginia]] | year=1993 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=November 25, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201125001943/https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | url-status=live }}</ref> Серіктес Стэнли Р. Миллердің басшылығымен фирма 1970 жылы Лондонда өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал 1972 жылы жеке капиталды басқару бөлімін және тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімін құрды.<ref name=brief/><ref>{{Cite news |last=Colchester |first=Max |url=https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274 |title=Who Loses the Most From 'Brexit'? Try Goldman Sachs |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 11, 2016 |issn=0099-9660 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108095658/https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274|url-status=live}}</ref> 1974 жылы компания Electric Storage Battery фирмасын International Nickel мен Morgan Stanley тарапынан жасалған дұшпандық жұтып алу әрекетінен қорғау барысында «ақ сері» стратегиясын алғашқылардың бірі болып қолданды.<ref>{{cite book | first=Gary | last=Giroux | title=Accounting Fraud: Maneuvering and Manipulation, Past and Present | url=https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | publisher=Business Expert Press | isbn=978-1606496299 | date=2013 | archive-date=April 8, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170408085303/https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 1976 жылы Сидни Уайнбергтің ұлы [[Джон Уайнберг]] пен [[Джон С. Уайтхед]] бірлескен аға серіктестер қызметіне тағайындалды. Бұл фирмадағы бірлескен басшылық дәстүрін қайта нығайтты. Олардың бастамаларының бірі компанияның 14 іскерлік қағидатын әзірлеу болды.<ref>{{Cite news |last=Thomas |first=Landon Jr. |url=https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |title=John L. Weinberg, 81, Former Leader of Goldman, Dies |work=The New York Times |date=August 9, 2006 | url-access=limited |issn=0362-4331 |archive-date=November 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121075533/https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |url-status=live}}</ref> === 1980–1999 === 1981 жылғы 16 қарашада фирма тауарлық нарықтардағы саудамен айналысатын J. Aron & Company компаниясын сатып алды. Кейін бұл компания Тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімімен біріктіріліп, Тұрақты табысты бағалы қағаздар, валюталар және тауарлар бөлімі деп аталды.<ref>{{Cite news |last=Baer |first=Justin |title=In Wake of Financial Crisis, Goldman Goes It Alone |publisher=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981| date=December 12, 2015 | url-access=subscription |issn=0099-9660|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801042635/https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981 |url-status=live}}</ref> J. Aron компаниясы кофе мен алтын нарықтарындағы қызметімен танымал болды. Goldman Sachs компаниясының кейінгі бас атқарушы директоры [[Ллойд Бланкфейн]] де фирмаға осы бірігу нәтижесінде келген.<ref>{{Cite news |title=As rivals fade, Goldman Sachs stands firm on commodities |url=https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html |publisher=CNBC |date=December 6, 2013|archive-date=November 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129115336/https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html|url-status=live}}</ref> 1983 жылы фирма жаңадан салынған 85 Broad Street ғимаратындағы жаһандық штаб-пәтеріне көшті және 2009 жылы қазіргі штаб-пәтеріне ауысқанға дейін сол ғимаратта орналасты.<ref>{{Cite web |title=85 Broad Street – Goldman Sachs |url=https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |access-date=January 9, 2023 |website=Institutional Investor |date=March 12, 2018 |language=en-gb |archive-date=October 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003082029/https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=December 9, 2009 |title=The House That Goldman Built |url=https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |access-date=January 9, 2023 |publisher=Observer |archive-date=January 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109140105/https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |url-status=live }}</ref> 1985 жылы компания Рокфеллер орталығына иелік ететін жылжымайтын мүлікке инвестициялау қорының (REIT) жария орналастырылуын андеррайтингтеді. Ол сол кезде тарихтағы ең ірі [[REIT]] орналастыруы болды.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/ |last=Sloan |first=Allan | author-link=Allan Sloan |title=PITCHING THEM HIGH AND INSIDE IN THE ROCKEFELLER CENTER DEAL | newspaper=[[The Washington Post]] |date=September 19, 1995 |issn=0190-8286 |archive-date=February 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208043020/https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/|url-status=live}}</ref> [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағының ыдырауы]] басталған кезеңге сәйкес фирма жаһандық жекешелендіру үдерісіне де қатыса бастады. Ол мемлекеттік құрылымдардан бөлініп шыққан компанияларға кеңес беру арқылы жекешелендіру мәмілелерін жүзеге асыруға көмектесті.<ref>{{Cite web | last=McCoy| first=Patricia |title=Levers of Law Reform: Public Goods and Russian Banking | url=https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj | publisher=Cornell Law School | year=1997 | archive-date=October 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022190041/https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj |url-status=live}}</ref> 1986 жылы фирма институционалдық инвесторларға, қаржылық кеңесшілерге және жеке тұлғаларға ашық әрі жеке нарықтарда инвестициялық және кеңес беру қызметтерін ұсынатын Goldman Sachs Asset Management бөлімін құрды.<ref name=humbled/> Сол жылы компания [[Microsoft]] компаниясының алғашқы жария орналастырылуын (IPO) андеррайтингтеді, [[General Electric]] компаниясына [[RCA]] компаниясын сатып алу мәселесі бойынша кеңес берді<ref name=humbled>{{Cite news | title=Goldman Sachs humbled | url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | work=The Independent | date=December 17, 2008 | archive-date=November 16, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201116055405/https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | url-status=live}}</ref> және Лондон мен Токио қор биржаларына қосылды, бұл өз кезегінде компанияның қосылулар мен жұтып алулар саласындағы қызметінің кеңеюіне ықпал етті.<ref name=brief/> 1980-жылдары фирма инвестициялық зерттеулерін электрондық түрде таратқан алғашқы банктердің бірі болды және бастапқы шығарылымдағы терең дисконтталған облигациялардың алғашқы жария орналастырылуын жүзеге асырды.<ref name=humbled/> 1988 жылы компания Үндістанның Мемлекеттік банкіне несиелік рейтинг алуға және АҚШ-тың коммерциялық қағаздар нарығында 200 миллион АҚШ доллары көлемінде қағаздар шығаруға көмектесті.<ref>{{Cite web | url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/1994-emerging-markets.html | title=Goldman Sachs Expands its Footprint in Emerging Markets | publisher=Goldman Sachs}}</ref> 1990 жылы [[Роберт Рубин]] мен [[Стивен Фридман]] бірлескен аға серіктестер болды. Олар компанияның қосылулар мен жұтып алулар, сондай-ақ сауда операциялары бағыттарын нығайту мақсатында фирманың жаһандануға бағдарланған дамуына басымдық беруге уәде етті.<ref>{{Cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |title=Former Goldman head Stephen Friedman retires from board |work=[[Reuters]] |date=April 4, 2013 |archive-date=November 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103184956/https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |url-status=live}}</ref> 1990 жылы компания Нью-Йорк қор биржасында қағазсыз сауда жүйесін енгізді.<ref>{{Cite web | url=https://www.princeton.edu/~ota/disk2/1990/9015/9015.PDF | title=Electronic Bulls and Bears: U.S. Securities Markets and Information Technology | date=September 1990}}</ref> 1992 жылы Рубин Билл Клинтон әкімшілігінде қызмет атқару үшін фирмадан кетті.<ref name=brief/> 1994 жылы компания [[Goldman Sachs тауар индексі]]н (GSCI) іске қосты және Қытайдағы алғашқы кеңсесін [[Бейжің]] қаласында ашты.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |title=Goldman, Sachs in China |date=March 1, 1994|work=New York Times |issn=0362-4331| archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903093219/https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |url-status=live}}</ref> Сол жылы Стивен Фридманның аға серіктес қызметінен кетуінен кейін [[Джон Корзин]] компанияның бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref name="NewYorkTimes1994September14RamirezAnthony">{{cite news|last1=Ramirez|first1=Anthony|title=Chairman of Goldman Will Retire|url=https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|access-date=9 May 2017|issue=Business|page=D1|work= New York Times|date=14 September 1994|url-access=limited|archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903163853/https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|url-status=live}}</ref> Серіктестер арасындағы ондаған жылдарға созылған пікірталастардан кейін Goldman Sachs 1999 жылғы мамырда алғашқы жария орналастыру (IPO) арқылы [[ашық акционерлік қоғам]]ға айналды.<ref>{{Cite web |url=https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/ |title=GOLDMAN SACHS IPO DEBUTS TODAY AT $3.66B|last=Piskora|first=Beth|date=May 4, 1999|website=New York Post|language=en|access-date=December 6, 2019|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817124848/https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/|url-status=live}}</ref> IPO барысында Goldman Sachs компанияның 12,6%-ын жұртшылыққа сатты. Орналастырудан кейін компанияның 48,3%-ы бұрынғы 221 серіктестің иелігінде қалды, 21,2%-ы серіктес болып табылмайтын қызметкерлерге тиесілі болды, ал қалған 17,9%-ы Goldman Sachs-тың зейнетке шыққан серіктестеріне және екі ұзақ мерзімді инвесторға — [[Sumitomo Bank Ltd.]] пен [[Kamehameha Schools]] ұйымының инвестициялық бөлімшесіне тиесілі болды.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | title=Goldman Sachs: How Public Is This IPO? | first=Leah Nathans | last=Spiro | publisher=[[Bloomberg L.P.]] | date=May 17, 1999 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190313/https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | url-status=live }}</ref> Акциялар биржаға шығарылған кезде бір акцияның бағасы 53 АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news |last=Roundup |first=An Interactive Journal News |date=1999-05-03 |title=Goldman Sachs Prices Offering At $53 a Share for Sale Tuesday - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB9257613266528026 |access-date=2026-04-27 |work=Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> IPO өткізілгеннен кейін [[Генри Полсон]] Джон Корзиннің орнына компанияның директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref>{{cite news| title=End of an era for Goldman | url=https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | work=[[CNN]] | date=May 3, 1999 | archive-date=October 19, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201019151634/https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | url-status=dead }}</ref> === 2000 – қазірге дейін === 2000 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs Нью-Йорк қор биржасындағы ең ірі мамандандырылған сауда фирмаларының бірі болған Spear, Leeds & Kellogg компаниясын 6,3 миллиард АҚШ долларына (2024 жылғы құны бойынша шамамен 10,9 миллиард АҚШ доллары) сатып алды.<ref name="NewYorkTimes2000September12McGeehanPatrick">{{cite news|last1=McGeehan|first1=Patrick|title=Goldman Sachs to Acquire Top Firm on Trading Floors|url=https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=Business|page=C2|work=[[The New York Times]]|date=September 12, 2000|url-access=limited|archive-date=September 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913000550/https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|url-status=live}}</ref> 2006 жылғы мамырда Генри Полсон АҚШ Қаржы министрі қызметіне тағайындалу үшін компаниядан кетті, ал оның орнына [[Ллойд Бланкфейн]] директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор болып тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=June 3, 2006 |title=New Chief Executive Is Chosen by Goldman|work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|access-date=June 10, 2020|issn=0362-4331|archive-date=November 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121050331/https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 21 қыркүйекте Goldman Sachs пен Morgan Stanley — АҚШ-тағы қалған соңғы екі ірі инвестициялық банк — дәстүрлі банк холдингтік компанияларына айналатындарын ресми түрде жариялады.<ref name="Reuters2008September21HallJessica">{{cite news|last1=Hall |first1=Jessica|last2=Heavens|first2=Louise|title=Goldman Sachs to be regulated by Fed |url=https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|access-date=September 22, 2008|agency=Thomson Reuters|issue=Fund News|publisher=Reuters|date=September 21, 2008|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111204449/https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | title=Wall Street in crisis: Mitsubishi to buy stake in Morgan Stanley | first1=Julia | last1=Kollewe | first2=David | last2=Teather | work=[[The Guardian]] | date=September 22, 2008 | access-date=December 11, 2016 | archive-date=December 5, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201205203628/https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | url-status=live }}</ref> Олардың банк мәртебесін алу туралы өтінішін Федералдық резерв жүйесінің мақұлдауы Конгрестің бағалы қағаздар фирмаларын депозит қабылдайтын банктерден бөліп шығарғанына 75 жыл өткен соң тәуелсіз инвестициялық банк үлгісінің аяқталғанын білдірді. Бұл шешім [[Lehman Brothers]] банкротқа ұшырап, [[Merrill Lynch]] компаниясының [[Bank of America|Bank of America-ға]] жедел сатылуына алып келген бірнеше апталық қаржылық күйзелістер кезеңінің соңында қабылданды.<ref name="WSJ2008September22HilsenrathJon">{{cite news|last1=Hilsenrath|first1=Jon|last2=Paletta|first2=Damian|title=Goldman, Morgan Scrap Wall Street Model, Become Banks in Bid to Ride Out Crisis|journal=The Wall Street Journal. Eastern Edition|url=https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|access-date=May 18, 2017|agency=Dow Jones & Company Inc|issue=Business|publisher=Wall Street Journal|date=September 22, 2008|location=United States|language=en|url-access=subscription|issn=0099-9660|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203003329/https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 23 қыркүйекте Berkshire Hathaway компаниясы Goldman Sachs-тың 5 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акцияларын сатып алуға келісті. Сонымен қатар ол бес жыл ішінде Goldman Sachs-тың тағы 5 миллиард АҚШ долларына тең жай акцияларын сатып алу құқығын беретін варранттарға ие болды.<ref name="5billion">{{cite web | url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | title=Berkshire Hathaway to Invest $5 billion in Goldman Sachs | publisher=U.S. Securities and Exchange Commission | date=September 23, 2008 | access-date=May 18, 2017 | archive-date=August 16, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140816030946/http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | url-status=live }}</ref> Сол кезеңде компания бір акциясы 123 АҚШ долларынан бағаланған акцияларды жария орналастыру арқылы қосымша 5 миллиард АҚШ долларын тартты.<ref name="5billion" /> 2008 жылғы қазанда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінен Қиындыққа ұшыраған активтерге көмек көрсету бағдарламасы (TARP) аясында 10 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акциялар түріндегі инвестиция алды.<ref>{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | newspaper=The Washington Post | title=An Unsavory Slice of Subprime | first=Allan | last=Sloan | date=October 16, 2007 | access-date=May 3, 2010 | archive-date=October 1, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191001183858/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | url-status=live }}</ref> 2009 жылғы маусымда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінің TARP бағдарламасы бойынша салған қаражатын 23% кірістілікпен қайтарды. Қайтарылған сома құрамына артықшылықты акциялар бойынша 318 миллион АҚШ долларлық дивиденд төлемдері мен варранттарды өтеуге жұмсалған 1,418 миллиард АҚШ доллары кірді.<ref>{{cite press release|url=http://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem TARP Warrants: US Taxpayers Make 23 Percent Return|publisher=[[Business Wire]]|date=July 22, 2009|access-date=March 19, 2017|archive-date=October 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020090150/https://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|url-status=live}}<br />{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2009/07/22/goldman-sachs-pays-11-billion-to-redeem-warrants.html|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem Warrants|publisher=[[CNBC]]|date=July 22, 2009|access-date=September 9, 2017|archive-date=November 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109030206/https://www.cnbc.com/id/32085262|url-status=live}}</ref> 2011 жылғы 18 наурызда Goldman Sachs Федералдық резерв жүйесінен Berkshire Hathaway иелігіндегі Goldman Sachs-тың артықшылықты акцияларын кері сатып алуға рұқсат алды.<ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2011/03/18/warren-buffett-gets-an-unwanted-call-from-goldman-sachs.html|title=Warren Buffett Gets an Unwanted Call from Goldman Sachs|work=CNBC|date=March 18, 2011|access-date=February 15, 2013|first1=Alex|last1=Crippe|archive-date=August 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806080740/https://www.cnbc.com/id/42153208|url-status=live}}</ref> 2009 жылғы 16 қарашада Goldman Sachs өзінің жаңа штаб-пәтерін Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында ашты.<ref>{{Cite news |date=2019 |title=Embracing Past and Future, Goldman Sachs Breaks Ground on its Global Headquarters in Manhattan|url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/2005-groundbreak}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 3oeot396d0tt8plkspjhegwmrgtiwka 3614280 3614279 2026-06-07T10:26:16Z 1nter pares 146705 /* 2000 – қазірге дейін */ 3614280 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> === 1930–1979 === 1930 жылы, [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңінде, фирма Уоддилл Кэтчингсті басшылықтан шеттетіп, аға серіктес қызметіне [[Сидни Уайнберг]] келді. Уайнберг компанияның негізгі назарын сауда операцияларынан инвестициялық банк қызметіне ауыстырды.<ref name="Cohan2012" /> Оның әрекеттері фирманың әлсіреген беделін қалпына келтіруге көмектесті. Уайнбергтің басшылығымен Goldman Sachs 1956 жылы [[Ford Motor Company]] компаниясының 657 миллион АҚШ долларын құраған алғашқы жария орналастыруының (IPO) жетекші кеңесшісі болды. Бұл сол кезеңдегі аса ірі жетістіктердің бірі саналды. Сондай-ақ фирма 1958 жылы Sears Roebuck компаниясының 350 миллион АҚШ долларлық облигациялық қарыз орналастыруына жетекшілік етті.<ref name=brief/> Уайнбергтің жетекшілігі кезінде компания инвестициялық зерттеулер бөлімін және муниципалдық облигациялар бөлімін құрды. Сонымен қатар фирма тәуекел арбитражын қолданудың алғашқы жаңашылдарының бірі болды.<ref name="Cohan2012" /> 1950-жылдары [[Гас Леви]] компанияға бағалы қағаздар трейдері ретінде қосылды. Сол кезеңде фирма ішінде екі ықпалды бағыт — инвестициялық банк қызметі мен бағалы қағаздар саудасы — басымдық үшін бәсекелесті.<ref>{{Cite web |last=Lenzner |first=Robert |title=Gus Levy: Don't Tell Me What I Can't Do; Tell Me What I Can Do |url=https://www.forbes.com/sites/robertlenzner/2011/03/10/gus-levy-dont-tell-me-what-i-cant-do-tell-me-what-i-can-do/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes |language=en}}</ref> Леви ірі көлемдегі бағалы қағаздар мәмілелерін жүзеге асырудың алғашқы дамытушыларының бірі болды және оның жетекшілігімен компания осы бағытты кеңінен дамытты. Уайнбергтің күшті ықпалына байланысты фирма 1956 жылы компанияның назарын тек Уайнбергке тәуелді бағыттан әртараптандыру мақсатында жеке инвестициялық банк бөлімін құрды.<ref name="Cohan2012"/> 1957 жылы фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласындағы 20 [[Broad Street]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Cohan2012"/> 1969 жылы Гас Леви Сидни Уайнбергтің орнына аға серіктес болды және компанияның бағалы қағаздар саудасы бөлімін қайтадан күшейтті.<ref>{{Cite book |year=2000 |publisher=Simon & Schuster |last=Endlich |first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success |isbn=9780684869681 |page=62 }}</ref> Левиге фирманың әйгілі «ұзақ мерзімді ашкөздік» қағидатының авторы деген баға беріледі. Бұл ұстаным ұзақ мерзімді кезеңде пайда табылып отырған жағдайда қысқа мерзімді шығындарға төзуге болатынын білдірді. Сонымен қатар серіктестер өз табыстарының басым бөлігін қайтадан компанияның өзіне инвестициялап отырды.<ref>{{Cite book |last=Endlich |first=Lisa| author-link=Lisa Endlich |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success| publisher=A.A. Knopf |year=1999| isbn=9780679450801 |page=18 }}</ref> Уайнберг фирманың аға серіктесі болып қала берді және сол жылдың шілде айында қайтыс болды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1969/07/24/archives/sidney-j-weinberg-dies-at-77-mr-wall-street-of-finance-sidney-j.html | title=Sidney J. Weinberg Dies at 77; 'Mr. Wall Street' of Finance; Sidney J. Weinberg, Known as 'Mr. Wall Street,' Is Dead at 77 | first=Alden | last=Whitman | work=[[The New York Times]] | date=July 24, 1969 | url-access=limited}}</ref> 1970 жылы фирма тағы бір қаржылық дағдарысқа тап болды. Сол жылы [[Penn Central Transportation Company]] компаниясы банкротқа ұшырады. Компанияның айналымда жүрген коммерциялық қағаздарының көлемі 80 миллион АҚШ долларынан (2024 жылғы құны бойынша шамамен 497 миллион АҚШ доллары) асты, олардың басым бөлігі Goldman Sachs арқылы шығарылған еді. Бұл банкроттық өте ірі оқиғаға айналды. Соның салдарынан туындаған сот істері, әсіресе АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы ([[SEC]]) көтерген талаптар, фирманың серіктестік капиталын, өміршеңдігін және беделін қатерге тіреді.<ref name="cohan_wpost2012">{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | title=Goldman Sachs's long history of duping its clients | last=Cohan | first=William D. | newspaper=The Washington Post | date=March 16, 2012 | url-access=limited | archive-date=November 9, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201109190908/https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | url-status=live }}</ref> Дәл осы банкроттықтан кейін коммерциялық қағаздар шығаратын барлық эмитенттерге несиелік рейтинг беру тәжірибесі қалыптасты. Бүгінде мұндай рейтингтерді бірнеше несиелік рейтинг агенттігі жүргізеді.<ref>{{cite web | last=Hahn | first=Thomas K. | editor=Timothy Q. Cook | editor2=Robert K. Laroche | title=Instruments of the Money Market | url=https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | edition=Seventh | publisher=Federal Reserve Bank of Richmond | location=[[Richmond, Virginia]] | year=1993 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=November 25, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201125001943/https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | url-status=live }}</ref> Серіктес Стэнли Р. Миллердің басшылығымен фирма 1970 жылы Лондонда өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал 1972 жылы жеке капиталды басқару бөлімін және тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімін құрды.<ref name=brief/><ref>{{Cite news |last=Colchester |first=Max |url=https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274 |title=Who Loses the Most From 'Brexit'? Try Goldman Sachs |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 11, 2016 |issn=0099-9660 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108095658/https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274|url-status=live}}</ref> 1974 жылы компания Electric Storage Battery фирмасын International Nickel мен Morgan Stanley тарапынан жасалған дұшпандық жұтып алу әрекетінен қорғау барысында «ақ сері» стратегиясын алғашқылардың бірі болып қолданды.<ref>{{cite book | first=Gary | last=Giroux | title=Accounting Fraud: Maneuvering and Manipulation, Past and Present | url=https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | publisher=Business Expert Press | isbn=978-1606496299 | date=2013 | archive-date=April 8, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170408085303/https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 1976 жылы Сидни Уайнбергтің ұлы [[Джон Уайнберг]] пен [[Джон С. Уайтхед]] бірлескен аға серіктестер қызметіне тағайындалды. Бұл фирмадағы бірлескен басшылық дәстүрін қайта нығайтты. Олардың бастамаларының бірі компанияның 14 іскерлік қағидатын әзірлеу болды.<ref>{{Cite news |last=Thomas |first=Landon Jr. |url=https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |title=John L. Weinberg, 81, Former Leader of Goldman, Dies |work=The New York Times |date=August 9, 2006 | url-access=limited |issn=0362-4331 |archive-date=November 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121075533/https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |url-status=live}}</ref> === 1980–1999 === 1981 жылғы 16 қарашада фирма тауарлық нарықтардағы саудамен айналысатын J. Aron & Company компаниясын сатып алды. Кейін бұл компания Тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімімен біріктіріліп, Тұрақты табысты бағалы қағаздар, валюталар және тауарлар бөлімі деп аталды.<ref>{{Cite news |last=Baer |first=Justin |title=In Wake of Financial Crisis, Goldman Goes It Alone |publisher=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981| date=December 12, 2015 | url-access=subscription |issn=0099-9660|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801042635/https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981 |url-status=live}}</ref> J. Aron компаниясы кофе мен алтын нарықтарындағы қызметімен танымал болды. Goldman Sachs компаниясының кейінгі бас атқарушы директоры [[Ллойд Бланкфейн]] де фирмаға осы бірігу нәтижесінде келген.<ref>{{Cite news |title=As rivals fade, Goldman Sachs stands firm on commodities |url=https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html |publisher=CNBC |date=December 6, 2013|archive-date=November 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129115336/https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html|url-status=live}}</ref> 1983 жылы фирма жаңадан салынған 85 Broad Street ғимаратындағы жаһандық штаб-пәтеріне көшті және 2009 жылы қазіргі штаб-пәтеріне ауысқанға дейін сол ғимаратта орналасты.<ref>{{Cite web |title=85 Broad Street – Goldman Sachs |url=https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |access-date=January 9, 2023 |website=Institutional Investor |date=March 12, 2018 |language=en-gb |archive-date=October 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003082029/https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=December 9, 2009 |title=The House That Goldman Built |url=https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |access-date=January 9, 2023 |publisher=Observer |archive-date=January 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109140105/https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |url-status=live }}</ref> 1985 жылы компания Рокфеллер орталығына иелік ететін жылжымайтын мүлікке инвестициялау қорының (REIT) жария орналастырылуын андеррайтингтеді. Ол сол кезде тарихтағы ең ірі [[REIT]] орналастыруы болды.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/ |last=Sloan |first=Allan | author-link=Allan Sloan |title=PITCHING THEM HIGH AND INSIDE IN THE ROCKEFELLER CENTER DEAL | newspaper=[[The Washington Post]] |date=September 19, 1995 |issn=0190-8286 |archive-date=February 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208043020/https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/|url-status=live}}</ref> [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағының ыдырауы]] басталған кезеңге сәйкес фирма жаһандық жекешелендіру үдерісіне де қатыса бастады. Ол мемлекеттік құрылымдардан бөлініп шыққан компанияларға кеңес беру арқылы жекешелендіру мәмілелерін жүзеге асыруға көмектесті.<ref>{{Cite web | last=McCoy| first=Patricia |title=Levers of Law Reform: Public Goods and Russian Banking | url=https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj | publisher=Cornell Law School | year=1997 | archive-date=October 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022190041/https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj |url-status=live}}</ref> 1986 жылы фирма институционалдық инвесторларға, қаржылық кеңесшілерге және жеке тұлғаларға ашық әрі жеке нарықтарда инвестициялық және кеңес беру қызметтерін ұсынатын Goldman Sachs Asset Management бөлімін құрды.<ref name=humbled/> Сол жылы компания [[Microsoft]] компаниясының алғашқы жария орналастырылуын (IPO) андеррайтингтеді, [[General Electric]] компаниясына [[RCA]] компаниясын сатып алу мәселесі бойынша кеңес берді<ref name=humbled>{{Cite news | title=Goldman Sachs humbled | url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | work=The Independent | date=December 17, 2008 | archive-date=November 16, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201116055405/https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | url-status=live}}</ref> және Лондон мен Токио қор биржаларына қосылды, бұл өз кезегінде компанияның қосылулар мен жұтып алулар саласындағы қызметінің кеңеюіне ықпал етті.<ref name=brief/> 1980-жылдары фирма инвестициялық зерттеулерін электрондық түрде таратқан алғашқы банктердің бірі болды және бастапқы шығарылымдағы терең дисконтталған облигациялардың алғашқы жария орналастырылуын жүзеге асырды.<ref name=humbled/> 1988 жылы компания Үндістанның Мемлекеттік банкіне несиелік рейтинг алуға және АҚШ-тың коммерциялық қағаздар нарығында 200 миллион АҚШ доллары көлемінде қағаздар шығаруға көмектесті.<ref>{{Cite web | url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/1994-emerging-markets.html | title=Goldman Sachs Expands its Footprint in Emerging Markets | publisher=Goldman Sachs}}</ref> 1990 жылы [[Роберт Рубин]] мен [[Стивен Фридман]] бірлескен аға серіктестер болды. Олар компанияның қосылулар мен жұтып алулар, сондай-ақ сауда операциялары бағыттарын нығайту мақсатында фирманың жаһандануға бағдарланған дамуына басымдық беруге уәде етті.<ref>{{Cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |title=Former Goldman head Stephen Friedman retires from board |work=[[Reuters]] |date=April 4, 2013 |archive-date=November 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103184956/https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |url-status=live}}</ref> 1990 жылы компания Нью-Йорк қор биржасында қағазсыз сауда жүйесін енгізді.<ref>{{Cite web | url=https://www.princeton.edu/~ota/disk2/1990/9015/9015.PDF | title=Electronic Bulls and Bears: U.S. Securities Markets and Information Technology | date=September 1990}}</ref> 1992 жылы Рубин Билл Клинтон әкімшілігінде қызмет атқару үшін фирмадан кетті.<ref name=brief/> 1994 жылы компания [[Goldman Sachs тауар индексі]]н (GSCI) іске қосты және Қытайдағы алғашқы кеңсесін [[Бейжің]] қаласында ашты.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |title=Goldman, Sachs in China |date=March 1, 1994|work=New York Times |issn=0362-4331| archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903093219/https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |url-status=live}}</ref> Сол жылы Стивен Фридманның аға серіктес қызметінен кетуінен кейін [[Джон Корзин]] компанияның бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref name="NewYorkTimes1994September14RamirezAnthony">{{cite news|last1=Ramirez|first1=Anthony|title=Chairman of Goldman Will Retire|url=https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|access-date=9 May 2017|issue=Business|page=D1|work= New York Times|date=14 September 1994|url-access=limited|archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903163853/https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|url-status=live}}</ref> Серіктестер арасындағы ондаған жылдарға созылған пікірталастардан кейін Goldman Sachs 1999 жылғы мамырда алғашқы жария орналастыру (IPO) арқылы [[ашық акционерлік қоғам]]ға айналды.<ref>{{Cite web |url=https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/ |title=GOLDMAN SACHS IPO DEBUTS TODAY AT $3.66B|last=Piskora|first=Beth|date=May 4, 1999|website=New York Post|language=en|access-date=December 6, 2019|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817124848/https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/|url-status=live}}</ref> IPO барысында Goldman Sachs компанияның 12,6%-ын жұртшылыққа сатты. Орналастырудан кейін компанияның 48,3%-ы бұрынғы 221 серіктестің иелігінде қалды, 21,2%-ы серіктес болып табылмайтын қызметкерлерге тиесілі болды, ал қалған 17,9%-ы Goldman Sachs-тың зейнетке шыққан серіктестеріне және екі ұзақ мерзімді инвесторға — [[Sumitomo Bank Ltd.]] пен [[Kamehameha Schools]] ұйымының инвестициялық бөлімшесіне тиесілі болды.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | title=Goldman Sachs: How Public Is This IPO? | first=Leah Nathans | last=Spiro | publisher=[[Bloomberg L.P.]] | date=May 17, 1999 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190313/https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | url-status=live }}</ref> Акциялар биржаға шығарылған кезде бір акцияның бағасы 53 АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news |last=Roundup |first=An Interactive Journal News |date=1999-05-03 |title=Goldman Sachs Prices Offering At $53 a Share for Sale Tuesday - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB9257613266528026 |access-date=2026-04-27 |work=Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> IPO өткізілгеннен кейін [[Генри Полсон]] Джон Корзиннің орнына компанияның директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref>{{cite news| title=End of an era for Goldman | url=https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | work=[[CNN]] | date=May 3, 1999 | archive-date=October 19, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201019151634/https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | url-status=dead }}</ref> === 2000 – қазірге дейін === 2000 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs Нью-Йорк қор биржасындағы ең ірі мамандандырылған сауда фирмаларының бірі болған Spear, Leeds & Kellogg компаниясын 6,3 миллиард АҚШ долларына (2024 жылғы құны бойынша шамамен 10,9 миллиард АҚШ доллары) сатып алды.<ref name="NewYorkTimes2000September12McGeehanPatrick">{{cite news|last1=McGeehan|first1=Patrick|title=Goldman Sachs to Acquire Top Firm on Trading Floors|url=https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=Business|page=C2|work=[[The New York Times]]|date=September 12, 2000|url-access=limited|archive-date=September 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913000550/https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|url-status=live}}</ref> 2006 жылғы мамырда Генри Полсон АҚШ Қаржы министрі қызметіне тағайындалу үшін компаниядан кетті, ал оның орнына [[Ллойд Бланкфейн]] директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор болып тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=June 3, 2006 |title=New Chief Executive Is Chosen by Goldman|work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|access-date=June 10, 2020|issn=0362-4331|archive-date=November 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121050331/https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 21 қыркүйекте Goldman Sachs пен Morgan Stanley — АҚШ-тағы қалған соңғы екі ірі инвестициялық банк — дәстүрлі банк холдингтік компанияларына айналатындарын ресми түрде жариялады.<ref name="Reuters2008September21HallJessica">{{cite news|last1=Hall |first1=Jessica|last2=Heavens|first2=Louise|title=Goldman Sachs to be regulated by Fed |url=https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|access-date=September 22, 2008|agency=Thomson Reuters|issue=Fund News|publisher=Reuters|date=September 21, 2008|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111204449/https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | title=Wall Street in crisis: Mitsubishi to buy stake in Morgan Stanley | first1=Julia | last1=Kollewe | first2=David | last2=Teather | work=[[The Guardian]] | date=September 22, 2008 | access-date=December 11, 2016 | archive-date=December 5, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201205203628/https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | url-status=live }}</ref> Олардың банк мәртебесін алу туралы өтінішін Федералдық резерв жүйесінің мақұлдауы Конгрестің бағалы қағаздар фирмаларын депозит қабылдайтын банктерден бөліп шығарғанына 75 жыл өткен соң тәуелсіз инвестициялық банк үлгісінің аяқталғанын білдірді. Бұл шешім [[Lehman Brothers]] банкротқа ұшырап, [[Merrill Lynch]] компаниясының [[Bank of America|Bank of America-ға]] жедел сатылуына алып келген бірнеше апталық қаржылық күйзелістер кезеңінің соңында қабылданды.<ref name="WSJ2008September22HilsenrathJon">{{cite news|last1=Hilsenrath|first1=Jon|last2=Paletta|first2=Damian|title=Goldman, Morgan Scrap Wall Street Model, Become Banks in Bid to Ride Out Crisis|journal=The Wall Street Journal. Eastern Edition|url=https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|access-date=May 18, 2017|agency=Dow Jones & Company Inc|issue=Business|publisher=Wall Street Journal|date=September 22, 2008|location=United States|language=en|url-access=subscription|issn=0099-9660|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203003329/https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 23 қыркүйекте Berkshire Hathaway компаниясы Goldman Sachs-тың 5 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акцияларын сатып алуға келісті. Сонымен қатар ол бес жыл ішінде Goldman Sachs-тың тағы 5 миллиард АҚШ долларына тең жай акцияларын сатып алу құқығын беретін варранттарға ие болды.<ref name="5billion">{{cite web | url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | title=Berkshire Hathaway to Invest $5 billion in Goldman Sachs | publisher=U.S. Securities and Exchange Commission | date=September 23, 2008 | access-date=May 18, 2017 | archive-date=August 16, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140816030946/http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | url-status=live }}</ref> Сол кезеңде компания бір акциясы 123 АҚШ долларынан бағаланған акцияларды жария орналастыру арқылы қосымша 5 миллиард АҚШ долларын тартты.<ref name="5billion" /> 2008 жылғы қазанда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінен Қиындыққа ұшыраған активтерге көмек көрсету бағдарламасы (TARP) аясында 10 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акциялар түріндегі инвестиция алды.<ref>{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | newspaper=The Washington Post | title=An Unsavory Slice of Subprime | first=Allan | last=Sloan | date=October 16, 2007 | access-date=May 3, 2010 | archive-date=October 1, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191001183858/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | url-status=live }}</ref> 2009 жылғы маусымда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінің TARP бағдарламасы бойынша салған қаражатын 23% кірістілікпен қайтарды. Қайтарылған сома құрамына артықшылықты акциялар бойынша 318 миллион АҚШ долларлық дивиденд төлемдері мен варранттарды өтеуге жұмсалған 1,418 миллиард АҚШ доллары кірді.<ref>{{cite press release|url=http://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem TARP Warrants: US Taxpayers Make 23 Percent Return|publisher=[[Business Wire]]|date=July 22, 2009|access-date=March 19, 2017|archive-date=October 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020090150/https://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|url-status=live}}<br />{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2009/07/22/goldman-sachs-pays-11-billion-to-redeem-warrants.html|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem Warrants|publisher=[[CNBC]]|date=July 22, 2009|access-date=September 9, 2017|archive-date=November 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109030206/https://www.cnbc.com/id/32085262|url-status=live}}</ref> 2011 жылғы 18 наурызда Goldman Sachs Федералдық резерв жүйесінен Berkshire Hathaway иелігіндегі Goldman Sachs-тың артықшылықты акцияларын кері сатып алуға рұқсат алды.<ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2011/03/18/warren-buffett-gets-an-unwanted-call-from-goldman-sachs.html|title=Warren Buffett Gets an Unwanted Call from Goldman Sachs|work=CNBC|date=March 18, 2011|access-date=February 15, 2013|first1=Alex|last1=Crippe|archive-date=August 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806080740/https://www.cnbc.com/id/42153208|url-status=live}}</ref> 2009 жылғы 16 қарашада Goldman Sachs өзінің жаңа штаб-пәтерін Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында ашты.<ref>{{Cite news |date=2019 |title=Embracing Past and Future, Goldman Sachs Breaks Ground on its Global Headquarters in Manhattan|url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/2005-groundbreak}}</ref> 2011 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs өзінің ең ірі хедж-қоры — Goldman Sachs Asset Management (GSAM) құрамында жұмыс істеген Global Alpha Fund LP қорының жабылатынын жариялады.<ref name="WSJ2011September16RappaportLiz">{{cite news|last1=Rappaport|first1=Liz|title=Goldman to Close Global Alpha Hedge Fund|journal=The Wall Street Journal. Eastern Edition|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904060604576573053089881550|access-date=May 18, 2017|agency=Dow Jones & Company Inc|issue=Markets|publisher=Wall Street Journal|date=September 16, 2011|location=United States|language=en|url-access=subscription|issn=0099-9660|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111183658/https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904060604576573053089881550|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Global Alpha Fund LP|date=2005|title=Goldman Sachs Global Alpha Fund, L.P. 2005 ANNUAL REPORT|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/63814/000006381408000013/ex992-10ka2007.pdf|website=SEC|access-date=August 13, 2020|archive-date=July 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170710000024/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/63814/000006381408000013/ex992-10ka2007.pdf|url-status=live}}</ref> 1990-жылдардың ортасында бастапқы капиталы 10 миллион АҚШ долларымен құрылған Global Alpha<ref name="NYT_20110915">{{cite news|title=Goldman Sachs to Shut Its Global Alpha Hedge Fund|url=https://dealbook.nytimes.com/2011/09/15/goldman-to-shut-global-alpha-hedge-fund/|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=DealBook|work=[[The New York Times]]|date=September 15, 2011|location=United States|language=en|url-access=limited|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801203937/https://dealbook.nytimes.com/2011/09/15/goldman-to-shut-global-alpha-hedge-fund/|url-status=live}}</ref> бір кездері әлемдегі ең ірі әрі ең табысты хедж-қорлардың бірі саналды. Қордың басқаруындағы активтер көлемі (AUM) 2007 жылы ең жоғары деңгейіне жетіп, 12 миллиард АҚШ долларынан асты.<ref name="businessinsider_Carney_20110916">{{Cite news| title=How Goldman Sachs Lost One Of Its Crown Jewels, Global Alpha| first=John| last=Carney| date=September 16, 2011| work=Business Insider via CNBC| access-date=April 24, 2020| url=https://www.businessinsider.com/how-goldman-sachs-lost-one-of-its-crown-jewels-global-alpha-2011-9| archive-date = August 4, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200804060453/https://www.businessinsider.com/how-goldman-sachs-lost-one-of-its-crown-jewels-global-alpha-2011-9| url-status = live}}</ref> Global Alpha инвестициялық шешімдер қабылдау үшін сандық талдау мен компьютерлік модельдерді пайдаланды,<ref name="WSJ2011September16RappaportLiz"/> сондай-ақ жоғары жиілікті сауда әдістерін қолданды. Қорды сауда операциялары негізделген статистикалық модельдерді әзірлеген [[Клифф Аснесс]] пен [[Марк Кархарт]] құрған.<ref name="NYT_20110915"/> ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы Global Alpha қорын «ірі әрі құпиялы хедж-қор» деп сипаттап, оны баламалы инвестициялар портфеліндегі «Cadillac» деп атаған. Қор 2006 жылға қарай Goldman Sachs үшін миллиондаған доллар пайда әкелген.<ref name="WSJ_Smith_20060420">{{Cite news| issn=0099-9660| last=Smith| first = Randall| title = Goldman Gurus Strike It Rich With Hedge Fund| work = Wall Street Journal| access-date = April 25, 2020| date=April 20, 2006| url = https://www.wsj.com/articles/SB114550097877130828| archive-date=August 1, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200801044453/https://www.wsj.com/articles/SB114550097877130828| url-status=live}}</ref> Алайда кейін қордың көрсеткіштері төмендей бастады. 2008 жылдың ортасына қарай оның басқаруындағы активтері 2,5 миллиард АҚШ долларына дейін қысқарды. 2011 жылғы маусымда бұл көрсеткіш 1,7 миллиард АҚШ долларынан төмен болды, ал сол жылғы шығындардан кейін 2011 жылғы қыркүйекте шамамен 1 миллиард АҚШ долларын ғана құрады.<ref name="Reuters2011September16LaCapraLaurenTara">{{cite news |last1=LaCapra |first1=LaurenTara|last2=Herbst-Bayliss |first2=Svea |title=Goldman to close Global Alpha fund after losses |url=https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-hedgefund-idUSTRE78F28Y20110916 |access-date=May 18, 2017|agency=Thomson Reuters |publisher=Reuters |date=September 16, 2011|location=New York |language=en |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022130428/https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-hedgefund-idUSTRE78F28Y20110916|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} k0bwjiqglcrp403dir8mwp8p177wqks 3614281 3614280 2026-06-07T10:27:48Z 1nter pares 146705 /* 2000 – қазірге дейін */ 3614281 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> === 1930–1979 === 1930 жылы, [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңінде, фирма Уоддилл Кэтчингсті басшылықтан шеттетіп, аға серіктес қызметіне [[Сидни Уайнберг]] келді. Уайнберг компанияның негізгі назарын сауда операцияларынан инвестициялық банк қызметіне ауыстырды.<ref name="Cohan2012" /> Оның әрекеттері фирманың әлсіреген беделін қалпына келтіруге көмектесті. Уайнбергтің басшылығымен Goldman Sachs 1956 жылы [[Ford Motor Company]] компаниясының 657 миллион АҚШ долларын құраған алғашқы жария орналастыруының (IPO) жетекші кеңесшісі болды. Бұл сол кезеңдегі аса ірі жетістіктердің бірі саналды. Сондай-ақ фирма 1958 жылы Sears Roebuck компаниясының 350 миллион АҚШ долларлық облигациялық қарыз орналастыруына жетекшілік етті.<ref name=brief/> Уайнбергтің жетекшілігі кезінде компания инвестициялық зерттеулер бөлімін және муниципалдық облигациялар бөлімін құрды. Сонымен қатар фирма тәуекел арбитражын қолданудың алғашқы жаңашылдарының бірі болды.<ref name="Cohan2012" /> 1950-жылдары [[Гас Леви]] компанияға бағалы қағаздар трейдері ретінде қосылды. Сол кезеңде фирма ішінде екі ықпалды бағыт — инвестициялық банк қызметі мен бағалы қағаздар саудасы — басымдық үшін бәсекелесті.<ref>{{Cite web |last=Lenzner |first=Robert |title=Gus Levy: Don't Tell Me What I Can't Do; Tell Me What I Can Do |url=https://www.forbes.com/sites/robertlenzner/2011/03/10/gus-levy-dont-tell-me-what-i-cant-do-tell-me-what-i-can-do/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes |language=en}}</ref> Леви ірі көлемдегі бағалы қағаздар мәмілелерін жүзеге асырудың алғашқы дамытушыларының бірі болды және оның жетекшілігімен компания осы бағытты кеңінен дамытты. Уайнбергтің күшті ықпалына байланысты фирма 1956 жылы компанияның назарын тек Уайнбергке тәуелді бағыттан әртараптандыру мақсатында жеке инвестициялық банк бөлімін құрды.<ref name="Cohan2012"/> 1957 жылы фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласындағы 20 [[Broad Street]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Cohan2012"/> 1969 жылы Гас Леви Сидни Уайнбергтің орнына аға серіктес болды және компанияның бағалы қағаздар саудасы бөлімін қайтадан күшейтті.<ref>{{Cite book |year=2000 |publisher=Simon & Schuster |last=Endlich |first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success |isbn=9780684869681 |page=62 }}</ref> Левиге фирманың әйгілі «ұзақ мерзімді ашкөздік» қағидатының авторы деген баға беріледі. Бұл ұстаным ұзақ мерзімді кезеңде пайда табылып отырған жағдайда қысқа мерзімді шығындарға төзуге болатынын білдірді. Сонымен қатар серіктестер өз табыстарының басым бөлігін қайтадан компанияның өзіне инвестициялап отырды.<ref>{{Cite book |last=Endlich |first=Lisa| author-link=Lisa Endlich |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success| publisher=A.A. Knopf |year=1999| isbn=9780679450801 |page=18 }}</ref> Уайнберг фирманың аға серіктесі болып қала берді және сол жылдың шілде айында қайтыс болды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1969/07/24/archives/sidney-j-weinberg-dies-at-77-mr-wall-street-of-finance-sidney-j.html | title=Sidney J. Weinberg Dies at 77; 'Mr. Wall Street' of Finance; Sidney J. Weinberg, Known as 'Mr. Wall Street,' Is Dead at 77 | first=Alden | last=Whitman | work=[[The New York Times]] | date=July 24, 1969 | url-access=limited}}</ref> 1970 жылы фирма тағы бір қаржылық дағдарысқа тап болды. Сол жылы [[Penn Central Transportation Company]] компаниясы банкротқа ұшырады. Компанияның айналымда жүрген коммерциялық қағаздарының көлемі 80 миллион АҚШ долларынан (2024 жылғы құны бойынша шамамен 497 миллион АҚШ доллары) асты, олардың басым бөлігі Goldman Sachs арқылы шығарылған еді. Бұл банкроттық өте ірі оқиғаға айналды. Соның салдарынан туындаған сот істері, әсіресе АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы ([[SEC]]) көтерген талаптар, фирманың серіктестік капиталын, өміршеңдігін және беделін қатерге тіреді.<ref name="cohan_wpost2012">{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | title=Goldman Sachs's long history of duping its clients | last=Cohan | first=William D. | newspaper=The Washington Post | date=March 16, 2012 | url-access=limited | archive-date=November 9, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201109190908/https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | url-status=live }}</ref> Дәл осы банкроттықтан кейін коммерциялық қағаздар шығаратын барлық эмитенттерге несиелік рейтинг беру тәжірибесі қалыптасты. Бүгінде мұндай рейтингтерді бірнеше несиелік рейтинг агенттігі жүргізеді.<ref>{{cite web | last=Hahn | first=Thomas K. | editor=Timothy Q. Cook | editor2=Robert K. Laroche | title=Instruments of the Money Market | url=https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | edition=Seventh | publisher=Federal Reserve Bank of Richmond | location=[[Richmond, Virginia]] | year=1993 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=November 25, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201125001943/https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | url-status=live }}</ref> Серіктес Стэнли Р. Миллердің басшылығымен фирма 1970 жылы Лондонда өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал 1972 жылы жеке капиталды басқару бөлімін және тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімін құрды.<ref name=brief/><ref>{{Cite news |last=Colchester |first=Max |url=https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274 |title=Who Loses the Most From 'Brexit'? Try Goldman Sachs |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 11, 2016 |issn=0099-9660 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108095658/https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274|url-status=live}}</ref> 1974 жылы компания Electric Storage Battery фирмасын International Nickel мен Morgan Stanley тарапынан жасалған дұшпандық жұтып алу әрекетінен қорғау барысында «ақ сері» стратегиясын алғашқылардың бірі болып қолданды.<ref>{{cite book | first=Gary | last=Giroux | title=Accounting Fraud: Maneuvering and Manipulation, Past and Present | url=https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | publisher=Business Expert Press | isbn=978-1606496299 | date=2013 | archive-date=April 8, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170408085303/https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 1976 жылы Сидни Уайнбергтің ұлы [[Джон Уайнберг]] пен [[Джон С. Уайтхед]] бірлескен аға серіктестер қызметіне тағайындалды. Бұл фирмадағы бірлескен басшылық дәстүрін қайта нығайтты. Олардың бастамаларының бірі компанияның 14 іскерлік қағидатын әзірлеу болды.<ref>{{Cite news |last=Thomas |first=Landon Jr. |url=https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |title=John L. Weinberg, 81, Former Leader of Goldman, Dies |work=The New York Times |date=August 9, 2006 | url-access=limited |issn=0362-4331 |archive-date=November 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121075533/https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |url-status=live}}</ref> === 1980–1999 === 1981 жылғы 16 қарашада фирма тауарлық нарықтардағы саудамен айналысатын J. Aron & Company компаниясын сатып алды. Кейін бұл компания Тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімімен біріктіріліп, Тұрақты табысты бағалы қағаздар, валюталар және тауарлар бөлімі деп аталды.<ref>{{Cite news |last=Baer |first=Justin |title=In Wake of Financial Crisis, Goldman Goes It Alone |publisher=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981| date=December 12, 2015 | url-access=subscription |issn=0099-9660|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801042635/https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981 |url-status=live}}</ref> J. Aron компаниясы кофе мен алтын нарықтарындағы қызметімен танымал болды. Goldman Sachs компаниясының кейінгі бас атқарушы директоры [[Ллойд Бланкфейн]] де фирмаға осы бірігу нәтижесінде келген.<ref>{{Cite news |title=As rivals fade, Goldman Sachs stands firm on commodities |url=https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html |publisher=CNBC |date=December 6, 2013|archive-date=November 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129115336/https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html|url-status=live}}</ref> 1983 жылы фирма жаңадан салынған 85 Broad Street ғимаратындағы жаһандық штаб-пәтеріне көшті және 2009 жылы қазіргі штаб-пәтеріне ауысқанға дейін сол ғимаратта орналасты.<ref>{{Cite web |title=85 Broad Street – Goldman Sachs |url=https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |access-date=January 9, 2023 |website=Institutional Investor |date=March 12, 2018 |language=en-gb |archive-date=October 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003082029/https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=December 9, 2009 |title=The House That Goldman Built |url=https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |access-date=January 9, 2023 |publisher=Observer |archive-date=January 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109140105/https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |url-status=live }}</ref> 1985 жылы компания Рокфеллер орталығына иелік ететін жылжымайтын мүлікке инвестициялау қорының (REIT) жария орналастырылуын андеррайтингтеді. Ол сол кезде тарихтағы ең ірі [[REIT]] орналастыруы болды.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/ |last=Sloan |first=Allan | author-link=Allan Sloan |title=PITCHING THEM HIGH AND INSIDE IN THE ROCKEFELLER CENTER DEAL | newspaper=[[The Washington Post]] |date=September 19, 1995 |issn=0190-8286 |archive-date=February 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208043020/https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/|url-status=live}}</ref> [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағының ыдырауы]] басталған кезеңге сәйкес фирма жаһандық жекешелендіру үдерісіне де қатыса бастады. Ол мемлекеттік құрылымдардан бөлініп шыққан компанияларға кеңес беру арқылы жекешелендіру мәмілелерін жүзеге асыруға көмектесті.<ref>{{Cite web | last=McCoy| first=Patricia |title=Levers of Law Reform: Public Goods and Russian Banking | url=https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj | publisher=Cornell Law School | year=1997 | archive-date=October 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022190041/https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj |url-status=live}}</ref> 1986 жылы фирма институционалдық инвесторларға, қаржылық кеңесшілерге және жеке тұлғаларға ашық әрі жеке нарықтарда инвестициялық және кеңес беру қызметтерін ұсынатын Goldman Sachs Asset Management бөлімін құрды.<ref name=humbled/> Сол жылы компания [[Microsoft]] компаниясының алғашқы жария орналастырылуын (IPO) андеррайтингтеді, [[General Electric]] компаниясына [[RCA]] компаниясын сатып алу мәселесі бойынша кеңес берді<ref name=humbled>{{Cite news | title=Goldman Sachs humbled | url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | work=The Independent | date=December 17, 2008 | archive-date=November 16, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201116055405/https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | url-status=live}}</ref> және Лондон мен Токио қор биржаларына қосылды, бұл өз кезегінде компанияның қосылулар мен жұтып алулар саласындағы қызметінің кеңеюіне ықпал етті.<ref name=brief/> 1980-жылдары фирма инвестициялық зерттеулерін электрондық түрде таратқан алғашқы банктердің бірі болды және бастапқы шығарылымдағы терең дисконтталған облигациялардың алғашқы жария орналастырылуын жүзеге асырды.<ref name=humbled/> 1988 жылы компания Үндістанның Мемлекеттік банкіне несиелік рейтинг алуға және АҚШ-тың коммерциялық қағаздар нарығында 200 миллион АҚШ доллары көлемінде қағаздар шығаруға көмектесті.<ref>{{Cite web | url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/1994-emerging-markets.html | title=Goldman Sachs Expands its Footprint in Emerging Markets | publisher=Goldman Sachs}}</ref> 1990 жылы [[Роберт Рубин]] мен [[Стивен Фридман]] бірлескен аға серіктестер болды. Олар компанияның қосылулар мен жұтып алулар, сондай-ақ сауда операциялары бағыттарын нығайту мақсатында фирманың жаһандануға бағдарланған дамуына басымдық беруге уәде етті.<ref>{{Cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |title=Former Goldman head Stephen Friedman retires from board |work=[[Reuters]] |date=April 4, 2013 |archive-date=November 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103184956/https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |url-status=live}}</ref> 1990 жылы компания Нью-Йорк қор биржасында қағазсыз сауда жүйесін енгізді.<ref>{{Cite web | url=https://www.princeton.edu/~ota/disk2/1990/9015/9015.PDF | title=Electronic Bulls and Bears: U.S. Securities Markets and Information Technology | date=September 1990}}</ref> 1992 жылы Рубин Билл Клинтон әкімшілігінде қызмет атқару үшін фирмадан кетті.<ref name=brief/> 1994 жылы компания [[Goldman Sachs тауар индексі]]н (GSCI) іске қосты және Қытайдағы алғашқы кеңсесін [[Бейжің]] қаласында ашты.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |title=Goldman, Sachs in China |date=March 1, 1994|work=New York Times |issn=0362-4331| archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903093219/https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |url-status=live}}</ref> Сол жылы Стивен Фридманның аға серіктес қызметінен кетуінен кейін [[Джон Корзин]] компанияның бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref name="NewYorkTimes1994September14RamirezAnthony">{{cite news|last1=Ramirez|first1=Anthony|title=Chairman of Goldman Will Retire|url=https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|access-date=9 May 2017|issue=Business|page=D1|work= New York Times|date=14 September 1994|url-access=limited|archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903163853/https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|url-status=live}}</ref> Серіктестер арасындағы ондаған жылдарға созылған пікірталастардан кейін Goldman Sachs 1999 жылғы мамырда алғашқы жария орналастыру (IPO) арқылы [[ашық акционерлік қоғам]]ға айналды.<ref>{{Cite web |url=https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/ |title=GOLDMAN SACHS IPO DEBUTS TODAY AT $3.66B|last=Piskora|first=Beth|date=May 4, 1999|website=New York Post|language=en|access-date=December 6, 2019|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817124848/https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/|url-status=live}}</ref> IPO барысында Goldman Sachs компанияның 12,6%-ын жұртшылыққа сатты. Орналастырудан кейін компанияның 48,3%-ы бұрынғы 221 серіктестің иелігінде қалды, 21,2%-ы серіктес болып табылмайтын қызметкерлерге тиесілі болды, ал қалған 17,9%-ы Goldman Sachs-тың зейнетке шыққан серіктестеріне және екі ұзақ мерзімді инвесторға — [[Sumitomo Bank Ltd.]] пен [[Kamehameha Schools]] ұйымының инвестициялық бөлімшесіне тиесілі болды.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | title=Goldman Sachs: How Public Is This IPO? | first=Leah Nathans | last=Spiro | publisher=[[Bloomberg L.P.]] | date=May 17, 1999 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190313/https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | url-status=live }}</ref> Акциялар биржаға шығарылған кезде бір акцияның бағасы 53 АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news |last=Roundup |first=An Interactive Journal News |date=1999-05-03 |title=Goldman Sachs Prices Offering At $53 a Share for Sale Tuesday - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB9257613266528026 |access-date=2026-04-27 |work=Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> IPO өткізілгеннен кейін [[Генри Полсон]] Джон Корзиннің орнына компанияның директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref>{{cite news| title=End of an era for Goldman | url=https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | work=[[CNN]] | date=May 3, 1999 | archive-date=October 19, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201019151634/https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | url-status=dead }}</ref> === 2000 – қазірге дейін === 2000 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs Нью-Йорк қор биржасындағы ең ірі мамандандырылған сауда фирмаларының бірі болған Spear, Leeds & Kellogg компаниясын 6,3 миллиард АҚШ долларына (2024 жылғы құны бойынша шамамен 10,9 миллиард АҚШ доллары) сатып алды.<ref name="NewYorkTimes2000September12McGeehanPatrick">{{cite news|last1=McGeehan|first1=Patrick|title=Goldman Sachs to Acquire Top Firm on Trading Floors|url=https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=Business|page=C2|work=[[The New York Times]]|date=September 12, 2000|url-access=limited|archive-date=September 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913000550/https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|url-status=live}}</ref> 2006 жылғы мамырда Генри Полсон АҚШ Қаржы министрі қызметіне тағайындалу үшін компаниядан кетті, ал оның орнына [[Ллойд Бланкфейн]] директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор болып тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=June 3, 2006 |title=New Chief Executive Is Chosen by Goldman|work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|access-date=June 10, 2020|issn=0362-4331|archive-date=November 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121050331/https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 21 қыркүйекте Goldman Sachs пен Morgan Stanley — АҚШ-тағы қалған соңғы екі ірі инвестициялық банк — дәстүрлі банк холдингтік компанияларына айналатындарын ресми түрде жариялады.<ref name="Reuters2008September21HallJessica">{{cite news|last1=Hall |first1=Jessica|last2=Heavens|first2=Louise|title=Goldman Sachs to be regulated by Fed |url=https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|access-date=September 22, 2008|agency=Thomson Reuters|issue=Fund News|publisher=Reuters|date=September 21, 2008|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111204449/https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | title=Wall Street in crisis: Mitsubishi to buy stake in Morgan Stanley | first1=Julia | last1=Kollewe | first2=David | last2=Teather | work=[[The Guardian]] | date=September 22, 2008 | access-date=December 11, 2016 | archive-date=December 5, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201205203628/https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | url-status=live }}</ref> Олардың банк мәртебесін алу туралы өтінішін Федералдық резерв жүйесінің мақұлдауы Конгрестің бағалы қағаздар фирмаларын депозит қабылдайтын банктерден бөліп шығарғанына 75 жыл өткен соң тәуелсіз инвестициялық банк үлгісінің аяқталғанын білдірді. Бұл шешім [[Lehman Brothers]] банкротқа ұшырап, [[Merrill Lynch]] компаниясының [[Bank of America|Bank of America-ға]] жедел сатылуына алып келген бірнеше апталық қаржылық күйзелістер кезеңінің соңында қабылданды.<ref name="WSJ2008September22HilsenrathJon">{{cite news|last1=Hilsenrath|first1=Jon|last2=Paletta|first2=Damian|title=Goldman, Morgan Scrap Wall Street Model, Become Banks in Bid to Ride Out Crisis|journal=The Wall Street Journal. Eastern Edition|url=https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|access-date=May 18, 2017|agency=Dow Jones & Company Inc|issue=Business|publisher=Wall Street Journal|date=September 22, 2008|location=United States|language=en|url-access=subscription|issn=0099-9660|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203003329/https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 23 қыркүйекте Berkshire Hathaway компаниясы Goldman Sachs-тың 5 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акцияларын сатып алуға келісті. Сонымен қатар ол бес жыл ішінде Goldman Sachs-тың тағы 5 миллиард АҚШ долларына тең жай акцияларын сатып алу құқығын беретін варранттарға ие болды.<ref name="5billion">{{cite web | url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | title=Berkshire Hathaway to Invest $5 billion in Goldman Sachs | publisher=U.S. Securities and Exchange Commission | date=September 23, 2008 | access-date=May 18, 2017 | archive-date=August 16, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140816030946/http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | url-status=live }}</ref> Сол кезеңде компания бір акциясы 123 АҚШ долларынан бағаланған акцияларды жария орналастыру арқылы қосымша 5 миллиард АҚШ долларын тартты.<ref name="5billion" /> 2008 жылғы қазанда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінен Қиындыққа ұшыраған активтерге көмек көрсету бағдарламасы (TARP) аясында 10 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акциялар түріндегі инвестиция алды.<ref>{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | newspaper=The Washington Post | title=An Unsavory Slice of Subprime | first=Allan | last=Sloan | date=October 16, 2007 | access-date=May 3, 2010 | archive-date=October 1, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191001183858/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | url-status=live }}</ref> 2009 жылғы маусымда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінің TARP бағдарламасы бойынша салған қаражатын 23% кірістілікпен қайтарды. Қайтарылған сома құрамына артықшылықты акциялар бойынша 318 миллион АҚШ долларлық дивиденд төлемдері мен варранттарды өтеуге жұмсалған 1,418 миллиард АҚШ доллары кірді.<ref>{{cite press release|url=http://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem TARP Warrants: US Taxpayers Make 23 Percent Return|publisher=[[Business Wire]]|date=July 22, 2009|access-date=March 19, 2017|archive-date=October 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020090150/https://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|url-status=live}}<br />{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2009/07/22/goldman-sachs-pays-11-billion-to-redeem-warrants.html|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem Warrants|publisher=[[CNBC]]|date=July 22, 2009|access-date=September 9, 2017|archive-date=November 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109030206/https://www.cnbc.com/id/32085262|url-status=live}}</ref> 2011 жылғы 18 наурызда Goldman Sachs Федералдық резерв жүйесінен Berkshire Hathaway иелігіндегі Goldman Sachs-тың артықшылықты акцияларын кері сатып алуға рұқсат алды.<ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2011/03/18/warren-buffett-gets-an-unwanted-call-from-goldman-sachs.html|title=Warren Buffett Gets an Unwanted Call from Goldman Sachs|work=CNBC|date=March 18, 2011|access-date=February 15, 2013|first1=Alex|last1=Crippe|archive-date=August 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806080740/https://www.cnbc.com/id/42153208|url-status=live}}</ref> 2009 жылғы 16 қарашада Goldman Sachs өзінің жаңа штаб-пәтерін Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында ашты.<ref>{{Cite news |date=2019 |title=Embracing Past and Future, Goldman Sachs Breaks Ground on its Global Headquarters in Manhattan|url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/2005-groundbreak}}</ref> 2011 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs өзінің ең ірі хедж-қоры — Goldman Sachs Asset Management (GSAM) құрамында жұмыс істеген Global Alpha Fund LP қорының жабылатынын жариялады.<ref name="WSJ2011September16RappaportLiz">{{cite news|last1=Rappaport|first1=Liz|title=Goldman to Close Global Alpha Hedge Fund|journal=The Wall Street Journal. Eastern Edition|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904060604576573053089881550|access-date=May 18, 2017|agency=Dow Jones & Company Inc|issue=Markets|publisher=Wall Street Journal|date=September 16, 2011|location=United States|language=en|url-access=subscription|issn=0099-9660|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111183658/https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904060604576573053089881550|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Global Alpha Fund LP|date=2005|title=Goldman Sachs Global Alpha Fund, L.P. 2005 ANNUAL REPORT|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/63814/000006381408000013/ex992-10ka2007.pdf|website=SEC|access-date=August 13, 2020|archive-date=July 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170710000024/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/63814/000006381408000013/ex992-10ka2007.pdf|url-status=live}}</ref> 1990-жылдардың ортасында бастапқы капиталы 10 миллион АҚШ долларымен құрылған Global Alpha<ref name="NYT_20110915">{{cite news|title=Goldman Sachs to Shut Its Global Alpha Hedge Fund|url=https://dealbook.nytimes.com/2011/09/15/goldman-to-shut-global-alpha-hedge-fund/|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=DealBook|work=[[The New York Times]]|date=September 15, 2011|location=United States|language=en|url-access=limited|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801203937/https://dealbook.nytimes.com/2011/09/15/goldman-to-shut-global-alpha-hedge-fund/|url-status=live}}</ref> бір кездері әлемдегі ең ірі әрі ең табысты хедж-қорлардың бірі саналды. Қордың басқаруындағы активтер көлемі (AUM) 2007 жылы ең жоғары деңгейіне жетіп, 12 миллиард АҚШ долларынан асты.<ref name="businessinsider_Carney_20110916">{{Cite news| title=How Goldman Sachs Lost One Of Its Crown Jewels, Global Alpha| first=John| last=Carney| date=September 16, 2011| work=Business Insider via CNBC| access-date=April 24, 2020| url=https://www.businessinsider.com/how-goldman-sachs-lost-one-of-its-crown-jewels-global-alpha-2011-9| archive-date = August 4, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200804060453/https://www.businessinsider.com/how-goldman-sachs-lost-one-of-its-crown-jewels-global-alpha-2011-9| url-status = live}}</ref> Global Alpha инвестициялық шешімдер қабылдау үшін сандық талдау мен компьютерлік модельдерді пайдаланды,<ref name="WSJ2011September16RappaportLiz"/> сондай-ақ жоғары жиілікті сауда әдістерін қолданды. Қорды сауда операциялары негізделген статистикалық модельдерді әзірлеген [[Клифф Аснесс]] пен [[Марк Кархарт]] құрған.<ref name="NYT_20110915"/> ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы Global Alpha қорын «ірі әрі құпиялы хедж-қор» деп сипаттап, оны баламалы инвестициялар портфеліндегі «Cadillac» деп атаған. Қор 2006 жылға қарай Goldman Sachs үшін миллиондаған доллар пайда әкелген.<ref name="WSJ_Smith_20060420">{{Cite news| issn=0099-9660| last=Smith| first = Randall| title = Goldman Gurus Strike It Rich With Hedge Fund| work = Wall Street Journal| access-date = April 25, 2020| date=April 20, 2006| url = https://www.wsj.com/articles/SB114550097877130828| archive-date=August 1, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200801044453/https://www.wsj.com/articles/SB114550097877130828| url-status=live}}</ref> Алайда кейін қордың көрсеткіштері төмендей бастады. 2008 жылдың ортасына қарай оның басқаруындағы активтері 2,5 миллиард АҚШ долларына дейін қысқарды. 2011 жылғы маусымда бұл көрсеткіш 1,7 миллиард АҚШ долларынан төмен болды, ал сол жылғы шығындардан кейін 2011 жылғы қыркүйекте шамамен 1 миллиард АҚШ долларын ғана құрады.<ref name="Reuters2011September16LaCapraLaurenTara">{{cite news |last1=LaCapra |first1=LaurenTara|last2=Herbst-Bayliss |first2=Svea |title=Goldman to close Global Alpha fund after losses |url=https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-hedgefund-idUSTRE78F28Y20110916 |access-date=May 18, 2017|agency=Thomson Reuters |publisher=Reuters |date=September 16, 2011|location=New York |language=en |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022130428/https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-hedgefund-idUSTRE78F28Y20110916|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы тамызда Goldman Sachs [[General Electric]] компаниясының GE Capital Bank онлайн-депозиттік платформасын сатып алуға келісті. Мәміле құрамына 8 миллиард АҚШ долларына тең онлайн депозиттер және брокерлер арқылы орналастырылған депозиттік сертификаттардың тағы 8 миллиард АҚШ долларлық көлемі кірді.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-08-13/goldman-sachs-to-buy-ge-bank-unit-with-16-billion-of-deposits | title=Goldman Sachs to Acquire GE Capital Bank's on-line deposit platform | work=[[Bloomberg News]] | date=August 13, 2015 | first=Michael J. | last=Moore | access-date=March 7, 2017 | archive-date=November 8, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201108134803/http://www.bloomberg.com/news/articles/2015-08-13/goldman-sachs-to-buy-ge-bank-unit-with-16-billion-of-deposits | url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} spzrtgoc3r50lj9sxd40hl3888061xd 3614282 3614281 2026-06-07T10:29:50Z 1nter pares 146705 /* 2000 – қазірге дейін */ 3614282 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> === 1930–1979 === 1930 жылы, [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңінде, фирма Уоддилл Кэтчингсті басшылықтан шеттетіп, аға серіктес қызметіне [[Сидни Уайнберг]] келді. Уайнберг компанияның негізгі назарын сауда операцияларынан инвестициялық банк қызметіне ауыстырды.<ref name="Cohan2012" /> Оның әрекеттері фирманың әлсіреген беделін қалпына келтіруге көмектесті. Уайнбергтің басшылығымен Goldman Sachs 1956 жылы [[Ford Motor Company]] компаниясының 657 миллион АҚШ долларын құраған алғашқы жария орналастыруының (IPO) жетекші кеңесшісі болды. Бұл сол кезеңдегі аса ірі жетістіктердің бірі саналды. Сондай-ақ фирма 1958 жылы Sears Roebuck компаниясының 350 миллион АҚШ долларлық облигациялық қарыз орналастыруына жетекшілік етті.<ref name=brief/> Уайнбергтің жетекшілігі кезінде компания инвестициялық зерттеулер бөлімін және муниципалдық облигациялар бөлімін құрды. Сонымен қатар фирма тәуекел арбитражын қолданудың алғашқы жаңашылдарының бірі болды.<ref name="Cohan2012" /> 1950-жылдары [[Гас Леви]] компанияға бағалы қағаздар трейдері ретінде қосылды. Сол кезеңде фирма ішінде екі ықпалды бағыт — инвестициялық банк қызметі мен бағалы қағаздар саудасы — басымдық үшін бәсекелесті.<ref>{{Cite web |last=Lenzner |first=Robert |title=Gus Levy: Don't Tell Me What I Can't Do; Tell Me What I Can Do |url=https://www.forbes.com/sites/robertlenzner/2011/03/10/gus-levy-dont-tell-me-what-i-cant-do-tell-me-what-i-can-do/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes |language=en}}</ref> Леви ірі көлемдегі бағалы қағаздар мәмілелерін жүзеге асырудың алғашқы дамытушыларының бірі болды және оның жетекшілігімен компания осы бағытты кеңінен дамытты. Уайнбергтің күшті ықпалына байланысты фирма 1956 жылы компанияның назарын тек Уайнбергке тәуелді бағыттан әртараптандыру мақсатында жеке инвестициялық банк бөлімін құрды.<ref name="Cohan2012"/> 1957 жылы фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласындағы 20 [[Broad Street]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Cohan2012"/> 1969 жылы Гас Леви Сидни Уайнбергтің орнына аға серіктес болды және компанияның бағалы қағаздар саудасы бөлімін қайтадан күшейтті.<ref>{{Cite book |year=2000 |publisher=Simon & Schuster |last=Endlich |first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success |isbn=9780684869681 |page=62 }}</ref> Левиге фирманың әйгілі «ұзақ мерзімді ашкөздік» қағидатының авторы деген баға беріледі. Бұл ұстаным ұзақ мерзімді кезеңде пайда табылып отырған жағдайда қысқа мерзімді шығындарға төзуге болатынын білдірді. Сонымен қатар серіктестер өз табыстарының басым бөлігін қайтадан компанияның өзіне инвестициялап отырды.<ref>{{Cite book |last=Endlich |first=Lisa| author-link=Lisa Endlich |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success| publisher=A.A. Knopf |year=1999| isbn=9780679450801 |page=18 }}</ref> Уайнберг фирманың аға серіктесі болып қала берді және сол жылдың шілде айында қайтыс болды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1969/07/24/archives/sidney-j-weinberg-dies-at-77-mr-wall-street-of-finance-sidney-j.html | title=Sidney J. Weinberg Dies at 77; 'Mr. Wall Street' of Finance; Sidney J. Weinberg, Known as 'Mr. Wall Street,' Is Dead at 77 | first=Alden | last=Whitman | work=[[The New York Times]] | date=July 24, 1969 | url-access=limited}}</ref> 1970 жылы фирма тағы бір қаржылық дағдарысқа тап болды. Сол жылы [[Penn Central Transportation Company]] компаниясы банкротқа ұшырады. Компанияның айналымда жүрген коммерциялық қағаздарының көлемі 80 миллион АҚШ долларынан (2024 жылғы құны бойынша шамамен 497 миллион АҚШ доллары) асты, олардың басым бөлігі Goldman Sachs арқылы шығарылған еді. Бұл банкроттық өте ірі оқиғаға айналды. Соның салдарынан туындаған сот істері, әсіресе АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы ([[SEC]]) көтерген талаптар, фирманың серіктестік капиталын, өміршеңдігін және беделін қатерге тіреді.<ref name="cohan_wpost2012">{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | title=Goldman Sachs's long history of duping its clients | last=Cohan | first=William D. | newspaper=The Washington Post | date=March 16, 2012 | url-access=limited | archive-date=November 9, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201109190908/https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | url-status=live }}</ref> Дәл осы банкроттықтан кейін коммерциялық қағаздар шығаратын барлық эмитенттерге несиелік рейтинг беру тәжірибесі қалыптасты. Бүгінде мұндай рейтингтерді бірнеше несиелік рейтинг агенттігі жүргізеді.<ref>{{cite web | last=Hahn | first=Thomas K. | editor=Timothy Q. Cook | editor2=Robert K. Laroche | title=Instruments of the Money Market | url=https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | edition=Seventh | publisher=Federal Reserve Bank of Richmond | location=[[Richmond, Virginia]] | year=1993 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=November 25, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201125001943/https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | url-status=live }}</ref> Серіктес Стэнли Р. Миллердің басшылығымен фирма 1970 жылы Лондонда өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал 1972 жылы жеке капиталды басқару бөлімін және тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімін құрды.<ref name=brief/><ref>{{Cite news |last=Colchester |first=Max |url=https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274 |title=Who Loses the Most From 'Brexit'? Try Goldman Sachs |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 11, 2016 |issn=0099-9660 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108095658/https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274|url-status=live}}</ref> 1974 жылы компания Electric Storage Battery фирмасын International Nickel мен Morgan Stanley тарапынан жасалған дұшпандық жұтып алу әрекетінен қорғау барысында «ақ сері» стратегиясын алғашқылардың бірі болып қолданды.<ref>{{cite book | first=Gary | last=Giroux | title=Accounting Fraud: Maneuvering and Manipulation, Past and Present | url=https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | publisher=Business Expert Press | isbn=978-1606496299 | date=2013 | archive-date=April 8, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170408085303/https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 1976 жылы Сидни Уайнбергтің ұлы [[Джон Уайнберг]] пен [[Джон С. Уайтхед]] бірлескен аға серіктестер қызметіне тағайындалды. Бұл фирмадағы бірлескен басшылық дәстүрін қайта нығайтты. Олардың бастамаларының бірі компанияның 14 іскерлік қағидатын әзірлеу болды.<ref>{{Cite news |last=Thomas |first=Landon Jr. |url=https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |title=John L. Weinberg, 81, Former Leader of Goldman, Dies |work=The New York Times |date=August 9, 2006 | url-access=limited |issn=0362-4331 |archive-date=November 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121075533/https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |url-status=live}}</ref> === 1980–1999 === 1981 жылғы 16 қарашада фирма тауарлық нарықтардағы саудамен айналысатын J. Aron & Company компаниясын сатып алды. Кейін бұл компания Тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімімен біріктіріліп, Тұрақты табысты бағалы қағаздар, валюталар және тауарлар бөлімі деп аталды.<ref>{{Cite news |last=Baer |first=Justin |title=In Wake of Financial Crisis, Goldman Goes It Alone |publisher=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981| date=December 12, 2015 | url-access=subscription |issn=0099-9660|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801042635/https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981 |url-status=live}}</ref> J. Aron компаниясы кофе мен алтын нарықтарындағы қызметімен танымал болды. Goldman Sachs компаниясының кейінгі бас атқарушы директоры [[Ллойд Бланкфейн]] де фирмаға осы бірігу нәтижесінде келген.<ref>{{Cite news |title=As rivals fade, Goldman Sachs stands firm on commodities |url=https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html |publisher=CNBC |date=December 6, 2013|archive-date=November 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129115336/https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html|url-status=live}}</ref> 1983 жылы фирма жаңадан салынған 85 Broad Street ғимаратындағы жаһандық штаб-пәтеріне көшті және 2009 жылы қазіргі штаб-пәтеріне ауысқанға дейін сол ғимаратта орналасты.<ref>{{Cite web |title=85 Broad Street – Goldman Sachs |url=https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |access-date=January 9, 2023 |website=Institutional Investor |date=March 12, 2018 |language=en-gb |archive-date=October 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003082029/https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=December 9, 2009 |title=The House That Goldman Built |url=https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |access-date=January 9, 2023 |publisher=Observer |archive-date=January 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109140105/https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |url-status=live }}</ref> 1985 жылы компания Рокфеллер орталығына иелік ететін жылжымайтын мүлікке инвестициялау қорының (REIT) жария орналастырылуын андеррайтингтеді. Ол сол кезде тарихтағы ең ірі [[REIT]] орналастыруы болды.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/ |last=Sloan |first=Allan | author-link=Allan Sloan |title=PITCHING THEM HIGH AND INSIDE IN THE ROCKEFELLER CENTER DEAL | newspaper=[[The Washington Post]] |date=September 19, 1995 |issn=0190-8286 |archive-date=February 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208043020/https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/|url-status=live}}</ref> [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағының ыдырауы]] басталған кезеңге сәйкес фирма жаһандық жекешелендіру үдерісіне де қатыса бастады. Ол мемлекеттік құрылымдардан бөлініп шыққан компанияларға кеңес беру арқылы жекешелендіру мәмілелерін жүзеге асыруға көмектесті.<ref>{{Cite web | last=McCoy| first=Patricia |title=Levers of Law Reform: Public Goods and Russian Banking | url=https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj | publisher=Cornell Law School | year=1997 | archive-date=October 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022190041/https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj |url-status=live}}</ref> 1986 жылы фирма институционалдық инвесторларға, қаржылық кеңесшілерге және жеке тұлғаларға ашық әрі жеке нарықтарда инвестициялық және кеңес беру қызметтерін ұсынатын Goldman Sachs Asset Management бөлімін құрды.<ref name=humbled/> Сол жылы компания [[Microsoft]] компаниясының алғашқы жария орналастырылуын (IPO) андеррайтингтеді, [[General Electric]] компаниясына [[RCA]] компаниясын сатып алу мәселесі бойынша кеңес берді<ref name=humbled>{{Cite news | title=Goldman Sachs humbled | url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | work=The Independent | date=December 17, 2008 | archive-date=November 16, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201116055405/https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | url-status=live}}</ref> және Лондон мен Токио қор биржаларына қосылды, бұл өз кезегінде компанияның қосылулар мен жұтып алулар саласындағы қызметінің кеңеюіне ықпал етті.<ref name=brief/> 1980-жылдары фирма инвестициялық зерттеулерін электрондық түрде таратқан алғашқы банктердің бірі болды және бастапқы шығарылымдағы терең дисконтталған облигациялардың алғашқы жария орналастырылуын жүзеге асырды.<ref name=humbled/> 1988 жылы компания Үндістанның Мемлекеттік банкіне несиелік рейтинг алуға және АҚШ-тың коммерциялық қағаздар нарығында 200 миллион АҚШ доллары көлемінде қағаздар шығаруға көмектесті.<ref>{{Cite web | url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/1994-emerging-markets.html | title=Goldman Sachs Expands its Footprint in Emerging Markets | publisher=Goldman Sachs}}</ref> 1990 жылы [[Роберт Рубин]] мен [[Стивен Фридман]] бірлескен аға серіктестер болды. Олар компанияның қосылулар мен жұтып алулар, сондай-ақ сауда операциялары бағыттарын нығайту мақсатында фирманың жаһандануға бағдарланған дамуына басымдық беруге уәде етті.<ref>{{Cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |title=Former Goldman head Stephen Friedman retires from board |work=[[Reuters]] |date=April 4, 2013 |archive-date=November 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103184956/https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |url-status=live}}</ref> 1990 жылы компания Нью-Йорк қор биржасында қағазсыз сауда жүйесін енгізді.<ref>{{Cite web | url=https://www.princeton.edu/~ota/disk2/1990/9015/9015.PDF | title=Electronic Bulls and Bears: U.S. Securities Markets and Information Technology | date=September 1990}}</ref> 1992 жылы Рубин Билл Клинтон әкімшілігінде қызмет атқару үшін фирмадан кетті.<ref name=brief/> 1994 жылы компания [[Goldman Sachs тауар индексі]]н (GSCI) іске қосты және Қытайдағы алғашқы кеңсесін [[Бейжің]] қаласында ашты.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |title=Goldman, Sachs in China |date=March 1, 1994|work=New York Times |issn=0362-4331| archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903093219/https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |url-status=live}}</ref> Сол жылы Стивен Фридманның аға серіктес қызметінен кетуінен кейін [[Джон Корзин]] компанияның бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref name="NewYorkTimes1994September14RamirezAnthony">{{cite news|last1=Ramirez|first1=Anthony|title=Chairman of Goldman Will Retire|url=https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|access-date=9 May 2017|issue=Business|page=D1|work= New York Times|date=14 September 1994|url-access=limited|archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903163853/https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|url-status=live}}</ref> Серіктестер арасындағы ондаған жылдарға созылған пікірталастардан кейін Goldman Sachs 1999 жылғы мамырда алғашқы жария орналастыру (IPO) арқылы [[ашық акционерлік қоғам]]ға айналды.<ref>{{Cite web |url=https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/ |title=GOLDMAN SACHS IPO DEBUTS TODAY AT $3.66B|last=Piskora|first=Beth|date=May 4, 1999|website=New York Post|language=en|access-date=December 6, 2019|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817124848/https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/|url-status=live}}</ref> IPO барысында Goldman Sachs компанияның 12,6%-ын жұртшылыққа сатты. Орналастырудан кейін компанияның 48,3%-ы бұрынғы 221 серіктестің иелігінде қалды, 21,2%-ы серіктес болып табылмайтын қызметкерлерге тиесілі болды, ал қалған 17,9%-ы Goldman Sachs-тың зейнетке шыққан серіктестеріне және екі ұзақ мерзімді инвесторға — [[Sumitomo Bank Ltd.]] пен [[Kamehameha Schools]] ұйымының инвестициялық бөлімшесіне тиесілі болды.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | title=Goldman Sachs: How Public Is This IPO? | first=Leah Nathans | last=Spiro | publisher=[[Bloomberg L.P.]] | date=May 17, 1999 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190313/https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | url-status=live }}</ref> Акциялар биржаға шығарылған кезде бір акцияның бағасы 53 АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news |last=Roundup |first=An Interactive Journal News |date=1999-05-03 |title=Goldman Sachs Prices Offering At $53 a Share for Sale Tuesday - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB9257613266528026 |access-date=2026-04-27 |work=Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> IPO өткізілгеннен кейін [[Генри Полсон]] Джон Корзиннің орнына компанияның директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref>{{cite news| title=End of an era for Goldman | url=https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | work=[[CNN]] | date=May 3, 1999 | archive-date=October 19, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201019151634/https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | url-status=dead }}</ref> === 2000 – қазірге дейін === 2000 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs Нью-Йорк қор биржасындағы ең ірі мамандандырылған сауда фирмаларының бірі болған Spear, Leeds & Kellogg компаниясын 6,3 миллиард АҚШ долларына (2024 жылғы құны бойынша шамамен 10,9 миллиард АҚШ доллары) сатып алды.<ref name="NewYorkTimes2000September12McGeehanPatrick">{{cite news|last1=McGeehan|first1=Patrick|title=Goldman Sachs to Acquire Top Firm on Trading Floors|url=https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=Business|page=C2|work=[[The New York Times]]|date=September 12, 2000|url-access=limited|archive-date=September 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913000550/https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|url-status=live}}</ref> 2006 жылғы мамырда Генри Полсон АҚШ Қаржы министрі қызметіне тағайындалу үшін компаниядан кетті, ал оның орнына [[Ллойд Бланкфейн]] директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор болып тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=June 3, 2006 |title=New Chief Executive Is Chosen by Goldman|work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|access-date=June 10, 2020|issn=0362-4331|archive-date=November 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121050331/https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 21 қыркүйекте Goldman Sachs пен Morgan Stanley — АҚШ-тағы қалған соңғы екі ірі инвестициялық банк — дәстүрлі банк холдингтік компанияларына айналатындарын ресми түрде жариялады.<ref name="Reuters2008September21HallJessica">{{cite news|last1=Hall |first1=Jessica|last2=Heavens|first2=Louise|title=Goldman Sachs to be regulated by Fed |url=https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|access-date=September 22, 2008|agency=Thomson Reuters|issue=Fund News|publisher=Reuters|date=September 21, 2008|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111204449/https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | title=Wall Street in crisis: Mitsubishi to buy stake in Morgan Stanley | first1=Julia | last1=Kollewe | first2=David | last2=Teather | work=[[The Guardian]] | date=September 22, 2008 | access-date=December 11, 2016 | archive-date=December 5, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201205203628/https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | url-status=live }}</ref> Олардың банк мәртебесін алу туралы өтінішін Федералдық резерв жүйесінің мақұлдауы Конгрестің бағалы қағаздар фирмаларын депозит қабылдайтын банктерден бөліп шығарғанына 75 жыл өткен соң тәуелсіз инвестициялық банк үлгісінің аяқталғанын білдірді. Бұл шешім [[Lehman Brothers]] банкротқа ұшырап, [[Merrill Lynch]] компаниясының [[Bank of America|Bank of America-ға]] жедел сатылуына алып келген бірнеше апталық қаржылық күйзелістер кезеңінің соңында қабылданды.<ref name="WSJ2008September22HilsenrathJon">{{cite news|last1=Hilsenrath|first1=Jon|last2=Paletta|first2=Damian|title=Goldman, Morgan Scrap Wall Street Model, Become Banks in Bid to Ride Out Crisis|journal=The Wall Street Journal. Eastern Edition|url=https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|access-date=May 18, 2017|agency=Dow Jones & Company Inc|issue=Business|publisher=Wall Street Journal|date=September 22, 2008|location=United States|language=en|url-access=subscription|issn=0099-9660|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203003329/https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 23 қыркүйекте Berkshire Hathaway компаниясы Goldman Sachs-тың 5 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акцияларын сатып алуға келісті. Сонымен қатар ол бес жыл ішінде Goldman Sachs-тың тағы 5 миллиард АҚШ долларына тең жай акцияларын сатып алу құқығын беретін варранттарға ие болды.<ref name="5billion">{{cite web | url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | title=Berkshire Hathaway to Invest $5 billion in Goldman Sachs | publisher=U.S. Securities and Exchange Commission | date=September 23, 2008 | access-date=May 18, 2017 | archive-date=August 16, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140816030946/http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | url-status=live }}</ref> Сол кезеңде компания бір акциясы 123 АҚШ долларынан бағаланған акцияларды жария орналастыру арқылы қосымша 5 миллиард АҚШ долларын тартты.<ref name="5billion" /> 2008 жылғы қазанда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінен Қиындыққа ұшыраған активтерге көмек көрсету бағдарламасы (TARP) аясында 10 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акциялар түріндегі инвестиция алды.<ref>{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | newspaper=The Washington Post | title=An Unsavory Slice of Subprime | first=Allan | last=Sloan | date=October 16, 2007 | access-date=May 3, 2010 | archive-date=October 1, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191001183858/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | url-status=live }}</ref> 2009 жылғы маусымда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінің TARP бағдарламасы бойынша салған қаражатын 23% кірістілікпен қайтарды. Қайтарылған сома құрамына артықшылықты акциялар бойынша 318 миллион АҚШ долларлық дивиденд төлемдері мен варранттарды өтеуге жұмсалған 1,418 миллиард АҚШ доллары кірді.<ref>{{cite press release|url=http://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem TARP Warrants: US Taxpayers Make 23 Percent Return|publisher=[[Business Wire]]|date=July 22, 2009|access-date=March 19, 2017|archive-date=October 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020090150/https://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|url-status=live}}<br />{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2009/07/22/goldman-sachs-pays-11-billion-to-redeem-warrants.html|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem Warrants|publisher=[[CNBC]]|date=July 22, 2009|access-date=September 9, 2017|archive-date=November 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109030206/https://www.cnbc.com/id/32085262|url-status=live}}</ref> 2011 жылғы 18 наурызда Goldman Sachs Федералдық резерв жүйесінен Berkshire Hathaway иелігіндегі Goldman Sachs-тың артықшылықты акцияларын кері сатып алуға рұқсат алды.<ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2011/03/18/warren-buffett-gets-an-unwanted-call-from-goldman-sachs.html|title=Warren Buffett Gets an Unwanted Call from Goldman Sachs|work=CNBC|date=March 18, 2011|access-date=February 15, 2013|first1=Alex|last1=Crippe|archive-date=August 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806080740/https://www.cnbc.com/id/42153208|url-status=live}}</ref> 2009 жылғы 16 қарашада Goldman Sachs өзінің жаңа штаб-пәтерін Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында ашты.<ref>{{Cite news |date=2019 |title=Embracing Past and Future, Goldman Sachs Breaks Ground on its Global Headquarters in Manhattan|url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/2005-groundbreak}}</ref> 2011 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs өзінің ең ірі хедж-қоры — Goldman Sachs Asset Management (GSAM) құрамында жұмыс істеген Global Alpha Fund LP қорының жабылатынын жариялады.<ref name="WSJ2011September16RappaportLiz">{{cite news|last1=Rappaport|first1=Liz|title=Goldman to Close Global Alpha Hedge Fund|journal=The Wall Street Journal. Eastern Edition|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904060604576573053089881550|access-date=May 18, 2017|agency=Dow Jones & Company Inc|issue=Markets|publisher=Wall Street Journal|date=September 16, 2011|location=United States|language=en|url-access=subscription|issn=0099-9660|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111183658/https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904060604576573053089881550|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Global Alpha Fund LP|date=2005|title=Goldman Sachs Global Alpha Fund, L.P. 2005 ANNUAL REPORT|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/63814/000006381408000013/ex992-10ka2007.pdf|website=SEC|access-date=August 13, 2020|archive-date=July 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170710000024/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/63814/000006381408000013/ex992-10ka2007.pdf|url-status=live}}</ref> 1990-жылдардың ортасында бастапқы капиталы 10 миллион АҚШ долларымен құрылған Global Alpha<ref name="NYT_20110915">{{cite news|title=Goldman Sachs to Shut Its Global Alpha Hedge Fund|url=https://dealbook.nytimes.com/2011/09/15/goldman-to-shut-global-alpha-hedge-fund/|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=DealBook|work=[[The New York Times]]|date=September 15, 2011|location=United States|language=en|url-access=limited|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801203937/https://dealbook.nytimes.com/2011/09/15/goldman-to-shut-global-alpha-hedge-fund/|url-status=live}}</ref> бір кездері әлемдегі ең ірі әрі ең табысты хедж-қорлардың бірі саналды. Қордың басқаруындағы активтер көлемі (AUM) 2007 жылы ең жоғары деңгейіне жетіп, 12 миллиард АҚШ долларынан асты.<ref name="businessinsider_Carney_20110916">{{Cite news| title=How Goldman Sachs Lost One Of Its Crown Jewels, Global Alpha| first=John| last=Carney| date=September 16, 2011| work=Business Insider via CNBC| access-date=April 24, 2020| url=https://www.businessinsider.com/how-goldman-sachs-lost-one-of-its-crown-jewels-global-alpha-2011-9| archive-date = August 4, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200804060453/https://www.businessinsider.com/how-goldman-sachs-lost-one-of-its-crown-jewels-global-alpha-2011-9| url-status = live}}</ref> Global Alpha инвестициялық шешімдер қабылдау үшін сандық талдау мен компьютерлік модельдерді пайдаланды,<ref name="WSJ2011September16RappaportLiz"/> сондай-ақ жоғары жиілікті сауда әдістерін қолданды. Қорды сауда операциялары негізделген статистикалық модельдерді әзірлеген [[Клифф Аснесс]] пен [[Марк Кархарт]] құрған.<ref name="NYT_20110915"/> ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы Global Alpha қорын «ірі әрі құпиялы хедж-қор» деп сипаттап, оны баламалы инвестициялар портфеліндегі «Cadillac» деп атаған. Қор 2006 жылға қарай Goldman Sachs үшін миллиондаған доллар пайда әкелген.<ref name="WSJ_Smith_20060420">{{Cite news| issn=0099-9660| last=Smith| first = Randall| title = Goldman Gurus Strike It Rich With Hedge Fund| work = Wall Street Journal| access-date = April 25, 2020| date=April 20, 2006| url = https://www.wsj.com/articles/SB114550097877130828| archive-date=August 1, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200801044453/https://www.wsj.com/articles/SB114550097877130828| url-status=live}}</ref> Алайда кейін қордың көрсеткіштері төмендей бастады. 2008 жылдың ортасына қарай оның басқаруындағы активтері 2,5 миллиард АҚШ долларына дейін қысқарды. 2011 жылғы маусымда бұл көрсеткіш 1,7 миллиард АҚШ долларынан төмен болды, ал сол жылғы шығындардан кейін 2011 жылғы қыркүйекте шамамен 1 миллиард АҚШ долларын ғана құрады.<ref name="Reuters2011September16LaCapraLaurenTara">{{cite news |last1=LaCapra |first1=LaurenTara|last2=Herbst-Bayliss |first2=Svea |title=Goldman to close Global Alpha fund after losses |url=https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-hedgefund-idUSTRE78F28Y20110916 |access-date=May 18, 2017|agency=Thomson Reuters |publisher=Reuters |date=September 16, 2011|location=New York |language=en |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022130428/https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-hedgefund-idUSTRE78F28Y20110916|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы тамызда Goldman Sachs [[General Electric]] компаниясының GE Capital Bank онлайн-депозиттік платформасын сатып алуға келісті. Мәміле құрамына 8 миллиард АҚШ долларына тең онлайн депозиттер және брокерлер арқылы орналастырылған депозиттік сертификаттардың тағы 8 миллиард АҚШ долларлық көлемі кірді.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-08-13/goldman-sachs-to-buy-ge-bank-unit-with-16-billion-of-deposits | title=Goldman Sachs to Acquire GE Capital Bank's on-line deposit platform | work=[[Bloomberg News]] | date=August 13, 2015 | first=Michael J. | last=Moore | access-date=March 7, 2017 | archive-date=November 8, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201108134803/http://www.bloomberg.com/news/articles/2015-08-13/goldman-sachs-to-buy-ge-bank-unit-with-16-billion-of-deposits | url-status=live }}</ref> [[Сурет:Marcus by Goldman Sachs Logo.svg|thumb|200px|Marcus by Goldman Sachs логотипі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} f5mwpa7wo1haivgiqmy58u998j1fgl4 3614285 3614282 2026-06-07T11:06:44Z 1nter pares 146705 /* 2000 – қазірге дейін */ 3614285 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> === 1930–1979 === 1930 жылы, [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңінде, фирма Уоддилл Кэтчингсті басшылықтан шеттетіп, аға серіктес қызметіне [[Сидни Уайнберг]] келді. Уайнберг компанияның негізгі назарын сауда операцияларынан инвестициялық банк қызметіне ауыстырды.<ref name="Cohan2012" /> Оның әрекеттері фирманың әлсіреген беделін қалпына келтіруге көмектесті. Уайнбергтің басшылығымен Goldman Sachs 1956 жылы [[Ford Motor Company]] компаниясының 657 миллион АҚШ долларын құраған алғашқы жария орналастыруының (IPO) жетекші кеңесшісі болды. Бұл сол кезеңдегі аса ірі жетістіктердің бірі саналды. Сондай-ақ фирма 1958 жылы Sears Roebuck компаниясының 350 миллион АҚШ долларлық облигациялық қарыз орналастыруына жетекшілік етті.<ref name=brief/> Уайнбергтің жетекшілігі кезінде компания инвестициялық зерттеулер бөлімін және муниципалдық облигациялар бөлімін құрды. Сонымен қатар фирма тәуекел арбитражын қолданудың алғашқы жаңашылдарының бірі болды.<ref name="Cohan2012" /> 1950-жылдары [[Гас Леви]] компанияға бағалы қағаздар трейдері ретінде қосылды. Сол кезеңде фирма ішінде екі ықпалды бағыт — инвестициялық банк қызметі мен бағалы қағаздар саудасы — басымдық үшін бәсекелесті.<ref>{{Cite web |last=Lenzner |first=Robert |title=Gus Levy: Don't Tell Me What I Can't Do; Tell Me What I Can Do |url=https://www.forbes.com/sites/robertlenzner/2011/03/10/gus-levy-dont-tell-me-what-i-cant-do-tell-me-what-i-can-do/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes |language=en}}</ref> Леви ірі көлемдегі бағалы қағаздар мәмілелерін жүзеге асырудың алғашқы дамытушыларының бірі болды және оның жетекшілігімен компания осы бағытты кеңінен дамытты. Уайнбергтің күшті ықпалына байланысты фирма 1956 жылы компанияның назарын тек Уайнбергке тәуелді бағыттан әртараптандыру мақсатында жеке инвестициялық банк бөлімін құрды.<ref name="Cohan2012"/> 1957 жылы фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласындағы 20 [[Broad Street]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Cohan2012"/> 1969 жылы Гас Леви Сидни Уайнбергтің орнына аға серіктес болды және компанияның бағалы қағаздар саудасы бөлімін қайтадан күшейтті.<ref>{{Cite book |year=2000 |publisher=Simon & Schuster |last=Endlich |first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success |isbn=9780684869681 |page=62 }}</ref> Левиге фирманың әйгілі «ұзақ мерзімді ашкөздік» қағидатының авторы деген баға беріледі. Бұл ұстаным ұзақ мерзімді кезеңде пайда табылып отырған жағдайда қысқа мерзімді шығындарға төзуге болатынын білдірді. Сонымен қатар серіктестер өз табыстарының басым бөлігін қайтадан компанияның өзіне инвестициялап отырды.<ref>{{Cite book |last=Endlich |first=Lisa| author-link=Lisa Endlich |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success| publisher=A.A. Knopf |year=1999| isbn=9780679450801 |page=18 }}</ref> Уайнберг фирманың аға серіктесі болып қала берді және сол жылдың шілде айында қайтыс болды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1969/07/24/archives/sidney-j-weinberg-dies-at-77-mr-wall-street-of-finance-sidney-j.html | title=Sidney J. Weinberg Dies at 77; 'Mr. Wall Street' of Finance; Sidney J. Weinberg, Known as 'Mr. Wall Street,' Is Dead at 77 | first=Alden | last=Whitman | work=[[The New York Times]] | date=July 24, 1969 | url-access=limited}}</ref> 1970 жылы фирма тағы бір қаржылық дағдарысқа тап болды. Сол жылы [[Penn Central Transportation Company]] компаниясы банкротқа ұшырады. Компанияның айналымда жүрген коммерциялық қағаздарының көлемі 80 миллион АҚШ долларынан (2024 жылғы құны бойынша шамамен 497 миллион АҚШ доллары) асты, олардың басым бөлігі Goldman Sachs арқылы шығарылған еді. Бұл банкроттық өте ірі оқиғаға айналды. Соның салдарынан туындаған сот істері, әсіресе АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы ([[SEC]]) көтерген талаптар, фирманың серіктестік капиталын, өміршеңдігін және беделін қатерге тіреді.<ref name="cohan_wpost2012">{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | title=Goldman Sachs's long history of duping its clients | last=Cohan | first=William D. | newspaper=The Washington Post | date=March 16, 2012 | url-access=limited | archive-date=November 9, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201109190908/https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | url-status=live }}</ref> Дәл осы банкроттықтан кейін коммерциялық қағаздар шығаратын барлық эмитенттерге несиелік рейтинг беру тәжірибесі қалыптасты. Бүгінде мұндай рейтингтерді бірнеше несиелік рейтинг агенттігі жүргізеді.<ref>{{cite web | last=Hahn | first=Thomas K. | editor=Timothy Q. Cook | editor2=Robert K. Laroche | title=Instruments of the Money Market | url=https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | edition=Seventh | publisher=Federal Reserve Bank of Richmond | location=[[Richmond, Virginia]] | year=1993 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=November 25, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201125001943/https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | url-status=live }}</ref> Серіктес Стэнли Р. Миллердің басшылығымен фирма 1970 жылы Лондонда өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал 1972 жылы жеке капиталды басқару бөлімін және тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімін құрды.<ref name=brief/><ref>{{Cite news |last=Colchester |first=Max |url=https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274 |title=Who Loses the Most From 'Brexit'? Try Goldman Sachs |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 11, 2016 |issn=0099-9660 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108095658/https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274|url-status=live}}</ref> 1974 жылы компания Electric Storage Battery фирмасын International Nickel мен Morgan Stanley тарапынан жасалған дұшпандық жұтып алу әрекетінен қорғау барысында «ақ сері» стратегиясын алғашқылардың бірі болып қолданды.<ref>{{cite book | first=Gary | last=Giroux | title=Accounting Fraud: Maneuvering and Manipulation, Past and Present | url=https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | publisher=Business Expert Press | isbn=978-1606496299 | date=2013 | archive-date=April 8, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170408085303/https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 1976 жылы Сидни Уайнбергтің ұлы [[Джон Уайнберг]] пен [[Джон С. Уайтхед]] бірлескен аға серіктестер қызметіне тағайындалды. Бұл фирмадағы бірлескен басшылық дәстүрін қайта нығайтты. Олардың бастамаларының бірі компанияның 14 іскерлік қағидатын әзірлеу болды.<ref>{{Cite news |last=Thomas |first=Landon Jr. |url=https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |title=John L. Weinberg, 81, Former Leader of Goldman, Dies |work=The New York Times |date=August 9, 2006 | url-access=limited |issn=0362-4331 |archive-date=November 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121075533/https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |url-status=live}}</ref> === 1980–1999 === 1981 жылғы 16 қарашада фирма тауарлық нарықтардағы саудамен айналысатын J. Aron & Company компаниясын сатып алды. Кейін бұл компания Тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімімен біріктіріліп, Тұрақты табысты бағалы қағаздар, валюталар және тауарлар бөлімі деп аталды.<ref>{{Cite news |last=Baer |first=Justin |title=In Wake of Financial Crisis, Goldman Goes It Alone |publisher=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981| date=December 12, 2015 | url-access=subscription |issn=0099-9660|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801042635/https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981 |url-status=live}}</ref> J. Aron компаниясы кофе мен алтын нарықтарындағы қызметімен танымал болды. Goldman Sachs компаниясының кейінгі бас атқарушы директоры [[Ллойд Бланкфейн]] де фирмаға осы бірігу нәтижесінде келген.<ref>{{Cite news |title=As rivals fade, Goldman Sachs stands firm on commodities |url=https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html |publisher=CNBC |date=December 6, 2013|archive-date=November 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129115336/https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html|url-status=live}}</ref> 1983 жылы фирма жаңадан салынған 85 Broad Street ғимаратындағы жаһандық штаб-пәтеріне көшті және 2009 жылы қазіргі штаб-пәтеріне ауысқанға дейін сол ғимаратта орналасты.<ref>{{Cite web |title=85 Broad Street – Goldman Sachs |url=https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |access-date=January 9, 2023 |website=Institutional Investor |date=March 12, 2018 |language=en-gb |archive-date=October 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003082029/https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=December 9, 2009 |title=The House That Goldman Built |url=https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |access-date=January 9, 2023 |publisher=Observer |archive-date=January 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109140105/https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |url-status=live }}</ref> 1985 жылы компания Рокфеллер орталығына иелік ететін жылжымайтын мүлікке инвестициялау қорының (REIT) жария орналастырылуын андеррайтингтеді. Ол сол кезде тарихтағы ең ірі [[REIT]] орналастыруы болды.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/ |last=Sloan |first=Allan | author-link=Allan Sloan |title=PITCHING THEM HIGH AND INSIDE IN THE ROCKEFELLER CENTER DEAL | newspaper=[[The Washington Post]] |date=September 19, 1995 |issn=0190-8286 |archive-date=February 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208043020/https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/|url-status=live}}</ref> [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағының ыдырауы]] басталған кезеңге сәйкес фирма жаһандық жекешелендіру үдерісіне де қатыса бастады. Ол мемлекеттік құрылымдардан бөлініп шыққан компанияларға кеңес беру арқылы жекешелендіру мәмілелерін жүзеге асыруға көмектесті.<ref>{{Cite web | last=McCoy| first=Patricia |title=Levers of Law Reform: Public Goods and Russian Banking | url=https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj | publisher=Cornell Law School | year=1997 | archive-date=October 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022190041/https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj |url-status=live}}</ref> 1986 жылы фирма институционалдық инвесторларға, қаржылық кеңесшілерге және жеке тұлғаларға ашық әрі жеке нарықтарда инвестициялық және кеңес беру қызметтерін ұсынатын Goldman Sachs Asset Management бөлімін құрды.<ref name=humbled/> Сол жылы компания [[Microsoft]] компаниясының алғашқы жария орналастырылуын (IPO) андеррайтингтеді, [[General Electric]] компаниясына [[RCA]] компаниясын сатып алу мәселесі бойынша кеңес берді<ref name=humbled>{{Cite news | title=Goldman Sachs humbled | url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | work=The Independent | date=December 17, 2008 | archive-date=November 16, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201116055405/https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | url-status=live}}</ref> және Лондон мен Токио қор биржаларына қосылды, бұл өз кезегінде компанияның қосылулар мен жұтып алулар саласындағы қызметінің кеңеюіне ықпал етті.<ref name=brief/> 1980-жылдары фирма инвестициялық зерттеулерін электрондық түрде таратқан алғашқы банктердің бірі болды және бастапқы шығарылымдағы терең дисконтталған облигациялардың алғашқы жария орналастырылуын жүзеге асырды.<ref name=humbled/> 1988 жылы компания Үндістанның Мемлекеттік банкіне несиелік рейтинг алуға және АҚШ-тың коммерциялық қағаздар нарығында 200 миллион АҚШ доллары көлемінде қағаздар шығаруға көмектесті.<ref>{{Cite web | url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/1994-emerging-markets.html | title=Goldman Sachs Expands its Footprint in Emerging Markets | publisher=Goldman Sachs}}</ref> 1990 жылы [[Роберт Рубин]] мен [[Стивен Фридман]] бірлескен аға серіктестер болды. Олар компанияның қосылулар мен жұтып алулар, сондай-ақ сауда операциялары бағыттарын нығайту мақсатында фирманың жаһандануға бағдарланған дамуына басымдық беруге уәде етті.<ref>{{Cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |title=Former Goldman head Stephen Friedman retires from board |work=[[Reuters]] |date=April 4, 2013 |archive-date=November 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103184956/https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |url-status=live}}</ref> 1990 жылы компания Нью-Йорк қор биржасында қағазсыз сауда жүйесін енгізді.<ref>{{Cite web | url=https://www.princeton.edu/~ota/disk2/1990/9015/9015.PDF | title=Electronic Bulls and Bears: U.S. Securities Markets and Information Technology | date=September 1990}}</ref> 1992 жылы Рубин Билл Клинтон әкімшілігінде қызмет атқару үшін фирмадан кетті.<ref name=brief/> 1994 жылы компания [[Goldman Sachs тауар индексі]]н (GSCI) іске қосты және Қытайдағы алғашқы кеңсесін [[Бейжің]] қаласында ашты.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |title=Goldman, Sachs in China |date=March 1, 1994|work=New York Times |issn=0362-4331| archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903093219/https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |url-status=live}}</ref> Сол жылы Стивен Фридманның аға серіктес қызметінен кетуінен кейін [[Джон Корзин]] компанияның бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref name="NewYorkTimes1994September14RamirezAnthony">{{cite news|last1=Ramirez|first1=Anthony|title=Chairman of Goldman Will Retire|url=https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|access-date=9 May 2017|issue=Business|page=D1|work= New York Times|date=14 September 1994|url-access=limited|archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903163853/https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|url-status=live}}</ref> Серіктестер арасындағы ондаған жылдарға созылған пікірталастардан кейін Goldman Sachs 1999 жылғы мамырда алғашқы жария орналастыру (IPO) арқылы [[ашық акционерлік қоғам]]ға айналды.<ref>{{Cite web |url=https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/ |title=GOLDMAN SACHS IPO DEBUTS TODAY AT $3.66B|last=Piskora|first=Beth|date=May 4, 1999|website=New York Post|language=en|access-date=December 6, 2019|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817124848/https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/|url-status=live}}</ref> IPO барысында Goldman Sachs компанияның 12,6%-ын жұртшылыққа сатты. Орналастырудан кейін компанияның 48,3%-ы бұрынғы 221 серіктестің иелігінде қалды, 21,2%-ы серіктес болып табылмайтын қызметкерлерге тиесілі болды, ал қалған 17,9%-ы Goldman Sachs-тың зейнетке шыққан серіктестеріне және екі ұзақ мерзімді инвесторға — [[Sumitomo Bank Ltd.]] пен [[Kamehameha Schools]] ұйымының инвестициялық бөлімшесіне тиесілі болды.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | title=Goldman Sachs: How Public Is This IPO? | first=Leah Nathans | last=Spiro | publisher=[[Bloomberg L.P.]] | date=May 17, 1999 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190313/https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | url-status=live }}</ref> Акциялар биржаға шығарылған кезде бір акцияның бағасы 53 АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news |last=Roundup |first=An Interactive Journal News |date=1999-05-03 |title=Goldman Sachs Prices Offering At $53 a Share for Sale Tuesday - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB9257613266528026 |access-date=2026-04-27 |work=Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> IPO өткізілгеннен кейін [[Генри Полсон]] Джон Корзиннің орнына компанияның директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref>{{cite news| title=End of an era for Goldman | url=https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | work=[[CNN]] | date=May 3, 1999 | archive-date=October 19, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201019151634/https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | url-status=dead }}</ref> === 2000 – қазірге дейін === 2000 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs Нью-Йорк қор биржасындағы ең ірі мамандандырылған сауда фирмаларының бірі болған Spear, Leeds & Kellogg компаниясын 6,3 миллиард АҚШ долларына (2024 жылғы құны бойынша шамамен 10,9 миллиард АҚШ доллары) сатып алды.<ref name="NewYorkTimes2000September12McGeehanPatrick">{{cite news|last1=McGeehan|first1=Patrick|title=Goldman Sachs to Acquire Top Firm on Trading Floors|url=https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=Business|page=C2|work=[[The New York Times]]|date=September 12, 2000|url-access=limited|archive-date=September 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913000550/https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|url-status=live}}</ref> 2006 жылғы мамырда Генри Полсон АҚШ Қаржы министрі қызметіне тағайындалу үшін компаниядан кетті, ал оның орнына [[Ллойд Бланкфейн]] директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор болып тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=June 3, 2006 |title=New Chief Executive Is Chosen by Goldman|work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|access-date=June 10, 2020|issn=0362-4331|archive-date=November 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121050331/https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 21 қыркүйекте Goldman Sachs пен Morgan Stanley — АҚШ-тағы қалған соңғы екі ірі инвестициялық банк — дәстүрлі банк холдингтік компанияларына айналатындарын ресми түрде жариялады.<ref name="Reuters2008September21HallJessica">{{cite news|last1=Hall |first1=Jessica|last2=Heavens|first2=Louise|title=Goldman Sachs to be regulated by Fed |url=https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|access-date=September 22, 2008|agency=Thomson Reuters|issue=Fund News|publisher=Reuters|date=September 21, 2008|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111204449/https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | title=Wall Street in crisis: Mitsubishi to buy stake in Morgan Stanley | first1=Julia | last1=Kollewe | first2=David | last2=Teather | work=[[The Guardian]] | date=September 22, 2008 | access-date=December 11, 2016 | archive-date=December 5, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201205203628/https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | url-status=live }}</ref> Олардың банк мәртебесін алу туралы өтінішін Федералдық резерв жүйесінің мақұлдауы Конгрестің бағалы қағаздар фирмаларын депозит қабылдайтын банктерден бөліп шығарғанына 75 жыл өткен соң тәуелсіз инвестициялық банк үлгісінің аяқталғанын білдірді. Бұл шешім [[Lehman Brothers]] банкротқа ұшырап, [[Merrill Lynch]] компаниясының [[Bank of America|Bank of America-ға]] жедел сатылуына алып келген бірнеше апталық қаржылық күйзелістер кезеңінің соңында қабылданды.<ref name="WSJ2008September22HilsenrathJon">{{cite news|last1=Hilsenrath|first1=Jon|last2=Paletta|first2=Damian|title=Goldman, Morgan Scrap Wall Street Model, Become Banks in Bid to Ride Out Crisis|journal=The Wall Street Journal. Eastern Edition|url=https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|access-date=May 18, 2017|agency=Dow Jones & Company Inc|issue=Business|publisher=Wall Street Journal|date=September 22, 2008|location=United States|language=en|url-access=subscription|issn=0099-9660|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203003329/https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 23 қыркүйекте Berkshire Hathaway компаниясы Goldman Sachs-тың 5 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акцияларын сатып алуға келісті. Сонымен қатар ол бес жыл ішінде Goldman Sachs-тың тағы 5 миллиард АҚШ долларына тең жай акцияларын сатып алу құқығын беретін варранттарға ие болды.<ref name="5billion">{{cite web | url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | title=Berkshire Hathaway to Invest $5 billion in Goldman Sachs | publisher=U.S. Securities and Exchange Commission | date=September 23, 2008 | access-date=May 18, 2017 | archive-date=August 16, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140816030946/http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | url-status=live }}</ref> Сол кезеңде компания бір акциясы 123 АҚШ долларынан бағаланған акцияларды жария орналастыру арқылы қосымша 5 миллиард АҚШ долларын тартты.<ref name="5billion" /> 2008 жылғы қазанда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінен Қиындыққа ұшыраған активтерге көмек көрсету бағдарламасы (TARP) аясында 10 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акциялар түріндегі инвестиция алды.<ref>{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | newspaper=The Washington Post | title=An Unsavory Slice of Subprime | first=Allan | last=Sloan | date=October 16, 2007 | access-date=May 3, 2010 | archive-date=October 1, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191001183858/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | url-status=live }}</ref> 2009 жылғы маусымда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінің TARP бағдарламасы бойынша салған қаражатын 23% кірістілікпен қайтарды. Қайтарылған сома құрамына артықшылықты акциялар бойынша 318 миллион АҚШ долларлық дивиденд төлемдері мен варранттарды өтеуге жұмсалған 1,418 миллиард АҚШ доллары кірді.<ref>{{cite press release|url=http://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem TARP Warrants: US Taxpayers Make 23 Percent Return|publisher=[[Business Wire]]|date=July 22, 2009|access-date=March 19, 2017|archive-date=October 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020090150/https://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|url-status=live}}<br />{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2009/07/22/goldman-sachs-pays-11-billion-to-redeem-warrants.html|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem Warrants|publisher=[[CNBC]]|date=July 22, 2009|access-date=September 9, 2017|archive-date=November 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109030206/https://www.cnbc.com/id/32085262|url-status=live}}</ref> 2011 жылғы 18 наурызда Goldman Sachs Федералдық резерв жүйесінен Berkshire Hathaway иелігіндегі Goldman Sachs-тың артықшылықты акцияларын кері сатып алуға рұқсат алды.<ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2011/03/18/warren-buffett-gets-an-unwanted-call-from-goldman-sachs.html|title=Warren Buffett Gets an Unwanted Call from Goldman Sachs|work=CNBC|date=March 18, 2011|access-date=February 15, 2013|first1=Alex|last1=Crippe|archive-date=August 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806080740/https://www.cnbc.com/id/42153208|url-status=live}}</ref> 2009 жылғы 16 қарашада Goldman Sachs өзінің жаңа штаб-пәтерін Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында ашты.<ref>{{Cite news |date=2019 |title=Embracing Past and Future, Goldman Sachs Breaks Ground on its Global Headquarters in Manhattan|url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/2005-groundbreak}}</ref> 2011 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs өзінің ең ірі хедж-қоры — Goldman Sachs Asset Management (GSAM) құрамында жұмыс істеген Global Alpha Fund LP қорының жабылатынын жариялады.<ref name="WSJ2011September16RappaportLiz">{{cite news|last1=Rappaport|first1=Liz|title=Goldman to Close Global Alpha Hedge Fund|journal=The Wall Street Journal. Eastern Edition|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904060604576573053089881550|access-date=May 18, 2017|agency=Dow Jones & Company Inc|issue=Markets|publisher=Wall Street Journal|date=September 16, 2011|location=United States|language=en|url-access=subscription|issn=0099-9660|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111183658/https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904060604576573053089881550|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Global Alpha Fund LP|date=2005|title=Goldman Sachs Global Alpha Fund, L.P. 2005 ANNUAL REPORT|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/63814/000006381408000013/ex992-10ka2007.pdf|website=SEC|access-date=August 13, 2020|archive-date=July 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170710000024/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/63814/000006381408000013/ex992-10ka2007.pdf|url-status=live}}</ref> 1990-жылдардың ортасында бастапқы капиталы 10 миллион АҚШ долларымен құрылған Global Alpha<ref name="NYT_20110915">{{cite news|title=Goldman Sachs to Shut Its Global Alpha Hedge Fund|url=https://dealbook.nytimes.com/2011/09/15/goldman-to-shut-global-alpha-hedge-fund/|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=DealBook|work=[[The New York Times]]|date=September 15, 2011|location=United States|language=en|url-access=limited|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801203937/https://dealbook.nytimes.com/2011/09/15/goldman-to-shut-global-alpha-hedge-fund/|url-status=live}}</ref> бір кездері әлемдегі ең ірі әрі ең табысты хедж-қорлардың бірі саналды. Қордың басқаруындағы активтер көлемі (AUM) 2007 жылы ең жоғары деңгейіне жетіп, 12 миллиард АҚШ долларынан асты.<ref name="businessinsider_Carney_20110916">{{Cite news| title=How Goldman Sachs Lost One Of Its Crown Jewels, Global Alpha| first=John| last=Carney| date=September 16, 2011| work=Business Insider via CNBC| access-date=April 24, 2020| url=https://www.businessinsider.com/how-goldman-sachs-lost-one-of-its-crown-jewels-global-alpha-2011-9| archive-date = August 4, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200804060453/https://www.businessinsider.com/how-goldman-sachs-lost-one-of-its-crown-jewels-global-alpha-2011-9| url-status = live}}</ref> Global Alpha инвестициялық шешімдер қабылдау үшін сандық талдау мен компьютерлік модельдерді пайдаланды,<ref name="WSJ2011September16RappaportLiz"/> сондай-ақ жоғары жиілікті сауда әдістерін қолданды. Қорды сауда операциялары негізделген статистикалық модельдерді әзірлеген [[Клифф Аснесс]] пен [[Марк Кархарт]] құрған.<ref name="NYT_20110915"/> ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы Global Alpha қорын «ірі әрі құпиялы хедж-қор» деп сипаттап, оны баламалы инвестициялар портфеліндегі «Cadillac» деп атаған. Қор 2006 жылға қарай Goldman Sachs үшін миллиондаған доллар пайда әкелген.<ref name="WSJ_Smith_20060420">{{Cite news| issn=0099-9660| last=Smith| first = Randall| title = Goldman Gurus Strike It Rich With Hedge Fund| work = Wall Street Journal| access-date = April 25, 2020| date=April 20, 2006| url = https://www.wsj.com/articles/SB114550097877130828| archive-date=August 1, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200801044453/https://www.wsj.com/articles/SB114550097877130828| url-status=live}}</ref> Алайда кейін қордың көрсеткіштері төмендей бастады. 2008 жылдың ортасына қарай оның басқаруындағы активтері 2,5 миллиард АҚШ долларына дейін қысқарды. 2011 жылғы маусымда бұл көрсеткіш 1,7 миллиард АҚШ долларынан төмен болды, ал сол жылғы шығындардан кейін 2011 жылғы қыркүйекте шамамен 1 миллиард АҚШ долларын ғана құрады.<ref name="Reuters2011September16LaCapraLaurenTara">{{cite news |last1=LaCapra |first1=LaurenTara|last2=Herbst-Bayliss |first2=Svea |title=Goldman to close Global Alpha fund after losses |url=https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-hedgefund-idUSTRE78F28Y20110916 |access-date=May 18, 2017|agency=Thomson Reuters |publisher=Reuters |date=September 16, 2011|location=New York |language=en |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022130428/https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-hedgefund-idUSTRE78F28Y20110916|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы тамызда Goldman Sachs [[General Electric]] компаниясының GE Capital Bank онлайн-депозиттік платформасын сатып алуға келісті. Мәміле құрамына 8 миллиард АҚШ долларына тең онлайн депозиттер және брокерлер арқылы орналастырылған депозиттік сертификаттардың тағы 8 миллиард АҚШ долларлық көлемі кірді.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-08-13/goldman-sachs-to-buy-ge-bank-unit-with-16-billion-of-deposits | title=Goldman Sachs to Acquire GE Capital Bank's on-line deposit platform | work=[[Bloomberg News]] | date=August 13, 2015 | first=Michael J. | last=Moore | access-date=March 7, 2017 | archive-date=November 8, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201108134803/http://www.bloomberg.com/news/articles/2015-08-13/goldman-sachs-to-buy-ge-bank-unit-with-16-billion-of-deposits | url-status=live }}</ref> [[Сурет:Marcus by Goldman Sachs Logo.svg|thumb|200px|Marcus by Goldman Sachs логотипі]] 2016 жылғы сәуірде Goldman Sachs тікелей банк қызметін көрсететін GS Bank банкін іске қосты.<ref>{{cite news | url=http://www.businessinsider.com/goldman-sachs-launches-online-saving-account-gsbank-2016-4 | title=Goldman Sachs is launching a bank account for ordinary people – not just the super rich | work=[[Business Insider]] | date=April 25, 2016 | first=Oscar | last=Williams-Grut | access-date=April 25, 2016 | archive-date=August 6, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200806142058/https://www.businessinsider.com/goldman-sachs-launches-online-saving-account-gsbank-2016-4 | url-status=live }}</ref> Сол жылғы қазанда Goldman Sachs Bank USA Marcus by Goldman Sachs бренді арқылы комиссиясыз қамтамасыз етілмеген жеке несиелер ұсына бастады.<ref>{{cite news | url=https://www.usnews.com/news/business/articles/2016-10-13/goldman-sachs-launches-personal-loan-service | title=Goldman Sachs launches personal loan service | first=Ken | last=Sweet | agency=[[Associated Press]] | publisher=[[U.S. News & World Report]] | date=October 13, 2016 | access-date=May 18, 2017 | archive-date=August 1, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200801083541/https://www.usnews.com/news/business/articles/2016-10-13/goldman-sachs-launches-personal-loan-service | url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} e8u9nthz3zxc5aollwt2ymxqfc7pr84 3614286 3614285 2026-06-07T11:07:36Z 1nter pares 146705 /* 2000 – қазірге дейін */ 3614286 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> === 1930–1979 === 1930 жылы, [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңінде, фирма Уоддилл Кэтчингсті басшылықтан шеттетіп, аға серіктес қызметіне [[Сидни Уайнберг]] келді. Уайнберг компанияның негізгі назарын сауда операцияларынан инвестициялық банк қызметіне ауыстырды.<ref name="Cohan2012" /> Оның әрекеттері фирманың әлсіреген беделін қалпына келтіруге көмектесті. Уайнбергтің басшылығымен Goldman Sachs 1956 жылы [[Ford Motor Company]] компаниясының 657 миллион АҚШ долларын құраған алғашқы жария орналастыруының (IPO) жетекші кеңесшісі болды. Бұл сол кезеңдегі аса ірі жетістіктердің бірі саналды. Сондай-ақ фирма 1958 жылы Sears Roebuck компаниясының 350 миллион АҚШ долларлық облигациялық қарыз орналастыруына жетекшілік етті.<ref name=brief/> Уайнбергтің жетекшілігі кезінде компания инвестициялық зерттеулер бөлімін және муниципалдық облигациялар бөлімін құрды. Сонымен қатар фирма тәуекел арбитражын қолданудың алғашқы жаңашылдарының бірі болды.<ref name="Cohan2012" /> 1950-жылдары [[Гас Леви]] компанияға бағалы қағаздар трейдері ретінде қосылды. Сол кезеңде фирма ішінде екі ықпалды бағыт — инвестициялық банк қызметі мен бағалы қағаздар саудасы — басымдық үшін бәсекелесті.<ref>{{Cite web |last=Lenzner |first=Robert |title=Gus Levy: Don't Tell Me What I Can't Do; Tell Me What I Can Do |url=https://www.forbes.com/sites/robertlenzner/2011/03/10/gus-levy-dont-tell-me-what-i-cant-do-tell-me-what-i-can-do/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes |language=en}}</ref> Леви ірі көлемдегі бағалы қағаздар мәмілелерін жүзеге асырудың алғашқы дамытушыларының бірі болды және оның жетекшілігімен компания осы бағытты кеңінен дамытты. Уайнбергтің күшті ықпалына байланысты фирма 1956 жылы компанияның назарын тек Уайнбергке тәуелді бағыттан әртараптандыру мақсатында жеке инвестициялық банк бөлімін құрды.<ref name="Cohan2012"/> 1957 жылы фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласындағы 20 [[Broad Street]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Cohan2012"/> 1969 жылы Гас Леви Сидни Уайнбергтің орнына аға серіктес болды және компанияның бағалы қағаздар саудасы бөлімін қайтадан күшейтті.<ref>{{Cite book |year=2000 |publisher=Simon & Schuster |last=Endlich |first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success |isbn=9780684869681 |page=62 }}</ref> Левиге фирманың әйгілі «ұзақ мерзімді ашкөздік» қағидатының авторы деген баға беріледі. Бұл ұстаным ұзақ мерзімді кезеңде пайда табылып отырған жағдайда қысқа мерзімді шығындарға төзуге болатынын білдірді. Сонымен қатар серіктестер өз табыстарының басым бөлігін қайтадан компанияның өзіне инвестициялап отырды.<ref>{{Cite book |last=Endlich |first=Lisa| author-link=Lisa Endlich |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success| publisher=A.A. Knopf |year=1999| isbn=9780679450801 |page=18 }}</ref> Уайнберг фирманың аға серіктесі болып қала берді және сол жылдың шілде айында қайтыс болды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1969/07/24/archives/sidney-j-weinberg-dies-at-77-mr-wall-street-of-finance-sidney-j.html | title=Sidney J. Weinberg Dies at 77; 'Mr. Wall Street' of Finance; Sidney J. Weinberg, Known as 'Mr. Wall Street,' Is Dead at 77 | first=Alden | last=Whitman | work=[[The New York Times]] | date=July 24, 1969 | url-access=limited}}</ref> 1970 жылы фирма тағы бір қаржылық дағдарысқа тап болды. Сол жылы [[Penn Central Transportation Company]] компаниясы банкротқа ұшырады. Компанияның айналымда жүрген коммерциялық қағаздарының көлемі 80 миллион АҚШ долларынан (2024 жылғы құны бойынша шамамен 497 миллион АҚШ доллары) асты, олардың басым бөлігі Goldman Sachs арқылы шығарылған еді. Бұл банкроттық өте ірі оқиғаға айналды. Соның салдарынан туындаған сот істері, әсіресе АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы ([[SEC]]) көтерген талаптар, фирманың серіктестік капиталын, өміршеңдігін және беделін қатерге тіреді.<ref name="cohan_wpost2012">{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | title=Goldman Sachs's long history of duping its clients | last=Cohan | first=William D. | newspaper=The Washington Post | date=March 16, 2012 | url-access=limited | archive-date=November 9, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201109190908/https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | url-status=live }}</ref> Дәл осы банкроттықтан кейін коммерциялық қағаздар шығаратын барлық эмитенттерге несиелік рейтинг беру тәжірибесі қалыптасты. Бүгінде мұндай рейтингтерді бірнеше несиелік рейтинг агенттігі жүргізеді.<ref>{{cite web | last=Hahn | first=Thomas K. | editor=Timothy Q. Cook | editor2=Robert K. Laroche | title=Instruments of the Money Market | url=https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | edition=Seventh | publisher=Federal Reserve Bank of Richmond | location=[[Richmond, Virginia]] | year=1993 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=November 25, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201125001943/https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | url-status=live }}</ref> Серіктес Стэнли Р. Миллердің басшылығымен фирма 1970 жылы Лондонда өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал 1972 жылы жеке капиталды басқару бөлімін және тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімін құрды.<ref name=brief/><ref>{{Cite news |last=Colchester |first=Max |url=https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274 |title=Who Loses the Most From 'Brexit'? Try Goldman Sachs |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 11, 2016 |issn=0099-9660 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108095658/https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274|url-status=live}}</ref> 1974 жылы компания Electric Storage Battery фирмасын International Nickel мен Morgan Stanley тарапынан жасалған дұшпандық жұтып алу әрекетінен қорғау барысында «ақ сері» стратегиясын алғашқылардың бірі болып қолданды.<ref>{{cite book | first=Gary | last=Giroux | title=Accounting Fraud: Maneuvering and Manipulation, Past and Present | url=https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | publisher=Business Expert Press | isbn=978-1606496299 | date=2013 | archive-date=April 8, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170408085303/https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 1976 жылы Сидни Уайнбергтің ұлы [[Джон Уайнберг]] пен [[Джон С. Уайтхед]] бірлескен аға серіктестер қызметіне тағайындалды. Бұл фирмадағы бірлескен басшылық дәстүрін қайта нығайтты. Олардың бастамаларының бірі компанияның 14 іскерлік қағидатын әзірлеу болды.<ref>{{Cite news |last=Thomas |first=Landon Jr. |url=https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |title=John L. Weinberg, 81, Former Leader of Goldman, Dies |work=The New York Times |date=August 9, 2006 | url-access=limited |issn=0362-4331 |archive-date=November 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121075533/https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |url-status=live}}</ref> === 1980–1999 === 1981 жылғы 16 қарашада фирма тауарлық нарықтардағы саудамен айналысатын J. Aron & Company компаниясын сатып алды. Кейін бұл компания Тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімімен біріктіріліп, Тұрақты табысты бағалы қағаздар, валюталар және тауарлар бөлімі деп аталды.<ref>{{Cite news |last=Baer |first=Justin |title=In Wake of Financial Crisis, Goldman Goes It Alone |publisher=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981| date=December 12, 2015 | url-access=subscription |issn=0099-9660|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801042635/https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981 |url-status=live}}</ref> J. Aron компаниясы кофе мен алтын нарықтарындағы қызметімен танымал болды. Goldman Sachs компаниясының кейінгі бас атқарушы директоры [[Ллойд Бланкфейн]] де фирмаға осы бірігу нәтижесінде келген.<ref>{{Cite news |title=As rivals fade, Goldman Sachs stands firm on commodities |url=https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html |publisher=CNBC |date=December 6, 2013|archive-date=November 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129115336/https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html|url-status=live}}</ref> 1983 жылы фирма жаңадан салынған 85 Broad Street ғимаратындағы жаһандық штаб-пәтеріне көшті және 2009 жылы қазіргі штаб-пәтеріне ауысқанға дейін сол ғимаратта орналасты.<ref>{{Cite web |title=85 Broad Street – Goldman Sachs |url=https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |access-date=January 9, 2023 |website=Institutional Investor |date=March 12, 2018 |language=en-gb |archive-date=October 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003082029/https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=December 9, 2009 |title=The House That Goldman Built |url=https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |access-date=January 9, 2023 |publisher=Observer |archive-date=January 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109140105/https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |url-status=live }}</ref> 1985 жылы компания Рокфеллер орталығына иелік ететін жылжымайтын мүлікке инвестициялау қорының (REIT) жария орналастырылуын андеррайтингтеді. Ол сол кезде тарихтағы ең ірі [[REIT]] орналастыруы болды.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/ |last=Sloan |first=Allan | author-link=Allan Sloan |title=PITCHING THEM HIGH AND INSIDE IN THE ROCKEFELLER CENTER DEAL | newspaper=[[The Washington Post]] |date=September 19, 1995 |issn=0190-8286 |archive-date=February 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208043020/https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/|url-status=live}}</ref> [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағының ыдырауы]] басталған кезеңге сәйкес фирма жаһандық жекешелендіру үдерісіне де қатыса бастады. Ол мемлекеттік құрылымдардан бөлініп шыққан компанияларға кеңес беру арқылы жекешелендіру мәмілелерін жүзеге асыруға көмектесті.<ref>{{Cite web | last=McCoy| first=Patricia |title=Levers of Law Reform: Public Goods and Russian Banking | url=https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj | publisher=Cornell Law School | year=1997 | archive-date=October 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022190041/https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj |url-status=live}}</ref> 1986 жылы фирма институционалдық инвесторларға, қаржылық кеңесшілерге және жеке тұлғаларға ашық әрі жеке нарықтарда инвестициялық және кеңес беру қызметтерін ұсынатын Goldman Sachs Asset Management бөлімін құрды.<ref name=humbled/> Сол жылы компания [[Microsoft]] компаниясының алғашқы жария орналастырылуын (IPO) андеррайтингтеді, [[General Electric]] компаниясына [[RCA]] компаниясын сатып алу мәселесі бойынша кеңес берді<ref name=humbled>{{Cite news | title=Goldman Sachs humbled | url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | work=The Independent | date=December 17, 2008 | archive-date=November 16, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201116055405/https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | url-status=live}}</ref> және Лондон мен Токио қор биржаларына қосылды, бұл өз кезегінде компанияның қосылулар мен жұтып алулар саласындағы қызметінің кеңеюіне ықпал етті.<ref name=brief/> 1980-жылдары фирма инвестициялық зерттеулерін электрондық түрде таратқан алғашқы банктердің бірі болды және бастапқы шығарылымдағы терең дисконтталған облигациялардың алғашқы жария орналастырылуын жүзеге асырды.<ref name=humbled/> 1988 жылы компания Үндістанның Мемлекеттік банкіне несиелік рейтинг алуға және АҚШ-тың коммерциялық қағаздар нарығында 200 миллион АҚШ доллары көлемінде қағаздар шығаруға көмектесті.<ref>{{Cite web | url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/1994-emerging-markets.html | title=Goldman Sachs Expands its Footprint in Emerging Markets | publisher=Goldman Sachs}}</ref> 1990 жылы [[Роберт Рубин]] мен [[Стивен Фридман]] бірлескен аға серіктестер болды. Олар компанияның қосылулар мен жұтып алулар, сондай-ақ сауда операциялары бағыттарын нығайту мақсатында фирманың жаһандануға бағдарланған дамуына басымдық беруге уәде етті.<ref>{{Cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |title=Former Goldman head Stephen Friedman retires from board |work=[[Reuters]] |date=April 4, 2013 |archive-date=November 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103184956/https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |url-status=live}}</ref> 1990 жылы компания Нью-Йорк қор биржасында қағазсыз сауда жүйесін енгізді.<ref>{{Cite web | url=https://www.princeton.edu/~ota/disk2/1990/9015/9015.PDF | title=Electronic Bulls and Bears: U.S. Securities Markets and Information Technology | date=September 1990}}</ref> 1992 жылы Рубин Билл Клинтон әкімшілігінде қызмет атқару үшін фирмадан кетті.<ref name=brief/> 1994 жылы компания [[Goldman Sachs тауар индексі]]н (GSCI) іске қосты және Қытайдағы алғашқы кеңсесін [[Бейжің]] қаласында ашты.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |title=Goldman, Sachs in China |date=March 1, 1994|work=New York Times |issn=0362-4331| archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903093219/https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |url-status=live}}</ref> Сол жылы Стивен Фридманның аға серіктес қызметінен кетуінен кейін [[Джон Корзин]] компанияның бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref name="NewYorkTimes1994September14RamirezAnthony">{{cite news|last1=Ramirez|first1=Anthony|title=Chairman of Goldman Will Retire|url=https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|access-date=9 May 2017|issue=Business|page=D1|work= New York Times|date=14 September 1994|url-access=limited|archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903163853/https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|url-status=live}}</ref> Серіктестер арасындағы ондаған жылдарға созылған пікірталастардан кейін Goldman Sachs 1999 жылғы мамырда алғашқы жария орналастыру (IPO) арқылы [[ашық акционерлік қоғам]]ға айналды.<ref>{{Cite web |url=https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/ |title=GOLDMAN SACHS IPO DEBUTS TODAY AT $3.66B|last=Piskora|first=Beth|date=May 4, 1999|website=New York Post|language=en|access-date=December 6, 2019|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817124848/https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/|url-status=live}}</ref> IPO барысында Goldman Sachs компанияның 12,6%-ын жұртшылыққа сатты. Орналастырудан кейін компанияның 48,3%-ы бұрынғы 221 серіктестің иелігінде қалды, 21,2%-ы серіктес болып табылмайтын қызметкерлерге тиесілі болды, ал қалған 17,9%-ы Goldman Sachs-тың зейнетке шыққан серіктестеріне және екі ұзақ мерзімді инвесторға — [[Sumitomo Bank Ltd.]] пен [[Kamehameha Schools]] ұйымының инвестициялық бөлімшесіне тиесілі болды.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | title=Goldman Sachs: How Public Is This IPO? | first=Leah Nathans | last=Spiro | publisher=[[Bloomberg L.P.]] | date=May 17, 1999 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190313/https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | url-status=live }}</ref> Акциялар биржаға шығарылған кезде бір акцияның бағасы 53 АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news |last=Roundup |first=An Interactive Journal News |date=1999-05-03 |title=Goldman Sachs Prices Offering At $53 a Share for Sale Tuesday - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB9257613266528026 |access-date=2026-04-27 |work=Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> IPO өткізілгеннен кейін [[Генри Полсон]] Джон Корзиннің орнына компанияның директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref>{{cite news| title=End of an era for Goldman | url=https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | work=[[CNN]] | date=May 3, 1999 | archive-date=October 19, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201019151634/https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | url-status=dead }}</ref> === 2000 – қазірге дейін === 2000 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs Нью-Йорк қор биржасындағы ең ірі мамандандырылған сауда фирмаларының бірі болған Spear, Leeds & Kellogg компаниясын 6,3 миллиард АҚШ долларына (2024 жылғы құны бойынша шамамен 10,9 миллиард АҚШ доллары) сатып алды.<ref name="NewYorkTimes2000September12McGeehanPatrick">{{cite news|last1=McGeehan|first1=Patrick|title=Goldman Sachs to Acquire Top Firm on Trading Floors|url=https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=Business|page=C2|work=[[The New York Times]]|date=September 12, 2000|url-access=limited|archive-date=September 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913000550/https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|url-status=live}}</ref> 2006 жылғы мамырда Генри Полсон АҚШ Қаржы министрі қызметіне тағайындалу үшін компаниядан кетті, ал оның орнына [[Ллойд Бланкфейн]] директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор болып тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=June 3, 2006 |title=New Chief Executive Is Chosen by Goldman|work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|access-date=June 10, 2020|issn=0362-4331|archive-date=November 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121050331/https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 21 қыркүйекте Goldman Sachs пен Morgan Stanley — АҚШ-тағы қалған соңғы екі ірі инвестициялық банк — дәстүрлі банк холдингтік компанияларына айналатындарын ресми түрде жариялады.<ref name="Reuters2008September21HallJessica">{{cite news|last1=Hall |first1=Jessica|last2=Heavens|first2=Louise|title=Goldman Sachs to be regulated by Fed |url=https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|access-date=September 22, 2008|agency=Thomson Reuters|issue=Fund News|publisher=Reuters|date=September 21, 2008|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111204449/https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | title=Wall Street in crisis: Mitsubishi to buy stake in Morgan Stanley | first1=Julia | last1=Kollewe | first2=David | last2=Teather | work=[[The Guardian]] | date=September 22, 2008 | access-date=December 11, 2016 | archive-date=December 5, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201205203628/https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | url-status=live }}</ref> Олардың банк мәртебесін алу туралы өтінішін Федералдық резерв жүйесінің мақұлдауы Конгрестің бағалы қағаздар фирмаларын депозит қабылдайтын банктерден бөліп шығарғанына 75 жыл өткен соң тәуелсіз инвестициялық банк үлгісінің аяқталғанын білдірді. Бұл шешім [[Lehman Brothers]] банкротқа ұшырап, [[Merrill Lynch]] компаниясының [[Bank of America|Bank of America-ға]] жедел сатылуына алып келген бірнеше апталық қаржылық күйзелістер кезеңінің соңында қабылданды.<ref name="WSJ2008September22HilsenrathJon">{{cite news|last1=Hilsenrath|first1=Jon|last2=Paletta|first2=Damian|title=Goldman, Morgan Scrap Wall Street Model, Become Banks in Bid to Ride Out Crisis|journal=The Wall Street Journal. Eastern Edition|url=https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|access-date=May 18, 2017|agency=Dow Jones & Company Inc|issue=Business|publisher=Wall Street Journal|date=September 22, 2008|location=United States|language=en|url-access=subscription|issn=0099-9660|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203003329/https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 23 қыркүйекте Berkshire Hathaway компаниясы Goldman Sachs-тың 5 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акцияларын сатып алуға келісті. Сонымен қатар ол бес жыл ішінде Goldman Sachs-тың тағы 5 миллиард АҚШ долларына тең жай акцияларын сатып алу құқығын беретін варранттарға ие болды.<ref name="5billion">{{cite web | url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | title=Berkshire Hathaway to Invest $5 billion in Goldman Sachs | publisher=U.S. Securities and Exchange Commission | date=September 23, 2008 | access-date=May 18, 2017 | archive-date=August 16, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140816030946/http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | url-status=live }}</ref> Сол кезеңде компания бір акциясы 123 АҚШ долларынан бағаланған акцияларды жария орналастыру арқылы қосымша 5 миллиард АҚШ долларын тартты.<ref name="5billion" /> 2008 жылғы қазанда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінен Қиындыққа ұшыраған активтерге көмек көрсету бағдарламасы (TARP) аясында 10 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акциялар түріндегі инвестиция алды.<ref>{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | newspaper=The Washington Post | title=An Unsavory Slice of Subprime | first=Allan | last=Sloan | date=October 16, 2007 | access-date=May 3, 2010 | archive-date=October 1, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191001183858/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | url-status=live }}</ref> 2009 жылғы маусымда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінің TARP бағдарламасы бойынша салған қаражатын 23% кірістілікпен қайтарды. Қайтарылған сома құрамына артықшылықты акциялар бойынша 318 миллион АҚШ долларлық дивиденд төлемдері мен варранттарды өтеуге жұмсалған 1,418 миллиард АҚШ доллары кірді.<ref>{{cite press release|url=http://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem TARP Warrants: US Taxpayers Make 23 Percent Return|publisher=[[Business Wire]]|date=July 22, 2009|access-date=March 19, 2017|archive-date=October 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020090150/https://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|url-status=live}}<br />{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2009/07/22/goldman-sachs-pays-11-billion-to-redeem-warrants.html|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem Warrants|publisher=[[CNBC]]|date=July 22, 2009|access-date=September 9, 2017|archive-date=November 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109030206/https://www.cnbc.com/id/32085262|url-status=live}}</ref> 2011 жылғы 18 наурызда Goldman Sachs Федералдық резерв жүйесінен Berkshire Hathaway иелігіндегі Goldman Sachs-тың артықшылықты акцияларын кері сатып алуға рұқсат алды.<ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2011/03/18/warren-buffett-gets-an-unwanted-call-from-goldman-sachs.html|title=Warren Buffett Gets an Unwanted Call from Goldman Sachs|work=CNBC|date=March 18, 2011|access-date=February 15, 2013|first1=Alex|last1=Crippe|archive-date=August 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806080740/https://www.cnbc.com/id/42153208|url-status=live}}</ref> 2009 жылғы 16 қарашада Goldman Sachs өзінің жаңа штаб-пәтерін Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында ашты.<ref>{{Cite news |date=2019 |title=Embracing Past and Future, Goldman Sachs Breaks Ground on its Global Headquarters in Manhattan|url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/2005-groundbreak}}</ref> 2011 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs өзінің ең ірі хедж-қоры — Goldman Sachs Asset Management (GSAM) құрамында жұмыс істеген Global Alpha Fund LP қорының жабылатынын жариялады.<ref name="WSJ2011September16RappaportLiz">{{cite news|last1=Rappaport|first1=Liz|title=Goldman to Close Global Alpha Hedge Fund|journal=The Wall Street Journal. Eastern Edition|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904060604576573053089881550|access-date=May 18, 2017|agency=Dow Jones & Company Inc|issue=Markets|publisher=Wall Street Journal|date=September 16, 2011|location=United States|language=en|url-access=subscription|issn=0099-9660|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111183658/https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904060604576573053089881550|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Global Alpha Fund LP|date=2005|title=Goldman Sachs Global Alpha Fund, L.P. 2005 ANNUAL REPORT|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/63814/000006381408000013/ex992-10ka2007.pdf|website=SEC|access-date=August 13, 2020|archive-date=July 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170710000024/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/63814/000006381408000013/ex992-10ka2007.pdf|url-status=live}}</ref> 1990-жылдардың ортасында бастапқы капиталы 10 миллион АҚШ долларымен құрылған Global Alpha<ref name="NYT_20110915">{{cite news|title=Goldman Sachs to Shut Its Global Alpha Hedge Fund|url=https://dealbook.nytimes.com/2011/09/15/goldman-to-shut-global-alpha-hedge-fund/|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=DealBook|work=[[The New York Times]]|date=September 15, 2011|location=United States|language=en|url-access=limited|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801203937/https://dealbook.nytimes.com/2011/09/15/goldman-to-shut-global-alpha-hedge-fund/|url-status=live}}</ref> бір кездері әлемдегі ең ірі әрі ең табысты хедж-қорлардың бірі саналды. Қордың басқаруындағы активтер көлемі (AUM) 2007 жылы ең жоғары деңгейіне жетіп, 12 миллиард АҚШ долларынан асты.<ref name="businessinsider_Carney_20110916">{{Cite news| title=How Goldman Sachs Lost One Of Its Crown Jewels, Global Alpha| first=John| last=Carney| date=September 16, 2011| work=Business Insider via CNBC| access-date=April 24, 2020| url=https://www.businessinsider.com/how-goldman-sachs-lost-one-of-its-crown-jewels-global-alpha-2011-9| archive-date = August 4, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200804060453/https://www.businessinsider.com/how-goldman-sachs-lost-one-of-its-crown-jewels-global-alpha-2011-9| url-status = live}}</ref> Global Alpha инвестициялық шешімдер қабылдау үшін сандық талдау мен компьютерлік модельдерді пайдаланды,<ref name="WSJ2011September16RappaportLiz"/> сондай-ақ жоғары жиілікті сауда әдістерін қолданды. Қорды сауда операциялары негізделген статистикалық модельдерді әзірлеген [[Клифф Аснесс]] пен [[Марк Кархарт]] құрған.<ref name="NYT_20110915"/> ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы Global Alpha қорын «ірі әрі құпиялы хедж-қор» деп сипаттап, оны баламалы инвестициялар портфеліндегі «Cadillac» деп атаған. Қор 2006 жылға қарай Goldman Sachs үшін миллиондаған доллар пайда әкелген.<ref name="WSJ_Smith_20060420">{{Cite news| issn=0099-9660| last=Smith| first = Randall| title = Goldman Gurus Strike It Rich With Hedge Fund| work = Wall Street Journal| access-date = April 25, 2020| date=April 20, 2006| url = https://www.wsj.com/articles/SB114550097877130828| archive-date=August 1, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200801044453/https://www.wsj.com/articles/SB114550097877130828| url-status=live}}</ref> Алайда кейін қордың көрсеткіштері төмендей бастады. 2008 жылдың ортасына қарай оның басқаруындағы активтері 2,5 миллиард АҚШ долларына дейін қысқарды. 2011 жылғы маусымда бұл көрсеткіш 1,7 миллиард АҚШ долларынан төмен болды, ал сол жылғы шығындардан кейін 2011 жылғы қыркүйекте шамамен 1 миллиард АҚШ долларын ғана құрады.<ref name="Reuters2011September16LaCapraLaurenTara">{{cite news |last1=LaCapra |first1=LaurenTara|last2=Herbst-Bayliss |first2=Svea |title=Goldman to close Global Alpha fund after losses |url=https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-hedgefund-idUSTRE78F28Y20110916 |access-date=May 18, 2017|agency=Thomson Reuters |publisher=Reuters |date=September 16, 2011|location=New York |language=en |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022130428/https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-hedgefund-idUSTRE78F28Y20110916|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы тамызда Goldman Sachs [[General Electric]] компаниясының GE Capital Bank онлайн-депозиттік платформасын сатып алуға келісті. Мәміле құрамына 8 миллиард АҚШ долларына тең онлайн депозиттер және брокерлер арқылы орналастырылған депозиттік сертификаттардың тағы 8 миллиард АҚШ долларлық көлемі кірді.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-08-13/goldman-sachs-to-buy-ge-bank-unit-with-16-billion-of-deposits | title=Goldman Sachs to Acquire GE Capital Bank's on-line deposit platform | work=[[Bloomberg News]] | date=August 13, 2015 | first=Michael J. | last=Moore | access-date=March 7, 2017 | archive-date=November 8, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201108134803/http://www.bloomberg.com/news/articles/2015-08-13/goldman-sachs-to-buy-ge-bank-unit-with-16-billion-of-deposits | url-status=live }}</ref> [[Сурет:Marcus by Goldman Sachs Logo.svg|thumb|200px|Marcus by Goldman Sachs логотипі]] 2016 жылғы сәуірде Goldman Sachs тікелей банк қызметін көрсететін GS Bank банкін іске қосты.<ref>{{cite news | url=http://www.businessinsider.com/goldman-sachs-launches-online-saving-account-gsbank-2016-4 | title=Goldman Sachs is launching a bank account for ordinary people – not just the super rich | work=[[Business Insider]] | date=April 25, 2016 | first=Oscar | last=Williams-Grut | access-date=April 25, 2016 | archive-date=August 6, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200806142058/https://www.businessinsider.com/goldman-sachs-launches-online-saving-account-gsbank-2016-4 | url-status=live }}</ref> Сол жылғы қазанда Goldman Sachs Bank USA Marcus by Goldman Sachs бренді арқылы комиссиясыз қамтамасыз етілмеген жеке несиелер ұсына бастады.<ref>{{cite news | url=https://www.usnews.com/news/business/articles/2016-10-13/goldman-sachs-launches-personal-loan-service | title=Goldman Sachs launches personal loan service | first=Ken | last=Sweet | agency=[[Associated Press]] | publisher=[[U.S. News & World Report]] | date=October 13, 2016 | access-date=May 18, 2017 | archive-date=August 1, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200801083541/https://www.usnews.com/news/business/articles/2016-10-13/goldman-sachs-launches-personal-loan-service | url-status=live }}</ref> 2018 жылы Goldman Sachs компаниясы [[Дэвид Соломон]]ның Ллойд Бланкфейннің орнына директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор қызметіне келетінін жариялады.<ref>{{Cite news |date=July 17, 2018 |title=Goldman Sachs is handing the keys to a very different leader with David Solomon|url=https://www.cnbc.com/2018/07/16/goldman-sachs-david-solomon-to-become-next-ceo.html}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 2g1cwhll7wb3swogbwmi88jkzbuhrm0 3614287 3614286 2026-06-07T11:08:59Z 1nter pares 146705 /* 2000 – қазірге дейін */ 3614287 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> === 1930–1979 === 1930 жылы, [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңінде, фирма Уоддилл Кэтчингсті басшылықтан шеттетіп, аға серіктес қызметіне [[Сидни Уайнберг]] келді. Уайнберг компанияның негізгі назарын сауда операцияларынан инвестициялық банк қызметіне ауыстырды.<ref name="Cohan2012" /> Оның әрекеттері фирманың әлсіреген беделін қалпына келтіруге көмектесті. Уайнбергтің басшылығымен Goldman Sachs 1956 жылы [[Ford Motor Company]] компаниясының 657 миллион АҚШ долларын құраған алғашқы жария орналастыруының (IPO) жетекші кеңесшісі болды. Бұл сол кезеңдегі аса ірі жетістіктердің бірі саналды. Сондай-ақ фирма 1958 жылы Sears Roebuck компаниясының 350 миллион АҚШ долларлық облигациялық қарыз орналастыруына жетекшілік етті.<ref name=brief/> Уайнбергтің жетекшілігі кезінде компания инвестициялық зерттеулер бөлімін және муниципалдық облигациялар бөлімін құрды. Сонымен қатар фирма тәуекел арбитражын қолданудың алғашқы жаңашылдарының бірі болды.<ref name="Cohan2012" /> 1950-жылдары [[Гас Леви]] компанияға бағалы қағаздар трейдері ретінде қосылды. Сол кезеңде фирма ішінде екі ықпалды бағыт — инвестициялық банк қызметі мен бағалы қағаздар саудасы — басымдық үшін бәсекелесті.<ref>{{Cite web |last=Lenzner |first=Robert |title=Gus Levy: Don't Tell Me What I Can't Do; Tell Me What I Can Do |url=https://www.forbes.com/sites/robertlenzner/2011/03/10/gus-levy-dont-tell-me-what-i-cant-do-tell-me-what-i-can-do/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes |language=en}}</ref> Леви ірі көлемдегі бағалы қағаздар мәмілелерін жүзеге асырудың алғашқы дамытушыларының бірі болды және оның жетекшілігімен компания осы бағытты кеңінен дамытты. Уайнбергтің күшті ықпалына байланысты фирма 1956 жылы компанияның назарын тек Уайнбергке тәуелді бағыттан әртараптандыру мақсатында жеке инвестициялық банк бөлімін құрды.<ref name="Cohan2012"/> 1957 жылы фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласындағы 20 [[Broad Street]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Cohan2012"/> 1969 жылы Гас Леви Сидни Уайнбергтің орнына аға серіктес болды және компанияның бағалы қағаздар саудасы бөлімін қайтадан күшейтті.<ref>{{Cite book |year=2000 |publisher=Simon & Schuster |last=Endlich |first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success |isbn=9780684869681 |page=62 }}</ref> Левиге фирманың әйгілі «ұзақ мерзімді ашкөздік» қағидатының авторы деген баға беріледі. Бұл ұстаным ұзақ мерзімді кезеңде пайда табылып отырған жағдайда қысқа мерзімді шығындарға төзуге болатынын білдірді. Сонымен қатар серіктестер өз табыстарының басым бөлігін қайтадан компанияның өзіне инвестициялап отырды.<ref>{{Cite book |last=Endlich |first=Lisa| author-link=Lisa Endlich |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success| publisher=A.A. Knopf |year=1999| isbn=9780679450801 |page=18 }}</ref> Уайнберг фирманың аға серіктесі болып қала берді және сол жылдың шілде айында қайтыс болды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1969/07/24/archives/sidney-j-weinberg-dies-at-77-mr-wall-street-of-finance-sidney-j.html | title=Sidney J. Weinberg Dies at 77; 'Mr. Wall Street' of Finance; Sidney J. Weinberg, Known as 'Mr. Wall Street,' Is Dead at 77 | first=Alden | last=Whitman | work=[[The New York Times]] | date=July 24, 1969 | url-access=limited}}</ref> 1970 жылы фирма тағы бір қаржылық дағдарысқа тап болды. Сол жылы [[Penn Central Transportation Company]] компаниясы банкротқа ұшырады. Компанияның айналымда жүрген коммерциялық қағаздарының көлемі 80 миллион АҚШ долларынан (2024 жылғы құны бойынша шамамен 497 миллион АҚШ доллары) асты, олардың басым бөлігі Goldman Sachs арқылы шығарылған еді. Бұл банкроттық өте ірі оқиғаға айналды. Соның салдарынан туындаған сот істері, әсіресе АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы ([[SEC]]) көтерген талаптар, фирманың серіктестік капиталын, өміршеңдігін және беделін қатерге тіреді.<ref name="cohan_wpost2012">{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | title=Goldman Sachs's long history of duping its clients | last=Cohan | first=William D. | newspaper=The Washington Post | date=March 16, 2012 | url-access=limited | archive-date=November 9, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201109190908/https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | url-status=live }}</ref> Дәл осы банкроттықтан кейін коммерциялық қағаздар шығаратын барлық эмитенттерге несиелік рейтинг беру тәжірибесі қалыптасты. Бүгінде мұндай рейтингтерді бірнеше несиелік рейтинг агенттігі жүргізеді.<ref>{{cite web | last=Hahn | first=Thomas K. | editor=Timothy Q. Cook | editor2=Robert K. Laroche | title=Instruments of the Money Market | url=https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | edition=Seventh | publisher=Federal Reserve Bank of Richmond | location=[[Richmond, Virginia]] | year=1993 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=November 25, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201125001943/https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | url-status=live }}</ref> Серіктес Стэнли Р. Миллердің басшылығымен фирма 1970 жылы Лондонда өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал 1972 жылы жеке капиталды басқару бөлімін және тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімін құрды.<ref name=brief/><ref>{{Cite news |last=Colchester |first=Max |url=https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274 |title=Who Loses the Most From 'Brexit'? Try Goldman Sachs |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 11, 2016 |issn=0099-9660 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108095658/https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274|url-status=live}}</ref> 1974 жылы компания Electric Storage Battery фирмасын International Nickel мен Morgan Stanley тарапынан жасалған дұшпандық жұтып алу әрекетінен қорғау барысында «ақ сері» стратегиясын алғашқылардың бірі болып қолданды.<ref>{{cite book | first=Gary | last=Giroux | title=Accounting Fraud: Maneuvering and Manipulation, Past and Present | url=https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | publisher=Business Expert Press | isbn=978-1606496299 | date=2013 | archive-date=April 8, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170408085303/https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 1976 жылы Сидни Уайнбергтің ұлы [[Джон Уайнберг]] пен [[Джон С. Уайтхед]] бірлескен аға серіктестер қызметіне тағайындалды. Бұл фирмадағы бірлескен басшылық дәстүрін қайта нығайтты. Олардың бастамаларының бірі компанияның 14 іскерлік қағидатын әзірлеу болды.<ref>{{Cite news |last=Thomas |first=Landon Jr. |url=https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |title=John L. Weinberg, 81, Former Leader of Goldman, Dies |work=The New York Times |date=August 9, 2006 | url-access=limited |issn=0362-4331 |archive-date=November 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121075533/https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |url-status=live}}</ref> === 1980–1999 === 1981 жылғы 16 қарашада фирма тауарлық нарықтардағы саудамен айналысатын J. Aron & Company компаниясын сатып алды. Кейін бұл компания Тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімімен біріктіріліп, Тұрақты табысты бағалы қағаздар, валюталар және тауарлар бөлімі деп аталды.<ref>{{Cite news |last=Baer |first=Justin |title=In Wake of Financial Crisis, Goldman Goes It Alone |publisher=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981| date=December 12, 2015 | url-access=subscription |issn=0099-9660|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801042635/https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981 |url-status=live}}</ref> J. Aron компаниясы кофе мен алтын нарықтарындағы қызметімен танымал болды. Goldman Sachs компаниясының кейінгі бас атқарушы директоры [[Ллойд Бланкфейн]] де фирмаға осы бірігу нәтижесінде келген.<ref>{{Cite news |title=As rivals fade, Goldman Sachs stands firm on commodities |url=https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html |publisher=CNBC |date=December 6, 2013|archive-date=November 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129115336/https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html|url-status=live}}</ref> 1983 жылы фирма жаңадан салынған 85 Broad Street ғимаратындағы жаһандық штаб-пәтеріне көшті және 2009 жылы қазіргі штаб-пәтеріне ауысқанға дейін сол ғимаратта орналасты.<ref>{{Cite web |title=85 Broad Street – Goldman Sachs |url=https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |access-date=January 9, 2023 |website=Institutional Investor |date=March 12, 2018 |language=en-gb |archive-date=October 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003082029/https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=December 9, 2009 |title=The House That Goldman Built |url=https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |access-date=January 9, 2023 |publisher=Observer |archive-date=January 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109140105/https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |url-status=live }}</ref> 1985 жылы компания Рокфеллер орталығына иелік ететін жылжымайтын мүлікке инвестициялау қорының (REIT) жария орналастырылуын андеррайтингтеді. Ол сол кезде тарихтағы ең ірі [[REIT]] орналастыруы болды.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/ |last=Sloan |first=Allan | author-link=Allan Sloan |title=PITCHING THEM HIGH AND INSIDE IN THE ROCKEFELLER CENTER DEAL | newspaper=[[The Washington Post]] |date=September 19, 1995 |issn=0190-8286 |archive-date=February 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208043020/https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/|url-status=live}}</ref> [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағының ыдырауы]] басталған кезеңге сәйкес фирма жаһандық жекешелендіру үдерісіне де қатыса бастады. Ол мемлекеттік құрылымдардан бөлініп шыққан компанияларға кеңес беру арқылы жекешелендіру мәмілелерін жүзеге асыруға көмектесті.<ref>{{Cite web | last=McCoy| first=Patricia |title=Levers of Law Reform: Public Goods and Russian Banking | url=https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj | publisher=Cornell Law School | year=1997 | archive-date=October 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022190041/https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj |url-status=live}}</ref> 1986 жылы фирма институционалдық инвесторларға, қаржылық кеңесшілерге және жеке тұлғаларға ашық әрі жеке нарықтарда инвестициялық және кеңес беру қызметтерін ұсынатын Goldman Sachs Asset Management бөлімін құрды.<ref name=humbled/> Сол жылы компания [[Microsoft]] компаниясының алғашқы жария орналастырылуын (IPO) андеррайтингтеді, [[General Electric]] компаниясына [[RCA]] компаниясын сатып алу мәселесі бойынша кеңес берді<ref name=humbled>{{Cite news | title=Goldman Sachs humbled | url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | work=The Independent | date=December 17, 2008 | archive-date=November 16, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201116055405/https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | url-status=live}}</ref> және Лондон мен Токио қор биржаларына қосылды, бұл өз кезегінде компанияның қосылулар мен жұтып алулар саласындағы қызметінің кеңеюіне ықпал етті.<ref name=brief/> 1980-жылдары фирма инвестициялық зерттеулерін электрондық түрде таратқан алғашқы банктердің бірі болды және бастапқы шығарылымдағы терең дисконтталған облигациялардың алғашқы жария орналастырылуын жүзеге асырды.<ref name=humbled/> 1988 жылы компания Үндістанның Мемлекеттік банкіне несиелік рейтинг алуға және АҚШ-тың коммерциялық қағаздар нарығында 200 миллион АҚШ доллары көлемінде қағаздар шығаруға көмектесті.<ref>{{Cite web | url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/1994-emerging-markets.html | title=Goldman Sachs Expands its Footprint in Emerging Markets | publisher=Goldman Sachs}}</ref> 1990 жылы [[Роберт Рубин]] мен [[Стивен Фридман]] бірлескен аға серіктестер болды. Олар компанияның қосылулар мен жұтып алулар, сондай-ақ сауда операциялары бағыттарын нығайту мақсатында фирманың жаһандануға бағдарланған дамуына басымдық беруге уәде етті.<ref>{{Cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |title=Former Goldman head Stephen Friedman retires from board |work=[[Reuters]] |date=April 4, 2013 |archive-date=November 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103184956/https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |url-status=live}}</ref> 1990 жылы компания Нью-Йорк қор биржасында қағазсыз сауда жүйесін енгізді.<ref>{{Cite web | url=https://www.princeton.edu/~ota/disk2/1990/9015/9015.PDF | title=Electronic Bulls and Bears: U.S. Securities Markets and Information Technology | date=September 1990}}</ref> 1992 жылы Рубин Билл Клинтон әкімшілігінде қызмет атқару үшін фирмадан кетті.<ref name=brief/> 1994 жылы компания [[Goldman Sachs тауар индексі]]н (GSCI) іске қосты және Қытайдағы алғашқы кеңсесін [[Бейжің]] қаласында ашты.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |title=Goldman, Sachs in China |date=March 1, 1994|work=New York Times |issn=0362-4331| archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903093219/https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |url-status=live}}</ref> Сол жылы Стивен Фридманның аға серіктес қызметінен кетуінен кейін [[Джон Корзин]] компанияның бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref name="NewYorkTimes1994September14RamirezAnthony">{{cite news|last1=Ramirez|first1=Anthony|title=Chairman of Goldman Will Retire|url=https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|access-date=9 May 2017|issue=Business|page=D1|work= New York Times|date=14 September 1994|url-access=limited|archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903163853/https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|url-status=live}}</ref> Серіктестер арасындағы ондаған жылдарға созылған пікірталастардан кейін Goldman Sachs 1999 жылғы мамырда алғашқы жария орналастыру (IPO) арқылы [[ашық акционерлік қоғам]]ға айналды.<ref>{{Cite web |url=https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/ |title=GOLDMAN SACHS IPO DEBUTS TODAY AT $3.66B|last=Piskora|first=Beth|date=May 4, 1999|website=New York Post|language=en|access-date=December 6, 2019|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817124848/https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/|url-status=live}}</ref> IPO барысында Goldman Sachs компанияның 12,6%-ын жұртшылыққа сатты. Орналастырудан кейін компанияның 48,3%-ы бұрынғы 221 серіктестің иелігінде қалды, 21,2%-ы серіктес болып табылмайтын қызметкерлерге тиесілі болды, ал қалған 17,9%-ы Goldman Sachs-тың зейнетке шыққан серіктестеріне және екі ұзақ мерзімді инвесторға — [[Sumitomo Bank Ltd.]] пен [[Kamehameha Schools]] ұйымының инвестициялық бөлімшесіне тиесілі болды.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | title=Goldman Sachs: How Public Is This IPO? | first=Leah Nathans | last=Spiro | publisher=[[Bloomberg L.P.]] | date=May 17, 1999 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190313/https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | url-status=live }}</ref> Акциялар биржаға шығарылған кезде бір акцияның бағасы 53 АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news |last=Roundup |first=An Interactive Journal News |date=1999-05-03 |title=Goldman Sachs Prices Offering At $53 a Share for Sale Tuesday - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB9257613266528026 |access-date=2026-04-27 |work=Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> IPO өткізілгеннен кейін [[Генри Полсон]] Джон Корзиннің орнына компанияның директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref>{{cite news| title=End of an era for Goldman | url=https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | work=[[CNN]] | date=May 3, 1999 | archive-date=October 19, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201019151634/https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | url-status=dead }}</ref> === 2000 – қазірге дейін === 2000 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs Нью-Йорк қор биржасындағы ең ірі мамандандырылған сауда фирмаларының бірі болған Spear, Leeds & Kellogg компаниясын 6,3 миллиард АҚШ долларына (2024 жылғы құны бойынша шамамен 10,9 миллиард АҚШ доллары) сатып алды.<ref name="NewYorkTimes2000September12McGeehanPatrick">{{cite news|last1=McGeehan|first1=Patrick|title=Goldman Sachs to Acquire Top Firm on Trading Floors|url=https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=Business|page=C2|work=[[The New York Times]]|date=September 12, 2000|url-access=limited|archive-date=September 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913000550/https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|url-status=live}}</ref> 2006 жылғы мамырда Генри Полсон АҚШ Қаржы министрі қызметіне тағайындалу үшін компаниядан кетті, ал оның орнына [[Ллойд Бланкфейн]] директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор болып тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=June 3, 2006 |title=New Chief Executive Is Chosen by Goldman|work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|access-date=June 10, 2020|issn=0362-4331|archive-date=November 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121050331/https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 21 қыркүйекте Goldman Sachs пен Morgan Stanley — АҚШ-тағы қалған соңғы екі ірі инвестициялық банк — дәстүрлі банк холдингтік компанияларына айналатындарын ресми түрде жариялады.<ref name="Reuters2008September21HallJessica">{{cite news|last1=Hall |first1=Jessica|last2=Heavens|first2=Louise|title=Goldman Sachs to be regulated by Fed |url=https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|access-date=September 22, 2008|agency=Thomson Reuters|issue=Fund News|publisher=Reuters|date=September 21, 2008|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111204449/https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | title=Wall Street in crisis: Mitsubishi to buy stake in Morgan Stanley | first1=Julia | last1=Kollewe | first2=David | last2=Teather | work=[[The Guardian]] | date=September 22, 2008 | access-date=December 11, 2016 | archive-date=December 5, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201205203628/https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | url-status=live }}</ref> Олардың банк мәртебесін алу туралы өтінішін Федералдық резерв жүйесінің мақұлдауы Конгрестің бағалы қағаздар фирмаларын депозит қабылдайтын банктерден бөліп шығарғанына 75 жыл өткен соң тәуелсіз инвестициялық банк үлгісінің аяқталғанын білдірді. Бұл шешім [[Lehman Brothers]] банкротқа ұшырап, [[Merrill Lynch]] компаниясының [[Bank of America|Bank of America-ға]] жедел сатылуына алып келген бірнеше апталық қаржылық күйзелістер кезеңінің соңында қабылданды.<ref name="WSJ2008September22HilsenrathJon">{{cite news|last1=Hilsenrath|first1=Jon|last2=Paletta|first2=Damian|title=Goldman, Morgan Scrap Wall Street Model, Become Banks in Bid to Ride Out Crisis|journal=The Wall Street Journal. Eastern Edition|url=https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|access-date=May 18, 2017|agency=Dow Jones & Company Inc|issue=Business|publisher=Wall Street Journal|date=September 22, 2008|location=United States|language=en|url-access=subscription|issn=0099-9660|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203003329/https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 23 қыркүйекте Berkshire Hathaway компаниясы Goldman Sachs-тың 5 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акцияларын сатып алуға келісті. Сонымен қатар ол бес жыл ішінде Goldman Sachs-тың тағы 5 миллиард АҚШ долларына тең жай акцияларын сатып алу құқығын беретін варранттарға ие болды.<ref name="5billion">{{cite web | url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | title=Berkshire Hathaway to Invest $5 billion in Goldman Sachs | publisher=U.S. Securities and Exchange Commission | date=September 23, 2008 | access-date=May 18, 2017 | archive-date=August 16, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140816030946/http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | url-status=live }}</ref> Сол кезеңде компания бір акциясы 123 АҚШ долларынан бағаланған акцияларды жария орналастыру арқылы қосымша 5 миллиард АҚШ долларын тартты.<ref name="5billion" /> 2008 жылғы қазанда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінен Қиындыққа ұшыраған активтерге көмек көрсету бағдарламасы (TARP) аясында 10 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акциялар түріндегі инвестиция алды.<ref>{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | newspaper=The Washington Post | title=An Unsavory Slice of Subprime | first=Allan | last=Sloan | date=October 16, 2007 | access-date=May 3, 2010 | archive-date=October 1, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191001183858/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | url-status=live }}</ref> 2009 жылғы маусымда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінің TARP бағдарламасы бойынша салған қаражатын 23% кірістілікпен қайтарды. Қайтарылған сома құрамына артықшылықты акциялар бойынша 318 миллион АҚШ долларлық дивиденд төлемдері мен варранттарды өтеуге жұмсалған 1,418 миллиард АҚШ доллары кірді.<ref>{{cite press release|url=http://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem TARP Warrants: US Taxpayers Make 23 Percent Return|publisher=[[Business Wire]]|date=July 22, 2009|access-date=March 19, 2017|archive-date=October 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020090150/https://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|url-status=live}}<br />{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2009/07/22/goldman-sachs-pays-11-billion-to-redeem-warrants.html|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem Warrants|publisher=[[CNBC]]|date=July 22, 2009|access-date=September 9, 2017|archive-date=November 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109030206/https://www.cnbc.com/id/32085262|url-status=live}}</ref> 2011 жылғы 18 наурызда Goldman Sachs Федералдық резерв жүйесінен Berkshire Hathaway иелігіндегі Goldman Sachs-тың артықшылықты акцияларын кері сатып алуға рұқсат алды.<ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2011/03/18/warren-buffett-gets-an-unwanted-call-from-goldman-sachs.html|title=Warren Buffett Gets an Unwanted Call from Goldman Sachs|work=CNBC|date=March 18, 2011|access-date=February 15, 2013|first1=Alex|last1=Crippe|archive-date=August 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806080740/https://www.cnbc.com/id/42153208|url-status=live}}</ref> 2009 жылғы 16 қарашада Goldman Sachs өзінің жаңа штаб-пәтерін Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында ашты.<ref>{{Cite news |date=2019 |title=Embracing Past and Future, Goldman Sachs Breaks Ground on its Global Headquarters in Manhattan|url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/2005-groundbreak}}</ref> 2011 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs өзінің ең ірі хедж-қоры — Goldman Sachs Asset Management (GSAM) құрамында жұмыс істеген Global Alpha Fund LP қорының жабылатынын жариялады.<ref name="WSJ2011September16RappaportLiz">{{cite news|last1=Rappaport|first1=Liz|title=Goldman to Close Global Alpha Hedge Fund|journal=The Wall Street Journal. Eastern Edition|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904060604576573053089881550|access-date=May 18, 2017|agency=Dow Jones & Company Inc|issue=Markets|publisher=Wall Street Journal|date=September 16, 2011|location=United States|language=en|url-access=subscription|issn=0099-9660|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111183658/https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904060604576573053089881550|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Global Alpha Fund LP|date=2005|title=Goldman Sachs Global Alpha Fund, L.P. 2005 ANNUAL REPORT|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/63814/000006381408000013/ex992-10ka2007.pdf|website=SEC|access-date=August 13, 2020|archive-date=July 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170710000024/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/63814/000006381408000013/ex992-10ka2007.pdf|url-status=live}}</ref> 1990-жылдардың ортасында бастапқы капиталы 10 миллион АҚШ долларымен құрылған Global Alpha<ref name="NYT_20110915">{{cite news|title=Goldman Sachs to Shut Its Global Alpha Hedge Fund|url=https://dealbook.nytimes.com/2011/09/15/goldman-to-shut-global-alpha-hedge-fund/|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=DealBook|work=[[The New York Times]]|date=September 15, 2011|location=United States|language=en|url-access=limited|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801203937/https://dealbook.nytimes.com/2011/09/15/goldman-to-shut-global-alpha-hedge-fund/|url-status=live}}</ref> бір кездері әлемдегі ең ірі әрі ең табысты хедж-қорлардың бірі саналды. Қордың басқаруындағы активтер көлемі (AUM) 2007 жылы ең жоғары деңгейіне жетіп, 12 миллиард АҚШ долларынан асты.<ref name="businessinsider_Carney_20110916">{{Cite news| title=How Goldman Sachs Lost One Of Its Crown Jewels, Global Alpha| first=John| last=Carney| date=September 16, 2011| work=Business Insider via CNBC| access-date=April 24, 2020| url=https://www.businessinsider.com/how-goldman-sachs-lost-one-of-its-crown-jewels-global-alpha-2011-9| archive-date = August 4, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200804060453/https://www.businessinsider.com/how-goldman-sachs-lost-one-of-its-crown-jewels-global-alpha-2011-9| url-status = live}}</ref> Global Alpha инвестициялық шешімдер қабылдау үшін сандық талдау мен компьютерлік модельдерді пайдаланды,<ref name="WSJ2011September16RappaportLiz"/> сондай-ақ жоғары жиілікті сауда әдістерін қолданды. Қорды сауда операциялары негізделген статистикалық модельдерді әзірлеген [[Клифф Аснесс]] пен [[Марк Кархарт]] құрған.<ref name="NYT_20110915"/> ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы Global Alpha қорын «ірі әрі құпиялы хедж-қор» деп сипаттап, оны баламалы инвестициялар портфеліндегі «Cadillac» деп атаған. Қор 2006 жылға қарай Goldman Sachs үшін миллиондаған доллар пайда әкелген.<ref name="WSJ_Smith_20060420">{{Cite news| issn=0099-9660| last=Smith| first = Randall| title = Goldman Gurus Strike It Rich With Hedge Fund| work = Wall Street Journal| access-date = April 25, 2020| date=April 20, 2006| url = https://www.wsj.com/articles/SB114550097877130828| archive-date=August 1, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200801044453/https://www.wsj.com/articles/SB114550097877130828| url-status=live}}</ref> Алайда кейін қордың көрсеткіштері төмендей бастады. 2008 жылдың ортасына қарай оның басқаруындағы активтері 2,5 миллиард АҚШ долларына дейін қысқарды. 2011 жылғы маусымда бұл көрсеткіш 1,7 миллиард АҚШ долларынан төмен болды, ал сол жылғы шығындардан кейін 2011 жылғы қыркүйекте шамамен 1 миллиард АҚШ долларын ғана құрады.<ref name="Reuters2011September16LaCapraLaurenTara">{{cite news |last1=LaCapra |first1=LaurenTara|last2=Herbst-Bayliss |first2=Svea |title=Goldman to close Global Alpha fund after losses |url=https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-hedgefund-idUSTRE78F28Y20110916 |access-date=May 18, 2017|agency=Thomson Reuters |publisher=Reuters |date=September 16, 2011|location=New York |language=en |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022130428/https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-hedgefund-idUSTRE78F28Y20110916|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы тамызда Goldman Sachs [[General Electric]] компаниясының GE Capital Bank онлайн-депозиттік платформасын сатып алуға келісті. Мәміле құрамына 8 миллиард АҚШ долларына тең онлайн депозиттер және брокерлер арқылы орналастырылған депозиттік сертификаттардың тағы 8 миллиард АҚШ долларлық көлемі кірді.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-08-13/goldman-sachs-to-buy-ge-bank-unit-with-16-billion-of-deposits | title=Goldman Sachs to Acquire GE Capital Bank's on-line deposit platform | work=[[Bloomberg News]] | date=August 13, 2015 | first=Michael J. | last=Moore | access-date=March 7, 2017 | archive-date=November 8, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201108134803/http://www.bloomberg.com/news/articles/2015-08-13/goldman-sachs-to-buy-ge-bank-unit-with-16-billion-of-deposits | url-status=live }}</ref> [[Сурет:Marcus by Goldman Sachs Logo.svg|thumb|200px|Marcus by Goldman Sachs логотипі]] 2016 жылғы сәуірде Goldman Sachs тікелей банк қызметін көрсететін GS Bank банкін іске қосты.<ref>{{cite news | url=http://www.businessinsider.com/goldman-sachs-launches-online-saving-account-gsbank-2016-4 | title=Goldman Sachs is launching a bank account for ordinary people – not just the super rich | work=[[Business Insider]] | date=April 25, 2016 | first=Oscar | last=Williams-Grut | access-date=April 25, 2016 | archive-date=August 6, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200806142058/https://www.businessinsider.com/goldman-sachs-launches-online-saving-account-gsbank-2016-4 | url-status=live }}</ref> Сол жылғы қазанда Goldman Sachs Bank USA Marcus by Goldman Sachs бренді арқылы комиссиясыз қамтамасыз етілмеген жеке несиелер ұсына бастады.<ref>{{cite news | url=https://www.usnews.com/news/business/articles/2016-10-13/goldman-sachs-launches-personal-loan-service | title=Goldman Sachs launches personal loan service | first=Ken | last=Sweet | agency=[[Associated Press]] | publisher=[[U.S. News & World Report]] | date=October 13, 2016 | access-date=May 18, 2017 | archive-date=August 1, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200801083541/https://www.usnews.com/news/business/articles/2016-10-13/goldman-sachs-launches-personal-loan-service | url-status=live }}</ref> 2018 жылы Goldman Sachs компаниясы [[Дэвид Соломон]]ның Ллойд Бланкфейннің орнына директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор қызметіне келетінін жариялады.<ref>{{Cite news |date=July 17, 2018 |title=Goldman Sachs is handing the keys to a very different leader with David Solomon|url=https://www.cnbc.com/2018/07/16/goldman-sachs-david-solomon-to-become-next-ceo.html}}</ref> [[Сурет:Apple Card.png|thumb|Goldman Sachs Bank USA шығарған Apple Card картасының физикалық нұсқасының үлгісі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} sd3wzaadrfbowf4zm412rq8auh2jmki 3614288 3614287 2026-06-07T11:09:50Z 1nter pares 146705 /* 2000 – қазірге дейін */ 3614288 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> === 1930–1979 === 1930 жылы, [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңінде, фирма Уоддилл Кэтчингсті басшылықтан шеттетіп, аға серіктес қызметіне [[Сидни Уайнберг]] келді. Уайнберг компанияның негізгі назарын сауда операцияларынан инвестициялық банк қызметіне ауыстырды.<ref name="Cohan2012" /> Оның әрекеттері фирманың әлсіреген беделін қалпына келтіруге көмектесті. Уайнбергтің басшылығымен Goldman Sachs 1956 жылы [[Ford Motor Company]] компаниясының 657 миллион АҚШ долларын құраған алғашқы жария орналастыруының (IPO) жетекші кеңесшісі болды. Бұл сол кезеңдегі аса ірі жетістіктердің бірі саналды. Сондай-ақ фирма 1958 жылы Sears Roebuck компаниясының 350 миллион АҚШ долларлық облигациялық қарыз орналастыруына жетекшілік етті.<ref name=brief/> Уайнбергтің жетекшілігі кезінде компания инвестициялық зерттеулер бөлімін және муниципалдық облигациялар бөлімін құрды. Сонымен қатар фирма тәуекел арбитражын қолданудың алғашқы жаңашылдарының бірі болды.<ref name="Cohan2012" /> 1950-жылдары [[Гас Леви]] компанияға бағалы қағаздар трейдері ретінде қосылды. Сол кезеңде фирма ішінде екі ықпалды бағыт — инвестициялық банк қызметі мен бағалы қағаздар саудасы — басымдық үшін бәсекелесті.<ref>{{Cite web |last=Lenzner |first=Robert |title=Gus Levy: Don't Tell Me What I Can't Do; Tell Me What I Can Do |url=https://www.forbes.com/sites/robertlenzner/2011/03/10/gus-levy-dont-tell-me-what-i-cant-do-tell-me-what-i-can-do/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes |language=en}}</ref> Леви ірі көлемдегі бағалы қағаздар мәмілелерін жүзеге асырудың алғашқы дамытушыларының бірі болды және оның жетекшілігімен компания осы бағытты кеңінен дамытты. Уайнбергтің күшті ықпалына байланысты фирма 1956 жылы компанияның назарын тек Уайнбергке тәуелді бағыттан әртараптандыру мақсатында жеке инвестициялық банк бөлімін құрды.<ref name="Cohan2012"/> 1957 жылы фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласындағы 20 [[Broad Street]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Cohan2012"/> 1969 жылы Гас Леви Сидни Уайнбергтің орнына аға серіктес болды және компанияның бағалы қағаздар саудасы бөлімін қайтадан күшейтті.<ref>{{Cite book |year=2000 |publisher=Simon & Schuster |last=Endlich |first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success |isbn=9780684869681 |page=62 }}</ref> Левиге фирманың әйгілі «ұзақ мерзімді ашкөздік» қағидатының авторы деген баға беріледі. Бұл ұстаным ұзақ мерзімді кезеңде пайда табылып отырған жағдайда қысқа мерзімді шығындарға төзуге болатынын білдірді. Сонымен қатар серіктестер өз табыстарының басым бөлігін қайтадан компанияның өзіне инвестициялап отырды.<ref>{{Cite book |last=Endlich |first=Lisa| author-link=Lisa Endlich |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success| publisher=A.A. Knopf |year=1999| isbn=9780679450801 |page=18 }}</ref> Уайнберг фирманың аға серіктесі болып қала берді және сол жылдың шілде айында қайтыс болды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1969/07/24/archives/sidney-j-weinberg-dies-at-77-mr-wall-street-of-finance-sidney-j.html | title=Sidney J. Weinberg Dies at 77; 'Mr. Wall Street' of Finance; Sidney J. Weinberg, Known as 'Mr. Wall Street,' Is Dead at 77 | first=Alden | last=Whitman | work=[[The New York Times]] | date=July 24, 1969 | url-access=limited}}</ref> 1970 жылы фирма тағы бір қаржылық дағдарысқа тап болды. Сол жылы [[Penn Central Transportation Company]] компаниясы банкротқа ұшырады. Компанияның айналымда жүрген коммерциялық қағаздарының көлемі 80 миллион АҚШ долларынан (2024 жылғы құны бойынша шамамен 497 миллион АҚШ доллары) асты, олардың басым бөлігі Goldman Sachs арқылы шығарылған еді. Бұл банкроттық өте ірі оқиғаға айналды. Соның салдарынан туындаған сот істері, әсіресе АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы ([[SEC]]) көтерген талаптар, фирманың серіктестік капиталын, өміршеңдігін және беделін қатерге тіреді.<ref name="cohan_wpost2012">{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | title=Goldman Sachs's long history of duping its clients | last=Cohan | first=William D. | newspaper=The Washington Post | date=March 16, 2012 | url-access=limited | archive-date=November 9, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201109190908/https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | url-status=live }}</ref> Дәл осы банкроттықтан кейін коммерциялық қағаздар шығаратын барлық эмитенттерге несиелік рейтинг беру тәжірибесі қалыптасты. Бүгінде мұндай рейтингтерді бірнеше несиелік рейтинг агенттігі жүргізеді.<ref>{{cite web | last=Hahn | first=Thomas K. | editor=Timothy Q. Cook | editor2=Robert K. Laroche | title=Instruments of the Money Market | url=https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | edition=Seventh | publisher=Federal Reserve Bank of Richmond | location=[[Richmond, Virginia]] | year=1993 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=November 25, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201125001943/https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | url-status=live }}</ref> Серіктес Стэнли Р. Миллердің басшылығымен фирма 1970 жылы Лондонда өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал 1972 жылы жеке капиталды басқару бөлімін және тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімін құрды.<ref name=brief/><ref>{{Cite news |last=Colchester |first=Max |url=https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274 |title=Who Loses the Most From 'Brexit'? Try Goldman Sachs |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 11, 2016 |issn=0099-9660 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108095658/https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274|url-status=live}}</ref> 1974 жылы компания Electric Storage Battery фирмасын International Nickel мен Morgan Stanley тарапынан жасалған дұшпандық жұтып алу әрекетінен қорғау барысында «ақ сері» стратегиясын алғашқылардың бірі болып қолданды.<ref>{{cite book | first=Gary | last=Giroux | title=Accounting Fraud: Maneuvering and Manipulation, Past and Present | url=https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | publisher=Business Expert Press | isbn=978-1606496299 | date=2013 | archive-date=April 8, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170408085303/https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 1976 жылы Сидни Уайнбергтің ұлы [[Джон Уайнберг]] пен [[Джон С. Уайтхед]] бірлескен аға серіктестер қызметіне тағайындалды. Бұл фирмадағы бірлескен басшылық дәстүрін қайта нығайтты. Олардың бастамаларының бірі компанияның 14 іскерлік қағидатын әзірлеу болды.<ref>{{Cite news |last=Thomas |first=Landon Jr. |url=https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |title=John L. Weinberg, 81, Former Leader of Goldman, Dies |work=The New York Times |date=August 9, 2006 | url-access=limited |issn=0362-4331 |archive-date=November 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121075533/https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |url-status=live}}</ref> === 1980–1999 === 1981 жылғы 16 қарашада фирма тауарлық нарықтардағы саудамен айналысатын J. Aron & Company компаниясын сатып алды. Кейін бұл компания Тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімімен біріктіріліп, Тұрақты табысты бағалы қағаздар, валюталар және тауарлар бөлімі деп аталды.<ref>{{Cite news |last=Baer |first=Justin |title=In Wake of Financial Crisis, Goldman Goes It Alone |publisher=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981| date=December 12, 2015 | url-access=subscription |issn=0099-9660|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801042635/https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981 |url-status=live}}</ref> J. Aron компаниясы кофе мен алтын нарықтарындағы қызметімен танымал болды. Goldman Sachs компаниясының кейінгі бас атқарушы директоры [[Ллойд Бланкфейн]] де фирмаға осы бірігу нәтижесінде келген.<ref>{{Cite news |title=As rivals fade, Goldman Sachs stands firm on commodities |url=https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html |publisher=CNBC |date=December 6, 2013|archive-date=November 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129115336/https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html|url-status=live}}</ref> 1983 жылы фирма жаңадан салынған 85 Broad Street ғимаратындағы жаһандық штаб-пәтеріне көшті және 2009 жылы қазіргі штаб-пәтеріне ауысқанға дейін сол ғимаратта орналасты.<ref>{{Cite web |title=85 Broad Street – Goldman Sachs |url=https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |access-date=January 9, 2023 |website=Institutional Investor |date=March 12, 2018 |language=en-gb |archive-date=October 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003082029/https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=December 9, 2009 |title=The House That Goldman Built |url=https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |access-date=January 9, 2023 |publisher=Observer |archive-date=January 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109140105/https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |url-status=live }}</ref> 1985 жылы компания Рокфеллер орталығына иелік ететін жылжымайтын мүлікке инвестициялау қорының (REIT) жария орналастырылуын андеррайтингтеді. Ол сол кезде тарихтағы ең ірі [[REIT]] орналастыруы болды.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/ |last=Sloan |first=Allan | author-link=Allan Sloan |title=PITCHING THEM HIGH AND INSIDE IN THE ROCKEFELLER CENTER DEAL | newspaper=[[The Washington Post]] |date=September 19, 1995 |issn=0190-8286 |archive-date=February 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208043020/https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/|url-status=live}}</ref> [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағының ыдырауы]] басталған кезеңге сәйкес фирма жаһандық жекешелендіру үдерісіне де қатыса бастады. Ол мемлекеттік құрылымдардан бөлініп шыққан компанияларға кеңес беру арқылы жекешелендіру мәмілелерін жүзеге асыруға көмектесті.<ref>{{Cite web | last=McCoy| first=Patricia |title=Levers of Law Reform: Public Goods and Russian Banking | url=https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj | publisher=Cornell Law School | year=1997 | archive-date=October 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022190041/https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj |url-status=live}}</ref> 1986 жылы фирма институционалдық инвесторларға, қаржылық кеңесшілерге және жеке тұлғаларға ашық әрі жеке нарықтарда инвестициялық және кеңес беру қызметтерін ұсынатын Goldman Sachs Asset Management бөлімін құрды.<ref name=humbled/> Сол жылы компания [[Microsoft]] компаниясының алғашқы жария орналастырылуын (IPO) андеррайтингтеді, [[General Electric]] компаниясына [[RCA]] компаниясын сатып алу мәселесі бойынша кеңес берді<ref name=humbled>{{Cite news | title=Goldman Sachs humbled | url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | work=The Independent | date=December 17, 2008 | archive-date=November 16, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201116055405/https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | url-status=live}}</ref> және Лондон мен Токио қор биржаларына қосылды, бұл өз кезегінде компанияның қосылулар мен жұтып алулар саласындағы қызметінің кеңеюіне ықпал етті.<ref name=brief/> 1980-жылдары фирма инвестициялық зерттеулерін электрондық түрде таратқан алғашқы банктердің бірі болды және бастапқы шығарылымдағы терең дисконтталған облигациялардың алғашқы жария орналастырылуын жүзеге асырды.<ref name=humbled/> 1988 жылы компания Үндістанның Мемлекеттік банкіне несиелік рейтинг алуға және АҚШ-тың коммерциялық қағаздар нарығында 200 миллион АҚШ доллары көлемінде қағаздар шығаруға көмектесті.<ref>{{Cite web | url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/1994-emerging-markets.html | title=Goldman Sachs Expands its Footprint in Emerging Markets | publisher=Goldman Sachs}}</ref> 1990 жылы [[Роберт Рубин]] мен [[Стивен Фридман]] бірлескен аға серіктестер болды. Олар компанияның қосылулар мен жұтып алулар, сондай-ақ сауда операциялары бағыттарын нығайту мақсатында фирманың жаһандануға бағдарланған дамуына басымдық беруге уәде етті.<ref>{{Cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |title=Former Goldman head Stephen Friedman retires from board |work=[[Reuters]] |date=April 4, 2013 |archive-date=November 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103184956/https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |url-status=live}}</ref> 1990 жылы компания Нью-Йорк қор биржасында қағазсыз сауда жүйесін енгізді.<ref>{{Cite web | url=https://www.princeton.edu/~ota/disk2/1990/9015/9015.PDF | title=Electronic Bulls and Bears: U.S. Securities Markets and Information Technology | date=September 1990}}</ref> 1992 жылы Рубин Билл Клинтон әкімшілігінде қызмет атқару үшін фирмадан кетті.<ref name=brief/> 1994 жылы компания [[Goldman Sachs тауар индексі]]н (GSCI) іске қосты және Қытайдағы алғашқы кеңсесін [[Бейжің]] қаласында ашты.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |title=Goldman, Sachs in China |date=March 1, 1994|work=New York Times |issn=0362-4331| archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903093219/https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |url-status=live}}</ref> Сол жылы Стивен Фридманның аға серіктес қызметінен кетуінен кейін [[Джон Корзин]] компанияның бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref name="NewYorkTimes1994September14RamirezAnthony">{{cite news|last1=Ramirez|first1=Anthony|title=Chairman of Goldman Will Retire|url=https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|access-date=9 May 2017|issue=Business|page=D1|work= New York Times|date=14 September 1994|url-access=limited|archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903163853/https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|url-status=live}}</ref> Серіктестер арасындағы ондаған жылдарға созылған пікірталастардан кейін Goldman Sachs 1999 жылғы мамырда алғашқы жария орналастыру (IPO) арқылы [[ашық акционерлік қоғам]]ға айналды.<ref>{{Cite web |url=https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/ |title=GOLDMAN SACHS IPO DEBUTS TODAY AT $3.66B|last=Piskora|first=Beth|date=May 4, 1999|website=New York Post|language=en|access-date=December 6, 2019|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817124848/https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/|url-status=live}}</ref> IPO барысында Goldman Sachs компанияның 12,6%-ын жұртшылыққа сатты. Орналастырудан кейін компанияның 48,3%-ы бұрынғы 221 серіктестің иелігінде қалды, 21,2%-ы серіктес болып табылмайтын қызметкерлерге тиесілі болды, ал қалған 17,9%-ы Goldman Sachs-тың зейнетке шыққан серіктестеріне және екі ұзақ мерзімді инвесторға — [[Sumitomo Bank Ltd.]] пен [[Kamehameha Schools]] ұйымының инвестициялық бөлімшесіне тиесілі болды.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | title=Goldman Sachs: How Public Is This IPO? | first=Leah Nathans | last=Spiro | publisher=[[Bloomberg L.P.]] | date=May 17, 1999 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190313/https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | url-status=live }}</ref> Акциялар биржаға шығарылған кезде бір акцияның бағасы 53 АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news |last=Roundup |first=An Interactive Journal News |date=1999-05-03 |title=Goldman Sachs Prices Offering At $53 a Share for Sale Tuesday - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB9257613266528026 |access-date=2026-04-27 |work=Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> IPO өткізілгеннен кейін [[Генри Полсон]] Джон Корзиннің орнына компанияның директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref>{{cite news| title=End of an era for Goldman | url=https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | work=[[CNN]] | date=May 3, 1999 | archive-date=October 19, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201019151634/https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | url-status=dead }}</ref> === 2000 – қазірге дейін === 2000 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs Нью-Йорк қор биржасындағы ең ірі мамандандырылған сауда фирмаларының бірі болған Spear, Leeds & Kellogg компаниясын 6,3 миллиард АҚШ долларына (2024 жылғы құны бойынша шамамен 10,9 миллиард АҚШ доллары) сатып алды.<ref name="NewYorkTimes2000September12McGeehanPatrick">{{cite news|last1=McGeehan|first1=Patrick|title=Goldman Sachs to Acquire Top Firm on Trading Floors|url=https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=Business|page=C2|work=[[The New York Times]]|date=September 12, 2000|url-access=limited|archive-date=September 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913000550/https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|url-status=live}}</ref> 2006 жылғы мамырда Генри Полсон АҚШ Қаржы министрі қызметіне тағайындалу үшін компаниядан кетті, ал оның орнына [[Ллойд Бланкфейн]] директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор болып тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=June 3, 2006 |title=New Chief Executive Is Chosen by Goldman|work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|access-date=June 10, 2020|issn=0362-4331|archive-date=November 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121050331/https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 21 қыркүйекте Goldman Sachs пен Morgan Stanley — АҚШ-тағы қалған соңғы екі ірі инвестициялық банк — дәстүрлі банк холдингтік компанияларына айналатындарын ресми түрде жариялады.<ref name="Reuters2008September21HallJessica">{{cite news|last1=Hall |first1=Jessica|last2=Heavens|first2=Louise|title=Goldman Sachs to be regulated by Fed |url=https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|access-date=September 22, 2008|agency=Thomson Reuters|issue=Fund News|publisher=Reuters|date=September 21, 2008|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111204449/https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | title=Wall Street in crisis: Mitsubishi to buy stake in Morgan Stanley | first1=Julia | last1=Kollewe | first2=David | last2=Teather | work=[[The Guardian]] | date=September 22, 2008 | access-date=December 11, 2016 | archive-date=December 5, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201205203628/https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | url-status=live }}</ref> Олардың банк мәртебесін алу туралы өтінішін Федералдық резерв жүйесінің мақұлдауы Конгрестің бағалы қағаздар фирмаларын депозит қабылдайтын банктерден бөліп шығарғанына 75 жыл өткен соң тәуелсіз инвестициялық банк үлгісінің аяқталғанын білдірді. Бұл шешім [[Lehman Brothers]] банкротқа ұшырап, [[Merrill Lynch]] компаниясының [[Bank of America|Bank of America-ға]] жедел сатылуына алып келген бірнеше апталық қаржылық күйзелістер кезеңінің соңында қабылданды.<ref name="WSJ2008September22HilsenrathJon">{{cite news|last1=Hilsenrath|first1=Jon|last2=Paletta|first2=Damian|title=Goldman, Morgan Scrap Wall Street Model, Become Banks in Bid to Ride Out Crisis|journal=The Wall Street Journal. Eastern Edition|url=https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|access-date=May 18, 2017|agency=Dow Jones & Company Inc|issue=Business|publisher=Wall Street Journal|date=September 22, 2008|location=United States|language=en|url-access=subscription|issn=0099-9660|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203003329/https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 23 қыркүйекте Berkshire Hathaway компаниясы Goldman Sachs-тың 5 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акцияларын сатып алуға келісті. Сонымен қатар ол бес жыл ішінде Goldman Sachs-тың тағы 5 миллиард АҚШ долларына тең жай акцияларын сатып алу құқығын беретін варранттарға ие болды.<ref name="5billion">{{cite web | url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | title=Berkshire Hathaway to Invest $5 billion in Goldman Sachs | publisher=U.S. Securities and Exchange Commission | date=September 23, 2008 | access-date=May 18, 2017 | archive-date=August 16, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140816030946/http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | url-status=live }}</ref> Сол кезеңде компания бір акциясы 123 АҚШ долларынан бағаланған акцияларды жария орналастыру арқылы қосымша 5 миллиард АҚШ долларын тартты.<ref name="5billion" /> 2008 жылғы қазанда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінен Қиындыққа ұшыраған активтерге көмек көрсету бағдарламасы (TARP) аясында 10 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акциялар түріндегі инвестиция алды.<ref>{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | newspaper=The Washington Post | title=An Unsavory Slice of Subprime | first=Allan | last=Sloan | date=October 16, 2007 | access-date=May 3, 2010 | archive-date=October 1, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191001183858/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | url-status=live }}</ref> 2009 жылғы маусымда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінің TARP бағдарламасы бойынша салған қаражатын 23% кірістілікпен қайтарды. Қайтарылған сома құрамына артықшылықты акциялар бойынша 318 миллион АҚШ долларлық дивиденд төлемдері мен варранттарды өтеуге жұмсалған 1,418 миллиард АҚШ доллары кірді.<ref>{{cite press release|url=http://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem TARP Warrants: US Taxpayers Make 23 Percent Return|publisher=[[Business Wire]]|date=July 22, 2009|access-date=March 19, 2017|archive-date=October 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020090150/https://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|url-status=live}}<br />{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2009/07/22/goldman-sachs-pays-11-billion-to-redeem-warrants.html|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem Warrants|publisher=[[CNBC]]|date=July 22, 2009|access-date=September 9, 2017|archive-date=November 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109030206/https://www.cnbc.com/id/32085262|url-status=live}}</ref> 2011 жылғы 18 наурызда Goldman Sachs Федералдық резерв жүйесінен Berkshire Hathaway иелігіндегі Goldman Sachs-тың артықшылықты акцияларын кері сатып алуға рұқсат алды.<ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2011/03/18/warren-buffett-gets-an-unwanted-call-from-goldman-sachs.html|title=Warren Buffett Gets an Unwanted Call from Goldman Sachs|work=CNBC|date=March 18, 2011|access-date=February 15, 2013|first1=Alex|last1=Crippe|archive-date=August 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806080740/https://www.cnbc.com/id/42153208|url-status=live}}</ref> 2009 жылғы 16 қарашада Goldman Sachs өзінің жаңа штаб-пәтерін Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында ашты.<ref>{{Cite news |date=2019 |title=Embracing Past and Future, Goldman Sachs Breaks Ground on its Global Headquarters in Manhattan|url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/2005-groundbreak}}</ref> 2011 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs өзінің ең ірі хедж-қоры — Goldman Sachs Asset Management (GSAM) құрамында жұмыс істеген Global Alpha Fund LP қорының жабылатынын жариялады.<ref name="WSJ2011September16RappaportLiz">{{cite news|last1=Rappaport|first1=Liz|title=Goldman to Close Global Alpha Hedge Fund|journal=The Wall Street Journal. Eastern Edition|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904060604576573053089881550|access-date=May 18, 2017|agency=Dow Jones & Company Inc|issue=Markets|publisher=Wall Street Journal|date=September 16, 2011|location=United States|language=en|url-access=subscription|issn=0099-9660|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111183658/https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904060604576573053089881550|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Global Alpha Fund LP|date=2005|title=Goldman Sachs Global Alpha Fund, L.P. 2005 ANNUAL REPORT|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/63814/000006381408000013/ex992-10ka2007.pdf|website=SEC|access-date=August 13, 2020|archive-date=July 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170710000024/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/63814/000006381408000013/ex992-10ka2007.pdf|url-status=live}}</ref> 1990-жылдардың ортасында бастапқы капиталы 10 миллион АҚШ долларымен құрылған Global Alpha<ref name="NYT_20110915">{{cite news|title=Goldman Sachs to Shut Its Global Alpha Hedge Fund|url=https://dealbook.nytimes.com/2011/09/15/goldman-to-shut-global-alpha-hedge-fund/|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=DealBook|work=[[The New York Times]]|date=September 15, 2011|location=United States|language=en|url-access=limited|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801203937/https://dealbook.nytimes.com/2011/09/15/goldman-to-shut-global-alpha-hedge-fund/|url-status=live}}</ref> бір кездері әлемдегі ең ірі әрі ең табысты хедж-қорлардың бірі саналды. Қордың басқаруындағы активтер көлемі (AUM) 2007 жылы ең жоғары деңгейіне жетіп, 12 миллиард АҚШ долларынан асты.<ref name="businessinsider_Carney_20110916">{{Cite news| title=How Goldman Sachs Lost One Of Its Crown Jewels, Global Alpha| first=John| last=Carney| date=September 16, 2011| work=Business Insider via CNBC| access-date=April 24, 2020| url=https://www.businessinsider.com/how-goldman-sachs-lost-one-of-its-crown-jewels-global-alpha-2011-9| archive-date = August 4, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200804060453/https://www.businessinsider.com/how-goldman-sachs-lost-one-of-its-crown-jewels-global-alpha-2011-9| url-status = live}}</ref> Global Alpha инвестициялық шешімдер қабылдау үшін сандық талдау мен компьютерлік модельдерді пайдаланды,<ref name="WSJ2011September16RappaportLiz"/> сондай-ақ жоғары жиілікті сауда әдістерін қолданды. Қорды сауда операциялары негізделген статистикалық модельдерді әзірлеген [[Клифф Аснесс]] пен [[Марк Кархарт]] құрған.<ref name="NYT_20110915"/> ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы Global Alpha қорын «ірі әрі құпиялы хедж-қор» деп сипаттап, оны баламалы инвестициялар портфеліндегі «Cadillac» деп атаған. Қор 2006 жылға қарай Goldman Sachs үшін миллиондаған доллар пайда әкелген.<ref name="WSJ_Smith_20060420">{{Cite news| issn=0099-9660| last=Smith| first = Randall| title = Goldman Gurus Strike It Rich With Hedge Fund| work = Wall Street Journal| access-date = April 25, 2020| date=April 20, 2006| url = https://www.wsj.com/articles/SB114550097877130828| archive-date=August 1, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200801044453/https://www.wsj.com/articles/SB114550097877130828| url-status=live}}</ref> Алайда кейін қордың көрсеткіштері төмендей бастады. 2008 жылдың ортасына қарай оның басқаруындағы активтері 2,5 миллиард АҚШ долларына дейін қысқарды. 2011 жылғы маусымда бұл көрсеткіш 1,7 миллиард АҚШ долларынан төмен болды, ал сол жылғы шығындардан кейін 2011 жылғы қыркүйекте шамамен 1 миллиард АҚШ долларын ғана құрады.<ref name="Reuters2011September16LaCapraLaurenTara">{{cite news |last1=LaCapra |first1=LaurenTara|last2=Herbst-Bayliss |first2=Svea |title=Goldman to close Global Alpha fund after losses |url=https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-hedgefund-idUSTRE78F28Y20110916 |access-date=May 18, 2017|agency=Thomson Reuters |publisher=Reuters |date=September 16, 2011|location=New York |language=en |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022130428/https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-hedgefund-idUSTRE78F28Y20110916|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы тамызда Goldman Sachs [[General Electric]] компаниясының GE Capital Bank онлайн-депозиттік платформасын сатып алуға келісті. Мәміле құрамына 8 миллиард АҚШ долларына тең онлайн депозиттер және брокерлер арқылы орналастырылған депозиттік сертификаттардың тағы 8 миллиард АҚШ долларлық көлемі кірді.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-08-13/goldman-sachs-to-buy-ge-bank-unit-with-16-billion-of-deposits | title=Goldman Sachs to Acquire GE Capital Bank's on-line deposit platform | work=[[Bloomberg News]] | date=August 13, 2015 | first=Michael J. | last=Moore | access-date=March 7, 2017 | archive-date=November 8, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201108134803/http://www.bloomberg.com/news/articles/2015-08-13/goldman-sachs-to-buy-ge-bank-unit-with-16-billion-of-deposits | url-status=live }}</ref> [[Сурет:Marcus by Goldman Sachs Logo.svg|thumb|200px|Marcus by Goldman Sachs логотипі]] 2016 жылғы сәуірде Goldman Sachs тікелей банк қызметін көрсететін GS Bank банкін іске қосты.<ref>{{cite news | url=http://www.businessinsider.com/goldman-sachs-launches-online-saving-account-gsbank-2016-4 | title=Goldman Sachs is launching a bank account for ordinary people – not just the super rich | work=[[Business Insider]] | date=April 25, 2016 | first=Oscar | last=Williams-Grut | access-date=April 25, 2016 | archive-date=August 6, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200806142058/https://www.businessinsider.com/goldman-sachs-launches-online-saving-account-gsbank-2016-4 | url-status=live }}</ref> Сол жылғы қазанда Goldman Sachs Bank USA Marcus by Goldman Sachs бренді арқылы комиссиясыз қамтамасыз етілмеген жеке несиелер ұсына бастады.<ref>{{cite news | url=https://www.usnews.com/news/business/articles/2016-10-13/goldman-sachs-launches-personal-loan-service | title=Goldman Sachs launches personal loan service | first=Ken | last=Sweet | agency=[[Associated Press]] | publisher=[[U.S. News & World Report]] | date=October 13, 2016 | access-date=May 18, 2017 | archive-date=August 1, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200801083541/https://www.usnews.com/news/business/articles/2016-10-13/goldman-sachs-launches-personal-loan-service | url-status=live }}</ref> 2018 жылы Goldman Sachs компаниясы [[Дэвид Соломон]]ның Ллойд Бланкфейннің орнына директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор қызметіне келетінін жариялады.<ref>{{Cite news |date=July 17, 2018 |title=Goldman Sachs is handing the keys to a very different leader with David Solomon|url=https://www.cnbc.com/2018/07/16/goldman-sachs-david-solomon-to-become-next-ceo.html}}</ref> [[Сурет:Apple Card.png|thumb|Goldman Sachs Bank USA шығарған Apple Card картасының физикалық нұсқасының үлгісі]] 2019 жылғы наурызда Apple компаниясы Goldman Sachs-пен серіктестік орнатып, Apple Card несиелік картасын іске қосатынын жариялады. Бұл банк ұсынған алғашқы несиелік карта болды.<ref>{{Cite news |title=Apple unveils new no-fee credit card: The Apple Card |url=https://www.cnbc.com/2019/03/25/apple-unveils-new-credit-card-the-apple-card.html | work=[[CNBC]] |last=Son |first=Hugh |date=March 25, 2019 |archive-date=March 25, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325190729/https://www.cnbc.com/2019/03/25/apple-unveils-new-credit-card-the-apple-card.html |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} pl291rpfcoeia69p9hht6i8lmkb820h 3614289 3614288 2026-06-07T11:10:30Z 1nter pares 146705 /* 2000 – қазірге дейін */ 3614289 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> === 1930–1979 === 1930 жылы, [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңінде, фирма Уоддилл Кэтчингсті басшылықтан шеттетіп, аға серіктес қызметіне [[Сидни Уайнберг]] келді. Уайнберг компанияның негізгі назарын сауда операцияларынан инвестициялық банк қызметіне ауыстырды.<ref name="Cohan2012" /> Оның әрекеттері фирманың әлсіреген беделін қалпына келтіруге көмектесті. Уайнбергтің басшылығымен Goldman Sachs 1956 жылы [[Ford Motor Company]] компаниясының 657 миллион АҚШ долларын құраған алғашқы жария орналастыруының (IPO) жетекші кеңесшісі болды. Бұл сол кезеңдегі аса ірі жетістіктердің бірі саналды. Сондай-ақ фирма 1958 жылы Sears Roebuck компаниясының 350 миллион АҚШ долларлық облигациялық қарыз орналастыруына жетекшілік етті.<ref name=brief/> Уайнбергтің жетекшілігі кезінде компания инвестициялық зерттеулер бөлімін және муниципалдық облигациялар бөлімін құрды. Сонымен қатар фирма тәуекел арбитражын қолданудың алғашқы жаңашылдарының бірі болды.<ref name="Cohan2012" /> 1950-жылдары [[Гас Леви]] компанияға бағалы қағаздар трейдері ретінде қосылды. Сол кезеңде фирма ішінде екі ықпалды бағыт — инвестициялық банк қызметі мен бағалы қағаздар саудасы — басымдық үшін бәсекелесті.<ref>{{Cite web |last=Lenzner |first=Robert |title=Gus Levy: Don't Tell Me What I Can't Do; Tell Me What I Can Do |url=https://www.forbes.com/sites/robertlenzner/2011/03/10/gus-levy-dont-tell-me-what-i-cant-do-tell-me-what-i-can-do/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes |language=en}}</ref> Леви ірі көлемдегі бағалы қағаздар мәмілелерін жүзеге асырудың алғашқы дамытушыларының бірі болды және оның жетекшілігімен компания осы бағытты кеңінен дамытты. Уайнбергтің күшті ықпалына байланысты фирма 1956 жылы компанияның назарын тек Уайнбергке тәуелді бағыттан әртараптандыру мақсатында жеке инвестициялық банк бөлімін құрды.<ref name="Cohan2012"/> 1957 жылы фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласындағы 20 [[Broad Street]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Cohan2012"/> 1969 жылы Гас Леви Сидни Уайнбергтің орнына аға серіктес болды және компанияның бағалы қағаздар саудасы бөлімін қайтадан күшейтті.<ref>{{Cite book |year=2000 |publisher=Simon & Schuster |last=Endlich |first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success |isbn=9780684869681 |page=62 }}</ref> Левиге фирманың әйгілі «ұзақ мерзімді ашкөздік» қағидатының авторы деген баға беріледі. Бұл ұстаным ұзақ мерзімді кезеңде пайда табылып отырған жағдайда қысқа мерзімді шығындарға төзуге болатынын білдірді. Сонымен қатар серіктестер өз табыстарының басым бөлігін қайтадан компанияның өзіне инвестициялап отырды.<ref>{{Cite book |last=Endlich |first=Lisa| author-link=Lisa Endlich |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success| publisher=A.A. Knopf |year=1999| isbn=9780679450801 |page=18 }}</ref> Уайнберг фирманың аға серіктесі болып қала берді және сол жылдың шілде айында қайтыс болды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1969/07/24/archives/sidney-j-weinberg-dies-at-77-mr-wall-street-of-finance-sidney-j.html | title=Sidney J. Weinberg Dies at 77; 'Mr. Wall Street' of Finance; Sidney J. Weinberg, Known as 'Mr. Wall Street,' Is Dead at 77 | first=Alden | last=Whitman | work=[[The New York Times]] | date=July 24, 1969 | url-access=limited}}</ref> 1970 жылы фирма тағы бір қаржылық дағдарысқа тап болды. Сол жылы [[Penn Central Transportation Company]] компаниясы банкротқа ұшырады. Компанияның айналымда жүрген коммерциялық қағаздарының көлемі 80 миллион АҚШ долларынан (2024 жылғы құны бойынша шамамен 497 миллион АҚШ доллары) асты, олардың басым бөлігі Goldman Sachs арқылы шығарылған еді. Бұл банкроттық өте ірі оқиғаға айналды. Соның салдарынан туындаған сот істері, әсіресе АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы ([[SEC]]) көтерген талаптар, фирманың серіктестік капиталын, өміршеңдігін және беделін қатерге тіреді.<ref name="cohan_wpost2012">{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | title=Goldman Sachs's long history of duping its clients | last=Cohan | first=William D. | newspaper=The Washington Post | date=March 16, 2012 | url-access=limited | archive-date=November 9, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201109190908/https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | url-status=live }}</ref> Дәл осы банкроттықтан кейін коммерциялық қағаздар шығаратын барлық эмитенттерге несиелік рейтинг беру тәжірибесі қалыптасты. Бүгінде мұндай рейтингтерді бірнеше несиелік рейтинг агенттігі жүргізеді.<ref>{{cite web | last=Hahn | first=Thomas K. | editor=Timothy Q. Cook | editor2=Robert K. Laroche | title=Instruments of the Money Market | url=https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | edition=Seventh | publisher=Federal Reserve Bank of Richmond | location=[[Richmond, Virginia]] | year=1993 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=November 25, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201125001943/https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | url-status=live }}</ref> Серіктес Стэнли Р. Миллердің басшылығымен фирма 1970 жылы Лондонда өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал 1972 жылы жеке капиталды басқару бөлімін және тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімін құрды.<ref name=brief/><ref>{{Cite news |last=Colchester |first=Max |url=https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274 |title=Who Loses the Most From 'Brexit'? Try Goldman Sachs |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 11, 2016 |issn=0099-9660 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108095658/https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274|url-status=live}}</ref> 1974 жылы компания Electric Storage Battery фирмасын International Nickel мен Morgan Stanley тарапынан жасалған дұшпандық жұтып алу әрекетінен қорғау барысында «ақ сері» стратегиясын алғашқылардың бірі болып қолданды.<ref>{{cite book | first=Gary | last=Giroux | title=Accounting Fraud: Maneuvering and Manipulation, Past and Present | url=https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | publisher=Business Expert Press | isbn=978-1606496299 | date=2013 | archive-date=April 8, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170408085303/https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 1976 жылы Сидни Уайнбергтің ұлы [[Джон Уайнберг]] пен [[Джон С. Уайтхед]] бірлескен аға серіктестер қызметіне тағайындалды. Бұл фирмадағы бірлескен басшылық дәстүрін қайта нығайтты. Олардың бастамаларының бірі компанияның 14 іскерлік қағидатын әзірлеу болды.<ref>{{Cite news |last=Thomas |first=Landon Jr. |url=https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |title=John L. Weinberg, 81, Former Leader of Goldman, Dies |work=The New York Times |date=August 9, 2006 | url-access=limited |issn=0362-4331 |archive-date=November 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121075533/https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |url-status=live}}</ref> === 1980–1999 === 1981 жылғы 16 қарашада фирма тауарлық нарықтардағы саудамен айналысатын J. Aron & Company компаниясын сатып алды. Кейін бұл компания Тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімімен біріктіріліп, Тұрақты табысты бағалы қағаздар, валюталар және тауарлар бөлімі деп аталды.<ref>{{Cite news |last=Baer |first=Justin |title=In Wake of Financial Crisis, Goldman Goes It Alone |publisher=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981| date=December 12, 2015 | url-access=subscription |issn=0099-9660|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801042635/https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981 |url-status=live}}</ref> J. Aron компаниясы кофе мен алтын нарықтарындағы қызметімен танымал болды. Goldman Sachs компаниясының кейінгі бас атқарушы директоры [[Ллойд Бланкфейн]] де фирмаға осы бірігу нәтижесінде келген.<ref>{{Cite news |title=As rivals fade, Goldman Sachs stands firm on commodities |url=https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html |publisher=CNBC |date=December 6, 2013|archive-date=November 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129115336/https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html|url-status=live}}</ref> 1983 жылы фирма жаңадан салынған 85 Broad Street ғимаратындағы жаһандық штаб-пәтеріне көшті және 2009 жылы қазіргі штаб-пәтеріне ауысқанға дейін сол ғимаратта орналасты.<ref>{{Cite web |title=85 Broad Street – Goldman Sachs |url=https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |access-date=January 9, 2023 |website=Institutional Investor |date=March 12, 2018 |language=en-gb |archive-date=October 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003082029/https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=December 9, 2009 |title=The House That Goldman Built |url=https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |access-date=January 9, 2023 |publisher=Observer |archive-date=January 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109140105/https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |url-status=live }}</ref> 1985 жылы компания Рокфеллер орталығына иелік ететін жылжымайтын мүлікке инвестициялау қорының (REIT) жария орналастырылуын андеррайтингтеді. Ол сол кезде тарихтағы ең ірі [[REIT]] орналастыруы болды.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/ |last=Sloan |first=Allan | author-link=Allan Sloan |title=PITCHING THEM HIGH AND INSIDE IN THE ROCKEFELLER CENTER DEAL | newspaper=[[The Washington Post]] |date=September 19, 1995 |issn=0190-8286 |archive-date=February 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208043020/https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/|url-status=live}}</ref> [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағының ыдырауы]] басталған кезеңге сәйкес фирма жаһандық жекешелендіру үдерісіне де қатыса бастады. Ол мемлекеттік құрылымдардан бөлініп шыққан компанияларға кеңес беру арқылы жекешелендіру мәмілелерін жүзеге асыруға көмектесті.<ref>{{Cite web | last=McCoy| first=Patricia |title=Levers of Law Reform: Public Goods and Russian Banking | url=https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj | publisher=Cornell Law School | year=1997 | archive-date=October 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022190041/https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj |url-status=live}}</ref> 1986 жылы фирма институционалдық инвесторларға, қаржылық кеңесшілерге және жеке тұлғаларға ашық әрі жеке нарықтарда инвестициялық және кеңес беру қызметтерін ұсынатын Goldman Sachs Asset Management бөлімін құрды.<ref name=humbled/> Сол жылы компания [[Microsoft]] компаниясының алғашқы жария орналастырылуын (IPO) андеррайтингтеді, [[General Electric]] компаниясына [[RCA]] компаниясын сатып алу мәселесі бойынша кеңес берді<ref name=humbled>{{Cite news | title=Goldman Sachs humbled | url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | work=The Independent | date=December 17, 2008 | archive-date=November 16, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201116055405/https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | url-status=live}}</ref> және Лондон мен Токио қор биржаларына қосылды, бұл өз кезегінде компанияның қосылулар мен жұтып алулар саласындағы қызметінің кеңеюіне ықпал етті.<ref name=brief/> 1980-жылдары фирма инвестициялық зерттеулерін электрондық түрде таратқан алғашқы банктердің бірі болды және бастапқы шығарылымдағы терең дисконтталған облигациялардың алғашқы жария орналастырылуын жүзеге асырды.<ref name=humbled/> 1988 жылы компания Үндістанның Мемлекеттік банкіне несиелік рейтинг алуға және АҚШ-тың коммерциялық қағаздар нарығында 200 миллион АҚШ доллары көлемінде қағаздар шығаруға көмектесті.<ref>{{Cite web | url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/1994-emerging-markets.html | title=Goldman Sachs Expands its Footprint in Emerging Markets | publisher=Goldman Sachs}}</ref> 1990 жылы [[Роберт Рубин]] мен [[Стивен Фридман]] бірлескен аға серіктестер болды. Олар компанияның қосылулар мен жұтып алулар, сондай-ақ сауда операциялары бағыттарын нығайту мақсатында фирманың жаһандануға бағдарланған дамуына басымдық беруге уәде етті.<ref>{{Cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |title=Former Goldman head Stephen Friedman retires from board |work=[[Reuters]] |date=April 4, 2013 |archive-date=November 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103184956/https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |url-status=live}}</ref> 1990 жылы компания Нью-Йорк қор биржасында қағазсыз сауда жүйесін енгізді.<ref>{{Cite web | url=https://www.princeton.edu/~ota/disk2/1990/9015/9015.PDF | title=Electronic Bulls and Bears: U.S. Securities Markets and Information Technology | date=September 1990}}</ref> 1992 жылы Рубин Билл Клинтон әкімшілігінде қызмет атқару үшін фирмадан кетті.<ref name=brief/> 1994 жылы компания [[Goldman Sachs тауар индексі]]н (GSCI) іске қосты және Қытайдағы алғашқы кеңсесін [[Бейжің]] қаласында ашты.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |title=Goldman, Sachs in China |date=March 1, 1994|work=New York Times |issn=0362-4331| archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903093219/https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |url-status=live}}</ref> Сол жылы Стивен Фридманның аға серіктес қызметінен кетуінен кейін [[Джон Корзин]] компанияның бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref name="NewYorkTimes1994September14RamirezAnthony">{{cite news|last1=Ramirez|first1=Anthony|title=Chairman of Goldman Will Retire|url=https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|access-date=9 May 2017|issue=Business|page=D1|work= New York Times|date=14 September 1994|url-access=limited|archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903163853/https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|url-status=live}}</ref> Серіктестер арасындағы ондаған жылдарға созылған пікірталастардан кейін Goldman Sachs 1999 жылғы мамырда алғашқы жария орналастыру (IPO) арқылы [[ашық акционерлік қоғам]]ға айналды.<ref>{{Cite web |url=https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/ |title=GOLDMAN SACHS IPO DEBUTS TODAY AT $3.66B|last=Piskora|first=Beth|date=May 4, 1999|website=New York Post|language=en|access-date=December 6, 2019|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817124848/https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/|url-status=live}}</ref> IPO барысында Goldman Sachs компанияның 12,6%-ын жұртшылыққа сатты. Орналастырудан кейін компанияның 48,3%-ы бұрынғы 221 серіктестің иелігінде қалды, 21,2%-ы серіктес болып табылмайтын қызметкерлерге тиесілі болды, ал қалған 17,9%-ы Goldman Sachs-тың зейнетке шыққан серіктестеріне және екі ұзақ мерзімді инвесторға — [[Sumitomo Bank Ltd.]] пен [[Kamehameha Schools]] ұйымының инвестициялық бөлімшесіне тиесілі болды.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | title=Goldman Sachs: How Public Is This IPO? | first=Leah Nathans | last=Spiro | publisher=[[Bloomberg L.P.]] | date=May 17, 1999 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190313/https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | url-status=live }}</ref> Акциялар биржаға шығарылған кезде бір акцияның бағасы 53 АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news |last=Roundup |first=An Interactive Journal News |date=1999-05-03 |title=Goldman Sachs Prices Offering At $53 a Share for Sale Tuesday - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB9257613266528026 |access-date=2026-04-27 |work=Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> IPO өткізілгеннен кейін [[Генри Полсон]] Джон Корзиннің орнына компанияның директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref>{{cite news| title=End of an era for Goldman | url=https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | work=[[CNN]] | date=May 3, 1999 | archive-date=October 19, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201019151634/https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | url-status=dead }}</ref> === 2000 – қазірге дейін === 2000 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs Нью-Йорк қор биржасындағы ең ірі мамандандырылған сауда фирмаларының бірі болған Spear, Leeds & Kellogg компаниясын 6,3 миллиард АҚШ долларына (2024 жылғы құны бойынша шамамен 10,9 миллиард АҚШ доллары) сатып алды.<ref name="NewYorkTimes2000September12McGeehanPatrick">{{cite news|last1=McGeehan|first1=Patrick|title=Goldman Sachs to Acquire Top Firm on Trading Floors|url=https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=Business|page=C2|work=[[The New York Times]]|date=September 12, 2000|url-access=limited|archive-date=September 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913000550/https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|url-status=live}}</ref> 2006 жылғы мамырда Генри Полсон АҚШ Қаржы министрі қызметіне тағайындалу үшін компаниядан кетті, ал оның орнына [[Ллойд Бланкфейн]] директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор болып тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=June 3, 2006 |title=New Chief Executive Is Chosen by Goldman|work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|access-date=June 10, 2020|issn=0362-4331|archive-date=November 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121050331/https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 21 қыркүйекте Goldman Sachs пен Morgan Stanley — АҚШ-тағы қалған соңғы екі ірі инвестициялық банк — дәстүрлі банк холдингтік компанияларына айналатындарын ресми түрде жариялады.<ref name="Reuters2008September21HallJessica">{{cite news|last1=Hall |first1=Jessica|last2=Heavens|first2=Louise|title=Goldman Sachs to be regulated by Fed |url=https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|access-date=September 22, 2008|agency=Thomson Reuters|issue=Fund News|publisher=Reuters|date=September 21, 2008|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111204449/https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | title=Wall Street in crisis: Mitsubishi to buy stake in Morgan Stanley | first1=Julia | last1=Kollewe | first2=David | last2=Teather | work=[[The Guardian]] | date=September 22, 2008 | access-date=December 11, 2016 | archive-date=December 5, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201205203628/https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | url-status=live }}</ref> Олардың банк мәртебесін алу туралы өтінішін Федералдық резерв жүйесінің мақұлдауы Конгрестің бағалы қағаздар фирмаларын депозит қабылдайтын банктерден бөліп шығарғанына 75 жыл өткен соң тәуелсіз инвестициялық банк үлгісінің аяқталғанын білдірді. Бұл шешім [[Lehman Brothers]] банкротқа ұшырап, [[Merrill Lynch]] компаниясының [[Bank of America|Bank of America-ға]] жедел сатылуына алып келген бірнеше апталық қаржылық күйзелістер кезеңінің соңында қабылданды.<ref name="WSJ2008September22HilsenrathJon">{{cite news|last1=Hilsenrath|first1=Jon|last2=Paletta|first2=Damian|title=Goldman, Morgan Scrap Wall Street Model, Become Banks in Bid to Ride Out Crisis|journal=The Wall Street Journal. Eastern Edition|url=https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|access-date=May 18, 2017|agency=Dow Jones & Company Inc|issue=Business|publisher=Wall Street Journal|date=September 22, 2008|location=United States|language=en|url-access=subscription|issn=0099-9660|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203003329/https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 23 қыркүйекте Berkshire Hathaway компаниясы Goldman Sachs-тың 5 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акцияларын сатып алуға келісті. Сонымен қатар ол бес жыл ішінде Goldman Sachs-тың тағы 5 миллиард АҚШ долларына тең жай акцияларын сатып алу құқығын беретін варранттарға ие болды.<ref name="5billion">{{cite web | url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | title=Berkshire Hathaway to Invest $5 billion in Goldman Sachs | publisher=U.S. Securities and Exchange Commission | date=September 23, 2008 | access-date=May 18, 2017 | archive-date=August 16, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140816030946/http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | url-status=live }}</ref> Сол кезеңде компания бір акциясы 123 АҚШ долларынан бағаланған акцияларды жария орналастыру арқылы қосымша 5 миллиард АҚШ долларын тартты.<ref name="5billion" /> 2008 жылғы қазанда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінен Қиындыққа ұшыраған активтерге көмек көрсету бағдарламасы (TARP) аясында 10 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акциялар түріндегі инвестиция алды.<ref>{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | newspaper=The Washington Post | title=An Unsavory Slice of Subprime | first=Allan | last=Sloan | date=October 16, 2007 | access-date=May 3, 2010 | archive-date=October 1, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191001183858/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | url-status=live }}</ref> 2009 жылғы маусымда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінің TARP бағдарламасы бойынша салған қаражатын 23% кірістілікпен қайтарды. Қайтарылған сома құрамына артықшылықты акциялар бойынша 318 миллион АҚШ долларлық дивиденд төлемдері мен варранттарды өтеуге жұмсалған 1,418 миллиард АҚШ доллары кірді.<ref>{{cite press release|url=http://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem TARP Warrants: US Taxpayers Make 23 Percent Return|publisher=[[Business Wire]]|date=July 22, 2009|access-date=March 19, 2017|archive-date=October 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020090150/https://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|url-status=live}}<br />{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2009/07/22/goldman-sachs-pays-11-billion-to-redeem-warrants.html|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem Warrants|publisher=[[CNBC]]|date=July 22, 2009|access-date=September 9, 2017|archive-date=November 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109030206/https://www.cnbc.com/id/32085262|url-status=live}}</ref> 2011 жылғы 18 наурызда Goldman Sachs Федералдық резерв жүйесінен Berkshire Hathaway иелігіндегі Goldman Sachs-тың артықшылықты акцияларын кері сатып алуға рұқсат алды.<ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2011/03/18/warren-buffett-gets-an-unwanted-call-from-goldman-sachs.html|title=Warren Buffett Gets an Unwanted Call from Goldman Sachs|work=CNBC|date=March 18, 2011|access-date=February 15, 2013|first1=Alex|last1=Crippe|archive-date=August 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806080740/https://www.cnbc.com/id/42153208|url-status=live}}</ref> 2009 жылғы 16 қарашада Goldman Sachs өзінің жаңа штаб-пәтерін Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында ашты.<ref>{{Cite news |date=2019 |title=Embracing Past and Future, Goldman Sachs Breaks Ground on its Global Headquarters in Manhattan|url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/2005-groundbreak}}</ref> 2011 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs өзінің ең ірі хедж-қоры — Goldman Sachs Asset Management (GSAM) құрамында жұмыс істеген Global Alpha Fund LP қорының жабылатынын жариялады.<ref name="WSJ2011September16RappaportLiz">{{cite news|last1=Rappaport|first1=Liz|title=Goldman to Close Global Alpha Hedge Fund|journal=The Wall Street Journal. Eastern Edition|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904060604576573053089881550|access-date=May 18, 2017|agency=Dow Jones & Company Inc|issue=Markets|publisher=Wall Street Journal|date=September 16, 2011|location=United States|language=en|url-access=subscription|issn=0099-9660|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111183658/https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904060604576573053089881550|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Global Alpha Fund LP|date=2005|title=Goldman Sachs Global Alpha Fund, L.P. 2005 ANNUAL REPORT|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/63814/000006381408000013/ex992-10ka2007.pdf|website=SEC|access-date=August 13, 2020|archive-date=July 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170710000024/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/63814/000006381408000013/ex992-10ka2007.pdf|url-status=live}}</ref> 1990-жылдардың ортасында бастапқы капиталы 10 миллион АҚШ долларымен құрылған Global Alpha<ref name="NYT_20110915">{{cite news|title=Goldman Sachs to Shut Its Global Alpha Hedge Fund|url=https://dealbook.nytimes.com/2011/09/15/goldman-to-shut-global-alpha-hedge-fund/|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=DealBook|work=[[The New York Times]]|date=September 15, 2011|location=United States|language=en|url-access=limited|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801203937/https://dealbook.nytimes.com/2011/09/15/goldman-to-shut-global-alpha-hedge-fund/|url-status=live}}</ref> бір кездері әлемдегі ең ірі әрі ең табысты хедж-қорлардың бірі саналды. Қордың басқаруындағы активтер көлемі (AUM) 2007 жылы ең жоғары деңгейіне жетіп, 12 миллиард АҚШ долларынан асты.<ref name="businessinsider_Carney_20110916">{{Cite news| title=How Goldman Sachs Lost One Of Its Crown Jewels, Global Alpha| first=John| last=Carney| date=September 16, 2011| work=Business Insider via CNBC| access-date=April 24, 2020| url=https://www.businessinsider.com/how-goldman-sachs-lost-one-of-its-crown-jewels-global-alpha-2011-9| archive-date = August 4, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200804060453/https://www.businessinsider.com/how-goldman-sachs-lost-one-of-its-crown-jewels-global-alpha-2011-9| url-status = live}}</ref> Global Alpha инвестициялық шешімдер қабылдау үшін сандық талдау мен компьютерлік модельдерді пайдаланды,<ref name="WSJ2011September16RappaportLiz"/> сондай-ақ жоғары жиілікті сауда әдістерін қолданды. Қорды сауда операциялары негізделген статистикалық модельдерді әзірлеген [[Клифф Аснесс]] пен [[Марк Кархарт]] құрған.<ref name="NYT_20110915"/> ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы Global Alpha қорын «ірі әрі құпиялы хедж-қор» деп сипаттап, оны баламалы инвестициялар портфеліндегі «Cadillac» деп атаған. Қор 2006 жылға қарай Goldman Sachs үшін миллиондаған доллар пайда әкелген.<ref name="WSJ_Smith_20060420">{{Cite news| issn=0099-9660| last=Smith| first = Randall| title = Goldman Gurus Strike It Rich With Hedge Fund| work = Wall Street Journal| access-date = April 25, 2020| date=April 20, 2006| url = https://www.wsj.com/articles/SB114550097877130828| archive-date=August 1, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200801044453/https://www.wsj.com/articles/SB114550097877130828| url-status=live}}</ref> Алайда кейін қордың көрсеткіштері төмендей бастады. 2008 жылдың ортасына қарай оның басқаруындағы активтері 2,5 миллиард АҚШ долларына дейін қысқарды. 2011 жылғы маусымда бұл көрсеткіш 1,7 миллиард АҚШ долларынан төмен болды, ал сол жылғы шығындардан кейін 2011 жылғы қыркүйекте шамамен 1 миллиард АҚШ долларын ғана құрады.<ref name="Reuters2011September16LaCapraLaurenTara">{{cite news |last1=LaCapra |first1=LaurenTara|last2=Herbst-Bayliss |first2=Svea |title=Goldman to close Global Alpha fund after losses |url=https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-hedgefund-idUSTRE78F28Y20110916 |access-date=May 18, 2017|agency=Thomson Reuters |publisher=Reuters |date=September 16, 2011|location=New York |language=en |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022130428/https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-hedgefund-idUSTRE78F28Y20110916|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы тамызда Goldman Sachs [[General Electric]] компаниясының GE Capital Bank онлайн-депозиттік платформасын сатып алуға келісті. Мәміле құрамына 8 миллиард АҚШ долларына тең онлайн депозиттер және брокерлер арқылы орналастырылған депозиттік сертификаттардың тағы 8 миллиард АҚШ долларлық көлемі кірді.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-08-13/goldman-sachs-to-buy-ge-bank-unit-with-16-billion-of-deposits | title=Goldman Sachs to Acquire GE Capital Bank's on-line deposit platform | work=[[Bloomberg News]] | date=August 13, 2015 | first=Michael J. | last=Moore | access-date=March 7, 2017 | archive-date=November 8, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201108134803/http://www.bloomberg.com/news/articles/2015-08-13/goldman-sachs-to-buy-ge-bank-unit-with-16-billion-of-deposits | url-status=live }}</ref> [[Сурет:Marcus by Goldman Sachs Logo.svg|thumb|200px|Marcus by Goldman Sachs логотипі]] 2016 жылғы сәуірде Goldman Sachs тікелей банк қызметін көрсететін GS Bank банкін іске қосты.<ref>{{cite news | url=http://www.businessinsider.com/goldman-sachs-launches-online-saving-account-gsbank-2016-4 | title=Goldman Sachs is launching a bank account for ordinary people – not just the super rich | work=[[Business Insider]] | date=April 25, 2016 | first=Oscar | last=Williams-Grut | access-date=April 25, 2016 | archive-date=August 6, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200806142058/https://www.businessinsider.com/goldman-sachs-launches-online-saving-account-gsbank-2016-4 | url-status=live }}</ref> Сол жылғы қазанда Goldman Sachs Bank USA Marcus by Goldman Sachs бренді арқылы комиссиясыз қамтамасыз етілмеген жеке несиелер ұсына бастады.<ref>{{cite news | url=https://www.usnews.com/news/business/articles/2016-10-13/goldman-sachs-launches-personal-loan-service | title=Goldman Sachs launches personal loan service | first=Ken | last=Sweet | agency=[[Associated Press]] | publisher=[[U.S. News & World Report]] | date=October 13, 2016 | access-date=May 18, 2017 | archive-date=August 1, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200801083541/https://www.usnews.com/news/business/articles/2016-10-13/goldman-sachs-launches-personal-loan-service | url-status=live }}</ref> 2018 жылы Goldman Sachs компаниясы [[Дэвид Соломон]]ның Ллойд Бланкфейннің орнына директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор қызметіне келетінін жариялады.<ref>{{Cite news |date=July 17, 2018 |title=Goldman Sachs is handing the keys to a very different leader with David Solomon|url=https://www.cnbc.com/2018/07/16/goldman-sachs-david-solomon-to-become-next-ceo.html}}</ref> [[Сурет:Apple Card.png|thumb|Goldman Sachs Bank USA шығарған [[Apple Card]] картасының физикалық нұсқасының үлгісі]] 2019 жылғы наурызда [[Apple]] компаниясы Goldman Sachs-пен серіктестік орнатып, [[Apple Card]] несиелік картасын іске қосатынын жариялады. Бұл банк ұсынған алғашқы несиелік карта болды.<ref>{{Cite news |title=Apple unveils new no-fee credit card: The Apple Card |url=https://www.cnbc.com/2019/03/25/apple-unveils-new-credit-card-the-apple-card.html | work=[[CNBC]] |last=Son |first=Hugh |date=March 25, 2019 |archive-date=March 25, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325190729/https://www.cnbc.com/2019/03/25/apple-unveils-new-credit-card-the-apple-card.html |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 4ofpw4mp5a32c4cu4y2vtoixd0v64t3 3614292 3614289 2026-06-07T11:12:54Z 1nter pares 146705 /* 2000 – қазірге дейін */ 3614292 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> === 1930–1979 === 1930 жылы, [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңінде, фирма Уоддилл Кэтчингсті басшылықтан шеттетіп, аға серіктес қызметіне [[Сидни Уайнберг]] келді. Уайнберг компанияның негізгі назарын сауда операцияларынан инвестициялық банк қызметіне ауыстырды.<ref name="Cohan2012" /> Оның әрекеттері фирманың әлсіреген беделін қалпына келтіруге көмектесті. Уайнбергтің басшылығымен Goldman Sachs 1956 жылы [[Ford Motor Company]] компаниясының 657 миллион АҚШ долларын құраған алғашқы жария орналастыруының (IPO) жетекші кеңесшісі болды. Бұл сол кезеңдегі аса ірі жетістіктердің бірі саналды. Сондай-ақ фирма 1958 жылы Sears Roebuck компаниясының 350 миллион АҚШ долларлық облигациялық қарыз орналастыруына жетекшілік етті.<ref name=brief/> Уайнбергтің жетекшілігі кезінде компания инвестициялық зерттеулер бөлімін және муниципалдық облигациялар бөлімін құрды. Сонымен қатар фирма тәуекел арбитражын қолданудың алғашқы жаңашылдарының бірі болды.<ref name="Cohan2012" /> 1950-жылдары [[Гас Леви]] компанияға бағалы қағаздар трейдері ретінде қосылды. Сол кезеңде фирма ішінде екі ықпалды бағыт — инвестициялық банк қызметі мен бағалы қағаздар саудасы — басымдық үшін бәсекелесті.<ref>{{Cite web |last=Lenzner |first=Robert |title=Gus Levy: Don't Tell Me What I Can't Do; Tell Me What I Can Do |url=https://www.forbes.com/sites/robertlenzner/2011/03/10/gus-levy-dont-tell-me-what-i-cant-do-tell-me-what-i-can-do/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes |language=en}}</ref> Леви ірі көлемдегі бағалы қағаздар мәмілелерін жүзеге асырудың алғашқы дамытушыларының бірі болды және оның жетекшілігімен компания осы бағытты кеңінен дамытты. Уайнбергтің күшті ықпалына байланысты фирма 1956 жылы компанияның назарын тек Уайнбергке тәуелді бағыттан әртараптандыру мақсатында жеке инвестициялық банк бөлімін құрды.<ref name="Cohan2012"/> 1957 жылы фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласындағы 20 [[Broad Street]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Cohan2012"/> 1969 жылы Гас Леви Сидни Уайнбергтің орнына аға серіктес болды және компанияның бағалы қағаздар саудасы бөлімін қайтадан күшейтті.<ref>{{Cite book |year=2000 |publisher=Simon & Schuster |last=Endlich |first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success |isbn=9780684869681 |page=62 }}</ref> Левиге фирманың әйгілі «ұзақ мерзімді ашкөздік» қағидатының авторы деген баға беріледі. Бұл ұстаным ұзақ мерзімді кезеңде пайда табылып отырған жағдайда қысқа мерзімді шығындарға төзуге болатынын білдірді. Сонымен қатар серіктестер өз табыстарының басым бөлігін қайтадан компанияның өзіне инвестициялап отырды.<ref>{{Cite book |last=Endlich |first=Lisa| author-link=Lisa Endlich |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success| publisher=A.A. Knopf |year=1999| isbn=9780679450801 |page=18 }}</ref> Уайнберг фирманың аға серіктесі болып қала берді және сол жылдың шілде айында қайтыс болды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1969/07/24/archives/sidney-j-weinberg-dies-at-77-mr-wall-street-of-finance-sidney-j.html | title=Sidney J. Weinberg Dies at 77; 'Mr. Wall Street' of Finance; Sidney J. Weinberg, Known as 'Mr. Wall Street,' Is Dead at 77 | first=Alden | last=Whitman | work=[[The New York Times]] | date=July 24, 1969 | url-access=limited}}</ref> 1970 жылы фирма тағы бір қаржылық дағдарысқа тап болды. Сол жылы [[Penn Central Transportation Company]] компаниясы банкротқа ұшырады. Компанияның айналымда жүрген коммерциялық қағаздарының көлемі 80 миллион АҚШ долларынан (2024 жылғы құны бойынша шамамен 497 миллион АҚШ доллары) асты, олардың басым бөлігі Goldman Sachs арқылы шығарылған еді. Бұл банкроттық өте ірі оқиғаға айналды. Соның салдарынан туындаған сот істері, әсіресе АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы ([[SEC]]) көтерген талаптар, фирманың серіктестік капиталын, өміршеңдігін және беделін қатерге тіреді.<ref name="cohan_wpost2012">{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | title=Goldman Sachs's long history of duping its clients | last=Cohan | first=William D. | newspaper=The Washington Post | date=March 16, 2012 | url-access=limited | archive-date=November 9, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201109190908/https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | url-status=live }}</ref> Дәл осы банкроттықтан кейін коммерциялық қағаздар шығаратын барлық эмитенттерге несиелік рейтинг беру тәжірибесі қалыптасты. Бүгінде мұндай рейтингтерді бірнеше несиелік рейтинг агенттігі жүргізеді.<ref>{{cite web | last=Hahn | first=Thomas K. | editor=Timothy Q. Cook | editor2=Robert K. Laroche | title=Instruments of the Money Market | url=https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | edition=Seventh | publisher=Federal Reserve Bank of Richmond | location=[[Richmond, Virginia]] | year=1993 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=November 25, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201125001943/https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | url-status=live }}</ref> Серіктес Стэнли Р. Миллердің басшылығымен фирма 1970 жылы Лондонда өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал 1972 жылы жеке капиталды басқару бөлімін және тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімін құрды.<ref name=brief/><ref>{{Cite news |last=Colchester |first=Max |url=https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274 |title=Who Loses the Most From 'Brexit'? Try Goldman Sachs |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 11, 2016 |issn=0099-9660 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108095658/https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274|url-status=live}}</ref> 1974 жылы компания Electric Storage Battery фирмасын International Nickel мен Morgan Stanley тарапынан жасалған дұшпандық жұтып алу әрекетінен қорғау барысында «ақ сері» стратегиясын алғашқылардың бірі болып қолданды.<ref>{{cite book | first=Gary | last=Giroux | title=Accounting Fraud: Maneuvering and Manipulation, Past and Present | url=https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | publisher=Business Expert Press | isbn=978-1606496299 | date=2013 | archive-date=April 8, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170408085303/https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 1976 жылы Сидни Уайнбергтің ұлы [[Джон Уайнберг]] пен [[Джон С. Уайтхед]] бірлескен аға серіктестер қызметіне тағайындалды. Бұл фирмадағы бірлескен басшылық дәстүрін қайта нығайтты. Олардың бастамаларының бірі компанияның 14 іскерлік қағидатын әзірлеу болды.<ref>{{Cite news |last=Thomas |first=Landon Jr. |url=https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |title=John L. Weinberg, 81, Former Leader of Goldman, Dies |work=The New York Times |date=August 9, 2006 | url-access=limited |issn=0362-4331 |archive-date=November 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121075533/https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |url-status=live}}</ref> === 1980–1999 === 1981 жылғы 16 қарашада фирма тауарлық нарықтардағы саудамен айналысатын J. Aron & Company компаниясын сатып алды. Кейін бұл компания Тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімімен біріктіріліп, Тұрақты табысты бағалы қағаздар, валюталар және тауарлар бөлімі деп аталды.<ref>{{Cite news |last=Baer |first=Justin |title=In Wake of Financial Crisis, Goldman Goes It Alone |publisher=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981| date=December 12, 2015 | url-access=subscription |issn=0099-9660|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801042635/https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981 |url-status=live}}</ref> J. Aron компаниясы кофе мен алтын нарықтарындағы қызметімен танымал болды. Goldman Sachs компаниясының кейінгі бас атқарушы директоры [[Ллойд Бланкфейн]] де фирмаға осы бірігу нәтижесінде келген.<ref>{{Cite news |title=As rivals fade, Goldman Sachs stands firm on commodities |url=https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html |publisher=CNBC |date=December 6, 2013|archive-date=November 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129115336/https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html|url-status=live}}</ref> 1983 жылы фирма жаңадан салынған 85 Broad Street ғимаратындағы жаһандық штаб-пәтеріне көшті және 2009 жылы қазіргі штаб-пәтеріне ауысқанға дейін сол ғимаратта орналасты.<ref>{{Cite web |title=85 Broad Street – Goldman Sachs |url=https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |access-date=January 9, 2023 |website=Institutional Investor |date=March 12, 2018 |language=en-gb |archive-date=October 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003082029/https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=December 9, 2009 |title=The House That Goldman Built |url=https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |access-date=January 9, 2023 |publisher=Observer |archive-date=January 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109140105/https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |url-status=live }}</ref> 1985 жылы компания Рокфеллер орталығына иелік ететін жылжымайтын мүлікке инвестициялау қорының (REIT) жария орналастырылуын андеррайтингтеді. Ол сол кезде тарихтағы ең ірі [[REIT]] орналастыруы болды.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/ |last=Sloan |first=Allan | author-link=Allan Sloan |title=PITCHING THEM HIGH AND INSIDE IN THE ROCKEFELLER CENTER DEAL | newspaper=[[The Washington Post]] |date=September 19, 1995 |issn=0190-8286 |archive-date=February 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208043020/https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/|url-status=live}}</ref> [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағының ыдырауы]] басталған кезеңге сәйкес фирма жаһандық жекешелендіру үдерісіне де қатыса бастады. Ол мемлекеттік құрылымдардан бөлініп шыққан компанияларға кеңес беру арқылы жекешелендіру мәмілелерін жүзеге асыруға көмектесті.<ref>{{Cite web | last=McCoy| first=Patricia |title=Levers of Law Reform: Public Goods and Russian Banking | url=https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj | publisher=Cornell Law School | year=1997 | archive-date=October 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022190041/https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj |url-status=live}}</ref> 1986 жылы фирма институционалдық инвесторларға, қаржылық кеңесшілерге және жеке тұлғаларға ашық әрі жеке нарықтарда инвестициялық және кеңес беру қызметтерін ұсынатын Goldman Sachs Asset Management бөлімін құрды.<ref name=humbled/> Сол жылы компания [[Microsoft]] компаниясының алғашқы жария орналастырылуын (IPO) андеррайтингтеді, [[General Electric]] компаниясына [[RCA]] компаниясын сатып алу мәселесі бойынша кеңес берді<ref name=humbled>{{Cite news | title=Goldman Sachs humbled | url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | work=The Independent | date=December 17, 2008 | archive-date=November 16, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201116055405/https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | url-status=live}}</ref> және Лондон мен Токио қор биржаларына қосылды, бұл өз кезегінде компанияның қосылулар мен жұтып алулар саласындағы қызметінің кеңеюіне ықпал етті.<ref name=brief/> 1980-жылдары фирма инвестициялық зерттеулерін электрондық түрде таратқан алғашқы банктердің бірі болды және бастапқы шығарылымдағы терең дисконтталған облигациялардың алғашқы жария орналастырылуын жүзеге асырды.<ref name=humbled/> 1988 жылы компания Үндістанның Мемлекеттік банкіне несиелік рейтинг алуға және АҚШ-тың коммерциялық қағаздар нарығында 200 миллион АҚШ доллары көлемінде қағаздар шығаруға көмектесті.<ref>{{Cite web | url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/1994-emerging-markets.html | title=Goldman Sachs Expands its Footprint in Emerging Markets | publisher=Goldman Sachs}}</ref> 1990 жылы [[Роберт Рубин]] мен [[Стивен Фридман]] бірлескен аға серіктестер болды. Олар компанияның қосылулар мен жұтып алулар, сондай-ақ сауда операциялары бағыттарын нығайту мақсатында фирманың жаһандануға бағдарланған дамуына басымдық беруге уәде етті.<ref>{{Cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |title=Former Goldman head Stephen Friedman retires from board |work=[[Reuters]] |date=April 4, 2013 |archive-date=November 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103184956/https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |url-status=live}}</ref> 1990 жылы компания Нью-Йорк қор биржасында қағазсыз сауда жүйесін енгізді.<ref>{{Cite web | url=https://www.princeton.edu/~ota/disk2/1990/9015/9015.PDF | title=Electronic Bulls and Bears: U.S. Securities Markets and Information Technology | date=September 1990}}</ref> 1992 жылы Рубин Билл Клинтон әкімшілігінде қызмет атқару үшін фирмадан кетті.<ref name=brief/> 1994 жылы компания [[Goldman Sachs тауар индексі]]н (GSCI) іске қосты және Қытайдағы алғашқы кеңсесін [[Бейжің]] қаласында ашты.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |title=Goldman, Sachs in China |date=March 1, 1994|work=New York Times |issn=0362-4331| archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903093219/https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |url-status=live}}</ref> Сол жылы Стивен Фридманның аға серіктес қызметінен кетуінен кейін [[Джон Корзин]] компанияның бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref name="NewYorkTimes1994September14RamirezAnthony">{{cite news|last1=Ramirez|first1=Anthony|title=Chairman of Goldman Will Retire|url=https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|access-date=9 May 2017|issue=Business|page=D1|work= New York Times|date=14 September 1994|url-access=limited|archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903163853/https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|url-status=live}}</ref> Серіктестер арасындағы ондаған жылдарға созылған пікірталастардан кейін Goldman Sachs 1999 жылғы мамырда алғашқы жария орналастыру (IPO) арқылы [[ашық акционерлік қоғам]]ға айналды.<ref>{{Cite web |url=https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/ |title=GOLDMAN SACHS IPO DEBUTS TODAY AT $3.66B|last=Piskora|first=Beth|date=May 4, 1999|website=New York Post|language=en|access-date=December 6, 2019|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817124848/https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/|url-status=live}}</ref> IPO барысында Goldman Sachs компанияның 12,6%-ын жұртшылыққа сатты. Орналастырудан кейін компанияның 48,3%-ы бұрынғы 221 серіктестің иелігінде қалды, 21,2%-ы серіктес болып табылмайтын қызметкерлерге тиесілі болды, ал қалған 17,9%-ы Goldman Sachs-тың зейнетке шыққан серіктестеріне және екі ұзақ мерзімді инвесторға — [[Sumitomo Bank Ltd.]] пен [[Kamehameha Schools]] ұйымының инвестициялық бөлімшесіне тиесілі болды.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | title=Goldman Sachs: How Public Is This IPO? | first=Leah Nathans | last=Spiro | publisher=[[Bloomberg L.P.]] | date=May 17, 1999 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190313/https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | url-status=live }}</ref> Акциялар биржаға шығарылған кезде бір акцияның бағасы 53 АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news |last=Roundup |first=An Interactive Journal News |date=1999-05-03 |title=Goldman Sachs Prices Offering At $53 a Share for Sale Tuesday - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB9257613266528026 |access-date=2026-04-27 |work=Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> IPO өткізілгеннен кейін [[Генри Полсон]] Джон Корзиннің орнына компанияның директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref>{{cite news| title=End of an era for Goldman | url=https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | work=[[CNN]] | date=May 3, 1999 | archive-date=October 19, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201019151634/https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | url-status=dead }}</ref> === 2000 – қазірге дейін === 2000 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs Нью-Йорк қор биржасындағы ең ірі мамандандырылған сауда фирмаларының бірі болған Spear, Leeds & Kellogg компаниясын 6,3 миллиард АҚШ долларына (2024 жылғы құны бойынша шамамен 10,9 миллиард АҚШ доллары) сатып алды.<ref name="NewYorkTimes2000September12McGeehanPatrick">{{cite news|last1=McGeehan|first1=Patrick|title=Goldman Sachs to Acquire Top Firm on Trading Floors|url=https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=Business|page=C2|work=[[The New York Times]]|date=September 12, 2000|url-access=limited|archive-date=September 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913000550/https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|url-status=live}}</ref> 2006 жылғы мамырда Генри Полсон АҚШ Қаржы министрі қызметіне тағайындалу үшін компаниядан кетті, ал оның орнына [[Ллойд Бланкфейн]] директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор болып тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=June 3, 2006 |title=New Chief Executive Is Chosen by Goldman|work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|access-date=June 10, 2020|issn=0362-4331|archive-date=November 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121050331/https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 21 қыркүйекте Goldman Sachs пен Morgan Stanley — АҚШ-тағы қалған соңғы екі ірі инвестициялық банк — дәстүрлі банк холдингтік компанияларына айналатындарын ресми түрде жариялады.<ref name="Reuters2008September21HallJessica">{{cite news|last1=Hall |first1=Jessica|last2=Heavens|first2=Louise|title=Goldman Sachs to be regulated by Fed |url=https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|access-date=September 22, 2008|agency=Thomson Reuters|issue=Fund News|publisher=Reuters|date=September 21, 2008|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111204449/https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | title=Wall Street in crisis: Mitsubishi to buy stake in Morgan Stanley | first1=Julia | last1=Kollewe | first2=David | last2=Teather | work=[[The Guardian]] | date=September 22, 2008 | access-date=December 11, 2016 | archive-date=December 5, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201205203628/https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | url-status=live }}</ref> Олардың банк мәртебесін алу туралы өтінішін Федералдық резерв жүйесінің мақұлдауы Конгрестің бағалы қағаздар фирмаларын депозит қабылдайтын банктерден бөліп шығарғанына 75 жыл өткен соң тәуелсіз инвестициялық банк үлгісінің аяқталғанын білдірді. Бұл шешім [[Lehman Brothers]] банкротқа ұшырап, [[Merrill Lynch]] компаниясының [[Bank of America|Bank of America-ға]] жедел сатылуына алып келген бірнеше апталық қаржылық күйзелістер кезеңінің соңында қабылданды.<ref name="WSJ2008September22HilsenrathJon">{{cite news|last1=Hilsenrath|first1=Jon|last2=Paletta|first2=Damian|title=Goldman, Morgan Scrap Wall Street Model, Become Banks in Bid to Ride Out Crisis|journal=The Wall Street Journal. Eastern Edition|url=https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|access-date=May 18, 2017|agency=Dow Jones & Company Inc|issue=Business|publisher=Wall Street Journal|date=September 22, 2008|location=United States|language=en|url-access=subscription|issn=0099-9660|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203003329/https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 23 қыркүйекте Berkshire Hathaway компаниясы Goldman Sachs-тың 5 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акцияларын сатып алуға келісті. Сонымен қатар ол бес жыл ішінде Goldman Sachs-тың тағы 5 миллиард АҚШ долларына тең жай акцияларын сатып алу құқығын беретін варранттарға ие болды.<ref name="5billion">{{cite web | url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | title=Berkshire Hathaway to Invest $5 billion in Goldman Sachs | publisher=U.S. Securities and Exchange Commission | date=September 23, 2008 | access-date=May 18, 2017 | archive-date=August 16, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140816030946/http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | url-status=live }}</ref> Сол кезеңде компания бір акциясы 123 АҚШ долларынан бағаланған акцияларды жария орналастыру арқылы қосымша 5 миллиард АҚШ долларын тартты.<ref name="5billion" /> 2008 жылғы қазанда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінен Қиындыққа ұшыраған активтерге көмек көрсету бағдарламасы (TARP) аясында 10 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акциялар түріндегі инвестиция алды.<ref>{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | newspaper=The Washington Post | title=An Unsavory Slice of Subprime | first=Allan | last=Sloan | date=October 16, 2007 | access-date=May 3, 2010 | archive-date=October 1, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191001183858/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | url-status=live }}</ref> 2009 жылғы маусымда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінің TARP бағдарламасы бойынша салған қаражатын 23% кірістілікпен қайтарды. Қайтарылған сома құрамына артықшылықты акциялар бойынша 318 миллион АҚШ долларлық дивиденд төлемдері мен варранттарды өтеуге жұмсалған 1,418 миллиард АҚШ доллары кірді.<ref>{{cite press release|url=http://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem TARP Warrants: US Taxpayers Make 23 Percent Return|publisher=[[Business Wire]]|date=July 22, 2009|access-date=March 19, 2017|archive-date=October 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020090150/https://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|url-status=live}}<br />{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2009/07/22/goldman-sachs-pays-11-billion-to-redeem-warrants.html|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem Warrants|publisher=[[CNBC]]|date=July 22, 2009|access-date=September 9, 2017|archive-date=November 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109030206/https://www.cnbc.com/id/32085262|url-status=live}}</ref> 2011 жылғы 18 наурызда Goldman Sachs Федералдық резерв жүйесінен Berkshire Hathaway иелігіндегі Goldman Sachs-тың артықшылықты акцияларын кері сатып алуға рұқсат алды.<ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2011/03/18/warren-buffett-gets-an-unwanted-call-from-goldman-sachs.html|title=Warren Buffett Gets an Unwanted Call from Goldman Sachs|work=CNBC|date=March 18, 2011|access-date=February 15, 2013|first1=Alex|last1=Crippe|archive-date=August 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806080740/https://www.cnbc.com/id/42153208|url-status=live}}</ref> 2009 жылғы 16 қарашада Goldman Sachs өзінің жаңа штаб-пәтерін Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында ашты.<ref>{{Cite news |date=2019 |title=Embracing Past and Future, Goldman Sachs Breaks Ground on its Global Headquarters in Manhattan|url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/2005-groundbreak}}</ref> 2011 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs өзінің ең ірі хедж-қоры — Goldman Sachs Asset Management (GSAM) құрамында жұмыс істеген Global Alpha Fund LP қорының жабылатынын жариялады.<ref name="WSJ2011September16RappaportLiz">{{cite news|last1=Rappaport|first1=Liz|title=Goldman to Close Global Alpha Hedge Fund|journal=The Wall Street Journal. Eastern Edition|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904060604576573053089881550|access-date=May 18, 2017|agency=Dow Jones & Company Inc|issue=Markets|publisher=Wall Street Journal|date=September 16, 2011|location=United States|language=en|url-access=subscription|issn=0099-9660|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111183658/https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904060604576573053089881550|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Global Alpha Fund LP|date=2005|title=Goldman Sachs Global Alpha Fund, L.P. 2005 ANNUAL REPORT|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/63814/000006381408000013/ex992-10ka2007.pdf|website=SEC|access-date=August 13, 2020|archive-date=July 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170710000024/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/63814/000006381408000013/ex992-10ka2007.pdf|url-status=live}}</ref> 1990-жылдардың ортасында бастапқы капиталы 10 миллион АҚШ долларымен құрылған Global Alpha<ref name="NYT_20110915">{{cite news|title=Goldman Sachs to Shut Its Global Alpha Hedge Fund|url=https://dealbook.nytimes.com/2011/09/15/goldman-to-shut-global-alpha-hedge-fund/|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=DealBook|work=[[The New York Times]]|date=September 15, 2011|location=United States|language=en|url-access=limited|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801203937/https://dealbook.nytimes.com/2011/09/15/goldman-to-shut-global-alpha-hedge-fund/|url-status=live}}</ref> бір кездері әлемдегі ең ірі әрі ең табысты хедж-қорлардың бірі саналды. Қордың басқаруындағы активтер көлемі (AUM) 2007 жылы ең жоғары деңгейіне жетіп, 12 миллиард АҚШ долларынан асты.<ref name="businessinsider_Carney_20110916">{{Cite news| title=How Goldman Sachs Lost One Of Its Crown Jewels, Global Alpha| first=John| last=Carney| date=September 16, 2011| work=Business Insider via CNBC| access-date=April 24, 2020| url=https://www.businessinsider.com/how-goldman-sachs-lost-one-of-its-crown-jewels-global-alpha-2011-9| archive-date = August 4, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200804060453/https://www.businessinsider.com/how-goldman-sachs-lost-one-of-its-crown-jewels-global-alpha-2011-9| url-status = live}}</ref> Global Alpha инвестициялық шешімдер қабылдау үшін сандық талдау мен компьютерлік модельдерді пайдаланды,<ref name="WSJ2011September16RappaportLiz"/> сондай-ақ жоғары жиілікті сауда әдістерін қолданды. Қорды сауда операциялары негізделген статистикалық модельдерді әзірлеген [[Клифф Аснесс]] пен [[Марк Кархарт]] құрған.<ref name="NYT_20110915"/> ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы Global Alpha қорын «ірі әрі құпиялы хедж-қор» деп сипаттап, оны баламалы инвестициялар портфеліндегі «Cadillac» деп атаған. Қор 2006 жылға қарай Goldman Sachs үшін миллиондаған доллар пайда әкелген.<ref name="WSJ_Smith_20060420">{{Cite news| issn=0099-9660| last=Smith| first = Randall| title = Goldman Gurus Strike It Rich With Hedge Fund| work = Wall Street Journal| access-date = April 25, 2020| date=April 20, 2006| url = https://www.wsj.com/articles/SB114550097877130828| archive-date=August 1, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200801044453/https://www.wsj.com/articles/SB114550097877130828| url-status=live}}</ref> Алайда кейін қордың көрсеткіштері төмендей бастады. 2008 жылдың ортасына қарай оның басқаруындағы активтері 2,5 миллиард АҚШ долларына дейін қысқарды. 2011 жылғы маусымда бұл көрсеткіш 1,7 миллиард АҚШ долларынан төмен болды, ал сол жылғы шығындардан кейін 2011 жылғы қыркүйекте шамамен 1 миллиард АҚШ долларын ғана құрады.<ref name="Reuters2011September16LaCapraLaurenTara">{{cite news |last1=LaCapra |first1=LaurenTara|last2=Herbst-Bayliss |first2=Svea |title=Goldman to close Global Alpha fund after losses |url=https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-hedgefund-idUSTRE78F28Y20110916 |access-date=May 18, 2017|agency=Thomson Reuters |publisher=Reuters |date=September 16, 2011|location=New York |language=en |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022130428/https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-hedgefund-idUSTRE78F28Y20110916|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы тамызда Goldman Sachs [[General Electric]] компаниясының GE Capital Bank онлайн-депозиттік платформасын сатып алуға келісті. Мәміле құрамына 8 миллиард АҚШ долларына тең онлайн депозиттер және брокерлер арқылы орналастырылған депозиттік сертификаттардың тағы 8 миллиард АҚШ долларлық көлемі кірді.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-08-13/goldman-sachs-to-buy-ge-bank-unit-with-16-billion-of-deposits | title=Goldman Sachs to Acquire GE Capital Bank's on-line deposit platform | work=[[Bloomberg News]] | date=August 13, 2015 | first=Michael J. | last=Moore | access-date=March 7, 2017 | archive-date=November 8, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201108134803/http://www.bloomberg.com/news/articles/2015-08-13/goldman-sachs-to-buy-ge-bank-unit-with-16-billion-of-deposits | url-status=live }}</ref> [[Сурет:Marcus by Goldman Sachs Logo.svg|thumb|200px|Marcus by Goldman Sachs логотипі]] 2016 жылғы сәуірде Goldman Sachs тікелей банк қызметін көрсететін GS Bank банкін іске қосты.<ref>{{cite news | url=http://www.businessinsider.com/goldman-sachs-launches-online-saving-account-gsbank-2016-4 | title=Goldman Sachs is launching a bank account for ordinary people – not just the super rich | work=[[Business Insider]] | date=April 25, 2016 | first=Oscar | last=Williams-Grut | access-date=April 25, 2016 | archive-date=August 6, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200806142058/https://www.businessinsider.com/goldman-sachs-launches-online-saving-account-gsbank-2016-4 | url-status=live }}</ref> Сол жылғы қазанда Goldman Sachs Bank USA Marcus by Goldman Sachs бренді арқылы комиссиясыз қамтамасыз етілмеген жеке несиелер ұсына бастады.<ref>{{cite news | url=https://www.usnews.com/news/business/articles/2016-10-13/goldman-sachs-launches-personal-loan-service | title=Goldman Sachs launches personal loan service | first=Ken | last=Sweet | agency=[[Associated Press]] | publisher=[[U.S. News & World Report]] | date=October 13, 2016 | access-date=May 18, 2017 | archive-date=August 1, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200801083541/https://www.usnews.com/news/business/articles/2016-10-13/goldman-sachs-launches-personal-loan-service | url-status=live }}</ref> 2018 жылы Goldman Sachs компаниясы [[Дэвид Соломон]]ның Ллойд Бланкфейннің орнына директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор қызметіне келетінін жариялады.<ref>{{Cite news |date=July 17, 2018 |title=Goldman Sachs is handing the keys to a very different leader with David Solomon|url=https://www.cnbc.com/2018/07/16/goldman-sachs-david-solomon-to-become-next-ceo.html}}</ref> [[Сурет:Apple Card.png|thumb|Goldman Sachs Bank USA шығарған [[Apple Card]] картасының физикалық нұсқасының үлгісі]] 2019 жылғы наурызда [[Apple]] компаниясы Goldman Sachs-пен серіктестік орнатып, [[Apple Card]] несиелік картасын іске қосатынын жариялады. Бұл банк ұсынған алғашқы несиелік карта болды.<ref>{{Cite news |title=Apple unveils new no-fee credit card: The Apple Card |url=https://www.cnbc.com/2019/03/25/apple-unveils-new-credit-card-the-apple-card.html | work=[[CNBC]] |last=Son |first=Hugh |date=March 25, 2019 |archive-date=March 25, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325190729/https://www.cnbc.com/2019/03/25/apple-unveils-new-credit-card-the-apple-card.html |url-status=live }}</ref> 2021 жылғы тамызда Goldman Sachs басқаруындағы активтерінің көлемі 335 миллиард АҚШ долларын құрайтын [[NN Investment Partners]] компаниясын [[NN Group|NN Group-тен]] 1,7 миллиард еуроға сатып алу жөнінде келісімге келгенін жариялады.<ref>{{cite news | last=Dummett | first=Ben | title=Goldman Sachs to Acquire European Asset Manager for $1.9 Billion | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-to-acquire-european-asset-manager-for-1-9-billion-11629364151 | work=[[The Wall Street Journal]] | date=August 19, 2021 | url-access=subscription |archive-date=August 19, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210819143555/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-to-acquire-european-asset-manager-for-1-9-billion-11629364151|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} e3qhieumpe3jw5viq63z5muubvgv4x5 3614294 3614292 2026-06-07T11:14:06Z 1nter pares 146705 /* 2000 – қазірге дейін */ 3614294 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> === 1930–1979 === 1930 жылы, [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңінде, фирма Уоддилл Кэтчингсті басшылықтан шеттетіп, аға серіктес қызметіне [[Сидни Уайнберг]] келді. Уайнберг компанияның негізгі назарын сауда операцияларынан инвестициялық банк қызметіне ауыстырды.<ref name="Cohan2012" /> Оның әрекеттері фирманың әлсіреген беделін қалпына келтіруге көмектесті. Уайнбергтің басшылығымен Goldman Sachs 1956 жылы [[Ford Motor Company]] компаниясының 657 миллион АҚШ долларын құраған алғашқы жария орналастыруының (IPO) жетекші кеңесшісі болды. Бұл сол кезеңдегі аса ірі жетістіктердің бірі саналды. Сондай-ақ фирма 1958 жылы Sears Roebuck компаниясының 350 миллион АҚШ долларлық облигациялық қарыз орналастыруына жетекшілік етті.<ref name=brief/> Уайнбергтің жетекшілігі кезінде компания инвестициялық зерттеулер бөлімін және муниципалдық облигациялар бөлімін құрды. Сонымен қатар фирма тәуекел арбитражын қолданудың алғашқы жаңашылдарының бірі болды.<ref name="Cohan2012" /> 1950-жылдары [[Гас Леви]] компанияға бағалы қағаздар трейдері ретінде қосылды. Сол кезеңде фирма ішінде екі ықпалды бағыт — инвестициялық банк қызметі мен бағалы қағаздар саудасы — басымдық үшін бәсекелесті.<ref>{{Cite web |last=Lenzner |first=Robert |title=Gus Levy: Don't Tell Me What I Can't Do; Tell Me What I Can Do |url=https://www.forbes.com/sites/robertlenzner/2011/03/10/gus-levy-dont-tell-me-what-i-cant-do-tell-me-what-i-can-do/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes |language=en}}</ref> Леви ірі көлемдегі бағалы қағаздар мәмілелерін жүзеге асырудың алғашқы дамытушыларының бірі болды және оның жетекшілігімен компания осы бағытты кеңінен дамытты. Уайнбергтің күшті ықпалына байланысты фирма 1956 жылы компанияның назарын тек Уайнбергке тәуелді бағыттан әртараптандыру мақсатында жеке инвестициялық банк бөлімін құрды.<ref name="Cohan2012"/> 1957 жылы фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласындағы 20 [[Broad Street]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Cohan2012"/> 1969 жылы Гас Леви Сидни Уайнбергтің орнына аға серіктес болды және компанияның бағалы қағаздар саудасы бөлімін қайтадан күшейтті.<ref>{{Cite book |year=2000 |publisher=Simon & Schuster |last=Endlich |first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success |isbn=9780684869681 |page=62 }}</ref> Левиге фирманың әйгілі «ұзақ мерзімді ашкөздік» қағидатының авторы деген баға беріледі. Бұл ұстаным ұзақ мерзімді кезеңде пайда табылып отырған жағдайда қысқа мерзімді шығындарға төзуге болатынын білдірді. Сонымен қатар серіктестер өз табыстарының басым бөлігін қайтадан компанияның өзіне инвестициялап отырды.<ref>{{Cite book |last=Endlich |first=Lisa| author-link=Lisa Endlich |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success| publisher=A.A. Knopf |year=1999| isbn=9780679450801 |page=18 }}</ref> Уайнберг фирманың аға серіктесі болып қала берді және сол жылдың шілде айында қайтыс болды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1969/07/24/archives/sidney-j-weinberg-dies-at-77-mr-wall-street-of-finance-sidney-j.html | title=Sidney J. Weinberg Dies at 77; 'Mr. Wall Street' of Finance; Sidney J. Weinberg, Known as 'Mr. Wall Street,' Is Dead at 77 | first=Alden | last=Whitman | work=[[The New York Times]] | date=July 24, 1969 | url-access=limited}}</ref> 1970 жылы фирма тағы бір қаржылық дағдарысқа тап болды. Сол жылы [[Penn Central Transportation Company]] компаниясы банкротқа ұшырады. Компанияның айналымда жүрген коммерциялық қағаздарының көлемі 80 миллион АҚШ долларынан (2024 жылғы құны бойынша шамамен 497 миллион АҚШ доллары) асты, олардың басым бөлігі Goldman Sachs арқылы шығарылған еді. Бұл банкроттық өте ірі оқиғаға айналды. Соның салдарынан туындаған сот істері, әсіресе АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы ([[SEC]]) көтерген талаптар, фирманың серіктестік капиталын, өміршеңдігін және беделін қатерге тіреді.<ref name="cohan_wpost2012">{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | title=Goldman Sachs's long history of duping its clients | last=Cohan | first=William D. | newspaper=The Washington Post | date=March 16, 2012 | url-access=limited | archive-date=November 9, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201109190908/https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | url-status=live }}</ref> Дәл осы банкроттықтан кейін коммерциялық қағаздар шығаратын барлық эмитенттерге несиелік рейтинг беру тәжірибесі қалыптасты. Бүгінде мұндай рейтингтерді бірнеше несиелік рейтинг агенттігі жүргізеді.<ref>{{cite web | last=Hahn | first=Thomas K. | editor=Timothy Q. Cook | editor2=Robert K. Laroche | title=Instruments of the Money Market | url=https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | edition=Seventh | publisher=Federal Reserve Bank of Richmond | location=[[Richmond, Virginia]] | year=1993 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=November 25, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201125001943/https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | url-status=live }}</ref> Серіктес Стэнли Р. Миллердің басшылығымен фирма 1970 жылы Лондонда өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал 1972 жылы жеке капиталды басқару бөлімін және тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімін құрды.<ref name=brief/><ref>{{Cite news |last=Colchester |first=Max |url=https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274 |title=Who Loses the Most From 'Brexit'? Try Goldman Sachs |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 11, 2016 |issn=0099-9660 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108095658/https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274|url-status=live}}</ref> 1974 жылы компания Electric Storage Battery фирмасын International Nickel мен Morgan Stanley тарапынан жасалған дұшпандық жұтып алу әрекетінен қорғау барысында «ақ сері» стратегиясын алғашқылардың бірі болып қолданды.<ref>{{cite book | first=Gary | last=Giroux | title=Accounting Fraud: Maneuvering and Manipulation, Past and Present | url=https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | publisher=Business Expert Press | isbn=978-1606496299 | date=2013 | archive-date=April 8, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170408085303/https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 1976 жылы Сидни Уайнбергтің ұлы [[Джон Уайнберг]] пен [[Джон С. Уайтхед]] бірлескен аға серіктестер қызметіне тағайындалды. Бұл фирмадағы бірлескен басшылық дәстүрін қайта нығайтты. Олардың бастамаларының бірі компанияның 14 іскерлік қағидатын әзірлеу болды.<ref>{{Cite news |last=Thomas |first=Landon Jr. |url=https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |title=John L. Weinberg, 81, Former Leader of Goldman, Dies |work=The New York Times |date=August 9, 2006 | url-access=limited |issn=0362-4331 |archive-date=November 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121075533/https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |url-status=live}}</ref> === 1980–1999 === 1981 жылғы 16 қарашада фирма тауарлық нарықтардағы саудамен айналысатын J. Aron & Company компаниясын сатып алды. Кейін бұл компания Тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімімен біріктіріліп, Тұрақты табысты бағалы қағаздар, валюталар және тауарлар бөлімі деп аталды.<ref>{{Cite news |last=Baer |first=Justin |title=In Wake of Financial Crisis, Goldman Goes It Alone |publisher=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981| date=December 12, 2015 | url-access=subscription |issn=0099-9660|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801042635/https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981 |url-status=live}}</ref> J. Aron компаниясы кофе мен алтын нарықтарындағы қызметімен танымал болды. Goldman Sachs компаниясының кейінгі бас атқарушы директоры [[Ллойд Бланкфейн]] де фирмаға осы бірігу нәтижесінде келген.<ref>{{Cite news |title=As rivals fade, Goldman Sachs stands firm on commodities |url=https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html |publisher=CNBC |date=December 6, 2013|archive-date=November 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129115336/https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html|url-status=live}}</ref> 1983 жылы фирма жаңадан салынған 85 Broad Street ғимаратындағы жаһандық штаб-пәтеріне көшті және 2009 жылы қазіргі штаб-пәтеріне ауысқанға дейін сол ғимаратта орналасты.<ref>{{Cite web |title=85 Broad Street – Goldman Sachs |url=https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |access-date=January 9, 2023 |website=Institutional Investor |date=March 12, 2018 |language=en-gb |archive-date=October 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003082029/https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=December 9, 2009 |title=The House That Goldman Built |url=https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |access-date=January 9, 2023 |publisher=Observer |archive-date=January 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109140105/https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |url-status=live }}</ref> 1985 жылы компания Рокфеллер орталығына иелік ететін жылжымайтын мүлікке инвестициялау қорының (REIT) жария орналастырылуын андеррайтингтеді. Ол сол кезде тарихтағы ең ірі [[REIT]] орналастыруы болды.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/ |last=Sloan |first=Allan | author-link=Allan Sloan |title=PITCHING THEM HIGH AND INSIDE IN THE ROCKEFELLER CENTER DEAL | newspaper=[[The Washington Post]] |date=September 19, 1995 |issn=0190-8286 |archive-date=February 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208043020/https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/|url-status=live}}</ref> [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағының ыдырауы]] басталған кезеңге сәйкес фирма жаһандық жекешелендіру үдерісіне де қатыса бастады. Ол мемлекеттік құрылымдардан бөлініп шыққан компанияларға кеңес беру арқылы жекешелендіру мәмілелерін жүзеге асыруға көмектесті.<ref>{{Cite web | last=McCoy| first=Patricia |title=Levers of Law Reform: Public Goods and Russian Banking | url=https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj | publisher=Cornell Law School | year=1997 | archive-date=October 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022190041/https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj |url-status=live}}</ref> 1986 жылы фирма институционалдық инвесторларға, қаржылық кеңесшілерге және жеке тұлғаларға ашық әрі жеке нарықтарда инвестициялық және кеңес беру қызметтерін ұсынатын Goldman Sachs Asset Management бөлімін құрды.<ref name=humbled/> Сол жылы компания [[Microsoft]] компаниясының алғашқы жария орналастырылуын (IPO) андеррайтингтеді, [[General Electric]] компаниясына [[RCA]] компаниясын сатып алу мәселесі бойынша кеңес берді<ref name=humbled>{{Cite news | title=Goldman Sachs humbled | url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | work=The Independent | date=December 17, 2008 | archive-date=November 16, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201116055405/https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | url-status=live}}</ref> және Лондон мен Токио қор биржаларына қосылды, бұл өз кезегінде компанияның қосылулар мен жұтып алулар саласындағы қызметінің кеңеюіне ықпал етті.<ref name=brief/> 1980-жылдары фирма инвестициялық зерттеулерін электрондық түрде таратқан алғашқы банктердің бірі болды және бастапқы шығарылымдағы терең дисконтталған облигациялардың алғашқы жария орналастырылуын жүзеге асырды.<ref name=humbled/> 1988 жылы компания Үндістанның Мемлекеттік банкіне несиелік рейтинг алуға және АҚШ-тың коммерциялық қағаздар нарығында 200 миллион АҚШ доллары көлемінде қағаздар шығаруға көмектесті.<ref>{{Cite web | url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/1994-emerging-markets.html | title=Goldman Sachs Expands its Footprint in Emerging Markets | publisher=Goldman Sachs}}</ref> 1990 жылы [[Роберт Рубин]] мен [[Стивен Фридман]] бірлескен аға серіктестер болды. Олар компанияның қосылулар мен жұтып алулар, сондай-ақ сауда операциялары бағыттарын нығайту мақсатында фирманың жаһандануға бағдарланған дамуына басымдық беруге уәде етті.<ref>{{Cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |title=Former Goldman head Stephen Friedman retires from board |work=[[Reuters]] |date=April 4, 2013 |archive-date=November 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103184956/https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |url-status=live}}</ref> 1990 жылы компания Нью-Йорк қор биржасында қағазсыз сауда жүйесін енгізді.<ref>{{Cite web | url=https://www.princeton.edu/~ota/disk2/1990/9015/9015.PDF | title=Electronic Bulls and Bears: U.S. Securities Markets and Information Technology | date=September 1990}}</ref> 1992 жылы Рубин Билл Клинтон әкімшілігінде қызмет атқару үшін фирмадан кетті.<ref name=brief/> 1994 жылы компания [[Goldman Sachs тауар индексі]]н (GSCI) іске қосты және Қытайдағы алғашқы кеңсесін [[Бейжің]] қаласында ашты.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |title=Goldman, Sachs in China |date=March 1, 1994|work=New York Times |issn=0362-4331| archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903093219/https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |url-status=live}}</ref> Сол жылы Стивен Фридманның аға серіктес қызметінен кетуінен кейін [[Джон Корзин]] компанияның бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref name="NewYorkTimes1994September14RamirezAnthony">{{cite news|last1=Ramirez|first1=Anthony|title=Chairman of Goldman Will Retire|url=https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|access-date=9 May 2017|issue=Business|page=D1|work= New York Times|date=14 September 1994|url-access=limited|archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903163853/https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|url-status=live}}</ref> Серіктестер арасындағы ондаған жылдарға созылған пікірталастардан кейін Goldman Sachs 1999 жылғы мамырда алғашқы жария орналастыру (IPO) арқылы [[ашық акционерлік қоғам]]ға айналды.<ref>{{Cite web |url=https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/ |title=GOLDMAN SACHS IPO DEBUTS TODAY AT $3.66B|last=Piskora|first=Beth|date=May 4, 1999|website=New York Post|language=en|access-date=December 6, 2019|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817124848/https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/|url-status=live}}</ref> IPO барысында Goldman Sachs компанияның 12,6%-ын жұртшылыққа сатты. Орналастырудан кейін компанияның 48,3%-ы бұрынғы 221 серіктестің иелігінде қалды, 21,2%-ы серіктес болып табылмайтын қызметкерлерге тиесілі болды, ал қалған 17,9%-ы Goldman Sachs-тың зейнетке шыққан серіктестеріне және екі ұзақ мерзімді инвесторға — [[Sumitomo Bank Ltd.]] пен [[Kamehameha Schools]] ұйымының инвестициялық бөлімшесіне тиесілі болды.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | title=Goldman Sachs: How Public Is This IPO? | first=Leah Nathans | last=Spiro | publisher=[[Bloomberg L.P.]] | date=May 17, 1999 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190313/https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | url-status=live }}</ref> Акциялар биржаға шығарылған кезде бір акцияның бағасы 53 АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news |last=Roundup |first=An Interactive Journal News |date=1999-05-03 |title=Goldman Sachs Prices Offering At $53 a Share for Sale Tuesday - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB9257613266528026 |access-date=2026-04-27 |work=Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> IPO өткізілгеннен кейін [[Генри Полсон]] Джон Корзиннің орнына компанияның директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref>{{cite news| title=End of an era for Goldman | url=https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | work=[[CNN]] | date=May 3, 1999 | archive-date=October 19, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201019151634/https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | url-status=dead }}</ref> === 2000 – қазірге дейін === 2000 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs Нью-Йорк қор биржасындағы ең ірі мамандандырылған сауда фирмаларының бірі болған Spear, Leeds & Kellogg компаниясын 6,3 миллиард АҚШ долларына (2024 жылғы құны бойынша шамамен 10,9 миллиард АҚШ доллары) сатып алды.<ref name="NewYorkTimes2000September12McGeehanPatrick">{{cite news|last1=McGeehan|first1=Patrick|title=Goldman Sachs to Acquire Top Firm on Trading Floors|url=https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=Business|page=C2|work=[[The New York Times]]|date=September 12, 2000|url-access=limited|archive-date=September 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913000550/https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|url-status=live}}</ref> 2006 жылғы мамырда Генри Полсон АҚШ Қаржы министрі қызметіне тағайындалу үшін компаниядан кетті, ал оның орнына [[Ллойд Бланкфейн]] директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор болып тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=June 3, 2006 |title=New Chief Executive Is Chosen by Goldman|work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|access-date=June 10, 2020|issn=0362-4331|archive-date=November 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121050331/https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 21 қыркүйекте Goldman Sachs пен Morgan Stanley — АҚШ-тағы қалған соңғы екі ірі инвестициялық банк — дәстүрлі банк холдингтік компанияларына айналатындарын ресми түрде жариялады.<ref name="Reuters2008September21HallJessica">{{cite news|last1=Hall |first1=Jessica|last2=Heavens|first2=Louise|title=Goldman Sachs to be regulated by Fed |url=https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|access-date=September 22, 2008|agency=Thomson Reuters|issue=Fund News|publisher=Reuters|date=September 21, 2008|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111204449/https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | title=Wall Street in crisis: Mitsubishi to buy stake in Morgan Stanley | first1=Julia | last1=Kollewe | first2=David | last2=Teather | work=[[The Guardian]] | date=September 22, 2008 | access-date=December 11, 2016 | archive-date=December 5, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201205203628/https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | url-status=live }}</ref> Олардың банк мәртебесін алу туралы өтінішін Федералдық резерв жүйесінің мақұлдауы Конгрестің бағалы қағаздар фирмаларын депозит қабылдайтын банктерден бөліп шығарғанына 75 жыл өткен соң тәуелсіз инвестициялық банк үлгісінің аяқталғанын білдірді. Бұл шешім [[Lehman Brothers]] банкротқа ұшырап, [[Merrill Lynch]] компаниясының [[Bank of America|Bank of America-ға]] жедел сатылуына алып келген бірнеше апталық қаржылық күйзелістер кезеңінің соңында қабылданды.<ref name="WSJ2008September22HilsenrathJon">{{cite news|last1=Hilsenrath|first1=Jon|last2=Paletta|first2=Damian|title=Goldman, Morgan Scrap Wall Street Model, Become Banks in Bid to Ride Out Crisis|journal=The Wall Street Journal. Eastern Edition|url=https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|access-date=May 18, 2017|agency=Dow Jones & Company Inc|issue=Business|publisher=Wall Street Journal|date=September 22, 2008|location=United States|language=en|url-access=subscription|issn=0099-9660|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203003329/https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 23 қыркүйекте Berkshire Hathaway компаниясы Goldman Sachs-тың 5 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акцияларын сатып алуға келісті. Сонымен қатар ол бес жыл ішінде Goldman Sachs-тың тағы 5 миллиард АҚШ долларына тең жай акцияларын сатып алу құқығын беретін варранттарға ие болды.<ref name="5billion">{{cite web | url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | title=Berkshire Hathaway to Invest $5 billion in Goldman Sachs | publisher=U.S. Securities and Exchange Commission | date=September 23, 2008 | access-date=May 18, 2017 | archive-date=August 16, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140816030946/http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | url-status=live }}</ref> Сол кезеңде компания бір акциясы 123 АҚШ долларынан бағаланған акцияларды жария орналастыру арқылы қосымша 5 миллиард АҚШ долларын тартты.<ref name="5billion" /> 2008 жылғы қазанда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінен Қиындыққа ұшыраған активтерге көмек көрсету бағдарламасы (TARP) аясында 10 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акциялар түріндегі инвестиция алды.<ref>{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | newspaper=The Washington Post | title=An Unsavory Slice of Subprime | first=Allan | last=Sloan | date=October 16, 2007 | access-date=May 3, 2010 | archive-date=October 1, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191001183858/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | url-status=live }}</ref> 2009 жылғы маусымда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінің TARP бағдарламасы бойынша салған қаражатын 23% кірістілікпен қайтарды. Қайтарылған сома құрамына артықшылықты акциялар бойынша 318 миллион АҚШ долларлық дивиденд төлемдері мен варранттарды өтеуге жұмсалған 1,418 миллиард АҚШ доллары кірді.<ref>{{cite press release|url=http://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem TARP Warrants: US Taxpayers Make 23 Percent Return|publisher=[[Business Wire]]|date=July 22, 2009|access-date=March 19, 2017|archive-date=October 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020090150/https://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|url-status=live}}<br />{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2009/07/22/goldman-sachs-pays-11-billion-to-redeem-warrants.html|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem Warrants|publisher=[[CNBC]]|date=July 22, 2009|access-date=September 9, 2017|archive-date=November 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109030206/https://www.cnbc.com/id/32085262|url-status=live}}</ref> 2011 жылғы 18 наурызда Goldman Sachs Федералдық резерв жүйесінен Berkshire Hathaway иелігіндегі Goldman Sachs-тың артықшылықты акцияларын кері сатып алуға рұқсат алды.<ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2011/03/18/warren-buffett-gets-an-unwanted-call-from-goldman-sachs.html|title=Warren Buffett Gets an Unwanted Call from Goldman Sachs|work=CNBC|date=March 18, 2011|access-date=February 15, 2013|first1=Alex|last1=Crippe|archive-date=August 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806080740/https://www.cnbc.com/id/42153208|url-status=live}}</ref> 2009 жылғы 16 қарашада Goldman Sachs өзінің жаңа штаб-пәтерін Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында ашты.<ref>{{Cite news |date=2019 |title=Embracing Past and Future, Goldman Sachs Breaks Ground on its Global Headquarters in Manhattan|url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/2005-groundbreak}}</ref> 2011 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs өзінің ең ірі хедж-қоры — Goldman Sachs Asset Management (GSAM) құрамында жұмыс істеген Global Alpha Fund LP қорының жабылатынын жариялады.<ref name="WSJ2011September16RappaportLiz">{{cite news|last1=Rappaport|first1=Liz|title=Goldman to Close Global Alpha Hedge Fund|journal=The Wall Street Journal. Eastern Edition|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904060604576573053089881550|access-date=May 18, 2017|agency=Dow Jones & Company Inc|issue=Markets|publisher=Wall Street Journal|date=September 16, 2011|location=United States|language=en|url-access=subscription|issn=0099-9660|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111183658/https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904060604576573053089881550|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Global Alpha Fund LP|date=2005|title=Goldman Sachs Global Alpha Fund, L.P. 2005 ANNUAL REPORT|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/63814/000006381408000013/ex992-10ka2007.pdf|website=SEC|access-date=August 13, 2020|archive-date=July 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170710000024/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/63814/000006381408000013/ex992-10ka2007.pdf|url-status=live}}</ref> 1990-жылдардың ортасында бастапқы капиталы 10 миллион АҚШ долларымен құрылған Global Alpha<ref name="NYT_20110915">{{cite news|title=Goldman Sachs to Shut Its Global Alpha Hedge Fund|url=https://dealbook.nytimes.com/2011/09/15/goldman-to-shut-global-alpha-hedge-fund/|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=DealBook|work=[[The New York Times]]|date=September 15, 2011|location=United States|language=en|url-access=limited|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801203937/https://dealbook.nytimes.com/2011/09/15/goldman-to-shut-global-alpha-hedge-fund/|url-status=live}}</ref> бір кездері әлемдегі ең ірі әрі ең табысты хедж-қорлардың бірі саналды. Қордың басқаруындағы активтер көлемі (AUM) 2007 жылы ең жоғары деңгейіне жетіп, 12 миллиард АҚШ долларынан асты.<ref name="businessinsider_Carney_20110916">{{Cite news| title=How Goldman Sachs Lost One Of Its Crown Jewels, Global Alpha| first=John| last=Carney| date=September 16, 2011| work=Business Insider via CNBC| access-date=April 24, 2020| url=https://www.businessinsider.com/how-goldman-sachs-lost-one-of-its-crown-jewels-global-alpha-2011-9| archive-date = August 4, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200804060453/https://www.businessinsider.com/how-goldman-sachs-lost-one-of-its-crown-jewels-global-alpha-2011-9| url-status = live}}</ref> Global Alpha инвестициялық шешімдер қабылдау үшін сандық талдау мен компьютерлік модельдерді пайдаланды,<ref name="WSJ2011September16RappaportLiz"/> сондай-ақ жоғары жиілікті сауда әдістерін қолданды. Қорды сауда операциялары негізделген статистикалық модельдерді әзірлеген [[Клифф Аснесс]] пен [[Марк Кархарт]] құрған.<ref name="NYT_20110915"/> ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы Global Alpha қорын «ірі әрі құпиялы хедж-қор» деп сипаттап, оны баламалы инвестициялар портфеліндегі «Cadillac» деп атаған. Қор 2006 жылға қарай Goldman Sachs үшін миллиондаған доллар пайда әкелген.<ref name="WSJ_Smith_20060420">{{Cite news| issn=0099-9660| last=Smith| first = Randall| title = Goldman Gurus Strike It Rich With Hedge Fund| work = Wall Street Journal| access-date = April 25, 2020| date=April 20, 2006| url = https://www.wsj.com/articles/SB114550097877130828| archive-date=August 1, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200801044453/https://www.wsj.com/articles/SB114550097877130828| url-status=live}}</ref> Алайда кейін қордың көрсеткіштері төмендей бастады. 2008 жылдың ортасына қарай оның басқаруындағы активтері 2,5 миллиард АҚШ долларына дейін қысқарды. 2011 жылғы маусымда бұл көрсеткіш 1,7 миллиард АҚШ долларынан төмен болды, ал сол жылғы шығындардан кейін 2011 жылғы қыркүйекте шамамен 1 миллиард АҚШ долларын ғана құрады.<ref name="Reuters2011September16LaCapraLaurenTara">{{cite news |last1=LaCapra |first1=LaurenTara|last2=Herbst-Bayliss |first2=Svea |title=Goldman to close Global Alpha fund after losses |url=https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-hedgefund-idUSTRE78F28Y20110916 |access-date=May 18, 2017|agency=Thomson Reuters |publisher=Reuters |date=September 16, 2011|location=New York |language=en |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022130428/https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-hedgefund-idUSTRE78F28Y20110916|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы тамызда Goldman Sachs [[General Electric]] компаниясының GE Capital Bank онлайн-депозиттік платформасын сатып алуға келісті. Мәміле құрамына 8 миллиард АҚШ долларына тең онлайн депозиттер және брокерлер арқылы орналастырылған депозиттік сертификаттардың тағы 8 миллиард АҚШ долларлық көлемі кірді.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-08-13/goldman-sachs-to-buy-ge-bank-unit-with-16-billion-of-deposits | title=Goldman Sachs to Acquire GE Capital Bank's on-line deposit platform | work=[[Bloomberg News]] | date=August 13, 2015 | first=Michael J. | last=Moore | access-date=March 7, 2017 | archive-date=November 8, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201108134803/http://www.bloomberg.com/news/articles/2015-08-13/goldman-sachs-to-buy-ge-bank-unit-with-16-billion-of-deposits | url-status=live }}</ref> [[Сурет:Marcus by Goldman Sachs Logo.svg|thumb|200px|Marcus by Goldman Sachs логотипі]] 2016 жылғы сәуірде Goldman Sachs тікелей банк қызметін көрсететін GS Bank банкін іске қосты.<ref>{{cite news | url=http://www.businessinsider.com/goldman-sachs-launches-online-saving-account-gsbank-2016-4 | title=Goldman Sachs is launching a bank account for ordinary people – not just the super rich | work=[[Business Insider]] | date=April 25, 2016 | first=Oscar | last=Williams-Grut | access-date=April 25, 2016 | archive-date=August 6, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200806142058/https://www.businessinsider.com/goldman-sachs-launches-online-saving-account-gsbank-2016-4 | url-status=live }}</ref> Сол жылғы қазанда Goldman Sachs Bank USA Marcus by Goldman Sachs бренді арқылы комиссиясыз қамтамасыз етілмеген жеке несиелер ұсына бастады.<ref>{{cite news | url=https://www.usnews.com/news/business/articles/2016-10-13/goldman-sachs-launches-personal-loan-service | title=Goldman Sachs launches personal loan service | first=Ken | last=Sweet | agency=[[Associated Press]] | publisher=[[U.S. News & World Report]] | date=October 13, 2016 | access-date=May 18, 2017 | archive-date=August 1, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200801083541/https://www.usnews.com/news/business/articles/2016-10-13/goldman-sachs-launches-personal-loan-service | url-status=live }}</ref> 2018 жылы Goldman Sachs компаниясы [[Дэвид Соломон]]ның Ллойд Бланкфейннің орнына директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор қызметіне келетінін жариялады.<ref>{{Cite news |date=July 17, 2018 |title=Goldman Sachs is handing the keys to a very different leader with David Solomon|url=https://www.cnbc.com/2018/07/16/goldman-sachs-david-solomon-to-become-next-ceo.html}}</ref> [[Сурет:Apple Card.png|thumb|Goldman Sachs Bank USA шығарған [[Apple Card]] картасының физикалық нұсқасының үлгісі]] 2019 жылғы наурызда [[Apple]] компаниясы Goldman Sachs-пен серіктестік орнатып, [[Apple Card]] несиелік картасын іске қосатынын жариялады. Бұл банк ұсынған алғашқы несиелік карта болды.<ref>{{Cite news |title=Apple unveils new no-fee credit card: The Apple Card |url=https://www.cnbc.com/2019/03/25/apple-unveils-new-credit-card-the-apple-card.html | work=[[CNBC]] |last=Son |first=Hugh |date=March 25, 2019 |archive-date=March 25, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325190729/https://www.cnbc.com/2019/03/25/apple-unveils-new-credit-card-the-apple-card.html |url-status=live }}</ref> 2021 жылғы тамызда Goldman Sachs басқаруындағы активтерінің көлемі 335 миллиард АҚШ долларын құрайтын [[NN Investment Partners]] компаниясын [[NN Group|NN Group-тен]] 1,7 миллиард еуроға сатып алу жөнінде келісімге келгенін жариялады.<ref>{{cite news | last=Dummett | first=Ben | title=Goldman Sachs to Acquire European Asset Manager for $1.9 Billion | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-to-acquire-european-asset-manager-for-1-9-billion-11629364151 | work=[[The Wall Street Journal]] | date=August 19, 2021 | url-access=subscription |archive-date=August 19, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210819143555/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-to-acquire-european-asset-manager-for-1-9-billion-11629364151|url-status=live}}</ref> 2026 жылғы қаңтарда Goldman Sachs [[Apple Card]] бағдарламасын 2028 жылы [[JPMorgan Chase]] компаниясына беру туралы келісім жасалғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |date=January 7, 2026 |title=JPMorgan Chase reaches deal to become Apple Card issuer as Goldman closes chapter on consumer foray|url=https://www.cnbc.com/2026/01/07/jpmorgan-apple-credit-card.html}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 39fwqz9t5nt2uo9i7l10reuuf51xv8p 3614296 3614294 2026-06-07T11:17:19Z 1nter pares 146705 /* Аға серіктестер мен бас атқарушы директорлар тізімі */ 3614296 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR"/> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> === 1930–1979 === 1930 жылы, [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңінде, фирма Уоддилл Кэтчингсті басшылықтан шеттетіп, аға серіктес қызметіне [[Сидни Уайнберг]] келді. Уайнберг компанияның негізгі назарын сауда операцияларынан инвестициялық банк қызметіне ауыстырды.<ref name="Cohan2012" /> Оның әрекеттері фирманың әлсіреген беделін қалпына келтіруге көмектесті. Уайнбергтің басшылығымен Goldman Sachs 1956 жылы [[Ford Motor Company]] компаниясының 657 миллион АҚШ долларын құраған алғашқы жария орналастыруының (IPO) жетекші кеңесшісі болды. Бұл сол кезеңдегі аса ірі жетістіктердің бірі саналды. Сондай-ақ фирма 1958 жылы Sears Roebuck компаниясының 350 миллион АҚШ долларлық облигациялық қарыз орналастыруына жетекшілік етті.<ref name=brief/> Уайнбергтің жетекшілігі кезінде компания инвестициялық зерттеулер бөлімін және муниципалдық облигациялар бөлімін құрды. Сонымен қатар фирма тәуекел арбитражын қолданудың алғашқы жаңашылдарының бірі болды.<ref name="Cohan2012" /> 1950-жылдары [[Гас Леви]] компанияға бағалы қағаздар трейдері ретінде қосылды. Сол кезеңде фирма ішінде екі ықпалды бағыт — инвестициялық банк қызметі мен бағалы қағаздар саудасы — басымдық үшін бәсекелесті.<ref>{{Cite web |last=Lenzner |first=Robert |title=Gus Levy: Don't Tell Me What I Can't Do; Tell Me What I Can Do |url=https://www.forbes.com/sites/robertlenzner/2011/03/10/gus-levy-dont-tell-me-what-i-cant-do-tell-me-what-i-can-do/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes |language=en}}</ref> Леви ірі көлемдегі бағалы қағаздар мәмілелерін жүзеге асырудың алғашқы дамытушыларының бірі болды және оның жетекшілігімен компания осы бағытты кеңінен дамытты. Уайнбергтің күшті ықпалына байланысты фирма 1956 жылы компанияның назарын тек Уайнбергке тәуелді бағыттан әртараптандыру мақсатында жеке инвестициялық банк бөлімін құрды.<ref name="Cohan2012"/> 1957 жылы фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласындағы 20 [[Broad Street]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Cohan2012"/> 1969 жылы Гас Леви Сидни Уайнбергтің орнына аға серіктес болды және компанияның бағалы қағаздар саудасы бөлімін қайтадан күшейтті.<ref>{{Cite book |year=2000 |publisher=Simon & Schuster |last=Endlich |first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success |isbn=9780684869681 |page=62 }}</ref> Левиге фирманың әйгілі «ұзақ мерзімді ашкөздік» қағидатының авторы деген баға беріледі. Бұл ұстаным ұзақ мерзімді кезеңде пайда табылып отырған жағдайда қысқа мерзімді шығындарға төзуге болатынын білдірді. Сонымен қатар серіктестер өз табыстарының басым бөлігін қайтадан компанияның өзіне инвестициялап отырды.<ref>{{Cite book |last=Endlich |first=Lisa| author-link=Lisa Endlich |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success| publisher=A.A. Knopf |year=1999| isbn=9780679450801 |page=18 }}</ref> Уайнберг фирманың аға серіктесі болып қала берді және сол жылдың шілде айында қайтыс болды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1969/07/24/archives/sidney-j-weinberg-dies-at-77-mr-wall-street-of-finance-sidney-j.html | title=Sidney J. Weinberg Dies at 77; 'Mr. Wall Street' of Finance; Sidney J. Weinberg, Known as 'Mr. Wall Street,' Is Dead at 77 | first=Alden | last=Whitman | work=[[The New York Times]] | date=July 24, 1969 | url-access=limited}}</ref> 1970 жылы фирма тағы бір қаржылық дағдарысқа тап болды. Сол жылы [[Penn Central Transportation Company]] компаниясы банкротқа ұшырады. Компанияның айналымда жүрген коммерциялық қағаздарының көлемі 80 миллион АҚШ долларынан (2024 жылғы құны бойынша шамамен 497 миллион АҚШ доллары) асты, олардың басым бөлігі Goldman Sachs арқылы шығарылған еді. Бұл банкроттық өте ірі оқиғаға айналды. Соның салдарынан туындаған сот істері, әсіресе АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы ([[SEC]]) көтерген талаптар, фирманың серіктестік капиталын, өміршеңдігін және беделін қатерге тіреді.<ref name="cohan_wpost2012">{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | title=Goldman Sachs's long history of duping its clients | last=Cohan | first=William D. | newspaper=The Washington Post | date=March 16, 2012 | url-access=limited | archive-date=November 9, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201109190908/https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | url-status=live }}</ref> Дәл осы банкроттықтан кейін коммерциялық қағаздар шығаратын барлық эмитенттерге несиелік рейтинг беру тәжірибесі қалыптасты. Бүгінде мұндай рейтингтерді бірнеше несиелік рейтинг агенттігі жүргізеді.<ref>{{cite web | last=Hahn | first=Thomas K. | editor=Timothy Q. Cook | editor2=Robert K. Laroche | title=Instruments of the Money Market | url=https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | edition=Seventh | publisher=Federal Reserve Bank of Richmond | location=[[Richmond, Virginia]] | year=1993 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=November 25, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201125001943/https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | url-status=live }}</ref> Серіктес Стэнли Р. Миллердің басшылығымен фирма 1970 жылы Лондонда өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал 1972 жылы жеке капиталды басқару бөлімін және тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімін құрды.<ref name=brief/><ref>{{Cite news |last=Colchester |first=Max |url=https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274 |title=Who Loses the Most From 'Brexit'? Try Goldman Sachs |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 11, 2016 |issn=0099-9660 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108095658/https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274|url-status=live}}</ref> 1974 жылы компания Electric Storage Battery фирмасын International Nickel мен Morgan Stanley тарапынан жасалған дұшпандық жұтып алу әрекетінен қорғау барысында «ақ сері» стратегиясын алғашқылардың бірі болып қолданды.<ref>{{cite book | first=Gary | last=Giroux | title=Accounting Fraud: Maneuvering and Manipulation, Past and Present | url=https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | publisher=Business Expert Press | isbn=978-1606496299 | date=2013 | archive-date=April 8, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170408085303/https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 1976 жылы Сидни Уайнбергтің ұлы [[Джон Уайнберг]] пен [[Джон С. Уайтхед]] бірлескен аға серіктестер қызметіне тағайындалды. Бұл фирмадағы бірлескен басшылық дәстүрін қайта нығайтты. Олардың бастамаларының бірі компанияның 14 іскерлік қағидатын әзірлеу болды.<ref>{{Cite news |last=Thomas |first=Landon Jr. |url=https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |title=John L. Weinberg, 81, Former Leader of Goldman, Dies |work=The New York Times |date=August 9, 2006 | url-access=limited |issn=0362-4331 |archive-date=November 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121075533/https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |url-status=live}}</ref> === 1980–1999 === 1981 жылғы 16 қарашада фирма тауарлық нарықтардағы саудамен айналысатын J. Aron & Company компаниясын сатып алды. Кейін бұл компания Тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімімен біріктіріліп, Тұрақты табысты бағалы қағаздар, валюталар және тауарлар бөлімі деп аталды.<ref>{{Cite news |last=Baer |first=Justin |title=In Wake of Financial Crisis, Goldman Goes It Alone |publisher=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981| date=December 12, 2015 | url-access=subscription |issn=0099-9660|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801042635/https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981 |url-status=live}}</ref> J. Aron компаниясы кофе мен алтын нарықтарындағы қызметімен танымал болды. Goldman Sachs компаниясының кейінгі бас атқарушы директоры [[Ллойд Бланкфейн]] де фирмаға осы бірігу нәтижесінде келген.<ref>{{Cite news |title=As rivals fade, Goldman Sachs stands firm on commodities |url=https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html |publisher=CNBC |date=December 6, 2013|archive-date=November 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129115336/https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html|url-status=live}}</ref> 1983 жылы фирма жаңадан салынған 85 Broad Street ғимаратындағы жаһандық штаб-пәтеріне көшті және 2009 жылы қазіргі штаб-пәтеріне ауысқанға дейін сол ғимаратта орналасты.<ref>{{Cite web |title=85 Broad Street – Goldman Sachs |url=https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |access-date=January 9, 2023 |website=Institutional Investor |date=March 12, 2018 |language=en-gb |archive-date=October 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003082029/https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=December 9, 2009 |title=The House That Goldman Built |url=https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |access-date=January 9, 2023 |publisher=Observer |archive-date=January 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109140105/https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |url-status=live }}</ref> 1985 жылы компания Рокфеллер орталығына иелік ететін жылжымайтын мүлікке инвестициялау қорының (REIT) жария орналастырылуын андеррайтингтеді. Ол сол кезде тарихтағы ең ірі [[REIT]] орналастыруы болды.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/ |last=Sloan |first=Allan | author-link=Allan Sloan |title=PITCHING THEM HIGH AND INSIDE IN THE ROCKEFELLER CENTER DEAL | newspaper=[[The Washington Post]] |date=September 19, 1995 |issn=0190-8286 |archive-date=February 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208043020/https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/|url-status=live}}</ref> [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағының ыдырауы]] басталған кезеңге сәйкес фирма жаһандық жекешелендіру үдерісіне де қатыса бастады. Ол мемлекеттік құрылымдардан бөлініп шыққан компанияларға кеңес беру арқылы жекешелендіру мәмілелерін жүзеге асыруға көмектесті.<ref>{{Cite web | last=McCoy| first=Patricia |title=Levers of Law Reform: Public Goods and Russian Banking | url=https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj | publisher=Cornell Law School | year=1997 | archive-date=October 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022190041/https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj |url-status=live}}</ref> 1986 жылы фирма институционалдық инвесторларға, қаржылық кеңесшілерге және жеке тұлғаларға ашық әрі жеке нарықтарда инвестициялық және кеңес беру қызметтерін ұсынатын Goldman Sachs Asset Management бөлімін құрды.<ref name=humbled/> Сол жылы компания [[Microsoft]] компаниясының алғашқы жария орналастырылуын (IPO) андеррайтингтеді, [[General Electric]] компаниясына [[RCA]] компаниясын сатып алу мәселесі бойынша кеңес берді<ref name=humbled>{{Cite news | title=Goldman Sachs humbled | url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | work=The Independent | date=December 17, 2008 | archive-date=November 16, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201116055405/https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | url-status=live}}</ref> және Лондон мен Токио қор биржаларына қосылды, бұл өз кезегінде компанияның қосылулар мен жұтып алулар саласындағы қызметінің кеңеюіне ықпал етті.<ref name=brief/> 1980-жылдары фирма инвестициялық зерттеулерін электрондық түрде таратқан алғашқы банктердің бірі болды және бастапқы шығарылымдағы терең дисконтталған облигациялардың алғашқы жария орналастырылуын жүзеге асырды.<ref name=humbled/> 1988 жылы компания Үндістанның Мемлекеттік банкіне несиелік рейтинг алуға және АҚШ-тың коммерциялық қағаздар нарығында 200 миллион АҚШ доллары көлемінде қағаздар шығаруға көмектесті.<ref>{{Cite web | url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/1994-emerging-markets.html | title=Goldman Sachs Expands its Footprint in Emerging Markets | publisher=Goldman Sachs}}</ref> 1990 жылы [[Роберт Рубин]] мен [[Стивен Фридман]] бірлескен аға серіктестер болды. Олар компанияның қосылулар мен жұтып алулар, сондай-ақ сауда операциялары бағыттарын нығайту мақсатында фирманың жаһандануға бағдарланған дамуына басымдық беруге уәде етті.<ref>{{Cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |title=Former Goldman head Stephen Friedman retires from board |work=[[Reuters]] |date=April 4, 2013 |archive-date=November 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103184956/https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |url-status=live}}</ref> 1990 жылы компания Нью-Йорк қор биржасында қағазсыз сауда жүйесін енгізді.<ref>{{Cite web | url=https://www.princeton.edu/~ota/disk2/1990/9015/9015.PDF | title=Electronic Bulls and Bears: U.S. Securities Markets and Information Technology | date=September 1990}}</ref> 1992 жылы Рубин Билл Клинтон әкімшілігінде қызмет атқару үшін фирмадан кетті.<ref name=brief/> 1994 жылы компания [[Goldman Sachs тауар индексі]]н (GSCI) іске қосты және Қытайдағы алғашқы кеңсесін [[Бейжің]] қаласында ашты.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |title=Goldman, Sachs in China |date=March 1, 1994|work=New York Times |issn=0362-4331| archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903093219/https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |url-status=live}}</ref> Сол жылы Стивен Фридманның аға серіктес қызметінен кетуінен кейін [[Джон Корзин]] компанияның бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref name="NewYorkTimes1994September14RamirezAnthony">{{cite news|last1=Ramirez|first1=Anthony|title=Chairman of Goldman Will Retire|url=https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|access-date=9 May 2017|issue=Business|page=D1|work= New York Times|date=14 September 1994|url-access=limited|archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903163853/https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|url-status=live}}</ref> Серіктестер арасындағы ондаған жылдарға созылған пікірталастардан кейін Goldman Sachs 1999 жылғы мамырда алғашқы жария орналастыру (IPO) арқылы [[ашық акционерлік қоғам]]ға айналды.<ref>{{Cite web |url=https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/ |title=GOLDMAN SACHS IPO DEBUTS TODAY AT $3.66B|last=Piskora|first=Beth|date=May 4, 1999|website=New York Post|language=en|access-date=December 6, 2019|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817124848/https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/|url-status=live}}</ref> IPO барысында Goldman Sachs компанияның 12,6%-ын жұртшылыққа сатты. Орналастырудан кейін компанияның 48,3%-ы бұрынғы 221 серіктестің иелігінде қалды, 21,2%-ы серіктес болып табылмайтын қызметкерлерге тиесілі болды, ал қалған 17,9%-ы Goldman Sachs-тың зейнетке шыққан серіктестеріне және екі ұзақ мерзімді инвесторға — [[Sumitomo Bank Ltd.]] пен [[Kamehameha Schools]] ұйымының инвестициялық бөлімшесіне тиесілі болды.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | title=Goldman Sachs: How Public Is This IPO? | first=Leah Nathans | last=Spiro | publisher=[[Bloomberg L.P.]] | date=May 17, 1999 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190313/https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | url-status=live }}</ref> Акциялар биржаға шығарылған кезде бір акцияның бағасы 53 АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news |last=Roundup |first=An Interactive Journal News |date=1999-05-03 |title=Goldman Sachs Prices Offering At $53 a Share for Sale Tuesday - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB9257613266528026 |access-date=2026-04-27 |work=Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> IPO өткізілгеннен кейін [[Генри Полсон]] Джон Корзиннің орнына компанияның директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref>{{cite news| title=End of an era for Goldman | url=https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | work=[[CNN]] | date=May 3, 1999 | archive-date=October 19, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201019151634/https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | url-status=dead }}</ref> === 2000 – қазірге дейін === 2000 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs Нью-Йорк қор биржасындағы ең ірі мамандандырылған сауда фирмаларының бірі болған Spear, Leeds & Kellogg компаниясын 6,3 миллиард АҚШ долларына (2024 жылғы құны бойынша шамамен 10,9 миллиард АҚШ доллары) сатып алды.<ref name="NewYorkTimes2000September12McGeehanPatrick">{{cite news|last1=McGeehan|first1=Patrick|title=Goldman Sachs to Acquire Top Firm on Trading Floors|url=https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=Business|page=C2|work=[[The New York Times]]|date=September 12, 2000|url-access=limited|archive-date=September 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913000550/https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|url-status=live}}</ref> 2006 жылғы мамырда Генри Полсон АҚШ Қаржы министрі қызметіне тағайындалу үшін компаниядан кетті, ал оның орнына [[Ллойд Бланкфейн]] директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор болып тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=June 3, 2006 |title=New Chief Executive Is Chosen by Goldman|work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|access-date=June 10, 2020|issn=0362-4331|archive-date=November 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121050331/https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 21 қыркүйекте Goldman Sachs пен Morgan Stanley — АҚШ-тағы қалған соңғы екі ірі инвестициялық банк — дәстүрлі банк холдингтік компанияларына айналатындарын ресми түрде жариялады.<ref name="Reuters2008September21HallJessica">{{cite news|last1=Hall |first1=Jessica|last2=Heavens|first2=Louise|title=Goldman Sachs to be regulated by Fed |url=https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|access-date=September 22, 2008|agency=Thomson Reuters|issue=Fund News|publisher=Reuters|date=September 21, 2008|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111204449/https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | title=Wall Street in crisis: Mitsubishi to buy stake in Morgan Stanley | first1=Julia | last1=Kollewe | first2=David | last2=Teather | work=[[The Guardian]] | date=September 22, 2008 | access-date=December 11, 2016 | archive-date=December 5, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201205203628/https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | url-status=live }}</ref> Олардың банк мәртебесін алу туралы өтінішін Федералдық резерв жүйесінің мақұлдауы Конгрестің бағалы қағаздар фирмаларын депозит қабылдайтын банктерден бөліп шығарғанына 75 жыл өткен соң тәуелсіз инвестициялық банк үлгісінің аяқталғанын білдірді. Бұл шешім [[Lehman Brothers]] банкротқа ұшырап, [[Merrill Lynch]] компаниясының [[Bank of America|Bank of America-ға]] жедел сатылуына алып келген бірнеше апталық қаржылық күйзелістер кезеңінің соңында қабылданды.<ref name="WSJ2008September22HilsenrathJon">{{cite news|last1=Hilsenrath|first1=Jon|last2=Paletta|first2=Damian|title=Goldman, Morgan Scrap Wall Street Model, Become Banks in Bid to Ride Out Crisis|journal=The Wall Street Journal. Eastern Edition|url=https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|access-date=May 18, 2017|agency=Dow Jones & Company Inc|issue=Business|publisher=Wall Street Journal|date=September 22, 2008|location=United States|language=en|url-access=subscription|issn=0099-9660|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203003329/https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 23 қыркүйекте Berkshire Hathaway компаниясы Goldman Sachs-тың 5 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акцияларын сатып алуға келісті. Сонымен қатар ол бес жыл ішінде Goldman Sachs-тың тағы 5 миллиард АҚШ долларына тең жай акцияларын сатып алу құқығын беретін варранттарға ие болды.<ref name="5billion">{{cite web | url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | title=Berkshire Hathaway to Invest $5 billion in Goldman Sachs | publisher=U.S. Securities and Exchange Commission | date=September 23, 2008 | access-date=May 18, 2017 | archive-date=August 16, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140816030946/http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | url-status=live }}</ref> Сол кезеңде компания бір акциясы 123 АҚШ долларынан бағаланған акцияларды жария орналастыру арқылы қосымша 5 миллиард АҚШ долларын тартты.<ref name="5billion" /> 2008 жылғы қазанда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінен Қиындыққа ұшыраған активтерге көмек көрсету бағдарламасы (TARP) аясында 10 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акциялар түріндегі инвестиция алды.<ref>{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | newspaper=The Washington Post | title=An Unsavory Slice of Subprime | first=Allan | last=Sloan | date=October 16, 2007 | access-date=May 3, 2010 | archive-date=October 1, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191001183858/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | url-status=live }}</ref> 2009 жылғы маусымда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінің TARP бағдарламасы бойынша салған қаражатын 23% кірістілікпен қайтарды. Қайтарылған сома құрамына артықшылықты акциялар бойынша 318 миллион АҚШ долларлық дивиденд төлемдері мен варранттарды өтеуге жұмсалған 1,418 миллиард АҚШ доллары кірді.<ref>{{cite press release|url=http://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem TARP Warrants: US Taxpayers Make 23 Percent Return|publisher=[[Business Wire]]|date=July 22, 2009|access-date=March 19, 2017|archive-date=October 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020090150/https://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|url-status=live}}<br />{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2009/07/22/goldman-sachs-pays-11-billion-to-redeem-warrants.html|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem Warrants|publisher=[[CNBC]]|date=July 22, 2009|access-date=September 9, 2017|archive-date=November 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109030206/https://www.cnbc.com/id/32085262|url-status=live}}</ref> 2011 жылғы 18 наурызда Goldman Sachs Федералдық резерв жүйесінен Berkshire Hathaway иелігіндегі Goldman Sachs-тың артықшылықты акцияларын кері сатып алуға рұқсат алды.<ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2011/03/18/warren-buffett-gets-an-unwanted-call-from-goldman-sachs.html|title=Warren Buffett Gets an Unwanted Call from Goldman Sachs|work=CNBC|date=March 18, 2011|access-date=February 15, 2013|first1=Alex|last1=Crippe|archive-date=August 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806080740/https://www.cnbc.com/id/42153208|url-status=live}}</ref> 2009 жылғы 16 қарашада Goldman Sachs өзінің жаңа штаб-пәтерін Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында ашты.<ref>{{Cite news |date=2019 |title=Embracing Past and Future, Goldman Sachs Breaks Ground on its Global Headquarters in Manhattan|url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/2005-groundbreak}}</ref> 2011 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs өзінің ең ірі хедж-қоры — Goldman Sachs Asset Management (GSAM) құрамында жұмыс істеген Global Alpha Fund LP қорының жабылатынын жариялады.<ref name="WSJ2011September16RappaportLiz">{{cite news|last1=Rappaport|first1=Liz|title=Goldman to Close Global Alpha Hedge Fund|journal=The Wall Street Journal. Eastern Edition|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904060604576573053089881550|access-date=May 18, 2017|agency=Dow Jones & Company Inc|issue=Markets|publisher=Wall Street Journal|date=September 16, 2011|location=United States|language=en|url-access=subscription|issn=0099-9660|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111183658/https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904060604576573053089881550|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Global Alpha Fund LP|date=2005|title=Goldman Sachs Global Alpha Fund, L.P. 2005 ANNUAL REPORT|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/63814/000006381408000013/ex992-10ka2007.pdf|website=SEC|access-date=August 13, 2020|archive-date=July 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170710000024/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/63814/000006381408000013/ex992-10ka2007.pdf|url-status=live}}</ref> 1990-жылдардың ортасында бастапқы капиталы 10 миллион АҚШ долларымен құрылған Global Alpha<ref name="NYT_20110915">{{cite news|title=Goldman Sachs to Shut Its Global Alpha Hedge Fund|url=https://dealbook.nytimes.com/2011/09/15/goldman-to-shut-global-alpha-hedge-fund/|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=DealBook|work=[[The New York Times]]|date=September 15, 2011|location=United States|language=en|url-access=limited|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801203937/https://dealbook.nytimes.com/2011/09/15/goldman-to-shut-global-alpha-hedge-fund/|url-status=live}}</ref> бір кездері әлемдегі ең ірі әрі ең табысты хедж-қорлардың бірі саналды. Қордың басқаруындағы активтер көлемі (AUM) 2007 жылы ең жоғары деңгейіне жетіп, 12 миллиард АҚШ долларынан асты.<ref name="businessinsider_Carney_20110916">{{Cite news| title=How Goldman Sachs Lost One Of Its Crown Jewels, Global Alpha| first=John| last=Carney| date=September 16, 2011| work=Business Insider via CNBC| access-date=April 24, 2020| url=https://www.businessinsider.com/how-goldman-sachs-lost-one-of-its-crown-jewels-global-alpha-2011-9| archive-date = August 4, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200804060453/https://www.businessinsider.com/how-goldman-sachs-lost-one-of-its-crown-jewels-global-alpha-2011-9| url-status = live}}</ref> Global Alpha инвестициялық шешімдер қабылдау үшін сандық талдау мен компьютерлік модельдерді пайдаланды,<ref name="WSJ2011September16RappaportLiz"/> сондай-ақ жоғары жиілікті сауда әдістерін қолданды. Қорды сауда операциялары негізделген статистикалық модельдерді әзірлеген [[Клифф Аснесс]] пен [[Марк Кархарт]] құрған.<ref name="NYT_20110915"/> ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы Global Alpha қорын «ірі әрі құпиялы хедж-қор» деп сипаттап, оны баламалы инвестициялар портфеліндегі «Cadillac» деп атаған. Қор 2006 жылға қарай Goldman Sachs үшін миллиондаған доллар пайда әкелген.<ref name="WSJ_Smith_20060420">{{Cite news| issn=0099-9660| last=Smith| first = Randall| title = Goldman Gurus Strike It Rich With Hedge Fund| work = Wall Street Journal| access-date = April 25, 2020| date=April 20, 2006| url = https://www.wsj.com/articles/SB114550097877130828| archive-date=August 1, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200801044453/https://www.wsj.com/articles/SB114550097877130828| url-status=live}}</ref> Алайда кейін қордың көрсеткіштері төмендей бастады. 2008 жылдың ортасына қарай оның басқаруындағы активтері 2,5 миллиард АҚШ долларына дейін қысқарды. 2011 жылғы маусымда бұл көрсеткіш 1,7 миллиард АҚШ долларынан төмен болды, ал сол жылғы шығындардан кейін 2011 жылғы қыркүйекте шамамен 1 миллиард АҚШ долларын ғана құрады.<ref name="Reuters2011September16LaCapraLaurenTara">{{cite news |last1=LaCapra |first1=LaurenTara|last2=Herbst-Bayliss |first2=Svea |title=Goldman to close Global Alpha fund after losses |url=https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-hedgefund-idUSTRE78F28Y20110916 |access-date=May 18, 2017|agency=Thomson Reuters |publisher=Reuters |date=September 16, 2011|location=New York |language=en |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022130428/https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-hedgefund-idUSTRE78F28Y20110916|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы тамызда Goldman Sachs [[General Electric]] компаниясының GE Capital Bank онлайн-депозиттік платформасын сатып алуға келісті. Мәміле құрамына 8 миллиард АҚШ долларына тең онлайн депозиттер және брокерлер арқылы орналастырылған депозиттік сертификаттардың тағы 8 миллиард АҚШ долларлық көлемі кірді.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-08-13/goldman-sachs-to-buy-ge-bank-unit-with-16-billion-of-deposits | title=Goldman Sachs to Acquire GE Capital Bank's on-line deposit platform | work=[[Bloomberg News]] | date=August 13, 2015 | first=Michael J. | last=Moore | access-date=March 7, 2017 | archive-date=November 8, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201108134803/http://www.bloomberg.com/news/articles/2015-08-13/goldman-sachs-to-buy-ge-bank-unit-with-16-billion-of-deposits | url-status=live }}</ref> [[Сурет:Marcus by Goldman Sachs Logo.svg|thumb|200px|Marcus by Goldman Sachs логотипі]] 2016 жылғы сәуірде Goldman Sachs тікелей банк қызметін көрсететін GS Bank банкін іске қосты.<ref>{{cite news | url=http://www.businessinsider.com/goldman-sachs-launches-online-saving-account-gsbank-2016-4 | title=Goldman Sachs is launching a bank account for ordinary people – not just the super rich | work=[[Business Insider]] | date=April 25, 2016 | first=Oscar | last=Williams-Grut | access-date=April 25, 2016 | archive-date=August 6, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200806142058/https://www.businessinsider.com/goldman-sachs-launches-online-saving-account-gsbank-2016-4 | url-status=live }}</ref> Сол жылғы қазанда Goldman Sachs Bank USA Marcus by Goldman Sachs бренді арқылы комиссиясыз қамтамасыз етілмеген жеке несиелер ұсына бастады.<ref>{{cite news | url=https://www.usnews.com/news/business/articles/2016-10-13/goldman-sachs-launches-personal-loan-service | title=Goldman Sachs launches personal loan service | first=Ken | last=Sweet | agency=[[Associated Press]] | publisher=[[U.S. News & World Report]] | date=October 13, 2016 | access-date=May 18, 2017 | archive-date=August 1, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200801083541/https://www.usnews.com/news/business/articles/2016-10-13/goldman-sachs-launches-personal-loan-service | url-status=live }}</ref> 2018 жылы Goldman Sachs компаниясы [[Дэвид Соломон]]ның Ллойд Бланкфейннің орнына директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор қызметіне келетінін жариялады.<ref>{{Cite news |date=July 17, 2018 |title=Goldman Sachs is handing the keys to a very different leader with David Solomon|url=https://www.cnbc.com/2018/07/16/goldman-sachs-david-solomon-to-become-next-ceo.html}}</ref> [[Сурет:Apple Card.png|thumb|Goldman Sachs Bank USA шығарған [[Apple Card]] картасының физикалық нұсқасының үлгісі]] 2019 жылғы наурызда [[Apple]] компаниясы Goldman Sachs-пен серіктестік орнатып, [[Apple Card]] несиелік картасын іске қосатынын жариялады. Бұл банк ұсынған алғашқы несиелік карта болды.<ref>{{Cite news |title=Apple unveils new no-fee credit card: The Apple Card |url=https://www.cnbc.com/2019/03/25/apple-unveils-new-credit-card-the-apple-card.html | work=[[CNBC]] |last=Son |first=Hugh |date=March 25, 2019 |archive-date=March 25, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325190729/https://www.cnbc.com/2019/03/25/apple-unveils-new-credit-card-the-apple-card.html |url-status=live }}</ref> 2021 жылғы тамызда Goldman Sachs басқаруындағы активтерінің көлемі 335 миллиард АҚШ долларын құрайтын [[NN Investment Partners]] компаниясын [[NN Group|NN Group-тен]] 1,7 миллиард еуроға сатып алу жөнінде келісімге келгенін жариялады.<ref>{{cite news | last=Dummett | first=Ben | title=Goldman Sachs to Acquire European Asset Manager for $1.9 Billion | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-to-acquire-european-asset-manager-for-1-9-billion-11629364151 | work=[[The Wall Street Journal]] | date=August 19, 2021 | url-access=subscription |archive-date=August 19, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210819143555/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-to-acquire-european-asset-manager-for-1-9-billion-11629364151|url-status=live}}</ref> 2026 жылғы қаңтарда Goldman Sachs [[Apple Card]] бағдарламасын 2028 жылы [[JPMorgan Chase]] компаниясына беру туралы келісім жасалғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |date=January 7, 2026 |title=JPMorgan Chase reaches deal to become Apple Card issuer as Goldman closes chapter on consumer foray|url=https://www.cnbc.com/2026/01/07/jpmorgan-apple-credit-card.html}}</ref> == Аға серіктестер мен бас атқарушы директорлар тізімі == # [[Маркус Голдман]] (1869–1893) # [[Самуэль Сакс]] және [[Генри Голдман]] (1893–1914) # [[Генри Голдман]] (1914–1917) # [[Гарри Сакс]] (1917–1921) # [[Уоддилл Кэтчингс]] (1921–1930) # [[Сидни Уайнберг]] (1930–1969) # [[Гас Леви]] (1969–1976) # [[Джон Л. Уайнберг]] және [[Джон С. Уайтхед]] (1976–1984) # [[Джон Л. Уайнберг]] (1984–1990) # [[Роберт Рубин]] және [[Стивен Фридман]] (1990–1992) # [[Стивен Фридман]] (1992–1994) # [[Джон Корзин]] (1994–1998) # [[Джон Корзин]] және [[Генри Полсон]] (1998–1999) # [[Генри Полсон]] (1999–2006) # [[Ллойд Бланкфейн]] (2006–2018) # [[Дэвид М. Соломон]] (2018 – қазірге дейін) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} jsxxqost8u0ffji21foee14jy5mqgi9 3614298 3614296 2026-06-07T11:18:40Z 1nter pares 146705 /* */ 3614298 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR">{{cite web | url= https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/0000886982/000088698226000091/gs-20251231.htm | title=The Goldman Sachs Group, Inc. 2025 Annual Report Form 10-K | publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] | date=February 25, 2026 | access-date=March 8, 2026 }}</ref> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> === 1930–1979 === 1930 жылы, [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңінде, фирма Уоддилл Кэтчингсті басшылықтан шеттетіп, аға серіктес қызметіне [[Сидни Уайнберг]] келді. Уайнберг компанияның негізгі назарын сауда операцияларынан инвестициялық банк қызметіне ауыстырды.<ref name="Cohan2012" /> Оның әрекеттері фирманың әлсіреген беделін қалпына келтіруге көмектесті. Уайнбергтің басшылығымен Goldman Sachs 1956 жылы [[Ford Motor Company]] компаниясының 657 миллион АҚШ долларын құраған алғашқы жария орналастыруының (IPO) жетекші кеңесшісі болды. Бұл сол кезеңдегі аса ірі жетістіктердің бірі саналды. Сондай-ақ фирма 1958 жылы Sears Roebuck компаниясының 350 миллион АҚШ долларлық облигациялық қарыз орналастыруына жетекшілік етті.<ref name=brief/> Уайнбергтің жетекшілігі кезінде компания инвестициялық зерттеулер бөлімін және муниципалдық облигациялар бөлімін құрды. Сонымен қатар фирма тәуекел арбитражын қолданудың алғашқы жаңашылдарының бірі болды.<ref name="Cohan2012" /> 1950-жылдары [[Гас Леви]] компанияға бағалы қағаздар трейдері ретінде қосылды. Сол кезеңде фирма ішінде екі ықпалды бағыт — инвестициялық банк қызметі мен бағалы қағаздар саудасы — басымдық үшін бәсекелесті.<ref>{{Cite web |last=Lenzner |first=Robert |title=Gus Levy: Don't Tell Me What I Can't Do; Tell Me What I Can Do |url=https://www.forbes.com/sites/robertlenzner/2011/03/10/gus-levy-dont-tell-me-what-i-cant-do-tell-me-what-i-can-do/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes |language=en}}</ref> Леви ірі көлемдегі бағалы қағаздар мәмілелерін жүзеге асырудың алғашқы дамытушыларының бірі болды және оның жетекшілігімен компания осы бағытты кеңінен дамытты. Уайнбергтің күшті ықпалына байланысты фирма 1956 жылы компанияның назарын тек Уайнбергке тәуелді бағыттан әртараптандыру мақсатында жеке инвестициялық банк бөлімін құрды.<ref name="Cohan2012"/> 1957 жылы фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласындағы 20 [[Broad Street]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Cohan2012"/> 1969 жылы Гас Леви Сидни Уайнбергтің орнына аға серіктес болды және компанияның бағалы қағаздар саудасы бөлімін қайтадан күшейтті.<ref>{{Cite book |year=2000 |publisher=Simon & Schuster |last=Endlich |first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success |isbn=9780684869681 |page=62 }}</ref> Левиге фирманың әйгілі «ұзақ мерзімді ашкөздік» қағидатының авторы деген баға беріледі. Бұл ұстаным ұзақ мерзімді кезеңде пайда табылып отырған жағдайда қысқа мерзімді шығындарға төзуге болатынын білдірді. Сонымен қатар серіктестер өз табыстарының басым бөлігін қайтадан компанияның өзіне инвестициялап отырды.<ref>{{Cite book |last=Endlich |first=Lisa| author-link=Lisa Endlich |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success| publisher=A.A. Knopf |year=1999| isbn=9780679450801 |page=18 }}</ref> Уайнберг фирманың аға серіктесі болып қала берді және сол жылдың шілде айында қайтыс болды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1969/07/24/archives/sidney-j-weinberg-dies-at-77-mr-wall-street-of-finance-sidney-j.html | title=Sidney J. Weinberg Dies at 77; 'Mr. Wall Street' of Finance; Sidney J. Weinberg, Known as 'Mr. Wall Street,' Is Dead at 77 | first=Alden | last=Whitman | work=[[The New York Times]] | date=July 24, 1969 | url-access=limited}}</ref> 1970 жылы фирма тағы бір қаржылық дағдарысқа тап болды. Сол жылы [[Penn Central Transportation Company]] компаниясы банкротқа ұшырады. Компанияның айналымда жүрген коммерциялық қағаздарының көлемі 80 миллион АҚШ долларынан (2024 жылғы құны бойынша шамамен 497 миллион АҚШ доллары) асты, олардың басым бөлігі Goldman Sachs арқылы шығарылған еді. Бұл банкроттық өте ірі оқиғаға айналды. Соның салдарынан туындаған сот істері, әсіресе АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы ([[SEC]]) көтерген талаптар, фирманың серіктестік капиталын, өміршеңдігін және беделін қатерге тіреді.<ref name="cohan_wpost2012">{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | title=Goldman Sachs's long history of duping its clients | last=Cohan | first=William D. | newspaper=The Washington Post | date=March 16, 2012 | url-access=limited | archive-date=November 9, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201109190908/https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | url-status=live }}</ref> Дәл осы банкроттықтан кейін коммерциялық қағаздар шығаратын барлық эмитенттерге несиелік рейтинг беру тәжірибесі қалыптасты. Бүгінде мұндай рейтингтерді бірнеше несиелік рейтинг агенттігі жүргізеді.<ref>{{cite web | last=Hahn | first=Thomas K. | editor=Timothy Q. Cook | editor2=Robert K. Laroche | title=Instruments of the Money Market | url=https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | edition=Seventh | publisher=Federal Reserve Bank of Richmond | location=[[Richmond, Virginia]] | year=1993 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=November 25, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201125001943/https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | url-status=live }}</ref> Серіктес Стэнли Р. Миллердің басшылығымен фирма 1970 жылы Лондонда өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал 1972 жылы жеке капиталды басқару бөлімін және тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімін құрды.<ref name=brief/><ref>{{Cite news |last=Colchester |first=Max |url=https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274 |title=Who Loses the Most From 'Brexit'? Try Goldman Sachs |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 11, 2016 |issn=0099-9660 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108095658/https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274|url-status=live}}</ref> 1974 жылы компания Electric Storage Battery фирмасын International Nickel мен Morgan Stanley тарапынан жасалған дұшпандық жұтып алу әрекетінен қорғау барысында «ақ сері» стратегиясын алғашқылардың бірі болып қолданды.<ref>{{cite book | first=Gary | last=Giroux | title=Accounting Fraud: Maneuvering and Manipulation, Past and Present | url=https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | publisher=Business Expert Press | isbn=978-1606496299 | date=2013 | archive-date=April 8, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170408085303/https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 1976 жылы Сидни Уайнбергтің ұлы [[Джон Уайнберг]] пен [[Джон С. Уайтхед]] бірлескен аға серіктестер қызметіне тағайындалды. Бұл фирмадағы бірлескен басшылық дәстүрін қайта нығайтты. Олардың бастамаларының бірі компанияның 14 іскерлік қағидатын әзірлеу болды.<ref>{{Cite news |last=Thomas |first=Landon Jr. |url=https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |title=John L. Weinberg, 81, Former Leader of Goldman, Dies |work=The New York Times |date=August 9, 2006 | url-access=limited |issn=0362-4331 |archive-date=November 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121075533/https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |url-status=live}}</ref> === 1980–1999 === 1981 жылғы 16 қарашада фирма тауарлық нарықтардағы саудамен айналысатын J. Aron & Company компаниясын сатып алды. Кейін бұл компания Тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімімен біріктіріліп, Тұрақты табысты бағалы қағаздар, валюталар және тауарлар бөлімі деп аталды.<ref>{{Cite news |last=Baer |first=Justin |title=In Wake of Financial Crisis, Goldman Goes It Alone |publisher=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981| date=December 12, 2015 | url-access=subscription |issn=0099-9660|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801042635/https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981 |url-status=live}}</ref> J. Aron компаниясы кофе мен алтын нарықтарындағы қызметімен танымал болды. Goldman Sachs компаниясының кейінгі бас атқарушы директоры [[Ллойд Бланкфейн]] де фирмаға осы бірігу нәтижесінде келген.<ref>{{Cite news |title=As rivals fade, Goldman Sachs stands firm on commodities |url=https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html |publisher=CNBC |date=December 6, 2013|archive-date=November 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129115336/https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html|url-status=live}}</ref> 1983 жылы фирма жаңадан салынған 85 Broad Street ғимаратындағы жаһандық штаб-пәтеріне көшті және 2009 жылы қазіргі штаб-пәтеріне ауысқанға дейін сол ғимаратта орналасты.<ref>{{Cite web |title=85 Broad Street – Goldman Sachs |url=https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |access-date=January 9, 2023 |website=Institutional Investor |date=March 12, 2018 |language=en-gb |archive-date=October 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003082029/https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=December 9, 2009 |title=The House That Goldman Built |url=https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |access-date=January 9, 2023 |publisher=Observer |archive-date=January 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109140105/https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |url-status=live }}</ref> 1985 жылы компания Рокфеллер орталығына иелік ететін жылжымайтын мүлікке инвестициялау қорының (REIT) жария орналастырылуын андеррайтингтеді. Ол сол кезде тарихтағы ең ірі [[REIT]] орналастыруы болды.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/ |last=Sloan |first=Allan | author-link=Allan Sloan |title=PITCHING THEM HIGH AND INSIDE IN THE ROCKEFELLER CENTER DEAL | newspaper=[[The Washington Post]] |date=September 19, 1995 |issn=0190-8286 |archive-date=February 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208043020/https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/|url-status=live}}</ref> [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағының ыдырауы]] басталған кезеңге сәйкес фирма жаһандық жекешелендіру үдерісіне де қатыса бастады. Ол мемлекеттік құрылымдардан бөлініп шыққан компанияларға кеңес беру арқылы жекешелендіру мәмілелерін жүзеге асыруға көмектесті.<ref>{{Cite web | last=McCoy| first=Patricia |title=Levers of Law Reform: Public Goods and Russian Banking | url=https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj | publisher=Cornell Law School | year=1997 | archive-date=October 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022190041/https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj |url-status=live}}</ref> 1986 жылы фирма институционалдық инвесторларға, қаржылық кеңесшілерге және жеке тұлғаларға ашық әрі жеке нарықтарда инвестициялық және кеңес беру қызметтерін ұсынатын Goldman Sachs Asset Management бөлімін құрды.<ref name=humbled/> Сол жылы компания [[Microsoft]] компаниясының алғашқы жария орналастырылуын (IPO) андеррайтингтеді, [[General Electric]] компаниясына [[RCA]] компаниясын сатып алу мәселесі бойынша кеңес берді<ref name=humbled>{{Cite news | title=Goldman Sachs humbled | url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | work=The Independent | date=December 17, 2008 | archive-date=November 16, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201116055405/https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | url-status=live}}</ref> және Лондон мен Токио қор биржаларына қосылды, бұл өз кезегінде компанияның қосылулар мен жұтып алулар саласындағы қызметінің кеңеюіне ықпал етті.<ref name=brief/> 1980-жылдары фирма инвестициялық зерттеулерін электрондық түрде таратқан алғашқы банктердің бірі болды және бастапқы шығарылымдағы терең дисконтталған облигациялардың алғашқы жария орналастырылуын жүзеге асырды.<ref name=humbled/> 1988 жылы компания Үндістанның Мемлекеттік банкіне несиелік рейтинг алуға және АҚШ-тың коммерциялық қағаздар нарығында 200 миллион АҚШ доллары көлемінде қағаздар шығаруға көмектесті.<ref>{{Cite web | url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/1994-emerging-markets.html | title=Goldman Sachs Expands its Footprint in Emerging Markets | publisher=Goldman Sachs}}</ref> 1990 жылы [[Роберт Рубин]] мен [[Стивен Фридман]] бірлескен аға серіктестер болды. Олар компанияның қосылулар мен жұтып алулар, сондай-ақ сауда операциялары бағыттарын нығайту мақсатында фирманың жаһандануға бағдарланған дамуына басымдық беруге уәде етті.<ref>{{Cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |title=Former Goldman head Stephen Friedman retires from board |work=[[Reuters]] |date=April 4, 2013 |archive-date=November 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103184956/https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |url-status=live}}</ref> 1990 жылы компания Нью-Йорк қор биржасында қағазсыз сауда жүйесін енгізді.<ref>{{Cite web | url=https://www.princeton.edu/~ota/disk2/1990/9015/9015.PDF | title=Electronic Bulls and Bears: U.S. Securities Markets and Information Technology | date=September 1990}}</ref> 1992 жылы Рубин Билл Клинтон әкімшілігінде қызмет атқару үшін фирмадан кетті.<ref name=brief/> 1994 жылы компания [[Goldman Sachs тауар индексі]]н (GSCI) іске қосты және Қытайдағы алғашқы кеңсесін [[Бейжің]] қаласында ашты.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |title=Goldman, Sachs in China |date=March 1, 1994|work=New York Times |issn=0362-4331| archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903093219/https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |url-status=live}}</ref> Сол жылы Стивен Фридманның аға серіктес қызметінен кетуінен кейін [[Джон Корзин]] компанияның бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref name="NewYorkTimes1994September14RamirezAnthony">{{cite news|last1=Ramirez|first1=Anthony|title=Chairman of Goldman Will Retire|url=https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|access-date=9 May 2017|issue=Business|page=D1|work= New York Times|date=14 September 1994|url-access=limited|archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903163853/https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|url-status=live}}</ref> Серіктестер арасындағы ондаған жылдарға созылған пікірталастардан кейін Goldman Sachs 1999 жылғы мамырда алғашқы жария орналастыру (IPO) арқылы [[ашық акционерлік қоғам]]ға айналды.<ref>{{Cite web |url=https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/ |title=GOLDMAN SACHS IPO DEBUTS TODAY AT $3.66B|last=Piskora|first=Beth|date=May 4, 1999|website=New York Post|language=en|access-date=December 6, 2019|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817124848/https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/|url-status=live}}</ref> IPO барысында Goldman Sachs компанияның 12,6%-ын жұртшылыққа сатты. Орналастырудан кейін компанияның 48,3%-ы бұрынғы 221 серіктестің иелігінде қалды, 21,2%-ы серіктес болып табылмайтын қызметкерлерге тиесілі болды, ал қалған 17,9%-ы Goldman Sachs-тың зейнетке шыққан серіктестеріне және екі ұзақ мерзімді инвесторға — [[Sumitomo Bank Ltd.]] пен [[Kamehameha Schools]] ұйымының инвестициялық бөлімшесіне тиесілі болды.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | title=Goldman Sachs: How Public Is This IPO? | first=Leah Nathans | last=Spiro | publisher=[[Bloomberg L.P.]] | date=May 17, 1999 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190313/https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | url-status=live }}</ref> Акциялар биржаға шығарылған кезде бір акцияның бағасы 53 АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news |last=Roundup |first=An Interactive Journal News |date=1999-05-03 |title=Goldman Sachs Prices Offering At $53 a Share for Sale Tuesday - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB9257613266528026 |access-date=2026-04-27 |work=Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> IPO өткізілгеннен кейін [[Генри Полсон]] Джон Корзиннің орнына компанияның директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref>{{cite news| title=End of an era for Goldman | url=https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | work=[[CNN]] | date=May 3, 1999 | archive-date=October 19, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201019151634/https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | url-status=dead }}</ref> === 2000 – қазірге дейін === 2000 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs Нью-Йорк қор биржасындағы ең ірі мамандандырылған сауда фирмаларының бірі болған Spear, Leeds & Kellogg компаниясын 6,3 миллиард АҚШ долларына (2024 жылғы құны бойынша шамамен 10,9 миллиард АҚШ доллары) сатып алды.<ref name="NewYorkTimes2000September12McGeehanPatrick">{{cite news|last1=McGeehan|first1=Patrick|title=Goldman Sachs to Acquire Top Firm on Trading Floors|url=https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=Business|page=C2|work=[[The New York Times]]|date=September 12, 2000|url-access=limited|archive-date=September 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913000550/https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|url-status=live}}</ref> 2006 жылғы мамырда Генри Полсон АҚШ Қаржы министрі қызметіне тағайындалу үшін компаниядан кетті, ал оның орнына [[Ллойд Бланкфейн]] директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор болып тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=June 3, 2006 |title=New Chief Executive Is Chosen by Goldman|work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|access-date=June 10, 2020|issn=0362-4331|archive-date=November 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121050331/https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 21 қыркүйекте Goldman Sachs пен Morgan Stanley — АҚШ-тағы қалған соңғы екі ірі инвестициялық банк — дәстүрлі банк холдингтік компанияларына айналатындарын ресми түрде жариялады.<ref name="Reuters2008September21HallJessica">{{cite news|last1=Hall |first1=Jessica|last2=Heavens|first2=Louise|title=Goldman Sachs to be regulated by Fed |url=https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|access-date=September 22, 2008|agency=Thomson Reuters|issue=Fund News|publisher=Reuters|date=September 21, 2008|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111204449/https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | title=Wall Street in crisis: Mitsubishi to buy stake in Morgan Stanley | first1=Julia | last1=Kollewe | first2=David | last2=Teather | work=[[The Guardian]] | date=September 22, 2008 | access-date=December 11, 2016 | archive-date=December 5, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201205203628/https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | url-status=live }}</ref> Олардың банк мәртебесін алу туралы өтінішін Федералдық резерв жүйесінің мақұлдауы Конгрестің бағалы қағаздар фирмаларын депозит қабылдайтын банктерден бөліп шығарғанына 75 жыл өткен соң тәуелсіз инвестициялық банк үлгісінің аяқталғанын білдірді. Бұл шешім [[Lehman Brothers]] банкротқа ұшырап, [[Merrill Lynch]] компаниясының [[Bank of America|Bank of America-ға]] жедел сатылуына алып келген бірнеше апталық қаржылық күйзелістер кезеңінің соңында қабылданды.<ref name="WSJ2008September22HilsenrathJon">{{cite news|last1=Hilsenrath|first1=Jon|last2=Paletta|first2=Damian|title=Goldman, Morgan Scrap Wall Street Model, Become Banks in Bid to Ride Out Crisis|journal=The Wall Street Journal. Eastern Edition|url=https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|access-date=May 18, 2017|agency=Dow Jones & Company Inc|issue=Business|publisher=Wall Street Journal|date=September 22, 2008|location=United States|language=en|url-access=subscription|issn=0099-9660|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203003329/https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 23 қыркүйекте Berkshire Hathaway компаниясы Goldman Sachs-тың 5 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акцияларын сатып алуға келісті. Сонымен қатар ол бес жыл ішінде Goldman Sachs-тың тағы 5 миллиард АҚШ долларына тең жай акцияларын сатып алу құқығын беретін варранттарға ие болды.<ref name="5billion">{{cite web | url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | title=Berkshire Hathaway to Invest $5 billion in Goldman Sachs | publisher=U.S. Securities and Exchange Commission | date=September 23, 2008 | access-date=May 18, 2017 | archive-date=August 16, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140816030946/http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | url-status=live }}</ref> Сол кезеңде компания бір акциясы 123 АҚШ долларынан бағаланған акцияларды жария орналастыру арқылы қосымша 5 миллиард АҚШ долларын тартты.<ref name="5billion" /> 2008 жылғы қазанда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінен Қиындыққа ұшыраған активтерге көмек көрсету бағдарламасы (TARP) аясында 10 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акциялар түріндегі инвестиция алды.<ref>{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | newspaper=The Washington Post | title=An Unsavory Slice of Subprime | first=Allan | last=Sloan | date=October 16, 2007 | access-date=May 3, 2010 | archive-date=October 1, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191001183858/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | url-status=live }}</ref> 2009 жылғы маусымда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінің TARP бағдарламасы бойынша салған қаражатын 23% кірістілікпен қайтарды. Қайтарылған сома құрамына артықшылықты акциялар бойынша 318 миллион АҚШ долларлық дивиденд төлемдері мен варранттарды өтеуге жұмсалған 1,418 миллиард АҚШ доллары кірді.<ref>{{cite press release|url=http://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem TARP Warrants: US Taxpayers Make 23 Percent Return|publisher=[[Business Wire]]|date=July 22, 2009|access-date=March 19, 2017|archive-date=October 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020090150/https://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|url-status=live}}<br />{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2009/07/22/goldman-sachs-pays-11-billion-to-redeem-warrants.html|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem Warrants|publisher=[[CNBC]]|date=July 22, 2009|access-date=September 9, 2017|archive-date=November 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109030206/https://www.cnbc.com/id/32085262|url-status=live}}</ref> 2011 жылғы 18 наурызда Goldman Sachs Федералдық резерв жүйесінен Berkshire Hathaway иелігіндегі Goldman Sachs-тың артықшылықты акцияларын кері сатып алуға рұқсат алды.<ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2011/03/18/warren-buffett-gets-an-unwanted-call-from-goldman-sachs.html|title=Warren Buffett Gets an Unwanted Call from Goldman Sachs|work=CNBC|date=March 18, 2011|access-date=February 15, 2013|first1=Alex|last1=Crippe|archive-date=August 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806080740/https://www.cnbc.com/id/42153208|url-status=live}}</ref> 2009 жылғы 16 қарашада Goldman Sachs өзінің жаңа штаб-пәтерін Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында ашты.<ref>{{Cite news |date=2019 |title=Embracing Past and Future, Goldman Sachs Breaks Ground on its Global Headquarters in Manhattan|url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/2005-groundbreak}}</ref> 2011 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs өзінің ең ірі хедж-қоры — Goldman Sachs Asset Management (GSAM) құрамында жұмыс істеген Global Alpha Fund LP қорының жабылатынын жариялады.<ref name="WSJ2011September16RappaportLiz">{{cite news|last1=Rappaport|first1=Liz|title=Goldman to Close Global Alpha Hedge Fund|journal=The Wall Street Journal. Eastern Edition|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904060604576573053089881550|access-date=May 18, 2017|agency=Dow Jones & Company Inc|issue=Markets|publisher=Wall Street Journal|date=September 16, 2011|location=United States|language=en|url-access=subscription|issn=0099-9660|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111183658/https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904060604576573053089881550|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Global Alpha Fund LP|date=2005|title=Goldman Sachs Global Alpha Fund, L.P. 2005 ANNUAL REPORT|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/63814/000006381408000013/ex992-10ka2007.pdf|website=SEC|access-date=August 13, 2020|archive-date=July 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170710000024/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/63814/000006381408000013/ex992-10ka2007.pdf|url-status=live}}</ref> 1990-жылдардың ортасында бастапқы капиталы 10 миллион АҚШ долларымен құрылған Global Alpha<ref name="NYT_20110915">{{cite news|title=Goldman Sachs to Shut Its Global Alpha Hedge Fund|url=https://dealbook.nytimes.com/2011/09/15/goldman-to-shut-global-alpha-hedge-fund/|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=DealBook|work=[[The New York Times]]|date=September 15, 2011|location=United States|language=en|url-access=limited|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801203937/https://dealbook.nytimes.com/2011/09/15/goldman-to-shut-global-alpha-hedge-fund/|url-status=live}}</ref> бір кездері әлемдегі ең ірі әрі ең табысты хедж-қорлардың бірі саналды. Қордың басқаруындағы активтер көлемі (AUM) 2007 жылы ең жоғары деңгейіне жетіп, 12 миллиард АҚШ долларынан асты.<ref name="businessinsider_Carney_20110916">{{Cite news| title=How Goldman Sachs Lost One Of Its Crown Jewels, Global Alpha| first=John| last=Carney| date=September 16, 2011| work=Business Insider via CNBC| access-date=April 24, 2020| url=https://www.businessinsider.com/how-goldman-sachs-lost-one-of-its-crown-jewels-global-alpha-2011-9| archive-date = August 4, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200804060453/https://www.businessinsider.com/how-goldman-sachs-lost-one-of-its-crown-jewels-global-alpha-2011-9| url-status = live}}</ref> Global Alpha инвестициялық шешімдер қабылдау үшін сандық талдау мен компьютерлік модельдерді пайдаланды,<ref name="WSJ2011September16RappaportLiz"/> сондай-ақ жоғары жиілікті сауда әдістерін қолданды. Қорды сауда операциялары негізделген статистикалық модельдерді әзірлеген [[Клифф Аснесс]] пен [[Марк Кархарт]] құрған.<ref name="NYT_20110915"/> ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы Global Alpha қорын «ірі әрі құпиялы хедж-қор» деп сипаттап, оны баламалы инвестициялар портфеліндегі «Cadillac» деп атаған. Қор 2006 жылға қарай Goldman Sachs үшін миллиондаған доллар пайда әкелген.<ref name="WSJ_Smith_20060420">{{Cite news| issn=0099-9660| last=Smith| first = Randall| title = Goldman Gurus Strike It Rich With Hedge Fund| work = Wall Street Journal| access-date = April 25, 2020| date=April 20, 2006| url = https://www.wsj.com/articles/SB114550097877130828| archive-date=August 1, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200801044453/https://www.wsj.com/articles/SB114550097877130828| url-status=live}}</ref> Алайда кейін қордың көрсеткіштері төмендей бастады. 2008 жылдың ортасына қарай оның басқаруындағы активтері 2,5 миллиард АҚШ долларына дейін қысқарды. 2011 жылғы маусымда бұл көрсеткіш 1,7 миллиард АҚШ долларынан төмен болды, ал сол жылғы шығындардан кейін 2011 жылғы қыркүйекте шамамен 1 миллиард АҚШ долларын ғана құрады.<ref name="Reuters2011September16LaCapraLaurenTara">{{cite news |last1=LaCapra |first1=LaurenTara|last2=Herbst-Bayliss |first2=Svea |title=Goldman to close Global Alpha fund after losses |url=https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-hedgefund-idUSTRE78F28Y20110916 |access-date=May 18, 2017|agency=Thomson Reuters |publisher=Reuters |date=September 16, 2011|location=New York |language=en |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022130428/https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-hedgefund-idUSTRE78F28Y20110916|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы тамызда Goldman Sachs [[General Electric]] компаниясының GE Capital Bank онлайн-депозиттік платформасын сатып алуға келісті. Мәміле құрамына 8 миллиард АҚШ долларына тең онлайн депозиттер және брокерлер арқылы орналастырылған депозиттік сертификаттардың тағы 8 миллиард АҚШ долларлық көлемі кірді.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-08-13/goldman-sachs-to-buy-ge-bank-unit-with-16-billion-of-deposits | title=Goldman Sachs to Acquire GE Capital Bank's on-line deposit platform | work=[[Bloomberg News]] | date=August 13, 2015 | first=Michael J. | last=Moore | access-date=March 7, 2017 | archive-date=November 8, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201108134803/http://www.bloomberg.com/news/articles/2015-08-13/goldman-sachs-to-buy-ge-bank-unit-with-16-billion-of-deposits | url-status=live }}</ref> [[Сурет:Marcus by Goldman Sachs Logo.svg|thumb|200px|Marcus by Goldman Sachs логотипі]] 2016 жылғы сәуірде Goldman Sachs тікелей банк қызметін көрсететін GS Bank банкін іске қосты.<ref>{{cite news | url=http://www.businessinsider.com/goldman-sachs-launches-online-saving-account-gsbank-2016-4 | title=Goldman Sachs is launching a bank account for ordinary people – not just the super rich | work=[[Business Insider]] | date=April 25, 2016 | first=Oscar | last=Williams-Grut | access-date=April 25, 2016 | archive-date=August 6, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200806142058/https://www.businessinsider.com/goldman-sachs-launches-online-saving-account-gsbank-2016-4 | url-status=live }}</ref> Сол жылғы қазанда Goldman Sachs Bank USA Marcus by Goldman Sachs бренді арқылы комиссиясыз қамтамасыз етілмеген жеке несиелер ұсына бастады.<ref>{{cite news | url=https://www.usnews.com/news/business/articles/2016-10-13/goldman-sachs-launches-personal-loan-service | title=Goldman Sachs launches personal loan service | first=Ken | last=Sweet | agency=[[Associated Press]] | publisher=[[U.S. News & World Report]] | date=October 13, 2016 | access-date=May 18, 2017 | archive-date=August 1, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200801083541/https://www.usnews.com/news/business/articles/2016-10-13/goldman-sachs-launches-personal-loan-service | url-status=live }}</ref> 2018 жылы Goldman Sachs компаниясы [[Дэвид Соломон]]ның Ллойд Бланкфейннің орнына директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор қызметіне келетінін жариялады.<ref>{{Cite news |date=July 17, 2018 |title=Goldman Sachs is handing the keys to a very different leader with David Solomon|url=https://www.cnbc.com/2018/07/16/goldman-sachs-david-solomon-to-become-next-ceo.html}}</ref> [[Сурет:Apple Card.png|thumb|Goldman Sachs Bank USA шығарған [[Apple Card]] картасының физикалық нұсқасының үлгісі]] 2019 жылғы наурызда [[Apple]] компаниясы Goldman Sachs-пен серіктестік орнатып, [[Apple Card]] несиелік картасын іске қосатынын жариялады. Бұл банк ұсынған алғашқы несиелік карта болды.<ref>{{Cite news |title=Apple unveils new no-fee credit card: The Apple Card |url=https://www.cnbc.com/2019/03/25/apple-unveils-new-credit-card-the-apple-card.html | work=[[CNBC]] |last=Son |first=Hugh |date=March 25, 2019 |archive-date=March 25, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325190729/https://www.cnbc.com/2019/03/25/apple-unveils-new-credit-card-the-apple-card.html |url-status=live }}</ref> 2021 жылғы тамызда Goldman Sachs басқаруындағы активтерінің көлемі 335 миллиард АҚШ долларын құрайтын [[NN Investment Partners]] компаниясын [[NN Group|NN Group-тен]] 1,7 миллиард еуроға сатып алу жөнінде келісімге келгенін жариялады.<ref>{{cite news | last=Dummett | first=Ben | title=Goldman Sachs to Acquire European Asset Manager for $1.9 Billion | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-to-acquire-european-asset-manager-for-1-9-billion-11629364151 | work=[[The Wall Street Journal]] | date=August 19, 2021 | url-access=subscription |archive-date=August 19, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210819143555/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-to-acquire-european-asset-manager-for-1-9-billion-11629364151|url-status=live}}</ref> 2026 жылғы қаңтарда Goldman Sachs [[Apple Card]] бағдарламасын 2028 жылы [[JPMorgan Chase]] компаниясына беру туралы келісім жасалғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |date=January 7, 2026 |title=JPMorgan Chase reaches deal to become Apple Card issuer as Goldman closes chapter on consumer foray|url=https://www.cnbc.com/2026/01/07/jpmorgan-apple-credit-card.html}}</ref> == Аға серіктестер мен бас атқарушы директорлар тізімі == # [[Маркус Голдман]] (1869–1893) # [[Самуэль Сакс]] және [[Генри Голдман]] (1893–1914) # [[Генри Голдман]] (1914–1917) # [[Гарри Сакс]] (1917–1921) # [[Уоддилл Кэтчингс]] (1921–1930) # [[Сидни Уайнберг]] (1930–1969) # [[Гас Леви]] (1969–1976) # [[Джон Л. Уайнберг]] және [[Джон С. Уайтхед]] (1976–1984) # [[Джон Л. Уайнберг]] (1984–1990) # [[Роберт Рубин]] және [[Стивен Фридман]] (1990–1992) # [[Стивен Фридман]] (1992–1994) # [[Джон Корзин]] (1994–1998) # [[Джон Корзин]] және [[Генри Полсон]] (1998–1999) # [[Генри Полсон]] (1999–2006) # [[Ллойд Бланкфейн]] (2006–2018) # [[Дэвид М. Соломон]] (2018 – қазірге дейін) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 0lqipmia47ho2gt1ioa1mjanllt0jad 3614299 3614298 2026-06-07T11:19:07Z 1nter pares 146705 /* */ 3614299 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR">{{cite web | url= https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/0000886982/000088698226000091/gs-20251231.htm | title=The Goldman Sachs Group, Inc. 2025 Annual Report Form 10-K | publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] | date=February 25, 2026 | access-date=March 8, 2026 }}</ref> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> === 1930–1979 === 1930 жылы, [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңінде, фирма Уоддилл Кэтчингсті басшылықтан шеттетіп, аға серіктес қызметіне [[Сидни Уайнберг]] келді. Уайнберг компанияның негізгі назарын сауда операцияларынан инвестициялық банк қызметіне ауыстырды.<ref name="Cohan2012" /> Оның әрекеттері фирманың әлсіреген беделін қалпына келтіруге көмектесті. Уайнбергтің басшылығымен Goldman Sachs 1956 жылы [[Ford Motor Company]] компаниясының 657 миллион АҚШ долларын құраған алғашқы жария орналастыруының (IPO) жетекші кеңесшісі болды. Бұл сол кезеңдегі аса ірі жетістіктердің бірі саналды. Сондай-ақ фирма 1958 жылы Sears Roebuck компаниясының 350 миллион АҚШ долларлық облигациялық қарыз орналастыруына жетекшілік етті.<ref name=brief/> Уайнбергтің жетекшілігі кезінде компания инвестициялық зерттеулер бөлімін және муниципалдық облигациялар бөлімін құрды. Сонымен қатар фирма тәуекел арбитражын қолданудың алғашқы жаңашылдарының бірі болды.<ref name="Cohan2012" /> 1950-жылдары [[Гас Леви]] компанияға бағалы қағаздар трейдері ретінде қосылды. Сол кезеңде фирма ішінде екі ықпалды бағыт — инвестициялық банк қызметі мен бағалы қағаздар саудасы — басымдық үшін бәсекелесті.<ref>{{Cite web |last=Lenzner |first=Robert |title=Gus Levy: Don't Tell Me What I Can't Do; Tell Me What I Can Do |url=https://www.forbes.com/sites/robertlenzner/2011/03/10/gus-levy-dont-tell-me-what-i-cant-do-tell-me-what-i-can-do/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes |language=en}}</ref> Леви ірі көлемдегі бағалы қағаздар мәмілелерін жүзеге асырудың алғашқы дамытушыларының бірі болды және оның жетекшілігімен компания осы бағытты кеңінен дамытты. Уайнбергтің күшті ықпалына байланысты фирма 1956 жылы компанияның назарын тек Уайнбергке тәуелді бағыттан әртараптандыру мақсатында жеке инвестициялық банк бөлімін құрды.<ref name="Cohan2012"/> 1957 жылы фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласындағы 20 [[Broad Street]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Cohan2012"/> 1969 жылы Гас Леви Сидни Уайнбергтің орнына аға серіктес болды және компанияның бағалы қағаздар саудасы бөлімін қайтадан күшейтті.<ref>{{Cite book |year=2000 |publisher=Simon & Schuster |last=Endlich |first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success |isbn=9780684869681 |page=62 }}</ref> Левиге фирманың әйгілі «ұзақ мерзімді ашкөздік» қағидатының авторы деген баға беріледі. Бұл ұстаным ұзақ мерзімді кезеңде пайда табылып отырған жағдайда қысқа мерзімді шығындарға төзуге болатынын білдірді. Сонымен қатар серіктестер өз табыстарының басым бөлігін қайтадан компанияның өзіне инвестициялап отырды.<ref>{{Cite book |last=Endlich |first=Lisa| author-link=Lisa Endlich |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success| publisher=A.A. Knopf |year=1999| isbn=9780679450801 |page=18 }}</ref> Уайнберг фирманың аға серіктесі болып қала берді және сол жылдың шілде айында қайтыс болды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1969/07/24/archives/sidney-j-weinberg-dies-at-77-mr-wall-street-of-finance-sidney-j.html | title=Sidney J. Weinberg Dies at 77; 'Mr. Wall Street' of Finance; Sidney J. Weinberg, Known as 'Mr. Wall Street,' Is Dead at 77 | first=Alden | last=Whitman | work=[[The New York Times]] | date=July 24, 1969 | url-access=limited}}</ref> 1970 жылы фирма тағы бір қаржылық дағдарысқа тап болды. Сол жылы [[Penn Central Transportation Company]] компаниясы банкротқа ұшырады. Компанияның айналымда жүрген коммерциялық қағаздарының көлемі 80 миллион АҚШ долларынан (2024 жылғы құны бойынша шамамен 497 миллион АҚШ доллары) асты, олардың басым бөлігі Goldman Sachs арқылы шығарылған еді. Бұл банкроттық өте ірі оқиғаға айналды. Соның салдарынан туындаған сот істері, әсіресе АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы ([[SEC]]) көтерген талаптар, фирманың серіктестік капиталын, өміршеңдігін және беделін қатерге тіреді.<ref name="cohan_wpost2012">{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | title=Goldman Sachs's long history of duping its clients | last=Cohan | first=William D. | newspaper=The Washington Post | date=March 16, 2012 | url-access=limited | archive-date=November 9, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201109190908/https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | url-status=live }}</ref> Дәл осы банкроттықтан кейін коммерциялық қағаздар шығаратын барлық эмитенттерге несиелік рейтинг беру тәжірибесі қалыптасты. Бүгінде мұндай рейтингтерді бірнеше несиелік рейтинг агенттігі жүргізеді.<ref>{{cite web | last=Hahn | first=Thomas K. | editor=Timothy Q. Cook | editor2=Robert K. Laroche | title=Instruments of the Money Market | url=https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | edition=Seventh | publisher=Federal Reserve Bank of Richmond | location=[[Richmond, Virginia]] | year=1993 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=November 25, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201125001943/https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | url-status=live }}</ref> Серіктес Стэнли Р. Миллердің басшылығымен фирма 1970 жылы Лондонда өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал 1972 жылы жеке капиталды басқару бөлімін және тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімін құрды.<ref name=brief/><ref>{{Cite news |last=Colchester |first=Max |url=https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274 |title=Who Loses the Most From 'Brexit'? Try Goldman Sachs |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 11, 2016 |issn=0099-9660 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108095658/https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274|url-status=live}}</ref> 1974 жылы компания Electric Storage Battery фирмасын International Nickel мен Morgan Stanley тарапынан жасалған дұшпандық жұтып алу әрекетінен қорғау барысында «ақ сері» стратегиясын алғашқылардың бірі болып қолданды.<ref>{{cite book | first=Gary | last=Giroux | title=Accounting Fraud: Maneuvering and Manipulation, Past and Present | url=https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | publisher=Business Expert Press | isbn=978-1606496299 | date=2013 | archive-date=April 8, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170408085303/https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 1976 жылы Сидни Уайнбергтің ұлы [[Джон Уайнберг]] пен [[Джон С. Уайтхед]] бірлескен аға серіктестер қызметіне тағайындалды. Бұл фирмадағы бірлескен басшылық дәстүрін қайта нығайтты. Олардың бастамаларының бірі компанияның 14 іскерлік қағидатын әзірлеу болды.<ref>{{Cite news |last=Thomas |first=Landon Jr. |url=https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |title=John L. Weinberg, 81, Former Leader of Goldman, Dies |work=The New York Times |date=August 9, 2006 | url-access=limited |issn=0362-4331 |archive-date=November 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121075533/https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |url-status=live}}</ref> === 1980–1999 === 1981 жылғы 16 қарашада фирма тауарлық нарықтардағы саудамен айналысатын J. Aron & Company компаниясын сатып алды. Кейін бұл компания Тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімімен біріктіріліп, Тұрақты табысты бағалы қағаздар, валюталар және тауарлар бөлімі деп аталды.<ref>{{Cite news |last=Baer |first=Justin |title=In Wake of Financial Crisis, Goldman Goes It Alone |publisher=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981| date=December 12, 2015 | url-access=subscription |issn=0099-9660|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801042635/https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981 |url-status=live}}</ref> J. Aron компаниясы кофе мен алтын нарықтарындағы қызметімен танымал болды. Goldman Sachs компаниясының кейінгі бас атқарушы директоры [[Ллойд Бланкфейн]] де фирмаға осы бірігу нәтижесінде келген.<ref>{{Cite news |title=As rivals fade, Goldman Sachs stands firm on commodities |url=https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html |publisher=CNBC |date=December 6, 2013|archive-date=November 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129115336/https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html|url-status=live}}</ref> 1983 жылы фирма жаңадан салынған 85 Broad Street ғимаратындағы жаһандық штаб-пәтеріне көшті және 2009 жылы қазіргі штаб-пәтеріне ауысқанға дейін сол ғимаратта орналасты.<ref>{{Cite web |title=85 Broad Street – Goldman Sachs |url=https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |access-date=January 9, 2023 |website=Institutional Investor |date=March 12, 2018 |language=en-gb |archive-date=October 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003082029/https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=December 9, 2009 |title=The House That Goldman Built |url=https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |access-date=January 9, 2023 |publisher=Observer |archive-date=January 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109140105/https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |url-status=live }}</ref> 1985 жылы компания Рокфеллер орталығына иелік ететін жылжымайтын мүлікке инвестициялау қорының (REIT) жария орналастырылуын андеррайтингтеді. Ол сол кезде тарихтағы ең ірі [[REIT]] орналастыруы болды.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/ |last=Sloan |first=Allan | author-link=Allan Sloan |title=PITCHING THEM HIGH AND INSIDE IN THE ROCKEFELLER CENTER DEAL | newspaper=[[The Washington Post]] |date=September 19, 1995 |issn=0190-8286 |archive-date=February 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208043020/https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/|url-status=live}}</ref> [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағының ыдырауы]] басталған кезеңге сәйкес фирма жаһандық жекешелендіру үдерісіне де қатыса бастады. Ол мемлекеттік құрылымдардан бөлініп шыққан компанияларға кеңес беру арқылы жекешелендіру мәмілелерін жүзеге асыруға көмектесті.<ref>{{Cite web | last=McCoy| first=Patricia |title=Levers of Law Reform: Public Goods and Russian Banking | url=https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj | publisher=Cornell Law School | year=1997 | archive-date=October 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022190041/https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj |url-status=live}}</ref> 1986 жылы фирма институционалдық инвесторларға, қаржылық кеңесшілерге және жеке тұлғаларға ашық әрі жеке нарықтарда инвестициялық және кеңес беру қызметтерін ұсынатын Goldman Sachs Asset Management бөлімін құрды.<ref name=humbled/> Сол жылы компания [[Microsoft]] компаниясының алғашқы жария орналастырылуын (IPO) андеррайтингтеді, [[General Electric]] компаниясына [[RCA]] компаниясын сатып алу мәселесі бойынша кеңес берді<ref name=humbled>{{Cite news | title=Goldman Sachs humbled | url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | work=The Independent | date=December 17, 2008 | archive-date=November 16, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201116055405/https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | url-status=live}}</ref> және Лондон мен Токио қор биржаларына қосылды, бұл өз кезегінде компанияның қосылулар мен жұтып алулар саласындағы қызметінің кеңеюіне ықпал етті.<ref name=brief/> 1980-жылдары фирма инвестициялық зерттеулерін электрондық түрде таратқан алғашқы банктердің бірі болды және бастапқы шығарылымдағы терең дисконтталған облигациялардың алғашқы жария орналастырылуын жүзеге асырды.<ref name=humbled/> 1988 жылы компания Үндістанның Мемлекеттік банкіне несиелік рейтинг алуға және АҚШ-тың коммерциялық қағаздар нарығында 200 миллион АҚШ доллары көлемінде қағаздар шығаруға көмектесті.<ref>{{Cite web | url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/1994-emerging-markets.html | title=Goldman Sachs Expands its Footprint in Emerging Markets | publisher=Goldman Sachs}}</ref> 1990 жылы [[Роберт Рубин]] мен [[Стивен Фридман]] бірлескен аға серіктестер болды. Олар компанияның қосылулар мен жұтып алулар, сондай-ақ сауда операциялары бағыттарын нығайту мақсатында фирманың жаһандануға бағдарланған дамуына басымдық беруге уәде етті.<ref>{{Cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |title=Former Goldman head Stephen Friedman retires from board |work=[[Reuters]] |date=April 4, 2013 |archive-date=November 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103184956/https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |url-status=live}}</ref> 1990 жылы компания Нью-Йорк қор биржасында қағазсыз сауда жүйесін енгізді.<ref>{{Cite web | url=https://www.princeton.edu/~ota/disk2/1990/9015/9015.PDF | title=Electronic Bulls and Bears: U.S. Securities Markets and Information Technology | date=September 1990}}</ref> 1992 жылы Рубин Билл Клинтон әкімшілігінде қызмет атқару үшін фирмадан кетті.<ref name=brief/> 1994 жылы компания [[Goldman Sachs тауар индексі]]н (GSCI) іске қосты және Қытайдағы алғашқы кеңсесін [[Бейжің]] қаласында ашты.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |title=Goldman, Sachs in China |date=March 1, 1994|work=New York Times |issn=0362-4331| archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903093219/https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |url-status=live}}</ref> Сол жылы Стивен Фридманның аға серіктес қызметінен кетуінен кейін [[Джон Корзин]] компанияның бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref name="NewYorkTimes1994September14RamirezAnthony">{{cite news|last1=Ramirez|first1=Anthony|title=Chairman of Goldman Will Retire|url=https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|access-date=9 May 2017|issue=Business|page=D1|work= New York Times|date=14 September 1994|url-access=limited|archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903163853/https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|url-status=live}}</ref> Серіктестер арасындағы ондаған жылдарға созылған пікірталастардан кейін Goldman Sachs 1999 жылғы мамырда алғашқы жария орналастыру (IPO) арқылы [[ашық акционерлік қоғам]]ға айналды.<ref>{{Cite web |url=https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/ |title=GOLDMAN SACHS IPO DEBUTS TODAY AT $3.66B|last=Piskora|first=Beth|date=May 4, 1999|website=New York Post|language=en|access-date=December 6, 2019|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817124848/https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/|url-status=live}}</ref> IPO барысында Goldman Sachs компанияның 12,6%-ын жұртшылыққа сатты. Орналастырудан кейін компанияның 48,3%-ы бұрынғы 221 серіктестің иелігінде қалды, 21,2%-ы серіктес болып табылмайтын қызметкерлерге тиесілі болды, ал қалған 17,9%-ы Goldman Sachs-тың зейнетке шыққан серіктестеріне және екі ұзақ мерзімді инвесторға — [[Sumitomo Bank Ltd.]] пен [[Kamehameha Schools]] ұйымының инвестициялық бөлімшесіне тиесілі болды.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | title=Goldman Sachs: How Public Is This IPO? | first=Leah Nathans | last=Spiro | publisher=[[Bloomberg L.P.]] | date=May 17, 1999 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190313/https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | url-status=live }}</ref> Акциялар биржаға шығарылған кезде бір акцияның бағасы 53 АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news |last=Roundup |first=An Interactive Journal News |date=1999-05-03 |title=Goldman Sachs Prices Offering At $53 a Share for Sale Tuesday - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB9257613266528026 |access-date=2026-04-27 |work=Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> IPO өткізілгеннен кейін [[Генри Полсон]] Джон Корзиннің орнына компанияның директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref>{{cite news| title=End of an era for Goldman | url=https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | work=[[CNN]] | date=May 3, 1999 | archive-date=October 19, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201019151634/https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | url-status=dead }}</ref> === 2000 – қазірге дейін === 2000 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs Нью-Йорк қор биржасындағы ең ірі мамандандырылған сауда фирмаларының бірі болған Spear, Leeds & Kellogg компаниясын 6,3 миллиард АҚШ долларына (2024 жылғы құны бойынша шамамен 10,9 миллиард АҚШ доллары) сатып алды.<ref name="NewYorkTimes2000September12McGeehanPatrick">{{cite news|last1=McGeehan|first1=Patrick|title=Goldman Sachs to Acquire Top Firm on Trading Floors|url=https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=Business|page=C2|work=[[The New York Times]]|date=September 12, 2000|url-access=limited|archive-date=September 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913000550/https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|url-status=live}}</ref> 2006 жылғы мамырда Генри Полсон АҚШ Қаржы министрі қызметіне тағайындалу үшін компаниядан кетті, ал оның орнына [[Ллойд Бланкфейн]] директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор болып тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=June 3, 2006 |title=New Chief Executive Is Chosen by Goldman|work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|access-date=June 10, 2020|issn=0362-4331|archive-date=November 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121050331/https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 21 қыркүйекте Goldman Sachs пен Morgan Stanley — АҚШ-тағы қалған соңғы екі ірі инвестициялық банк — дәстүрлі банк холдингтік компанияларына айналатындарын ресми түрде жариялады.<ref name="Reuters2008September21HallJessica">{{cite news|last1=Hall |first1=Jessica|last2=Heavens|first2=Louise|title=Goldman Sachs to be regulated by Fed |url=https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|access-date=September 22, 2008|agency=Thomson Reuters|issue=Fund News|publisher=Reuters|date=September 21, 2008|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111204449/https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | title=Wall Street in crisis: Mitsubishi to buy stake in Morgan Stanley | first1=Julia | last1=Kollewe | first2=David | last2=Teather | work=[[The Guardian]] | date=September 22, 2008 | access-date=December 11, 2016 | archive-date=December 5, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201205203628/https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | url-status=live }}</ref> Олардың банк мәртебесін алу туралы өтінішін Федералдық резерв жүйесінің мақұлдауы Конгрестің бағалы қағаздар фирмаларын депозит қабылдайтын банктерден бөліп шығарғанына 75 жыл өткен соң тәуелсіз инвестициялық банк үлгісінің аяқталғанын білдірді. Бұл шешім [[Lehman Brothers]] банкротқа ұшырап, [[Merrill Lynch]] компаниясының [[Bank of America|Bank of America-ға]] жедел сатылуына алып келген бірнеше апталық қаржылық күйзелістер кезеңінің соңында қабылданды.<ref name="WSJ2008September22HilsenrathJon">{{cite news|last1=Hilsenrath|first1=Jon|last2=Paletta|first2=Damian|title=Goldman, Morgan Scrap Wall Street Model, Become Banks in Bid to Ride Out Crisis|journal=The Wall Street Journal. Eastern Edition|url=https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|access-date=May 18, 2017|agency=Dow Jones & Company Inc|issue=Business|publisher=Wall Street Journal|date=September 22, 2008|location=United States|language=en|url-access=subscription|issn=0099-9660|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203003329/https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 23 қыркүйекте Berkshire Hathaway компаниясы Goldman Sachs-тың 5 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акцияларын сатып алуға келісті. Сонымен қатар ол бес жыл ішінде Goldman Sachs-тың тағы 5 миллиард АҚШ долларына тең жай акцияларын сатып алу құқығын беретін варранттарға ие болды.<ref name="5billion">{{cite web | url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | title=Berkshire Hathaway to Invest $5 billion in Goldman Sachs | publisher=U.S. Securities and Exchange Commission | date=September 23, 2008 | access-date=May 18, 2017 | archive-date=August 16, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140816030946/http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | url-status=live }}</ref> Сол кезеңде компания бір акциясы 123 АҚШ долларынан бағаланған акцияларды жария орналастыру арқылы қосымша 5 миллиард АҚШ долларын тартты.<ref name="5billion" /> 2008 жылғы қазанда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінен Қиындыққа ұшыраған активтерге көмек көрсету бағдарламасы (TARP) аясында 10 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акциялар түріндегі инвестиция алды.<ref>{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | newspaper=The Washington Post | title=An Unsavory Slice of Subprime | first=Allan | last=Sloan | date=October 16, 2007 | access-date=May 3, 2010 | archive-date=October 1, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191001183858/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | url-status=live }}</ref> 2009 жылғы маусымда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінің TARP бағдарламасы бойынша салған қаражатын 23% кірістілікпен қайтарды. Қайтарылған сома құрамына артықшылықты акциялар бойынша 318 миллион АҚШ долларлық дивиденд төлемдері мен варранттарды өтеуге жұмсалған 1,418 миллиард АҚШ доллары кірді.<ref>{{cite press release|url=http://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem TARP Warrants: US Taxpayers Make 23 Percent Return|publisher=[[Business Wire]]|date=July 22, 2009|access-date=March 19, 2017|archive-date=October 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020090150/https://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|url-status=live}}<br />{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2009/07/22/goldman-sachs-pays-11-billion-to-redeem-warrants.html|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem Warrants|publisher=[[CNBC]]|date=July 22, 2009|access-date=September 9, 2017|archive-date=November 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109030206/https://www.cnbc.com/id/32085262|url-status=live}}</ref> 2011 жылғы 18 наурызда Goldman Sachs Федералдық резерв жүйесінен Berkshire Hathaway иелігіндегі Goldman Sachs-тың артықшылықты акцияларын кері сатып алуға рұқсат алды.<ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2011/03/18/warren-buffett-gets-an-unwanted-call-from-goldman-sachs.html|title=Warren Buffett Gets an Unwanted Call from Goldman Sachs|work=CNBC|date=March 18, 2011|access-date=February 15, 2013|first1=Alex|last1=Crippe|archive-date=August 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806080740/https://www.cnbc.com/id/42153208|url-status=live}}</ref> 2009 жылғы 16 қарашада Goldman Sachs өзінің жаңа штаб-пәтерін Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында ашты.<ref>{{Cite news |date=2019 |title=Embracing Past and Future, Goldman Sachs Breaks Ground on its Global Headquarters in Manhattan|url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/2005-groundbreak}}</ref> 2011 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs өзінің ең ірі хедж-қоры — Goldman Sachs Asset Management (GSAM) құрамында жұмыс істеген Global Alpha Fund LP қорының жабылатынын жариялады.<ref name="WSJ2011September16RappaportLiz">{{cite news|last1=Rappaport|first1=Liz|title=Goldman to Close Global Alpha Hedge Fund|journal=The Wall Street Journal. Eastern Edition|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904060604576573053089881550|access-date=May 18, 2017|agency=Dow Jones & Company Inc|issue=Markets|publisher=Wall Street Journal|date=September 16, 2011|location=United States|language=en|url-access=subscription|issn=0099-9660|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111183658/https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904060604576573053089881550|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Global Alpha Fund LP|date=2005|title=Goldman Sachs Global Alpha Fund, L.P. 2005 ANNUAL REPORT|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/63814/000006381408000013/ex992-10ka2007.pdf|website=SEC|access-date=August 13, 2020|archive-date=July 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170710000024/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/63814/000006381408000013/ex992-10ka2007.pdf|url-status=live}}</ref> 1990-жылдардың ортасында бастапқы капиталы 10 миллион АҚШ долларымен құрылған Global Alpha<ref name="NYT_20110915">{{cite news|title=Goldman Sachs to Shut Its Global Alpha Hedge Fund|url=https://dealbook.nytimes.com/2011/09/15/goldman-to-shut-global-alpha-hedge-fund/|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=DealBook|work=[[The New York Times]]|date=September 15, 2011|location=United States|language=en|url-access=limited|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801203937/https://dealbook.nytimes.com/2011/09/15/goldman-to-shut-global-alpha-hedge-fund/|url-status=live}}</ref> бір кездері әлемдегі ең ірі әрі ең табысты хедж-қорлардың бірі саналды. Қордың басқаруындағы активтер көлемі (AUM) 2007 жылы ең жоғары деңгейіне жетіп, 12 миллиард АҚШ долларынан асты.<ref name="businessinsider_Carney_20110916">{{Cite news| title=How Goldman Sachs Lost One Of Its Crown Jewels, Global Alpha| first=John| last=Carney| date=September 16, 2011| work=Business Insider via CNBC| access-date=April 24, 2020| url=https://www.businessinsider.com/how-goldman-sachs-lost-one-of-its-crown-jewels-global-alpha-2011-9| archive-date = August 4, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200804060453/https://www.businessinsider.com/how-goldman-sachs-lost-one-of-its-crown-jewels-global-alpha-2011-9| url-status = live}}</ref> Global Alpha инвестициялық шешімдер қабылдау үшін сандық талдау мен компьютерлік модельдерді пайдаланды,<ref name="WSJ2011September16RappaportLiz"/> сондай-ақ жоғары жиілікті сауда әдістерін қолданды. Қорды сауда операциялары негізделген статистикалық модельдерді әзірлеген [[Клифф Аснесс]] пен [[Марк Кархарт]] құрған.<ref name="NYT_20110915"/> ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы Global Alpha қорын «ірі әрі құпиялы хедж-қор» деп сипаттап, оны баламалы инвестициялар портфеліндегі «Cadillac» деп атаған. Қор 2006 жылға қарай Goldman Sachs үшін миллиондаған доллар пайда әкелген.<ref name="WSJ_Smith_20060420">{{Cite news| issn=0099-9660| last=Smith| first = Randall| title = Goldman Gurus Strike It Rich With Hedge Fund| work = Wall Street Journal| access-date = April 25, 2020| date=April 20, 2006| url = https://www.wsj.com/articles/SB114550097877130828| archive-date=August 1, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200801044453/https://www.wsj.com/articles/SB114550097877130828| url-status=live}}</ref> Алайда кейін қордың көрсеткіштері төмендей бастады. 2008 жылдың ортасына қарай оның басқаруындағы активтері 2,5 миллиард АҚШ долларына дейін қысқарды. 2011 жылғы маусымда бұл көрсеткіш 1,7 миллиард АҚШ долларынан төмен болды, ал сол жылғы шығындардан кейін 2011 жылғы қыркүйекте шамамен 1 миллиард АҚШ долларын ғана құрады.<ref name="Reuters2011September16LaCapraLaurenTara">{{cite news |last1=LaCapra |first1=LaurenTara|last2=Herbst-Bayliss |first2=Svea |title=Goldman to close Global Alpha fund after losses |url=https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-hedgefund-idUSTRE78F28Y20110916 |access-date=May 18, 2017|agency=Thomson Reuters |publisher=Reuters |date=September 16, 2011|location=New York |language=en |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022130428/https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-hedgefund-idUSTRE78F28Y20110916|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы тамызда Goldman Sachs [[General Electric]] компаниясының GE Capital Bank онлайн-депозиттік платформасын сатып алуға келісті. Мәміле құрамына 8 миллиард АҚШ долларына тең онлайн депозиттер және брокерлер арқылы орналастырылған депозиттік сертификаттардың тағы 8 миллиард АҚШ долларлық көлемі кірді.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-08-13/goldman-sachs-to-buy-ge-bank-unit-with-16-billion-of-deposits | title=Goldman Sachs to Acquire GE Capital Bank's on-line deposit platform | work=[[Bloomberg News]] | date=August 13, 2015 | first=Michael J. | last=Moore | access-date=March 7, 2017 | archive-date=November 8, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201108134803/http://www.bloomberg.com/news/articles/2015-08-13/goldman-sachs-to-buy-ge-bank-unit-with-16-billion-of-deposits | url-status=live }}</ref> [[Сурет:Marcus by Goldman Sachs Logo.svg|thumb|200px|Marcus by Goldman Sachs логотипі]] 2016 жылғы сәуірде Goldman Sachs тікелей банк қызметін көрсететін GS Bank банкін іске қосты.<ref>{{cite news | url=http://www.businessinsider.com/goldman-sachs-launches-online-saving-account-gsbank-2016-4 | title=Goldman Sachs is launching a bank account for ordinary people – not just the super rich | work=[[Business Insider]] | date=April 25, 2016 | first=Oscar | last=Williams-Grut | access-date=April 25, 2016 | archive-date=August 6, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200806142058/https://www.businessinsider.com/goldman-sachs-launches-online-saving-account-gsbank-2016-4 | url-status=live }}</ref> Сол жылғы қазанда Goldman Sachs Bank USA Marcus by Goldman Sachs бренді арқылы комиссиясыз қамтамасыз етілмеген жеке несиелер ұсына бастады.<ref>{{cite news | url=https://www.usnews.com/news/business/articles/2016-10-13/goldman-sachs-launches-personal-loan-service | title=Goldman Sachs launches personal loan service | first=Ken | last=Sweet | agency=[[Associated Press]] | publisher=[[U.S. News & World Report]] | date=October 13, 2016 | access-date=May 18, 2017 | archive-date=August 1, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200801083541/https://www.usnews.com/news/business/articles/2016-10-13/goldman-sachs-launches-personal-loan-service | url-status=live }}</ref> 2018 жылы Goldman Sachs компаниясы [[Дэвид Соломон]]ның Ллойд Бланкфейннің орнына директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор қызметіне келетінін жариялады.<ref>{{Cite news |date=July 17, 2018 |title=Goldman Sachs is handing the keys to a very different leader with David Solomon|url=https://www.cnbc.com/2018/07/16/goldman-sachs-david-solomon-to-become-next-ceo.html}}</ref> [[Сурет:Apple Card.png|thumb|Goldman Sachs Bank USA шығарған [[Apple Card]] картасының физикалық нұсқасының үлгісі]] 2019 жылғы наурызда [[Apple]] компаниясы Goldman Sachs-пен серіктестік орнатып, [[Apple Card]] несиелік картасын іске қосатынын жариялады. Бұл банк ұсынған алғашқы несиелік карта болды.<ref>{{Cite news |title=Apple unveils new no-fee credit card: The Apple Card |url=https://www.cnbc.com/2019/03/25/apple-unveils-new-credit-card-the-apple-card.html | work=[[CNBC]] |last=Son |first=Hugh |date=March 25, 2019 |archive-date=March 25, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325190729/https://www.cnbc.com/2019/03/25/apple-unveils-new-credit-card-the-apple-card.html |url-status=live }}</ref> 2021 жылғы тамызда Goldman Sachs басқаруындағы активтерінің көлемі 335 миллиард АҚШ долларын құрайтын [[NN Investment Partners]] компаниясын [[NN Group|NN Group-тен]] 1,7 миллиард еуроға сатып алу жөнінде келісімге келгенін жариялады.<ref>{{cite news | last=Dummett | first=Ben | title=Goldman Sachs to Acquire European Asset Manager for $1.9 Billion | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-to-acquire-european-asset-manager-for-1-9-billion-11629364151 | work=[[The Wall Street Journal]] | date=August 19, 2021 | url-access=subscription |archive-date=August 19, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210819143555/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-to-acquire-european-asset-manager-for-1-9-billion-11629364151|url-status=live}}</ref> 2026 жылғы қаңтарда Goldman Sachs [[Apple Card]] бағдарламасын 2028 жылы [[JPMorgan Chase]] компаниясына беру туралы келісім жасалғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |date=January 7, 2026 |title=JPMorgan Chase reaches deal to become Apple Card issuer as Goldman closes chapter on consumer foray|url=https://www.cnbc.com/2026/01/07/jpmorgan-apple-credit-card.html}}</ref> == Аға серіктестер мен бас атқарушы директорлар тізімі == # [[Маркус Голдман]] (1869–1893) # [[Самуэль Сакс]] және [[Генри Голдман]] (1893–1914) # [[Генри Голдман]] (1914–1917) # [[Гарри Сакс]] (1917–1921) # [[Уоддилл Кэтчингс]] (1921–1930) # [[Сидни Уайнберг]] (1930–1969) # [[Гас Леви]] (1969–1976) # [[Джон Л. Уайнберг]] және [[Джон С. Уайтхед]] (1976–1984) # [[Джон Л. Уайнберг]] (1984–1990) # [[Роберт Рубин]] және [[Стивен Фридман]] (1990–1992) # [[Стивен Фридман]] (1992–1994) # [[Джон Корзин]] (1994–1998) # [[Джон Корзин]] және [[Генри Полсон]] (1998–1999) # [[Генри Полсон]] (1999–2006) # [[Ллойд Бланкфейн]] (2006–2018) # [[Дэвид М. Соломон]] (2018 – қазірге дейін) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} aodybgkgdegamevx388v6d9z909b3lx 3614301 3614299 2026-06-07T11:21:27Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3614301 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR">{{cite web | url= https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/0000886982/000088698226000091/gs-20251231.htm | title=The Goldman Sachs Group, Inc. 2025 Annual Report Form 10-K | publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] | date=February 25, 2026 | access-date=March 8, 2026 }}</ref> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> === 1930–1979 === 1930 жылы, [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңінде, фирма Уоддилл Кэтчингсті басшылықтан шеттетіп, аға серіктес қызметіне [[Сидни Уайнберг]] келді. Уайнберг компанияның негізгі назарын сауда операцияларынан инвестициялық банк қызметіне ауыстырды.<ref name="Cohan2012" /> Оның әрекеттері фирманың әлсіреген беделін қалпына келтіруге көмектесті. Уайнбергтің басшылығымен Goldman Sachs 1956 жылы [[Ford Motor Company]] компаниясының 657 миллион АҚШ долларын құраған алғашқы жария орналастыруының (IPO) жетекші кеңесшісі болды. Бұл сол кезеңдегі аса ірі жетістіктердің бірі саналды. Сондай-ақ фирма 1958 жылы Sears Roebuck компаниясының 350 миллион АҚШ долларлық облигациялық қарыз орналастыруына жетекшілік етті.<ref name=brief/> Уайнбергтің жетекшілігі кезінде компания инвестициялық зерттеулер бөлімін және муниципалдық облигациялар бөлімін құрды. Сонымен қатар фирма тәуекел арбитражын қолданудың алғашқы жаңашылдарының бірі болды.<ref name="Cohan2012" /> 1950-жылдары [[Гас Леви]] компанияға бағалы қағаздар трейдері ретінде қосылды. Сол кезеңде фирма ішінде екі ықпалды бағыт — инвестициялық банк қызметі мен бағалы қағаздар саудасы — басымдық үшін бәсекелесті.<ref>{{Cite web |last=Lenzner |first=Robert |title=Gus Levy: Don't Tell Me What I Can't Do; Tell Me What I Can Do |url=https://www.forbes.com/sites/robertlenzner/2011/03/10/gus-levy-dont-tell-me-what-i-cant-do-tell-me-what-i-can-do/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes |language=en}}</ref> Леви ірі көлемдегі бағалы қағаздар мәмілелерін жүзеге асырудың алғашқы дамытушыларының бірі болды және оның жетекшілігімен компания осы бағытты кеңінен дамытты. Уайнбергтің күшті ықпалына байланысты фирма 1956 жылы компанияның назарын тек Уайнбергке тәуелді бағыттан әртараптандыру мақсатында жеке инвестициялық банк бөлімін құрды.<ref name="Cohan2012"/> 1957 жылы фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласындағы 20 [[Broad Street]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Cohan2012"/> 1969 жылы Гас Леви Сидни Уайнбергтің орнына аға серіктес болды және компанияның бағалы қағаздар саудасы бөлімін қайтадан күшейтті.<ref>{{Cite book |year=2000 |publisher=Simon & Schuster |last=Endlich |first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success |isbn=9780684869681 |page=62 }}</ref> Левиге фирманың әйгілі «ұзақ мерзімді ашкөздік» қағидатының авторы деген баға беріледі. Бұл ұстаным ұзақ мерзімді кезеңде пайда табылып отырған жағдайда қысқа мерзімді шығындарға төзуге болатынын білдірді. Сонымен қатар серіктестер өз табыстарының басым бөлігін қайтадан компанияның өзіне инвестициялап отырды.<ref>{{Cite book |last=Endlich |first=Lisa| author-link=Lisa Endlich |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success| publisher=A.A. Knopf |year=1999| isbn=9780679450801 |page=18 }}</ref> Уайнберг фирманың аға серіктесі болып қала берді және сол жылдың шілде айында қайтыс болды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1969/07/24/archives/sidney-j-weinberg-dies-at-77-mr-wall-street-of-finance-sidney-j.html | title=Sidney J. Weinberg Dies at 77; 'Mr. Wall Street' of Finance; Sidney J. Weinberg, Known as 'Mr. Wall Street,' Is Dead at 77 | first=Alden | last=Whitman | work=[[The New York Times]] | date=July 24, 1969 | url-access=limited}}</ref> 1970 жылы фирма тағы бір қаржылық дағдарысқа тап болды. Сол жылы [[Penn Central Transportation Company]] компаниясы банкротқа ұшырады. Компанияның айналымда жүрген коммерциялық қағаздарының көлемі 80 миллион АҚШ долларынан (2024 жылғы құны бойынша шамамен 497 миллион АҚШ доллары) асты, олардың басым бөлігі Goldman Sachs арқылы шығарылған еді. Бұл банкроттық өте ірі оқиғаға айналды. Соның салдарынан туындаған сот істері, әсіресе АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы ([[SEC]]) көтерген талаптар, фирманың серіктестік капиталын, өміршеңдігін және беделін қатерге тіреді.<ref name="cohan_wpost2012">{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | title=Goldman Sachs's long history of duping its clients | last=Cohan | first=William D. | newspaper=The Washington Post | date=March 16, 2012 | url-access=limited | archive-date=November 9, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201109190908/https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | url-status=live }}</ref> Дәл осы банкроттықтан кейін коммерциялық қағаздар шығаратын барлық эмитенттерге несиелік рейтинг беру тәжірибесі қалыптасты. Бүгінде мұндай рейтингтерді бірнеше несиелік рейтинг агенттігі жүргізеді.<ref>{{cite web | last=Hahn | first=Thomas K. | editor=Timothy Q. Cook | editor2=Robert K. Laroche | title=Instruments of the Money Market | url=https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | edition=Seventh | publisher=Federal Reserve Bank of Richmond | location=[[Richmond, Virginia]] | year=1993 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=November 25, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201125001943/https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | url-status=live }}</ref> Серіктес Стэнли Р. Миллердің басшылығымен фирма 1970 жылы Лондонда өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал 1972 жылы жеке капиталды басқару бөлімін және тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімін құрды.<ref name=brief/><ref>{{Cite news |last=Colchester |first=Max |url=https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274 |title=Who Loses the Most From 'Brexit'? Try Goldman Sachs |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 11, 2016 |issn=0099-9660 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108095658/https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274|url-status=live}}</ref> 1974 жылы компания Electric Storage Battery фирмасын International Nickel мен Morgan Stanley тарапынан жасалған дұшпандық жұтып алу әрекетінен қорғау барысында «ақ сері» стратегиясын алғашқылардың бірі болып қолданды.<ref>{{cite book | first=Gary | last=Giroux | title=Accounting Fraud: Maneuvering and Manipulation, Past and Present | url=https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | publisher=Business Expert Press | isbn=978-1606496299 | date=2013 | archive-date=April 8, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170408085303/https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 1976 жылы Сидни Уайнбергтің ұлы [[Джон Уайнберг]] пен [[Джон С. Уайтхед]] бірлескен аға серіктестер қызметіне тағайындалды. Бұл фирмадағы бірлескен басшылық дәстүрін қайта нығайтты. Олардың бастамаларының бірі компанияның 14 іскерлік қағидатын әзірлеу болды.<ref>{{Cite news |last=Thomas |first=Landon Jr. |url=https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |title=John L. Weinberg, 81, Former Leader of Goldman, Dies |work=The New York Times |date=August 9, 2006 | url-access=limited |issn=0362-4331 |archive-date=November 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121075533/https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |url-status=live}}</ref> === 1980–1999 === 1981 жылғы 16 қарашада фирма тауарлық нарықтардағы саудамен айналысатын J. Aron & Company компаниясын сатып алды. Кейін бұл компания Тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімімен біріктіріліп, Тұрақты табысты бағалы қағаздар, валюталар және тауарлар бөлімі деп аталды.<ref>{{Cite news |last=Baer |first=Justin |title=In Wake of Financial Crisis, Goldman Goes It Alone |publisher=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981| date=December 12, 2015 | url-access=subscription |issn=0099-9660|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801042635/https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981 |url-status=live}}</ref> J. Aron компаниясы кофе мен алтын нарықтарындағы қызметімен танымал болды. Goldman Sachs компаниясының кейінгі бас атқарушы директоры [[Ллойд Бланкфейн]] де фирмаға осы бірігу нәтижесінде келген.<ref>{{Cite news |title=As rivals fade, Goldman Sachs stands firm on commodities |url=https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html |publisher=CNBC |date=December 6, 2013|archive-date=November 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129115336/https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html|url-status=live}}</ref> 1983 жылы фирма жаңадан салынған 85 Broad Street ғимаратындағы жаһандық штаб-пәтеріне көшті және 2009 жылы қазіргі штаб-пәтеріне ауысқанға дейін сол ғимаратта орналасты.<ref>{{Cite web |title=85 Broad Street – Goldman Sachs |url=https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |access-date=January 9, 2023 |website=Institutional Investor |date=March 12, 2018 |language=en-gb |archive-date=October 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003082029/https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=December 9, 2009 |title=The House That Goldman Built |url=https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |access-date=January 9, 2023 |publisher=Observer |archive-date=January 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109140105/https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |url-status=live }}</ref> 1985 жылы компания Рокфеллер орталығына иелік ететін жылжымайтын мүлікке инвестициялау қорының (REIT) жария орналастырылуын андеррайтингтеді. Ол сол кезде тарихтағы ең ірі [[REIT]] орналастыруы болды.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/ |last=Sloan |first=Allan | author-link=Allan Sloan |title=PITCHING THEM HIGH AND INSIDE IN THE ROCKEFELLER CENTER DEAL | newspaper=[[The Washington Post]] |date=September 19, 1995 |issn=0190-8286 |archive-date=February 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208043020/https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/|url-status=live}}</ref> [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағының ыдырауы]] басталған кезеңге сәйкес фирма жаһандық жекешелендіру үдерісіне де қатыса бастады. Ол мемлекеттік құрылымдардан бөлініп шыққан компанияларға кеңес беру арқылы жекешелендіру мәмілелерін жүзеге асыруға көмектесті.<ref>{{Cite web | last=McCoy| first=Patricia |title=Levers of Law Reform: Public Goods and Russian Banking | url=https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj | publisher=Cornell Law School | year=1997 | archive-date=October 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022190041/https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj |url-status=live}}</ref> 1986 жылы фирма институционалдық инвесторларға, қаржылық кеңесшілерге және жеке тұлғаларға ашық әрі жеке нарықтарда инвестициялық және кеңес беру қызметтерін ұсынатын Goldman Sachs Asset Management бөлімін құрды.<ref name=humbled/> Сол жылы компания [[Microsoft]] компаниясының алғашқы жария орналастырылуын (IPO) андеррайтингтеді, [[General Electric]] компаниясына [[RCA]] компаниясын сатып алу мәселесі бойынша кеңес берді<ref name=humbled>{{Cite news | title=Goldman Sachs humbled | url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | work=The Independent | date=December 17, 2008 | archive-date=November 16, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201116055405/https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | url-status=live}}</ref> және Лондон мен Токио қор биржаларына қосылды, бұл өз кезегінде компанияның қосылулар мен жұтып алулар саласындағы қызметінің кеңеюіне ықпал етті.<ref name=brief/> 1980-жылдары фирма инвестициялық зерттеулерін электрондық түрде таратқан алғашқы банктердің бірі болды және бастапқы шығарылымдағы терең дисконтталған облигациялардың алғашқы жария орналастырылуын жүзеге асырды.<ref name=humbled/> 1988 жылы компания Үндістанның Мемлекеттік банкіне несиелік рейтинг алуға және АҚШ-тың коммерциялық қағаздар нарығында 200 миллион АҚШ доллары көлемінде қағаздар шығаруға көмектесті.<ref>{{Cite web | url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/1994-emerging-markets.html | title=Goldman Sachs Expands its Footprint in Emerging Markets | publisher=Goldman Sachs}}</ref> 1990 жылы [[Роберт Рубин]] мен [[Стивен Фридман]] бірлескен аға серіктестер болды. Олар компанияның қосылулар мен жұтып алулар, сондай-ақ сауда операциялары бағыттарын нығайту мақсатында фирманың жаһандануға бағдарланған дамуына басымдық беруге уәде етті.<ref>{{Cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |title=Former Goldman head Stephen Friedman retires from board |work=[[Reuters]] |date=April 4, 2013 |archive-date=November 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103184956/https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |url-status=live}}</ref> 1990 жылы компания Нью-Йорк қор биржасында қағазсыз сауда жүйесін енгізді.<ref>{{Cite web | url=https://www.princeton.edu/~ota/disk2/1990/9015/9015.PDF | title=Electronic Bulls and Bears: U.S. Securities Markets and Information Technology | date=September 1990}}</ref> 1992 жылы Рубин Билл Клинтон әкімшілігінде қызмет атқару үшін фирмадан кетті.<ref name=brief/> 1994 жылы компания [[Goldman Sachs тауар индексі]]н (GSCI) іске қосты және Қытайдағы алғашқы кеңсесін [[Бейжің]] қаласында ашты.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |title=Goldman, Sachs in China |date=March 1, 1994|work=New York Times |issn=0362-4331| archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903093219/https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |url-status=live}}</ref> Сол жылы Стивен Фридманның аға серіктес қызметінен кетуінен кейін [[Джон Корзин]] компанияның бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref name="NewYorkTimes1994September14RamirezAnthony">{{cite news|last1=Ramirez|first1=Anthony|title=Chairman of Goldman Will Retire|url=https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|access-date=9 May 2017|issue=Business|page=D1|work= New York Times|date=14 September 1994|url-access=limited|archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903163853/https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|url-status=live}}</ref> Серіктестер арасындағы ондаған жылдарға созылған пікірталастардан кейін Goldman Sachs 1999 жылғы мамырда алғашқы жария орналастыру (IPO) арқылы [[ашық акционерлік қоғам]]ға айналды.<ref>{{Cite web |url=https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/ |title=GOLDMAN SACHS IPO DEBUTS TODAY AT $3.66B|last=Piskora|first=Beth|date=May 4, 1999|website=New York Post|language=en|access-date=December 6, 2019|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817124848/https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/|url-status=live}}</ref> IPO барысында Goldman Sachs компанияның 12,6%-ын жұртшылыққа сатты. Орналастырудан кейін компанияның 48,3%-ы бұрынғы 221 серіктестің иелігінде қалды, 21,2%-ы серіктес болып табылмайтын қызметкерлерге тиесілі болды, ал қалған 17,9%-ы Goldman Sachs-тың зейнетке шыққан серіктестеріне және екі ұзақ мерзімді инвесторға — [[Sumitomo Bank Ltd.]] пен [[Kamehameha Schools]] ұйымының инвестициялық бөлімшесіне тиесілі болды.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | title=Goldman Sachs: How Public Is This IPO? | first=Leah Nathans | last=Spiro | publisher=[[Bloomberg L.P.]] | date=May 17, 1999 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190313/https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | url-status=live }}</ref> Акциялар биржаға шығарылған кезде бір акцияның бағасы 53 АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news |last=Roundup |first=An Interactive Journal News |date=1999-05-03 |title=Goldman Sachs Prices Offering At $53 a Share for Sale Tuesday - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB9257613266528026 |access-date=2026-04-27 |work=Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> IPO өткізілгеннен кейін [[Генри Полсон]] Джон Корзиннің орнына компанияның директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref>{{cite news| title=End of an era for Goldman | url=https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | work=[[CNN]] | date=May 3, 1999 | archive-date=October 19, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201019151634/https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | url-status=dead }}</ref> === 2000 – қазірге дейін === 2000 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs Нью-Йорк қор биржасындағы ең ірі мамандандырылған сауда фирмаларының бірі болған Spear, Leeds & Kellogg компаниясын 6,3 миллиард АҚШ долларына (2024 жылғы құны бойынша шамамен 10,9 миллиард АҚШ доллары) сатып алды.<ref name="NewYorkTimes2000September12McGeehanPatrick">{{cite news|last1=McGeehan|first1=Patrick|title=Goldman Sachs to Acquire Top Firm on Trading Floors|url=https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=Business|page=C2|work=[[The New York Times]]|date=September 12, 2000|url-access=limited|archive-date=September 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913000550/https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|url-status=live}}</ref> 2006 жылғы мамырда Генри Полсон АҚШ Қаржы министрі қызметіне тағайындалу үшін компаниядан кетті, ал оның орнына [[Ллойд Бланкфейн]] директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор болып тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=June 3, 2006 |title=New Chief Executive Is Chosen by Goldman|work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|access-date=June 10, 2020|issn=0362-4331|archive-date=November 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121050331/https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 21 қыркүйекте Goldman Sachs пен Morgan Stanley — АҚШ-тағы қалған соңғы екі ірі инвестициялық банк — дәстүрлі банк холдингтік компанияларына айналатындарын ресми түрде жариялады.<ref name="Reuters2008September21HallJessica">{{cite news|last1=Hall |first1=Jessica|last2=Heavens|first2=Louise|title=Goldman Sachs to be regulated by Fed |url=https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|access-date=September 22, 2008|agency=Thomson Reuters|issue=Fund News|publisher=Reuters|date=September 21, 2008|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111204449/https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | title=Wall Street in crisis: Mitsubishi to buy stake in Morgan Stanley | first1=Julia | last1=Kollewe | first2=David | last2=Teather | work=[[The Guardian]] | date=September 22, 2008 | access-date=December 11, 2016 | archive-date=December 5, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201205203628/https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | url-status=live }}</ref> Олардың банк мәртебесін алу туралы өтінішін Федералдық резерв жүйесінің мақұлдауы Конгрестің бағалы қағаздар фирмаларын депозит қабылдайтын банктерден бөліп шығарғанына 75 жыл өткен соң тәуелсіз инвестициялық банк үлгісінің аяқталғанын білдірді. Бұл шешім [[Lehman Brothers]] банкротқа ұшырап, [[Merrill Lynch]] компаниясының [[Bank of America|Bank of America-ға]] жедел сатылуына алып келген бірнеше апталық қаржылық күйзелістер кезеңінің соңында қабылданды.<ref name="WSJ2008September22HilsenrathJon">{{cite news|last1=Hilsenrath|first1=Jon|last2=Paletta|first2=Damian|title=Goldman, Morgan Scrap Wall Street Model, Become Banks in Bid to Ride Out Crisis|journal=The Wall Street Journal. Eastern Edition|url=https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|access-date=May 18, 2017|agency=Dow Jones & Company Inc|issue=Business|publisher=Wall Street Journal|date=September 22, 2008|location=United States|language=en|url-access=subscription|issn=0099-9660|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203003329/https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 23 қыркүйекте Berkshire Hathaway компаниясы Goldman Sachs-тың 5 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акцияларын сатып алуға келісті. Сонымен қатар ол бес жыл ішінде Goldman Sachs-тың тағы 5 миллиард АҚШ долларына тең жай акцияларын сатып алу құқығын беретін варранттарға ие болды.<ref name="5billion">{{cite web | url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | title=Berkshire Hathaway to Invest $5 billion in Goldman Sachs | publisher=U.S. Securities and Exchange Commission | date=September 23, 2008 | access-date=May 18, 2017 | archive-date=August 16, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140816030946/http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | url-status=live }}</ref> Сол кезеңде компания бір акциясы 123 АҚШ долларынан бағаланған акцияларды жария орналастыру арқылы қосымша 5 миллиард АҚШ долларын тартты.<ref name="5billion" /> 2008 жылғы қазанда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінен Қиындыққа ұшыраған активтерге көмек көрсету бағдарламасы (TARP) аясында 10 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акциялар түріндегі инвестиция алды.<ref>{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | newspaper=The Washington Post | title=An Unsavory Slice of Subprime | first=Allan | last=Sloan | date=October 16, 2007 | access-date=May 3, 2010 | archive-date=October 1, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191001183858/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | url-status=live }}</ref> 2009 жылғы маусымда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінің TARP бағдарламасы бойынша салған қаражатын 23% кірістілікпен қайтарды. Қайтарылған сома құрамына артықшылықты акциялар бойынша 318 миллион АҚШ долларлық дивиденд төлемдері мен варранттарды өтеуге жұмсалған 1,418 миллиард АҚШ доллары кірді.<ref>{{cite press release|url=http://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem TARP Warrants: US Taxpayers Make 23 Percent Return|publisher=[[Business Wire]]|date=July 22, 2009|access-date=March 19, 2017|archive-date=October 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020090150/https://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|url-status=live}}<br />{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2009/07/22/goldman-sachs-pays-11-billion-to-redeem-warrants.html|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem Warrants|publisher=[[CNBC]]|date=July 22, 2009|access-date=September 9, 2017|archive-date=November 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109030206/https://www.cnbc.com/id/32085262|url-status=live}}</ref> 2011 жылғы 18 наурызда Goldman Sachs Федералдық резерв жүйесінен Berkshire Hathaway иелігіндегі Goldman Sachs-тың артықшылықты акцияларын кері сатып алуға рұқсат алды.<ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2011/03/18/warren-buffett-gets-an-unwanted-call-from-goldman-sachs.html|title=Warren Buffett Gets an Unwanted Call from Goldman Sachs|work=CNBC|date=March 18, 2011|access-date=February 15, 2013|first1=Alex|last1=Crippe|archive-date=August 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806080740/https://www.cnbc.com/id/42153208|url-status=live}}</ref> 2009 жылғы 16 қарашада Goldman Sachs өзінің жаңа штаб-пәтерін Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында ашты.<ref>{{Cite news |date=2019 |title=Embracing Past and Future, Goldman Sachs Breaks Ground on its Global Headquarters in Manhattan|url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/2005-groundbreak}}</ref> 2011 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs өзінің ең ірі хедж-қоры — Goldman Sachs Asset Management (GSAM) құрамында жұмыс істеген Global Alpha Fund LP қорының жабылатынын жариялады.<ref name="WSJ2011September16RappaportLiz">{{cite news|last1=Rappaport|first1=Liz|title=Goldman to Close Global Alpha Hedge Fund|journal=The Wall Street Journal. Eastern Edition|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904060604576573053089881550|access-date=May 18, 2017|agency=Dow Jones & Company Inc|issue=Markets|publisher=Wall Street Journal|date=September 16, 2011|location=United States|language=en|url-access=subscription|issn=0099-9660|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111183658/https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904060604576573053089881550|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Global Alpha Fund LP|date=2005|title=Goldman Sachs Global Alpha Fund, L.P. 2005 ANNUAL REPORT|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/63814/000006381408000013/ex992-10ka2007.pdf|website=SEC|access-date=August 13, 2020|archive-date=July 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170710000024/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/63814/000006381408000013/ex992-10ka2007.pdf|url-status=live}}</ref> 1990-жылдардың ортасында бастапқы капиталы 10 миллион АҚШ долларымен құрылған Global Alpha<ref name="NYT_20110915">{{cite news|title=Goldman Sachs to Shut Its Global Alpha Hedge Fund|url=https://dealbook.nytimes.com/2011/09/15/goldman-to-shut-global-alpha-hedge-fund/|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=DealBook|work=[[The New York Times]]|date=September 15, 2011|location=United States|language=en|url-access=limited|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801203937/https://dealbook.nytimes.com/2011/09/15/goldman-to-shut-global-alpha-hedge-fund/|url-status=live}}</ref> бір кездері әлемдегі ең ірі әрі ең табысты хедж-қорлардың бірі саналды. Қордың басқаруындағы активтер көлемі (AUM) 2007 жылы ең жоғары деңгейіне жетіп, 12 миллиард АҚШ долларынан асты.<ref name="businessinsider_Carney_20110916">{{Cite news| title=How Goldman Sachs Lost One Of Its Crown Jewels, Global Alpha| first=John| last=Carney| date=September 16, 2011| work=Business Insider via CNBC| access-date=April 24, 2020| url=https://www.businessinsider.com/how-goldman-sachs-lost-one-of-its-crown-jewels-global-alpha-2011-9| archive-date = August 4, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200804060453/https://www.businessinsider.com/how-goldman-sachs-lost-one-of-its-crown-jewels-global-alpha-2011-9| url-status = live}}</ref> Global Alpha инвестициялық шешімдер қабылдау үшін сандық талдау мен компьютерлік модельдерді пайдаланды,<ref name="WSJ2011September16RappaportLiz"/> сондай-ақ жоғары жиілікті сауда әдістерін қолданды. Қорды сауда операциялары негізделген статистикалық модельдерді әзірлеген [[Клифф Аснесс]] пен [[Марк Кархарт]] құрған.<ref name="NYT_20110915"/> ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы Global Alpha қорын «ірі әрі құпиялы хедж-қор» деп сипаттап, оны баламалы инвестициялар портфеліндегі «Cadillac» деп атаған. Қор 2006 жылға қарай Goldman Sachs үшін миллиондаған доллар пайда әкелген.<ref name="WSJ_Smith_20060420">{{Cite news| issn=0099-9660| last=Smith| first = Randall| title = Goldman Gurus Strike It Rich With Hedge Fund| work = Wall Street Journal| access-date = April 25, 2020| date=April 20, 2006| url = https://www.wsj.com/articles/SB114550097877130828| archive-date=August 1, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200801044453/https://www.wsj.com/articles/SB114550097877130828| url-status=live}}</ref> Алайда кейін қордың көрсеткіштері төмендей бастады. 2008 жылдың ортасына қарай оның басқаруындағы активтері 2,5 миллиард АҚШ долларына дейін қысқарды. 2011 жылғы маусымда бұл көрсеткіш 1,7 миллиард АҚШ долларынан төмен болды, ал сол жылғы шығындардан кейін 2011 жылғы қыркүйекте шамамен 1 миллиард АҚШ долларын ғана құрады.<ref name="Reuters2011September16LaCapraLaurenTara">{{cite news |last1=LaCapra |first1=LaurenTara|last2=Herbst-Bayliss |first2=Svea |title=Goldman to close Global Alpha fund after losses |url=https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-hedgefund-idUSTRE78F28Y20110916 |access-date=May 18, 2017|agency=Thomson Reuters |publisher=Reuters |date=September 16, 2011|location=New York |language=en |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022130428/https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-hedgefund-idUSTRE78F28Y20110916|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы тамызда Goldman Sachs [[General Electric]] компаниясының GE Capital Bank онлайн-депозиттік платформасын сатып алуға келісті. Мәміле құрамына 8 миллиард АҚШ долларына тең онлайн депозиттер және брокерлер арқылы орналастырылған депозиттік сертификаттардың тағы 8 миллиард АҚШ долларлық көлемі кірді.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-08-13/goldman-sachs-to-buy-ge-bank-unit-with-16-billion-of-deposits | title=Goldman Sachs to Acquire GE Capital Bank's on-line deposit platform | work=[[Bloomberg News]] | date=August 13, 2015 | first=Michael J. | last=Moore | access-date=March 7, 2017 | archive-date=November 8, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201108134803/http://www.bloomberg.com/news/articles/2015-08-13/goldman-sachs-to-buy-ge-bank-unit-with-16-billion-of-deposits | url-status=live }}</ref> [[Сурет:Marcus by Goldman Sachs Logo.svg|thumb|200px|Marcus by Goldman Sachs логотипі]] 2016 жылғы сәуірде Goldman Sachs тікелей банк қызметін көрсететін GS Bank банкін іске қосты.<ref>{{cite news | url=http://www.businessinsider.com/goldman-sachs-launches-online-saving-account-gsbank-2016-4 | title=Goldman Sachs is launching a bank account for ordinary people – not just the super rich | work=[[Business Insider]] | date=April 25, 2016 | first=Oscar | last=Williams-Grut | access-date=April 25, 2016 | archive-date=August 6, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200806142058/https://www.businessinsider.com/goldman-sachs-launches-online-saving-account-gsbank-2016-4 | url-status=live }}</ref> Сол жылғы қазанда Goldman Sachs Bank USA Marcus by Goldman Sachs бренді арқылы комиссиясыз қамтамасыз етілмеген жеке несиелер ұсына бастады.<ref>{{cite news | url=https://www.usnews.com/news/business/articles/2016-10-13/goldman-sachs-launches-personal-loan-service | title=Goldman Sachs launches personal loan service | first=Ken | last=Sweet | agency=[[Associated Press]] | publisher=[[U.S. News & World Report]] | date=October 13, 2016 | access-date=May 18, 2017 | archive-date=August 1, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200801083541/https://www.usnews.com/news/business/articles/2016-10-13/goldman-sachs-launches-personal-loan-service | url-status=live }}</ref> 2018 жылы Goldman Sachs компаниясы [[Дэвид Соломон]]ның Ллойд Бланкфейннің орнына директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор қызметіне келетінін жариялады.<ref>{{Cite news |date=July 17, 2018 |title=Goldman Sachs is handing the keys to a very different leader with David Solomon|url=https://www.cnbc.com/2018/07/16/goldman-sachs-david-solomon-to-become-next-ceo.html}}</ref> [[Сурет:Apple Card.png|thumb|Goldman Sachs Bank USA шығарған [[Apple Card]] картасының физикалық нұсқасының үлгісі]] 2019 жылғы наурызда [[Apple]] компаниясы Goldman Sachs-пен серіктестік орнатып, [[Apple Card]] несиелік картасын іске қосатынын жариялады. Бұл банк ұсынған алғашқы несиелік карта болды.<ref>{{Cite news |title=Apple unveils new no-fee credit card: The Apple Card |url=https://www.cnbc.com/2019/03/25/apple-unveils-new-credit-card-the-apple-card.html | work=[[CNBC]] |last=Son |first=Hugh |date=March 25, 2019 |archive-date=March 25, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325190729/https://www.cnbc.com/2019/03/25/apple-unveils-new-credit-card-the-apple-card.html |url-status=live }}</ref> 2021 жылғы тамызда Goldman Sachs басқаруындағы активтерінің көлемі 335 миллиард АҚШ долларын құрайтын [[NN Investment Partners]] компаниясын [[NN Group|NN Group-тен]] 1,7 миллиард еуроға сатып алу жөнінде келісімге келгенін жариялады.<ref>{{cite news | last=Dummett | first=Ben | title=Goldman Sachs to Acquire European Asset Manager for $1.9 Billion | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-to-acquire-european-asset-manager-for-1-9-billion-11629364151 | work=[[The Wall Street Journal]] | date=August 19, 2021 | url-access=subscription |archive-date=August 19, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210819143555/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-to-acquire-european-asset-manager-for-1-9-billion-11629364151|url-status=live}}</ref> 2026 жылғы қаңтарда Goldman Sachs [[Apple Card]] бағдарламасын 2028 жылы [[JPMorgan Chase]] компаниясына беру туралы келісім жасалғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |date=January 7, 2026 |title=JPMorgan Chase reaches deal to become Apple Card issuer as Goldman closes chapter on consumer foray|url=https://www.cnbc.com/2026/01/07/jpmorgan-apple-credit-card.html}}</ref> == Аға серіктестер мен бас атқарушы директорлар тізімі == # [[Маркус Голдман]] (1869–1893) # [[Самуэль Сакс]] және [[Генри Голдман]] (1893–1914) # [[Генри Голдман]] (1914–1917) # [[Гарри Сакс]] (1917–1921) # [[Уоддилл Кэтчингс]] (1921–1930) # [[Сидни Уайнберг]] (1930–1969) # [[Гас Леви]] (1969–1976) # [[Джон Л. Уайнберг]] және [[Джон С. Уайтхед]] (1976–1984) # [[Джон Л. Уайнберг]] (1984–1990) # [[Роберт Рубин]] және [[Стивен Фридман]] (1990–1992) # [[Стивен Фридман]] (1992–1994) # [[Джон Корзин]] (1994–1998) # [[Джон Корзин]] және [[Генри Полсон]] (1998–1999) # [[Генри Полсон]] (1999–2006) # [[Ллойд Бланкфейн]] (2006–2018) # [[Дэвид М. Соломон]] (2018 – қазірге дейін) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Goldman Sachs]] [[Санат:1869 жылы Нью-Йорк штатында құрылғандар]] [[Санат:1999 жылғы алғашқы жария орналастырулар]] [[Санат:1869 жылы құрылған америкалық компаниялар]] [[Санат:Активтерді басқару компаниялары]] [[Санат:Нью-Йорк қаласындағы банктер]] [[Санат:1869 жылы құрылған банктер]] [[Санат:Манхэттендегі компаниялар]] [[Санат:Dow Jones Industrial Average индексінің компаниялары]] [[Санат:Нью-Йорк қор биржасында тіркелген компаниялар]] [[Санат:1869 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:АҚШ инвестициялық банктері]] [[Санат:Нью-Йорк қаласында орналасқан көпұлтты компаниялар]] [[Санат:Басты дилерлер]] [[Санат:Нью-Йорк қаласында орналасқан ашық акционерлік қоғамдар]] [[Санат:Субпрайм ипотекалық дағдарыс]] [[Санат:Субпрайм ипотекалық несие берушілер]] [[Санат:Жүйелік маңызы бар қаржы институттары]] ioz5pm2ngu32k3wr0b5kj8wacye9u8n 3614331 3614301 2026-06-07T11:54:33Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3614331 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = The Goldman Sachs Group, Inc. |логотипі = |суреті = GoldmanSachsHeadquarters.JPG |сурет атауы = Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында орналасқан штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{NYSE|GS}}<br>[[Dow Jones Industrial Average|DJIA]] құрамдасы<br>[[S&P 100]] құрамдасы<br>[[S&P 500]] құрамдасы |қызметі = Бүкіл әлем бойынша |құрылды = [[1869 жыл|1869]] |құрушы = [[Маркус Голдман]]<br>[[Самуэль Сакс]] |орналасуы = [[200 West Street]], [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = [[Дэвид Соломон]] (төраға және бас атқарушы директор) |саласы = Қаржылық қызметтер |өнімі = [[Инвестициялық банк қызметі]]<br>Жаһандық нарықтар<br>[[Активтерді басқару]]<br>Байлықты басқару<br>Тікелей банк |меншікті капиталы = {{өсім}} 124,97 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 58,28 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 21,85 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,30 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,81 трлн АҚШ доллары (2025) |капитализация = {{өсім}} Активтері басқаруда: 3,61 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 47 400 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Goldman Sachs Alternatives]] |аудитор = |сайты = https://www.goldmansachs.com/ |Ортаққор = GoldmanSachsHeadquarters.JPG }} '''The Goldman Sachs Group, Inc.''' — 1869 жылы құрылған америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызметтер компаниясы. Goldman Sachs компаниясының штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы [[Бэттери-Парк-Сити]] ықшамауданында орналасқан, сондай-ақ әлемнің көптеген халықаралық қаржы орталықтарында өңірлік кеңселері бар.<ref name="AR">{{cite web | url= https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/0000886982/000088698226000091/gs-20251231.htm | title=The Goldman Sachs Group, Inc. 2025 Annual Report Form 10-K | publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] | date=February 25, 2026 | access-date=March 8, 2026 }}</ref> Goldman Sachs кіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық банктердің бірі болып табылады<ref>{{Cite web |title=League Tables – Investment Banking Review – FT.com |url=https://markets.ft.com/data/league-tables/tables-and-trends |access-date=2025-12-08 |website=markets.ft.com}}</ref> және жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының ''[[Fortune 500]]'' тізімінде 32-орында тұр.<ref>{{cite web | url= https://fortune.com/company/goldman-sachs-group/ | title=Fortune 500 Companies: Goldman Sachs | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=March 8, 2026 }}</ref> 2025 жылғы ''[[Forbes Global 2000]]'' рейтингінде Goldman Sachs 20-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0|title=The Global 2000|website=Forbes|date=June 12, 2025|access-date=March 8, 2026}}</ref> Компания Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жаһандық қаржы жүйесі үшін жүйелік маңызы бар қаржы институты ретінде қарастырылады. Goldman Sachs инвестициялық банк қызметтерін (қосылулар мен жұтулар, сондай-ақ қайта құрылымдау мәселелері бойынша кеңес беру), бағалы [[Андерайтинг|қағаздарды андеррайтингтеу]], прайм-брокерлік қызметтер, активтерді басқару және байлықты басқару қызметтерін ұсынады. Компания көптеген қаржылық өнімдер бойынша [[маркет-мейкер]] ретінде әрекет етеді, сондай-ақ [[клиринг]]тік және кастодиандық банк қызметтерін көрсетеді. Ол жекеменшік капитал қорларын және хедж-қорларды басқарады. Сонымен қатар күрделі әрі тапсырыс берушінің қажеттіліктеріне бейімделген қаржылық өнімдерді әзірлейді. Компанияға тікелей банк болып табылатын ''Goldman Sachs Bank USA'' да тиесілі. Goldman Sachs клиенттерінің атынан да, өз қаражаты есебінен де сауда операцияларын жүргізеді. Компания стартаптарға инвестиция салып, оларды қаржыландыруды ұйымдастырады. Көптеген жағдайларда мұндай компаниялар алғашқы жария орналастыруды (IPO) жүзеге асырған кезде Goldman Sachs эмиссияны ұйымдастырушы жетекші андеррайтер ретінде қосымша қызмет көрсетеді.<ref>{{Cite news | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | title=Goldman Sachs Wants to Charm Startups. It Won't Be Easy. | first=Peter | last=Rudegeair | work=[[The Wall Street Journal]] | date=May 20, 2021 | url-access=subscription | access-date=January 23, 2022 | archive-date=January 23, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220123052529/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-wants-to-charm-startups-it-wont-be-easy-11621515741 | url-status=live }}</ref> == Тарихы == === Құрылуы мен қалыптасуы === [[Сурет:Goldman Sachs.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің екінші нұсқасы (1999–2020)]] [[Сурет:Goldman Sachs 2022 Black.svg|thumb|250px|Goldman Sachs логотипінің үшінші нұсқасы (2020–2024)]] 1869 жылы [[Маркус Голдман]] Нью-Йорк қаласында көмір науасының жанындағы бір бөлмелі жертөле кеңсесінде Goldman Sachs компаниясының негізін қалады.<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com.my/business/business-news/2020/12/09/insight---core-goldman-sachs-wont-flee-new-york-for-florida | title=Insight - Core Goldman Sachs won't flee New York for Florida | first=BRIAN | last=CHAPPATTA | work=The Star (Malaysia) | date=December 9, 2020}}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.chicagotribune.com/business/ct-goldman-sachs-mystique-20161215-story.html | title=The eternal mystique of Goldman Sachs | first=Dan | last=Zack | publisher=Chicago Tribune | date=December 15, 2016 | url-access=limited}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | first1=Leah Nathans | last1=Spiro | first2=Stanley | last2=Reed | title=Inside the Money Machine-In a big-is-all business, Goldman vows to go it alone | publisher=Bloomberg L.P. | date=December 22, 1997 | url-access=subscription | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190404/https://www.bloomberg.com/news/articles/1997-12-21/inside-the-money-machine | url-status=live }}</ref> 1882 жылы Голдманның күйеу баласы [[Самуэль Сакс]] компанияға қосылды.<ref>{{cite news | title=Business & Finance: Cash & Comeback | url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,770464,00.html | magazine=Time magazine | date=November 9, 1936 | archive-date=October 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201023122152/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,770464,00.html | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|title=The Evolution Of Goldman Sachs|last=Beattie|first=Andrew|work=Forbes|access-date=February 11, 2020|archive-date=July 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722160258/https://www.forbes.com/2010/05/21/goldman-sachs-fraud-case-personal-finance-gs.html#1b2ef41476b3|url-status=live}}</ref> 1885 жылы Голдманның ұлы [[Генри Голдман]] мен күйеу баласы Людвиг Дрейфусс кәсіпке қосылып, компания қазіргі атауы — Goldman Sachs & Co. атауын қабылдады.<ref>{{Cite book |last=Endlich|first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success|publisher=A.A. Knopf |year=1999|isbn=9780679450801|page= 34}}</ref> Компания кәсіпкерлер арасында коммерциялық қағаздарды пайдалануды алғашқылардың бірі болып енгізді және 1896 жылы Нью-Йорк қор биржасына (NYSE) мүше болды.<ref name="Cohan2012">{{cite book | author=William D. Cohan | title=Money and Power: How Goldman Sachs Came to Rule the World | year=2012 | publisher=Penguin Random House | isbn=9780241954065}}</ref> 1898 жылға қарай фирманың капиталы 1,6 миллион АҚШ долларына жетті.<ref name="Cohan2012"/> Компания 1900 жылы Бостон мен Чикагода, 1918 жылы Сан-Францискода, ал 1920 жылы Филадельфия мен Сент-Луисте кеңселерін ашты.<ref name=brief>{{Cite web |url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/a-brief-history-of-gs.pdf | title=A Brief History of Goldman Sachs | work=Goldman Sachs}}</ref> Goldman Sachs алғашқы жария орналастырулар (IPO) нарығына 1906 жылы [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясын қор биржасына шығару арқылы кірді.<ref name="Cohan2012" /> Бұл мәміленің жүзеге асуына Генри Голдман мен Sears компаниясының иелерінің бірі [[Юлиус Розенвальд]] арасындағы жеке достық ықпал етті.<ref name="Cohan2012" /> Одан кейін компания басқа да IPO-ларды андеррайтингтеумен айналысты, олардың қатарында 1906 жылғы [[General Cigar Company]], 1912 жылғы [[F. W. Woolworth Company]] және [[Continental Can]] болды.<ref name=brief/><ref name="Cohan2012"/> Компанияларды бағалау саласында да фирма жаңашылдық танытты. Ол компания құнын анықтауда баланстық құнның орнына баға мен табыстың арақатынасын қолданған алғашқы компаниялардың бірі болды. Соның арқасында материалдық активтері аз бөлшек сауда кәсіпорындары мен басқа компаниялар үшін капитал тарту жеңілдеді.<ref name=brief/> 1912 жылы Генри С. Бауэрс компанияның негізін қалаушы әулетке жатпайтын, бірақ фирманың серіктесі болып, оның пайдасынан үлес алған алғашқы адам болды.<ref name="Cohan2012"/> 1917 жылы Генри Голдманның Германияны қолдайтын ұстанымына байланысты фирмадағы басқа серіктестер тарапынан қысым күшейіп, ол компаниядан кетуге мәжбүр болды.<ref name="Cohan2012"/> 1918 жылы [[Уоддилл Кэтчингс]] компанияға қосылғанға дейін фирманы толық бақылау Сакс әулетінің қолында болды.<ref name="Cohan2012"/> 1928 жылға қарай Кэтчингс Goldman Sachs-тағы ең ірі жеке үлеске ие серіктеске айналды.<ref name="Cohan2012"/> 1919 жылы компания Merck & Co. компаниясының елеулі үлесін сатып алды, ал 1922 жылы [[General Foods]] компаниясына ірі инвестиция жасады.<ref name=brief/> 1928 жылғы 4 желтоқсанда фирма жабық үлгідегі инвестициялық қор болып табылатын Goldman Sachs Trading Corp. қорын іске қосты.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly |title=Goldman Sachs, the Good, the Bad, and the Ugly |publisher=Bloomberg News |date=July 20, 2011 | url-access=subscription | archive-date=March 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331104330/https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2011-07-20/goldman-sachs-the-good-the-bad-and-the-ugly|url-status=live}}</ref> Алайда бұл қор [[1929 жылғы Уолл-стрит дағдарысы]] кезінде күйреді. Сол кезеңде Goldman Sachs акция бағаларын айла-шарғы жасауға және инсайдерлік саудаға қатысқан деген айыптауларға тап болды.<ref name="Cohan2012"/> === 1930–1979 === 1930 жылы, [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңінде, фирма Уоддилл Кэтчингсті басшылықтан шеттетіп, аға серіктес қызметіне [[Сидни Уайнберг]] келді. Уайнберг компанияның негізгі назарын сауда операцияларынан инвестициялық банк қызметіне ауыстырды.<ref name="Cohan2012" /> Оның әрекеттері фирманың әлсіреген беделін қалпына келтіруге көмектесті. Уайнбергтің басшылығымен Goldman Sachs 1956 жылы [[Ford Motor Company]] компаниясының 657 миллион АҚШ долларын құраған алғашқы жария орналастыруының (IPO) жетекші кеңесшісі болды. Бұл сол кезеңдегі аса ірі жетістіктердің бірі саналды. Сондай-ақ фирма 1958 жылы Sears Roebuck компаниясының 350 миллион АҚШ долларлық облигациялық қарыз орналастыруына жетекшілік етті.<ref name=brief/> Уайнбергтің жетекшілігі кезінде компания инвестициялық зерттеулер бөлімін және муниципалдық облигациялар бөлімін құрды. Сонымен қатар фирма тәуекел арбитражын қолданудың алғашқы жаңашылдарының бірі болды.<ref name="Cohan2012" /> 1950-жылдары [[Гас Леви]] компанияға бағалы қағаздар трейдері ретінде қосылды. Сол кезеңде фирма ішінде екі ықпалды бағыт — инвестициялық банк қызметі мен бағалы қағаздар саудасы — басымдық үшін бәсекелесті.<ref>{{Cite web |last=Lenzner |first=Robert |title=Gus Levy: Don't Tell Me What I Can't Do; Tell Me What I Can Do |url=https://www.forbes.com/sites/robertlenzner/2011/03/10/gus-levy-dont-tell-me-what-i-cant-do-tell-me-what-i-can-do/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes |language=en}}</ref> Леви ірі көлемдегі бағалы қағаздар мәмілелерін жүзеге асырудың алғашқы дамытушыларының бірі болды және оның жетекшілігімен компания осы бағытты кеңінен дамытты. Уайнбергтің күшті ықпалына байланысты фирма 1956 жылы компанияның назарын тек Уайнбергке тәуелді бағыттан әртараптандыру мақсатында жеке инвестициялық банк бөлімін құрды.<ref name="Cohan2012"/> 1957 жылы фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласындағы 20 [[Broad Street]] ғимаратына көшірілді.<ref name="Cohan2012"/> 1969 жылы Гас Леви Сидни Уайнбергтің орнына аға серіктес болды және компанияның бағалы қағаздар саудасы бөлімін қайтадан күшейтті.<ref>{{Cite book |year=2000 |publisher=Simon & Schuster |last=Endlich |first=Lisa |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success |isbn=9780684869681 |page=62 }}</ref> Левиге фирманың әйгілі «ұзақ мерзімді ашкөздік» қағидатының авторы деген баға беріледі. Бұл ұстаным ұзақ мерзімді кезеңде пайда табылып отырған жағдайда қысқа мерзімді шығындарға төзуге болатынын білдірді. Сонымен қатар серіктестер өз табыстарының басым бөлігін қайтадан компанияның өзіне инвестициялап отырды.<ref>{{Cite book |last=Endlich |first=Lisa| author-link=Lisa Endlich |title=Goldman Sachs: The Culture Of Success| publisher=A.A. Knopf |year=1999| isbn=9780679450801 |page=18 }}</ref> Уайнберг фирманың аға серіктесі болып қала берді және сол жылдың шілде айында қайтыс болды.<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/1969/07/24/archives/sidney-j-weinberg-dies-at-77-mr-wall-street-of-finance-sidney-j.html | title=Sidney J. Weinberg Dies at 77; 'Mr. Wall Street' of Finance; Sidney J. Weinberg, Known as 'Mr. Wall Street,' Is Dead at 77 | first=Alden | last=Whitman | work=[[The New York Times]] | date=July 24, 1969 | url-access=limited}}</ref> 1970 жылы фирма тағы бір қаржылық дағдарысқа тап болды. Сол жылы [[Penn Central Transportation Company]] компаниясы банкротқа ұшырады. Компанияның айналымда жүрген коммерциялық қағаздарының көлемі 80 миллион АҚШ долларынан (2024 жылғы құны бойынша шамамен 497 миллион АҚШ доллары) асты, олардың басым бөлігі Goldman Sachs арқылы шығарылған еді. Бұл банкроттық өте ірі оқиғаға айналды. Соның салдарынан туындаған сот істері, әсіресе АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы ([[SEC]]) көтерген талаптар, фирманың серіктестік капиталын, өміршеңдігін және беделін қатерге тіреді.<ref name="cohan_wpost2012">{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | title=Goldman Sachs's long history of duping its clients | last=Cohan | first=William D. | newspaper=The Washington Post | date=March 16, 2012 | url-access=limited | archive-date=November 9, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201109190908/https://www.washingtonpost.com/opinions/goldman-sachss-long-history-of-duping-its-clients/2012/03/15/gIQAVlu3GS_story.html | url-status=live }}</ref> Дәл осы банкроттықтан кейін коммерциялық қағаздар шығаратын барлық эмитенттерге несиелік рейтинг беру тәжірибесі қалыптасты. Бүгінде мұндай рейтингтерді бірнеше несиелік рейтинг агенттігі жүргізеді.<ref>{{cite web | last=Hahn | first=Thomas K. | editor=Timothy Q. Cook | editor2=Robert K. Laroche | title=Instruments of the Money Market | url=https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | edition=Seventh | publisher=Federal Reserve Bank of Richmond | location=[[Richmond, Virginia]] | year=1993 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=November 25, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201125001943/https://www.richmondfed.org/~/media/richmondfedorg/publications/research/special_reports/instruments_of_the_money_market/pdf/full_publication.pdf | url-status=live }}</ref> Серіктес Стэнли Р. Миллердің басшылығымен фирма 1970 жылы Лондонда өзінің алғашқы халықаралық кеңсесін ашты, ал 1972 жылы жеке капиталды басқару бөлімін және тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімін құрды.<ref name=brief/><ref>{{Cite news |last=Colchester |first=Max |url=https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274 |title=Who Loses the Most From 'Brexit'? Try Goldman Sachs |work=[[The Wall Street Journal]] |date=April 11, 2016 |issn=0099-9660 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108095658/https://www.wsj.com/articles/who-loses-the-most-from-brexit-try-goldman-sachs-1460403274|url-status=live}}</ref> 1974 жылы компания Electric Storage Battery фирмасын International Nickel мен Morgan Stanley тарапынан жасалған дұшпандық жұтып алу әрекетінен қорғау барысында «ақ сері» стратегиясын алғашқылардың бірі болып қолданды.<ref>{{cite book | first=Gary | last=Giroux | title=Accounting Fraud: Maneuvering and Manipulation, Past and Present | url=https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | publisher=Business Expert Press | isbn=978-1606496299 | date=2013 | archive-date=April 8, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170408085303/https://books.google.com/books?id=gxNMAgAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 1976 жылы Сидни Уайнбергтің ұлы [[Джон Уайнберг]] пен [[Джон С. Уайтхед]] бірлескен аға серіктестер қызметіне тағайындалды. Бұл фирмадағы бірлескен басшылық дәстүрін қайта нығайтты. Олардың бастамаларының бірі компанияның 14 іскерлік қағидатын әзірлеу болды.<ref>{{Cite news |last=Thomas |first=Landon Jr. |url=https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |title=John L. Weinberg, 81, Former Leader of Goldman, Dies |work=The New York Times |date=August 9, 2006 | url-access=limited |issn=0362-4331 |archive-date=November 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121075533/https://www.nytimes.com/2006/08/09/business/09weinberg.html |url-status=live}}</ref> === 1980–1999 === 1981 жылғы 16 қарашада фирма тауарлық нарықтардағы саудамен айналысатын J. Aron & Company компаниясын сатып алды. Кейін бұл компания Тұрақты табысты бағалы қағаздар бөлімімен біріктіріліп, Тұрақты табысты бағалы қағаздар, валюталар және тауарлар бөлімі деп аталды.<ref>{{Cite news |last=Baer |first=Justin |title=In Wake of Financial Crisis, Goldman Goes It Alone |publisher=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981| date=December 12, 2015 | url-access=subscription |issn=0099-9660|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801042635/https://www.wsj.com/articles/in-wake-of-financial-crisis-goldman-goes-it-alone-1423711981 |url-status=live}}</ref> J. Aron компаниясы кофе мен алтын нарықтарындағы қызметімен танымал болды. Goldman Sachs компаниясының кейінгі бас атқарушы директоры [[Ллойд Бланкфейн]] де фирмаға осы бірігу нәтижесінде келген.<ref>{{Cite news |title=As rivals fade, Goldman Sachs stands firm on commodities |url=https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html |publisher=CNBC |date=December 6, 2013|archive-date=November 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129115336/https://www.cnbc.com/2013/12/06/as-rivals-fade-goldman-sachs-stands-firm-on-commodities.html|url-status=live}}</ref> 1983 жылы фирма жаңадан салынған 85 Broad Street ғимаратындағы жаһандық штаб-пәтеріне көшті және 2009 жылы қазіргі штаб-пәтеріне ауысқанға дейін сол ғимаратта орналасты.<ref>{{Cite web |title=85 Broad Street – Goldman Sachs |url=https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |access-date=January 9, 2023 |website=Institutional Investor |date=March 12, 2018 |language=en-gb |archive-date=October 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003082029/https://www.institutionalinvestor.com/article/b179g8x6qjcf74/85-broad-street---goldman-sachs |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=December 9, 2009 |title=The House That Goldman Built |url=https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |access-date=January 9, 2023 |publisher=Observer |archive-date=January 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109140105/https://observer.com/2009/12/the-house-that-goldman-built/ |url-status=live }}</ref> 1985 жылы компания Рокфеллер орталығына иелік ететін жылжымайтын мүлікке инвестициялау қорының (REIT) жария орналастырылуын андеррайтингтеді. Ол сол кезде тарихтағы ең ірі [[REIT]] орналастыруы болды.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/ |last=Sloan |first=Allan | author-link=Allan Sloan |title=PITCHING THEM HIGH AND INSIDE IN THE ROCKEFELLER CENTER DEAL | newspaper=[[The Washington Post]] |date=September 19, 1995 |issn=0190-8286 |archive-date=February 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208043020/https://www.washingtonpost.com/archive/business/1995/09/19/pitching-them-high-and-inside-in-the-rockefeller-center-deal/7794b49c-3489-448e-a33c-4d8a691034f6/|url-status=live}}</ref> [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағының ыдырауы]] басталған кезеңге сәйкес фирма жаһандық жекешелендіру үдерісіне де қатыса бастады. Ол мемлекеттік құрылымдардан бөлініп шыққан компанияларға кеңес беру арқылы жекешелендіру мәмілелерін жүзеге асыруға көмектесті.<ref>{{Cite web | last=McCoy| first=Patricia |title=Levers of Law Reform: Public Goods and Russian Banking | url=https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj | publisher=Cornell Law School | year=1997 | archive-date=October 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022190041/https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1395&context=cilj |url-status=live}}</ref> 1986 жылы фирма институционалдық инвесторларға, қаржылық кеңесшілерге және жеке тұлғаларға ашық әрі жеке нарықтарда инвестициялық және кеңес беру қызметтерін ұсынатын Goldman Sachs Asset Management бөлімін құрды.<ref name=humbled/> Сол жылы компания [[Microsoft]] компаниясының алғашқы жария орналастырылуын (IPO) андеррайтингтеді, [[General Electric]] компаниясына [[RCA]] компаниясын сатып алу мәселесі бойынша кеңес берді<ref name=humbled>{{Cite news | title=Goldman Sachs humbled | url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | work=The Independent | date=December 17, 2008 | archive-date=November 16, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201116055405/https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/goldman-sachs-humbled-1192852.html | url-status=live}}</ref> және Лондон мен Токио қор биржаларына қосылды, бұл өз кезегінде компанияның қосылулар мен жұтып алулар саласындағы қызметінің кеңеюіне ықпал етті.<ref name=brief/> 1980-жылдары фирма инвестициялық зерттеулерін электрондық түрде таратқан алғашқы банктердің бірі болды және бастапқы шығарылымдағы терең дисконтталған облигациялардың алғашқы жария орналастырылуын жүзеге асырды.<ref name=humbled/> 1988 жылы компания Үндістанның Мемлекеттік банкіне несиелік рейтинг алуға және АҚШ-тың коммерциялық қағаздар нарығында 200 миллион АҚШ доллары көлемінде қағаздар шығаруға көмектесті.<ref>{{Cite web | url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/1994-emerging-markets.html | title=Goldman Sachs Expands its Footprint in Emerging Markets | publisher=Goldman Sachs}}</ref> 1990 жылы [[Роберт Рубин]] мен [[Стивен Фридман]] бірлескен аға серіктестер болды. Олар компанияның қосылулар мен жұтып алулар, сондай-ақ сауда операциялары бағыттарын нығайту мақсатында фирманың жаһандануға бағдарланған дамуына басымдық беруге уәде етті.<ref>{{Cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |title=Former Goldman head Stephen Friedman retires from board |work=[[Reuters]] |date=April 4, 2013 |archive-date=November 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103184956/https://www.reuters.com/article/us-goldman-board-idUSBRE93315P20130404 |url-status=live}}</ref> 1990 жылы компания Нью-Йорк қор биржасында қағазсыз сауда жүйесін енгізді.<ref>{{Cite web | url=https://www.princeton.edu/~ota/disk2/1990/9015/9015.PDF | title=Electronic Bulls and Bears: U.S. Securities Markets and Information Technology | date=September 1990}}</ref> 1992 жылы Рубин Билл Клинтон әкімшілігінде қызмет атқару үшін фирмадан кетті.<ref name=brief/> 1994 жылы компания [[Goldman Sachs тауар индексі]]н (GSCI) іске қосты және Қытайдағы алғашқы кеңсесін [[Бейжің]] қаласында ашты.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |title=Goldman, Sachs in China |date=March 1, 1994|work=New York Times |issn=0362-4331| archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903093219/https://www.nytimes.com/1994/03/01/business/goldman-sachs-in-china.html |url-status=live}}</ref> Сол жылы Стивен Фридманның аға серіктес қызметінен кетуінен кейін [[Джон Корзин]] компанияның бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref name="NewYorkTimes1994September14RamirezAnthony">{{cite news|last1=Ramirez|first1=Anthony|title=Chairman of Goldman Will Retire|url=https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|access-date=9 May 2017|issue=Business|page=D1|work= New York Times|date=14 September 1994|url-access=limited|archive-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903163853/https://www.nytimes.com/1994/09/14/business/chairman-of-goldman-will-retire.html|url-status=live}}</ref> Серіктестер арасындағы ондаған жылдарға созылған пікірталастардан кейін Goldman Sachs 1999 жылғы мамырда алғашқы жария орналастыру (IPO) арқылы [[ашық акционерлік қоғам]]ға айналды.<ref>{{Cite web |url=https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/ |title=GOLDMAN SACHS IPO DEBUTS TODAY AT $3.66B|last=Piskora|first=Beth|date=May 4, 1999|website=New York Post|language=en|access-date=December 6, 2019|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817124848/https://nypost.com/1999/05/04/goldman-sachs-ipo-debuts-today-at-3-66b/|url-status=live}}</ref> IPO барысында Goldman Sachs компанияның 12,6%-ын жұртшылыққа сатты. Орналастырудан кейін компанияның 48,3%-ы бұрынғы 221 серіктестің иелігінде қалды, 21,2%-ы серіктес болып табылмайтын қызметкерлерге тиесілі болды, ал қалған 17,9%-ы Goldman Sachs-тың зейнетке шыққан серіктестеріне және екі ұзақ мерзімді инвесторға — [[Sumitomo Bank Ltd.]] пен [[Kamehameha Schools]] ұйымының инвестициялық бөлімшесіне тиесілі болды.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | title=Goldman Sachs: How Public Is This IPO? | first=Leah Nathans | last=Spiro | publisher=[[Bloomberg L.P.]] | date=May 17, 1999 | access-date=April 7, 2017 | archive-date=August 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200827190313/https://www.bloomberg.com/news/articles/1999-05-16/goldman-sachs-how-public-is-this-ipo | url-status=live }}</ref> Акциялар биржаға шығарылған кезде бір акцияның бағасы 53 АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news |last=Roundup |first=An Interactive Journal News |date=1999-05-03 |title=Goldman Sachs Prices Offering At $53 a Share for Sale Tuesday - WSJ |url=https://www.wsj.com/articles/SB9257613266528026 |access-date=2026-04-27 |work=Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> IPO өткізілгеннен кейін [[Генри Полсон]] Джон Корзиннің орнына компанияның директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.<ref>{{cite news| title=End of an era for Goldman | url=https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | work=[[CNN]] | date=May 3, 1999 | archive-date=October 19, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201019151634/https://money.cnn.com/1999/05/03/markets/goldman/ | url-status=dead }}</ref> === 2000 – қазірге дейін === 2000 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs Нью-Йорк қор биржасындағы ең ірі мамандандырылған сауда фирмаларының бірі болған Spear, Leeds & Kellogg компаниясын 6,3 миллиард АҚШ долларына (2024 жылғы құны бойынша шамамен 10,9 миллиард АҚШ доллары) сатып алды.<ref name="NewYorkTimes2000September12McGeehanPatrick">{{cite news|last1=McGeehan|first1=Patrick|title=Goldman Sachs to Acquire Top Firm on Trading Floors|url=https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=Business|page=C2|work=[[The New York Times]]|date=September 12, 2000|url-access=limited|archive-date=September 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913000550/https://www.nytimes.com/2000/09/12/business/goldman-sachs-to-acquire-top-firm-on-trading-floors.html|url-status=live}}</ref> 2006 жылғы мамырда Генри Полсон АҚШ Қаржы министрі қызметіне тағайындалу үшін компаниядан кетті, ал оның орнына [[Ллойд Бланкфейн]] директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор болып тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=June 3, 2006 |title=New Chief Executive Is Chosen by Goldman|work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|access-date=June 10, 2020|issn=0362-4331|archive-date=November 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121050331/https://www.nytimes.com/2006/06/03/business/03goldman.html|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 21 қыркүйекте Goldman Sachs пен Morgan Stanley — АҚШ-тағы қалған соңғы екі ірі инвестициялық банк — дәстүрлі банк холдингтік компанияларына айналатындарын ресми түрде жариялады.<ref name="Reuters2008September21HallJessica">{{cite news|last1=Hall |first1=Jessica|last2=Heavens|first2=Louise|title=Goldman Sachs to be regulated by Fed |url=https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|access-date=September 22, 2008|agency=Thomson Reuters|issue=Fund News|publisher=Reuters|date=September 21, 2008|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111204449/https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-idUSNWEN838420080922|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | title=Wall Street in crisis: Mitsubishi to buy stake in Morgan Stanley | first1=Julia | last1=Kollewe | first2=David | last2=Teather | work=[[The Guardian]] | date=September 22, 2008 | access-date=December 11, 2016 | archive-date=December 5, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201205203628/https://www.theguardian.com/business/2008/sep/22/wallstreet.morganstanley | url-status=live }}</ref> Олардың банк мәртебесін алу туралы өтінішін Федералдық резерв жүйесінің мақұлдауы Конгрестің бағалы қағаздар фирмаларын депозит қабылдайтын банктерден бөліп шығарғанына 75 жыл өткен соң тәуелсіз инвестициялық банк үлгісінің аяқталғанын білдірді. Бұл шешім [[Lehman Brothers]] банкротқа ұшырап, [[Merrill Lynch]] компаниясының [[Bank of America|Bank of America-ға]] жедел сатылуына алып келген бірнеше апталық қаржылық күйзелістер кезеңінің соңында қабылданды.<ref name="WSJ2008September22HilsenrathJon">{{cite news|last1=Hilsenrath|first1=Jon|last2=Paletta|first2=Damian|title=Goldman, Morgan Scrap Wall Street Model, Become Banks in Bid to Ride Out Crisis|journal=The Wall Street Journal. Eastern Edition|url=https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|access-date=May 18, 2017|agency=Dow Jones & Company Inc|issue=Business|publisher=Wall Street Journal|date=September 22, 2008|location=United States|language=en|url-access=subscription|issn=0099-9660|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203003329/https://www.wsj.com/articles/SB122202739111460721|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы 23 қыркүйекте Berkshire Hathaway компаниясы Goldman Sachs-тың 5 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акцияларын сатып алуға келісті. Сонымен қатар ол бес жыл ішінде Goldman Sachs-тың тағы 5 миллиард АҚШ долларына тең жай акцияларын сатып алу құқығын беретін варранттарға ие болды.<ref name="5billion">{{cite web | url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | title=Berkshire Hathaway to Invest $5 billion in Goldman Sachs | publisher=U.S. Securities and Exchange Commission | date=September 23, 2008 | access-date=May 18, 2017 | archive-date=August 16, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140816030946/http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/886982/000095012308011720/y71480exv3w1.htm | url-status=live }}</ref> Сол кезеңде компания бір акциясы 123 АҚШ долларынан бағаланған акцияларды жария орналастыру арқылы қосымша 5 миллиард АҚШ долларын тартты.<ref name="5billion" /> 2008 жылғы қазанда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінен Қиындыққа ұшыраған активтерге көмек көрсету бағдарламасы (TARP) аясында 10 миллиард АҚШ долларына тең артықшылықты акциялар түріндегі инвестиция алды.<ref>{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | newspaper=The Washington Post | title=An Unsavory Slice of Subprime | first=Allan | last=Sloan | date=October 16, 2007 | access-date=May 3, 2010 | archive-date=October 1, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191001183858/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/15/AR2007101501435.html | url-status=live }}</ref> 2009 жылғы маусымда Goldman Sachs АҚШ Қаржы министрлігінің TARP бағдарламасы бойынша салған қаражатын 23% кірістілікпен қайтарды. Қайтарылған сома құрамына артықшылықты акциялар бойынша 318 миллион АҚШ долларлық дивиденд төлемдері мен варранттарды өтеуге жұмсалған 1,418 миллиард АҚШ доллары кірді.<ref>{{cite press release|url=http://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem TARP Warrants: US Taxpayers Make 23 Percent Return|publisher=[[Business Wire]]|date=July 22, 2009|access-date=March 19, 2017|archive-date=October 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020090150/https://www.businesswire.com/news/home/20090722005842/en/Goldman-Sachs-Pays-1.1-Billion-Redeem-TARP|url-status=live}}<br />{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2009/07/22/goldman-sachs-pays-11-billion-to-redeem-warrants.html|title=Goldman Sachs Pays $1.1 Billion to Redeem Warrants|publisher=[[CNBC]]|date=July 22, 2009|access-date=September 9, 2017|archive-date=November 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109030206/https://www.cnbc.com/id/32085262|url-status=live}}</ref> 2011 жылғы 18 наурызда Goldman Sachs Федералдық резерв жүйесінен Berkshire Hathaway иелігіндегі Goldman Sachs-тың артықшылықты акцияларын кері сатып алуға рұқсат алды.<ref>{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2011/03/18/warren-buffett-gets-an-unwanted-call-from-goldman-sachs.html|title=Warren Buffett Gets an Unwanted Call from Goldman Sachs|work=CNBC|date=March 18, 2011|access-date=February 15, 2013|first1=Alex|last1=Crippe|archive-date=August 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806080740/https://www.cnbc.com/id/42153208|url-status=live}}</ref> 2009 жылғы 16 қарашада Goldman Sachs өзінің жаңа штаб-пәтерін Манхэттендегі [[200 West Street]] ғимаратында ашты.<ref>{{Cite news |date=2019 |title=Embracing Past and Future, Goldman Sachs Breaks Ground on its Global Headquarters in Manhattan|url=https://www.goldmansachs.com/our-firm/history/moments/2005-groundbreak}}</ref> 2011 жылғы қыркүйекте Goldman Sachs өзінің ең ірі хедж-қоры — Goldman Sachs Asset Management (GSAM) құрамында жұмыс істеген Global Alpha Fund LP қорының жабылатынын жариялады.<ref name="WSJ2011September16RappaportLiz">{{cite news|last1=Rappaport|first1=Liz|title=Goldman to Close Global Alpha Hedge Fund|journal=The Wall Street Journal. Eastern Edition|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904060604576573053089881550|access-date=May 18, 2017|agency=Dow Jones & Company Inc|issue=Markets|publisher=Wall Street Journal|date=September 16, 2011|location=United States|language=en|url-access=subscription|issn=0099-9660|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111183658/https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904060604576573053089881550|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Global Alpha Fund LP|date=2005|title=Goldman Sachs Global Alpha Fund, L.P. 2005 ANNUAL REPORT|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/63814/000006381408000013/ex992-10ka2007.pdf|website=SEC|access-date=August 13, 2020|archive-date=July 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170710000024/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/63814/000006381408000013/ex992-10ka2007.pdf|url-status=live}}</ref> 1990-жылдардың ортасында бастапқы капиталы 10 миллион АҚШ долларымен құрылған Global Alpha<ref name="NYT_20110915">{{cite news|title=Goldman Sachs to Shut Its Global Alpha Hedge Fund|url=https://dealbook.nytimes.com/2011/09/15/goldman-to-shut-global-alpha-hedge-fund/|access-date=May 18, 2017|agency=The New York Times Company|issue=DealBook|work=[[The New York Times]]|date=September 15, 2011|location=United States|language=en|url-access=limited|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801203937/https://dealbook.nytimes.com/2011/09/15/goldman-to-shut-global-alpha-hedge-fund/|url-status=live}}</ref> бір кездері әлемдегі ең ірі әрі ең табысты хедж-қорлардың бірі саналды. Қордың басқаруындағы активтер көлемі (AUM) 2007 жылы ең жоғары деңгейіне жетіп, 12 миллиард АҚШ долларынан асты.<ref name="businessinsider_Carney_20110916">{{Cite news| title=How Goldman Sachs Lost One Of Its Crown Jewels, Global Alpha| first=John| last=Carney| date=September 16, 2011| work=Business Insider via CNBC| access-date=April 24, 2020| url=https://www.businessinsider.com/how-goldman-sachs-lost-one-of-its-crown-jewels-global-alpha-2011-9| archive-date = August 4, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200804060453/https://www.businessinsider.com/how-goldman-sachs-lost-one-of-its-crown-jewels-global-alpha-2011-9| url-status = live}}</ref> Global Alpha инвестициялық шешімдер қабылдау үшін сандық талдау мен компьютерлік модельдерді пайдаланды,<ref name="WSJ2011September16RappaportLiz"/> сондай-ақ жоғары жиілікті сауда әдістерін қолданды. Қорды сауда операциялары негізделген статистикалық модельдерді әзірлеген [[Клифф Аснесс]] пен [[Марк Кархарт]] құрған.<ref name="NYT_20110915"/> ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы Global Alpha қорын «ірі әрі құпиялы хедж-қор» деп сипаттап, оны баламалы инвестициялар портфеліндегі «Cadillac» деп атаған. Қор 2006 жылға қарай Goldman Sachs үшін миллиондаған доллар пайда әкелген.<ref name="WSJ_Smith_20060420">{{Cite news| issn=0099-9660| last=Smith| first = Randall| title = Goldman Gurus Strike It Rich With Hedge Fund| work = Wall Street Journal| access-date = April 25, 2020| date=April 20, 2006| url = https://www.wsj.com/articles/SB114550097877130828| archive-date=August 1, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200801044453/https://www.wsj.com/articles/SB114550097877130828| url-status=live}}</ref> Алайда кейін қордың көрсеткіштері төмендей бастады. 2008 жылдың ортасына қарай оның басқаруындағы активтері 2,5 миллиард АҚШ долларына дейін қысқарды. 2011 жылғы маусымда бұл көрсеткіш 1,7 миллиард АҚШ долларынан төмен болды, ал сол жылғы шығындардан кейін 2011 жылғы қыркүйекте шамамен 1 миллиард АҚШ долларын ғана құрады.<ref name="Reuters2011September16LaCapraLaurenTara">{{cite news |last1=LaCapra |first1=LaurenTara|last2=Herbst-Bayliss |first2=Svea |title=Goldman to close Global Alpha fund after losses |url=https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-hedgefund-idUSTRE78F28Y20110916 |access-date=May 18, 2017|agency=Thomson Reuters |publisher=Reuters |date=September 16, 2011|location=New York |language=en |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022130428/https://www.reuters.com/article/us-goldmansachs-hedgefund-idUSTRE78F28Y20110916|url-status=live}}</ref> 2015 жылғы тамызда Goldman Sachs [[General Electric]] компаниясының GE Capital Bank онлайн-депозиттік платформасын сатып алуға келісті. Мәміле құрамына 8 миллиард АҚШ долларына тең онлайн депозиттер және брокерлер арқылы орналастырылған депозиттік сертификаттардың тағы 8 миллиард АҚШ долларлық көлемі кірді.<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-08-13/goldman-sachs-to-buy-ge-bank-unit-with-16-billion-of-deposits | title=Goldman Sachs to Acquire GE Capital Bank's on-line deposit platform | work=[[Bloomberg News]] | date=August 13, 2015 | first=Michael J. | last=Moore | access-date=March 7, 2017 | archive-date=November 8, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201108134803/http://www.bloomberg.com/news/articles/2015-08-13/goldman-sachs-to-buy-ge-bank-unit-with-16-billion-of-deposits | url-status=live }}</ref> [[Сурет:Marcus by Goldman Sachs Logo.svg|thumb|200px|Marcus by Goldman Sachs логотипі]] 2016 жылғы сәуірде Goldman Sachs тікелей банк қызметін көрсететін GS Bank банкін іске қосты.<ref>{{cite news | url=http://www.businessinsider.com/goldman-sachs-launches-online-saving-account-gsbank-2016-4 | title=Goldman Sachs is launching a bank account for ordinary people – not just the super rich | work=[[Business Insider]] | date=April 25, 2016 | first=Oscar | last=Williams-Grut | access-date=April 25, 2016 | archive-date=August 6, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200806142058/https://www.businessinsider.com/goldman-sachs-launches-online-saving-account-gsbank-2016-4 | url-status=live }}</ref> Сол жылғы қазанда Goldman Sachs Bank USA Marcus by Goldman Sachs бренді арқылы комиссиясыз қамтамасыз етілмеген жеке несиелер ұсына бастады.<ref>{{cite news | url=https://www.usnews.com/news/business/articles/2016-10-13/goldman-sachs-launches-personal-loan-service | title=Goldman Sachs launches personal loan service | first=Ken | last=Sweet | agency=[[Associated Press]] | publisher=[[U.S. News & World Report]] | date=October 13, 2016 | access-date=May 18, 2017 | archive-date=August 1, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200801083541/https://www.usnews.com/news/business/articles/2016-10-13/goldman-sachs-launches-personal-loan-service | url-status=live }}</ref> 2018 жылы Goldman Sachs компаниясы [[Дэвид Соломон]]ның Ллойд Бланкфейннің орнына директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор қызметіне келетінін жариялады.<ref>{{Cite news |date=July 17, 2018 |title=Goldman Sachs is handing the keys to a very different leader with David Solomon|url=https://www.cnbc.com/2018/07/16/goldman-sachs-david-solomon-to-become-next-ceo.html}}</ref> [[Сурет:Apple Card.png|thumb|Goldman Sachs Bank USA шығарған [[Apple Card]] картасының физикалық нұсқасының үлгісі]] 2019 жылғы наурызда [[Apple]] компаниясы Goldman Sachs-пен серіктестік орнатып, [[Apple Card]] несиелік картасын іске қосатынын жариялады. Бұл банк ұсынған алғашқы несиелік карта болды.<ref>{{Cite news |title=Apple unveils new no-fee credit card: The Apple Card |url=https://www.cnbc.com/2019/03/25/apple-unveils-new-credit-card-the-apple-card.html | work=[[CNBC]] |last=Son |first=Hugh |date=March 25, 2019 |archive-date=March 25, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325190729/https://www.cnbc.com/2019/03/25/apple-unveils-new-credit-card-the-apple-card.html |url-status=live }}</ref> 2021 жылғы тамызда Goldman Sachs басқаруындағы активтерінің көлемі 335 миллиард АҚШ долларын құрайтын [[NN Investment Partners]] компаниясын [[NN Group|NN Group-тен]] 1,7 миллиард еуроға сатып алу жөнінде келісімге келгенін жариялады.<ref>{{cite news | last=Dummett | first=Ben | title=Goldman Sachs to Acquire European Asset Manager for $1.9 Billion | url=https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-to-acquire-european-asset-manager-for-1-9-billion-11629364151 | work=[[The Wall Street Journal]] | date=August 19, 2021 | url-access=subscription |archive-date=August 19, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210819143555/https://www.wsj.com/articles/goldman-sachs-to-acquire-european-asset-manager-for-1-9-billion-11629364151|url-status=live}}</ref> 2026 жылғы қаңтарда Goldman Sachs [[Apple Card]] бағдарламасын 2028 жылы [[JPMorgan Chase]] компаниясына беру туралы келісім жасалғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |date=January 7, 2026 |title=JPMorgan Chase reaches deal to become Apple Card issuer as Goldman closes chapter on consumer foray|url=https://www.cnbc.com/2026/01/07/jpmorgan-apple-credit-card.html}}</ref> == Аға серіктестер мен бас атқарушы директорлар тізімі == # [[Маркус Голдман]] (1869–1893) # [[Самуэль Сакс]] және [[Генри Голдман]] (1893–1914) # [[Генри Голдман]] (1914–1917) # [[Гарри Сакс]] (1917–1921) # [[Уоддилл Кэтчингс]] (1921–1930) # [[Сидни Уайнберг]] (1930–1969) # [[Гас Леви]] (1969–1976) # [[Джон Л. Уайнберг]] және [[Джон С. Уайтхед]] (1976–1984) # [[Джон Л. Уайнберг]] (1984–1990) # [[Роберт Рубин]] және [[Стивен Фридман]] (1990–1992) # [[Стивен Фридман]] (1992–1994) # [[Джон Корзин]] (1994–1998) # [[Джон Корзин]] және [[Генри Полсон]] (1998–1999) # [[Генри Полсон]] (1999–2006) # [[Ллойд Бланкфейн]] (2006–2018) # [[Дэвид М. Соломон]] (2018 – қазірге дейін) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Goldman Sachs]] [[Санат:1869 жылы Нью-Йорк штатында құрылғандар]] [[Санат:1999 жылғы алғашқы жария орналастырулар]] [[Санат:1869 жылы құрылған америкалық компаниялар]] [[Санат:Активтерді басқару компаниялары]] [[Санат:Нью-Йорк қаласындағы банктер]] [[Санат:1869 жылы құрылған банктер]] [[Санат:Манхэттендегі компаниялар]] [[Санат:Dow Jones Industrial Average индексінің компаниялары]] [[Санат:Нью-Йорк қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:1869 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:АҚШ инвестициялық банктері]] [[Санат:Нью-Йорк қаласында орналасқан көпұлтты компаниялар]] [[Санат:Басты дилерлер]] [[Санат:Нью-Йорк қаласында орналасқан ашық акционерлік қоғамдар]] [[Санат:Субпрайм ипотекалық дағдарыс]] [[Санат:Субпрайм ипотекалық несие берушілер]] [[Санат:Жүйелік маңызы бар қаржы институттары]] 3q7ou5323v9my5xbf8kx6ixa3kho60x 3 782265 3614263 2026-06-07T09:10:49Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3614263 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Asemokaa}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 14:10, 2026 ж. маусымның 7 (+05) 6wkxfsg3dwlmp2o3xzpxm82g5bizuus 2 782266 3614283 2026-06-07T10:44:52Z Преображенский Ф Ф 168443 Жаңа бетте: {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> '''Ноғай биі''' — Ноғай Ордасы билеушісінің (биінің) титулы. == Ноғай Ордасының билеушілері == * [[Едіге|Едіге би]] (1392-1412) * Нұраддин би (1412-1419) * [[Мансұр би]] (1419-1427) * Қазы би (1427-1428) * Уақас би (1428-1447) * Хорезми би (1447-14... 3614283 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> '''Ноғай биі''' — Ноғай Ордасы билеушісінің (биінің) титулы. == Ноғай Ордасының билеушілері == * [[Едіге|Едіге би]] (1392-1412) * Нұраддин би (1412-1419) * [[Мансұр би]] (1419-1427) * Қазы би (1427-1428) * Уақас би (1428-1447) * Хорезми би (1447-1473) * Аббас би (1473-1491) * Мұса би (1491-1502) * Жаңбыршы би (1502-1504) * Хасан би (1504-1508) * Шейх Мұхаммед би (1508-1510, 1516-1519) * Алшағыр би (1508-1516) * Ағыш би (1521-1524) * Саид Ахмет би (1524-1541) * Қазы Мұхаммед мырза (1537-1541) * Шейх Мамай би (1541-1549) * Жүсіп би (1549-1554) * Исмаил би (1557-1563) == Үлкен Ноғай Ордасының билеушілері == * Дін-Ахмет би, Исмаил бидің ұлы (1563–1578) * Ұрыс би (1563–1578 нұраддин, 1578–1590 би) * Дінбай мырза (1578–1584 нұраддин) * Сейіт-Ахмет мырза (1584–1587 нұраддин) * Ораз-Мұхаммед би (1584–1590, 1590–1598 би) * Дін-Мұхаммед би (1590–1598 нұраддин, 1598–1600 би) * Естерек би (1598–1600 нұраддин, 1600–1619 би) * Күшік мырза (1600–1604 нұраддин) * Жас-Тарақ мырза (1600–1619 кейқобад) * Шай-Тарақ мырза (1604–1619 нұраддин) * Қаракел-Мұхаммед мырза (1604–1622, 1622–1631 нұраддин) * Қанай би (1622–1634 би) == Бөлінген ордалар == '''Алтыөл Ордасының билеушілері''' Қасым бий, Шейх Мамай бий ұлы (1541—1549 кековат, 1549—1555 би) '''Кіші Ноғай Ордасының билеушілері''' Қазы (мурза), Урак-мирза ұлы (1554—1569 мирза, 1569—1576 би) Яхшисаад-бий, Мамай-мирза ұлы (1576—1590 би) Баран Ғази-би, Саид Ахмад-мирза ұлы (1600—1621 би) Қасым-бий, Ислам-мирза ұлы (1621—1639 би) gvjiwe8m9iz2witqr54kgry8n0gicvx 0 782267 3614290 2026-06-07T11:11:07Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Узда''' ({{lang-be|Узда́}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Узда ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 3614290 wikitext text/x-wiki '''Узда''' ({{lang-be|Узда́}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Узда ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 3tzrzrj3af0y9qdry2niwt1nl3vrd60 3614291 3614290 2026-06-07T11:11:53Z Мағыпар 100137 үлгі 3614291 wikitext text/x-wiki '''Узда''' ({{lang-be|Узда́}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Узда ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] tg719qv8tsxa9bxmj7rzwye29dqxdof 3614295 3614291 2026-06-07T11:14:26Z Мағыпар 100137 толықтыру 3614295 wikitext text/x-wiki '''Узда''' ({{lang-be|Узда́}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Узда ауданы]]ның әкімшілік орталығы.2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Узда қаласының халқы 10 474 адамды құрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 297oh4a0eespwtnwgfg9b9zu6kc8g0n 3614297 3614295 2026-06-07T11:18:04Z Мағыпар 100137 толықтыру 3614297 wikitext text/x-wiki '''Узда''' ({{lang-be|Узда́}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Узда ауданы]]ның әкімшілік орталығы.2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Узда қаласының халқы 10 474 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Узда [[Минск]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 74 км жерде орналасқан. Қала арқылы P68 (Пуховичи - Узда - Негорелое) және P61 (Узда - Копыл - Гулевичи) автомобиль жолдары өтеді. Минск-Барановичи теміржол желісіндегі Негорелое стансасы Уздадан 22 км қашықтықта орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 4t4brx57lcte4yoqubnohunyadan75n 3614300 3614297 2026-06-07T11:19:17Z Мағыпар 100137 /* Географиялық сипаттамасы */ дереккөз 3614300 wikitext text/x-wiki '''Узда''' ({{lang-be|Узда́}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Узда ауданы]]ның әкімшілік орталығы.2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Узда қаласының халқы 10 474 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Узда [[Минск]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 74 км жерде орналасқан. Қала арқылы P68 (Пуховичи - Узда - Негорелое) және P61 (Узда - Копыл - Гулевичи) автомобиль жолдары өтеді. Минск-Барановичи теміржол желісіндегі Негорелое стансасы Уздадан 22 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://minoblturism.gov.by/objects/?SECTION_ID=&ELEMENT_ID=617&ysclid=mq3oftpi85911140225|title=г.Узда|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] ss1izy27z4f3oh4prtsjg7dg4r9kte3 3614305 3614300 2026-06-07T11:27:27Z Мағыпар 100137 толықтыру 3614305 wikitext text/x-wiki '''Узда''' ({{lang-be|Узда́}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Узда ауданы]]ның әкімшілік орталығы.2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Узда қаласының халқы 10 474 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Узда [[Минск]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 74 км жерде орналасқан. Қала арқылы P68 (Пуховичи - Узда - Негорелое) және P61 (Узда - Копыл - Гулевичи) автомобиль жолдары өтеді. Минск-Барановичи теміржол желісіндегі Негорелое стансасы Уздадан 22 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://minoblturism.gov.by/objects/?SECTION_ID=&ELEMENT_ID=617&ysclid=mq3oftpi85911140225|title=г.Узда|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Тарихы == 1450 жылға жататын алғашқы жазбаша дереккөзде Узда Минск округіндегі Корсак әулетінің жері ретінде айтылады. Кейінірек қоныс ауыл мәртебесін алып, Литва Ұлы Герцогтігінің Минск округінің құрамына кірді. Әртүрлі уақытта Узда Зависца, Красинский және Кавечинский әулеттерінің меншігінде болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] elvh1hhpmr7c35i0gus16yor394ks5q 3614306 3614305 2026-06-07T11:28:55Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3614306 wikitext text/x-wiki '''Узда''' ({{lang-be|Узда́}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Узда ауданы]]ның әкімшілік орталығы.2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Узда қаласының халқы 10 474 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Узда [[Минск]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 74 км жерде орналасқан. Қала арқылы P68 (Пуховичи - Узда - Негорелое) және P61 (Узда - Копыл - Гулевичи) автомобиль жолдары өтеді. Минск-Барановичи теміржол желісіндегі Негорелое стансасы Уздадан 22 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://minoblturism.gov.by/objects/?SECTION_ID=&ELEMENT_ID=617&ysclid=mq3oftpi85911140225|title=г.Узда|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Тарихы == 1450 жылға жататын алғашқы жазбаша дереккөзде Узда Минск округіндегі Корсак әулетінің жері ретінде айтылады. Кейінірек қоныс ауыл мәртебесін алып, Литва Ұлы Герцогтігінің Минск округінің құрамына кірді. Әртүрлі уақытта Узда Зависца, Красинский және Кавечинский әулеттерінің меншігінде болды. Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде ауыл Ресей империясының бақылауына өтіп, кейіннен Завиша отбасының иелігіне өтті. 1829-1830 жылдары баспахана, мектеп, төрт бастауыш мектеп, сыра зауыты, диірмен, дәріхана, пошта бөлімшесі, 30 дүкен және жексенбілік базар құрылды. 1906-1909 жылдары ауылда поляк тіліндегі білім беруді қолдайтын поляк қоғамының «Асвиета» провинциялық үйірмесі жұмыс істеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] 54j4wfk4dqpwypgy4ggzamytj5eg0as 3614309 3614306 2026-06-07T11:30:12Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3614309 wikitext text/x-wiki '''Узда''' ({{lang-be|Узда́}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Узда ауданы]]ның әкімшілік орталығы.2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Узда қаласының халқы 10 474 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Узда [[Минск]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 74 км жерде орналасқан. Қала арқылы P68 (Пуховичи - Узда - Негорелое) және P61 (Узда - Копыл - Гулевичи) автомобиль жолдары өтеді. Минск-Барановичи теміржол желісіндегі Негорелое стансасы Уздадан 22 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://minoblturism.gov.by/objects/?SECTION_ID=&ELEMENT_ID=617&ysclid=mq3oftpi85911140225|title=г.Узда|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Тарихы == 1450 жылға жататын алғашқы жазбаша дереккөзде Узда Минск округіндегі Корсак әулетінің жері ретінде айтылады. Кейінірек қоныс ауыл мәртебесін алып, Литва Ұлы Герцогтігінің Минск округінің құрамына кірді. Әртүрлі уақытта Узда Зависца, Красинский және Кавечинский әулеттерінің меншігінде болды. Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде ауыл Ресей империясының бақылауына өтіп, кейіннен Завиша отбасының иелігіне өтті. 1829-1830 жылдары баспахана, мектеп, төрт бастауыш мектеп, сыра зауыты, диірмен, дәріхана, пошта бөлімшесі, 30 дүкен және жексенбілік базар құрылды. 1906-1909 жылдары ауылда поляк тіліндегі білім беруді қолдайтын поляк қоғамының «Асвиета» провинциялық үйірмесі жұмыс істеді. 1919 жылы 1 қаңтарда Узда Беларусь КСР құрамына кірді, ал 1938 жылы қоныс ресми түрде қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 маусымынан 1944 жылдың 26 ​​маусымына дейін Узда неміс оккупациясында болды. 1999 жылы 10 наурызда қоныс ресми түрде қала мәртебесін алды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] jnn3gr4vsbc7qozrn12ih1jx3ca7qq5 3614311 3614309 2026-06-07T11:30:59Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3614311 wikitext text/x-wiki '''Узда''' ({{lang-be|Узда́}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Узда ауданы]]ның әкімшілік орталығы.2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Узда қаласының халқы 10 474 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Узда [[Минск]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 74 км жерде орналасқан. Қала арқылы P68 (Пуховичи - Узда - Негорелое) және P61 (Узда - Копыл - Гулевичи) автомобиль жолдары өтеді. Минск-Барановичи теміржол желісіндегі Негорелое стансасы Уздадан 22 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://minoblturism.gov.by/objects/?SECTION_ID=&ELEMENT_ID=617&ysclid=mq3oftpi85911140225|title=г.Узда|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Тарихы == 1450 жылға жататын алғашқы жазбаша дереккөзде Узда Минск округіндегі Корсак әулетінің жері ретінде айтылады. Кейінірек қоныс ауыл мәртебесін алып, Литва Ұлы Герцогтігінің Минск округінің құрамына кірді. Әртүрлі уақытта Узда Зависца, Красинский және Кавечинский әулеттерінің меншігінде болды. Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде ауыл Ресей империясының бақылауына өтіп, кейіннен Завиша отбасының иелігіне өтті. 1829-1830 жылдары баспахана, мектеп, төрт бастауыш мектеп, сыра зауыты, диірмен, дәріхана, пошта бөлімшесі, 30 дүкен және жексенбілік базар құрылды. 1906-1909 жылдары ауылда поляк тіліндегі білім беруді қолдайтын поляк қоғамының «Асвиета» провинциялық үйірмесі жұмыс істеді. 1919 жылы 1 қаңтарда Узда Беларусь КСР құрамына кірді, ал 1938 жылы қоныс ресми түрде қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 маусымынан 1944 жылдың 26 ​​маусымына дейін Узда неміс оккупациясында болды. 1999 жылы 10 наурызда қоныс ресми түрде қала мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=55_Uzda&ysclid=mq3ghvpeg5206893518|title=История развития - Узда|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] ermga9remv85s6gbwfq01tgg1gdl6m5 3614313 3614311 2026-06-07T11:33:41Z Мағыпар 100137 толықтыру 3614313 wikitext text/x-wiki '''Узда''' ({{lang-be|Узда́}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Узда ауданы]]ның әкімшілік орталығы.2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Узда қаласының халқы 10 474 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Узда [[Минск]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 74 км жерде орналасқан. Қала арқылы P68 (Пуховичи - Узда - Негорелое) және P61 (Узда - Копыл - Гулевичи) автомобиль жолдары өтеді. Минск-Барановичи теміржол желісіндегі Негорелое стансасы Уздадан 22 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://minoblturism.gov.by/objects/?SECTION_ID=&ELEMENT_ID=617&ysclid=mq3oftpi85911140225|title=г.Узда|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Тарихы == 1450 жылға жататын алғашқы жазбаша дереккөзде Узда Минск округіндегі Корсак әулетінің жері ретінде айтылады. Кейінірек қоныс ауыл мәртебесін алып, Литва Ұлы Герцогтігінің Минск округінің құрамына кірді. Әртүрлі уақытта Узда Зависца, Красинский және Кавечинский әулеттерінің меншігінде болды. Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде ауыл Ресей империясының бақылауына өтіп, кейіннен Завиша отбасының иелігіне өтті. 1829-1830 жылдары баспахана, мектеп, төрт бастауыш мектеп, сыра зауыты, диірмен, дәріхана, пошта бөлімшесі, 30 дүкен және жексенбілік базар құрылды. 1906-1909 жылдары ауылда поляк тіліндегі білім беруді қолдайтын поляк қоғамының «Асвиета» провинциялық үйірмесі жұмыс істеді. 1919 жылы 1 қаңтарда Узда Беларусь КСР құрамына кірді, ал 1938 жылы қоныс ресми түрде қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 маусымынан 1944 жылдың 26 ​​маусымына дейін Узда неміс оккупациясында болды. 1999 жылы 10 наурызда қоныс ресми түрде қала мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=55_Uzda&ysclid=mq3ghvpeg5206893518|title=История развития - Узда|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == '''Өнеркәсіп.''' Уздада әртүрлі меншік түріндегі бес өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, олар жеңіл өнеркәсіпті («Узда тігін фабрикасы» муниципалдық өндірістік унитарлық кәсіпорны) және тамақ өнеркәсібін («Слуцк ірімшік фабрикасы» ААҚ-ның Узда филиалы) қамтиды. Сондай-ақ, орман шаруашылығы кәсіпорны «Узда кооперативтік өнеркәсіп» жеке унитарлық кәсіпорны және басқалары, «Беларусбанк» АСБ және «Белагропромбанк» ААҚ филиалы мен кеңсесі, 48 бөлшек сауда нүктесі, 13 тамақтандыру мекемесі, екі байланыс компаниясы, 10 тұтынушылық қызмет көрсету және жөндеу, жол және көлік ұйымдары бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] tm39b21xoghfl6rx30hrb3hq0rv4qsy 3614315 3614313 2026-06-07T11:35:47Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3614315 wikitext text/x-wiki '''Узда''' ({{lang-be|Узда́}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Узда ауданы]]ның әкімшілік орталығы.2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Узда қаласының халқы 10 474 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Узда [[Минск]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 74 км жерде орналасқан. Қала арқылы P68 (Пуховичи - Узда - Негорелое) және P61 (Узда - Копыл - Гулевичи) автомобиль жолдары өтеді. Минск-Барановичи теміржол желісіндегі Негорелое стансасы Уздадан 22 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://minoblturism.gov.by/objects/?SECTION_ID=&ELEMENT_ID=617&ysclid=mq3oftpi85911140225|title=г.Узда|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Тарихы == 1450 жылға жататын алғашқы жазбаша дереккөзде Узда Минск округіндегі Корсак әулетінің жері ретінде айтылады. Кейінірек қоныс ауыл мәртебесін алып, Литва Ұлы Герцогтігінің Минск округінің құрамына кірді. Әртүрлі уақытта Узда Зависца, Красинский және Кавечинский әулеттерінің меншігінде болды. Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде ауыл Ресей империясының бақылауына өтіп, кейіннен Завиша отбасының иелігіне өтті. 1829-1830 жылдары баспахана, мектеп, төрт бастауыш мектеп, сыра зауыты, диірмен, дәріхана, пошта бөлімшесі, 30 дүкен және жексенбілік базар құрылды. 1906-1909 жылдары ауылда поляк тіліндегі білім беруді қолдайтын поляк қоғамының «Асвиета» провинциялық үйірмесі жұмыс істеді. 1919 жылы 1 қаңтарда Узда Беларусь КСР құрамына кірді, ал 1938 жылы қоныс ресми түрде қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 маусымынан 1944 жылдың 26 ​​маусымына дейін Узда неміс оккупациясында болды. 1999 жылы 10 наурызда қоныс ресми түрде қала мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=55_Uzda&ysclid=mq3ghvpeg5206893518|title=История развития - Узда|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == '''Өнеркәсіп.''' Уздада әртүрлі меншік түріндегі бес өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, олар жеңіл өнеркәсіпті («Узда тігін фабрикасы» муниципалдық өндірістік унитарлық кәсіпорны) және тамақ өнеркәсібін («Слуцк ірімшік фабрикасы» ААҚ-ның Узда филиалы) қамтиды. Сондай-ақ, орман шаруашылығы кәсіпорны «Узда кооперативтік өнеркәсіп» жеке унитарлық кәсіпорны және басқалары, «Беларусбанк» АСБ және «Белагропромбанк» ААҚ филиалы мен кеңсесі, 48 бөлшек сауда нүктесі, 13 тамақтандыру мекемесі, екі байланыс компаниясы, 10 тұтынушылық қызмет көрсету және жөндеу, жол және көлік ұйымдары бар. '''Білім беру.''' Қалада гимназия, ауылшаруашылық кәсіптік лицейі, екі орта мектеп, кешенді санаторлық мектеп-интернат, балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, көркемсурет мектебі, үш мектепке дейінгі мекеме және Вяселка балаларды дамыту орталығы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] l3e8gsxsd9hstc1eyohqb6mds0bu2wl 3614317 3614315 2026-06-07T11:38:06Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3614317 wikitext text/x-wiki '''Узда''' ({{lang-be|Узда́}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Узда ауданы]]ның әкімшілік орталығы.2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Узда қаласының халқы 10 474 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Узда [[Минск]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 74 км жерде орналасқан. Қала арқылы P68 (Пуховичи - Узда - Негорелое) және P61 (Узда - Копыл - Гулевичи) автомобиль жолдары өтеді. Минск-Барановичи теміржол желісіндегі Негорелое стансасы Уздадан 22 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://minoblturism.gov.by/objects/?SECTION_ID=&ELEMENT_ID=617&ysclid=mq3oftpi85911140225|title=г.Узда|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Тарихы == 1450 жылға жататын алғашқы жазбаша дереккөзде Узда Минск округіндегі Корсак әулетінің жері ретінде айтылады. Кейінірек қоныс ауыл мәртебесін алып, Литва Ұлы Герцогтігінің Минск округінің құрамына кірді. Әртүрлі уақытта Узда Зависца, Красинский және Кавечинский әулеттерінің меншігінде болды. Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде ауыл Ресей империясының бақылауына өтіп, кейіннен Завиша отбасының иелігіне өтті. 1829-1830 жылдары баспахана, мектеп, төрт бастауыш мектеп, сыра зауыты, диірмен, дәріхана, пошта бөлімшесі, 30 дүкен және жексенбілік базар құрылды. 1906-1909 жылдары ауылда поляк тіліндегі білім беруді қолдайтын поляк қоғамының «Асвиета» провинциялық үйірмесі жұмыс істеді. 1919 жылы 1 қаңтарда Узда Беларусь КСР құрамына кірді, ал 1938 жылы қоныс ресми түрде қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 маусымынан 1944 жылдың 26 ​​маусымына дейін Узда неміс оккупациясында болды. 1999 жылы 10 наурызда қоныс ресми түрде қала мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=55_Uzda&ysclid=mq3ghvpeg5206893518|title=История развития - Узда|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == '''Өнеркәсіп.''' Уздада әртүрлі меншік түріндегі бес өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, олар жеңіл өнеркәсіпті («Узда тігін фабрикасы» муниципалдық өндірістік унитарлық кәсіпорны) және тамақ өнеркәсібін («Слуцк ірімшік фабрикасы» ААҚ-ның Узда филиалы) қамтиды. Сондай-ақ, орман шаруашылығы кәсіпорны «Узда кооперативтік өнеркәсіп» жеке унитарлық кәсіпорны және басқалары, «Беларусбанк» АСБ және «Белагропромбанк» ААҚ филиалы мен кеңсесі, 48 бөлшек сауда нүктесі, 13 тамақтандыру мекемесі, екі байланыс компаниясы, 10 тұтынушылық қызмет көрсету және жөндеу, жол және көлік ұйымдары бар. '''Білім беру.''' Қалада гимназия, ауылшаруашылық кәсіптік лицейі, екі орта мектеп, кешенді санаторлық мектеп-интернат, балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, көркемсурет мектебі, үш мектепке дейінгі мекеме және Вяселка балаларды дамыту орталығы бар. '''Денсаулық сақтау.''' Медициналық қызметтерді 220 төсектік орталық аудандық аурухана, ауысымына 250 келуші қабылдайтын аудандық емхана, дәріхана, дәріхана дүңгіршегі және дәріхана бөлімшесі, сондай-ақ аудандық гигиена және эпидемиология орталығы көрсетеді. Жергілікті әлеуметтік қызметтер орталығы, «Бушидо» спорт клубы, стадион, алты спорт залы, үш футбол алаңы және басқа да нысандар бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] a7uvmiepd3eyg886wwvl6d7xc04ayh2 3614318 3614317 2026-06-07T11:39:15Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3614318 wikitext text/x-wiki '''Узда''' ({{lang-be|Узда́}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Узда ауданы]]ның әкімшілік орталығы.2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Узда қаласының халқы 10 474 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Узда [[Минск]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 74 км жерде орналасқан. Қала арқылы P68 (Пуховичи - Узда - Негорелое) және P61 (Узда - Копыл - Гулевичи) автомобиль жолдары өтеді. Минск-Барановичи теміржол желісіндегі Негорелое стансасы Уздадан 22 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://minoblturism.gov.by/objects/?SECTION_ID=&ELEMENT_ID=617&ysclid=mq3oftpi85911140225|title=г.Узда|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Тарихы == 1450 жылға жататын алғашқы жазбаша дереккөзде Узда Минск округіндегі Корсак әулетінің жері ретінде айтылады. Кейінірек қоныс ауыл мәртебесін алып, Литва Ұлы Герцогтігінің Минск округінің құрамына кірді. Әртүрлі уақытта Узда Зависца, Красинский және Кавечинский әулеттерінің меншігінде болды. Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде ауыл Ресей империясының бақылауына өтіп, кейіннен Завиша отбасының иелігіне өтті. 1829-1830 жылдары баспахана, мектеп, төрт бастауыш мектеп, сыра зауыты, диірмен, дәріхана, пошта бөлімшесі, 30 дүкен және жексенбілік базар құрылды. 1906-1909 жылдары ауылда поляк тіліндегі білім беруді қолдайтын поляк қоғамының «Асвиета» провинциялық үйірмесі жұмыс істеді. 1919 жылы 1 қаңтарда Узда Беларусь КСР құрамына кірді, ал 1938 жылы қоныс ресми түрде қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 маусымынан 1944 жылдың 26 ​​маусымына дейін Узда неміс оккупациясында болды. 1999 жылы 10 наурызда қоныс ресми түрде қала мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=55_Uzda&ysclid=mq3ghvpeg5206893518|title=История развития - Узда|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == '''Өнеркәсіп.''' Уздада әртүрлі меншік түріндегі бес өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, олар жеңіл өнеркәсіпті («Узда тігін фабрикасы» муниципалдық өндірістік унитарлық кәсіпорны) және тамақ өнеркәсібін («Слуцк ірімшік фабрикасы» ААҚ-ның Узда филиалы) қамтиды. Сондай-ақ, орман шаруашылығы кәсіпорны «Узда кооперативтік өнеркәсіп» жеке унитарлық кәсіпорны және басқалары, «Беларусбанк» АСБ және «Белагропромбанк» ААҚ филиалы мен кеңсесі, 48 бөлшек сауда нүктесі, 13 тамақтандыру мекемесі, екі байланыс компаниясы, 10 тұтынушылық қызмет көрсету және жөндеу, жол және көлік ұйымдары бар. '''Білім беру.''' Қалада гимназия, ауылшаруашылық кәсіптік лицейі, екі орта мектеп, кешенді санаторлық мектеп-интернат, балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, көркемсурет мектебі, үш мектепке дейінгі мекеме және Вяселка балаларды дамыту орталығы бар. '''Денсаулық сақтау.''' Медициналық қызметтерді 220 төсектік орталық аудандық аурухана, ауысымына 250 келуші қабылдайтын аудандық емхана, дәріхана, дәріхана дүңгіршегі және дәріхана бөлімшесі, сондай-ақ аудандық гигиена және эпидемиология орталығы көрсетеді. Жергілікті әлеуметтік қызметтер орталығы, «Бушидо» спорт клубы, стадион, алты спорт залы, үш футбол алаңы және басқа да нысандар бар. '''Мәдениет.''' Тұрғындар екі кітапхананың, қоғамдық орталықтың, аудандық мәдениет орталығының, балалар шығармашылығы орталығының, «Октябрь» кинотеатрының, өлкетану мұражайының және «Победа» саябағының қызметтерін пайдалана алады. Сондай-ақ, үш халықтық топ (Соғыс және еңбек ардагерлерінің хоры, «Зборная Субота» халық ән ансамблі және Мәдениет орталығының «Сузорье» қолөнершілер клубы) және үш үлгілі топ (Усмешка театры, «Теремок» қуыршақ театры және көркемсурет мектебінің үрмелі аспаптар оркестрі) сияқты көркемөнерпаздар үйірмелері де белсенді жұмыс істейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] evzhv1uxzizrkzzf9uhmthf13wmzeag 3614324 3614318 2026-06-07T11:47:12Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ дереккөз 3614324 wikitext text/x-wiki '''Узда''' ({{lang-be|Узда́}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Узда ауданы]]ның әкімшілік орталығы.2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Узда қаласының халқы 10 474 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Узда [[Минск]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 74 км жерде орналасқан. Қала арқылы P68 (Пуховичи - Узда - Негорелое) және P61 (Узда - Копыл - Гулевичи) автомобиль жолдары өтеді. Минск-Барановичи теміржол желісіндегі Негорелое стансасы Уздадан 22 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://minoblturism.gov.by/objects/?SECTION_ID=&ELEMENT_ID=617&ysclid=mq3oftpi85911140225|title=г.Узда|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Тарихы == 1450 жылға жататын алғашқы жазбаша дереккөзде Узда Минск округіндегі Корсак әулетінің жері ретінде айтылады. Кейінірек қоныс ауыл мәртебесін алып, Литва Ұлы Герцогтігінің Минск округінің құрамына кірді. Әртүрлі уақытта Узда Зависца, Красинский және Кавечинский әулеттерінің меншігінде болды. Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде ауыл Ресей империясының бақылауына өтіп, кейіннен Завиша отбасының иелігіне өтті. 1829-1830 жылдары баспахана, мектеп, төрт бастауыш мектеп, сыра зауыты, диірмен, дәріхана, пошта бөлімшесі, 30 дүкен және жексенбілік базар құрылды. 1906-1909 жылдары ауылда поляк тіліндегі білім беруді қолдайтын поляк қоғамының «Асвиета» провинциялық үйірмесі жұмыс істеді. 1919 жылы 1 қаңтарда Узда Беларусь КСР құрамына кірді, ал 1938 жылы қоныс ресми түрде қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 маусымынан 1944 жылдың 26 ​​маусымына дейін Узда неміс оккупациясында болды. 1999 жылы 10 наурызда қоныс ресми түрде қала мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=55_Uzda&ysclid=mq3ghvpeg5206893518|title=История развития - Узда|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == '''Өнеркәсіп.''' Уздада әртүрлі меншік түріндегі бес өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, олар жеңіл өнеркәсіпті («Узда тігін фабрикасы» муниципалдық өндірістік унитарлық кәсіпорны) және тамақ өнеркәсібін («Слуцк ірімшік фабрикасы» ААҚ-ның Узда филиалы) қамтиды. Сондай-ақ, орман шаруашылығы кәсіпорны «Узда кооперативтік өнеркәсіп» жеке унитарлық кәсіпорны және басқалары, «Беларусбанк» АСБ және «Белагропромбанк» ААҚ филиалы мен кеңсесі, 48 бөлшек сауда нүктесі, 13 тамақтандыру мекемесі, екі байланыс компаниясы, 10 тұтынушылық қызмет көрсету және жөндеу, жол және көлік ұйымдары бар. '''Білім беру.''' Қалада гимназия, ауылшаруашылық кәсіптік лицейі, екі орта мектеп, кешенді санаторлық мектеп-интернат, балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, көркемсурет мектебі, үш мектепке дейінгі мекеме және Вяселка балаларды дамыту орталығы бар. '''Денсаулық сақтау.''' Медициналық қызметтерді 220 төсектік орталық аудандық аурухана, ауысымына 250 келуші қабылдайтын аудандық емхана, дәріхана, дәріхана дүңгіршегі және дәріхана бөлімшесі, сондай-ақ аудандық гигиена және эпидемиология орталығы көрсетеді. Жергілікті әлеуметтік қызметтер орталығы, «Бушидо» спорт клубы, стадион, алты спорт залы, үш футбол алаңы және басқа да нысандар бар. '''Мәдениет.''' Тұрғындар екі кітапхананың, қоғамдық орталықтың, аудандық мәдениет орталығының, балалар шығармашылығы орталығының, «Октябрь» кинотеатрының, өлкетану мұражайының және «Победа» саябағының қызметтерін пайдалана алады. Сондай-ақ, үш халықтық топ (Соғыс және еңбек ардагерлерінің хоры, «Зборная Субота» халық ән ансамблі және Мәдениет орталығының «Сузорье» қолөнершілер клубы) және үш үлгілі топ (Усмешка театры, «Теремок» қуыршақ театры және көркемсурет мектебінің үрмелі аспаптар оркестрі) сияқты көркемөнерпаздар үйірмелері де белсенді жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/uzda/|title=Карта Узды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] d7ykw4wswq3wd3zjcaka13kg79uz9hi 3614328 3614324 2026-06-07T11:51:21Z Мағыпар 100137 толықтыру 3614328 wikitext text/x-wiki '''Узда''' ({{lang-be|Узда́}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Узда ауданы]]ның әкімшілік орталығы.2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Узда қаласының халқы 10 474 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Узда [[Минск]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 74 км жерде орналасқан. Қала арқылы P68 (Пуховичи - Узда - Негорелое) және P61 (Узда - Копыл - Гулевичи) автомобиль жолдары өтеді. Минск-Барановичи теміржол желісіндегі Негорелое стансасы Уздадан 22 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://minoblturism.gov.by/objects/?SECTION_ID=&ELEMENT_ID=617&ysclid=mq3oftpi85911140225|title=г.Узда|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Тарихы == 1450 жылға жататын алғашқы жазбаша дереккөзде Узда Минск округіндегі Корсак әулетінің жері ретінде айтылады. Кейінірек қоныс ауыл мәртебесін алып, Литва Ұлы Герцогтігінің Минск округінің құрамына кірді. Әртүрлі уақытта Узда Зависца, Красинский және Кавечинский әулеттерінің меншігінде болды. Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде ауыл Ресей империясының бақылауына өтіп, кейіннен Завиша отбасының иелігіне өтті. 1829-1830 жылдары баспахана, мектеп, төрт бастауыш мектеп, сыра зауыты, диірмен, дәріхана, пошта бөлімшесі, 30 дүкен және жексенбілік базар құрылды. 1906-1909 жылдары ауылда поляк тіліндегі білім беруді қолдайтын поляк қоғамының «Асвиета» провинциялық үйірмесі жұмыс істеді. 1919 жылы 1 қаңтарда Узда Беларусь КСР құрамына кірді, ал 1938 жылы қоныс ресми түрде қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 маусымынан 1944 жылдың 26 ​​маусымына дейін Узда неміс оккупациясында болды. 1999 жылы 10 наурызда қоныс ресми түрде қала мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=55_Uzda&ysclid=mq3ghvpeg5206893518|title=История развития - Узда|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == '''Өнеркәсіп.''' Уздада әртүрлі меншік түріндегі бес өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, олар жеңіл өнеркәсіпті («Узда тігін фабрикасы» муниципалдық өндірістік унитарлық кәсіпорны) және тамақ өнеркәсібін («Слуцк ірімшік фабрикасы» ААҚ-ның Узда филиалы) қамтиды. Сондай-ақ, орман шаруашылығы кәсіпорны «Узда кооперативтік өнеркәсіп» жеке унитарлық кәсіпорны және басқалары, «Беларусбанк» АСБ және «Белагропромбанк» ААҚ филиалы мен кеңсесі, 48 бөлшек сауда нүктесі, 13 тамақтандыру мекемесі, екі байланыс компаниясы, 10 тұтынушылық қызмет көрсету және жөндеу, жол және көлік ұйымдары бар. '''Білім беру.''' Қалада гимназия, ауылшаруашылық кәсіптік лицейі, екі орта мектеп, кешенді санаторлық мектеп-интернат, балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, көркемсурет мектебі, үш мектепке дейінгі мекеме және Вяселка балаларды дамыту орталығы бар. '''Денсаулық сақтау.''' Медициналық қызметтерді 220 төсектік орталық аудандық аурухана, ауысымына 250 келуші қабылдайтын аудандық емхана, дәріхана, дәріхана дүңгіршегі және дәріхана бөлімшесі, сондай-ақ аудандық гигиена және эпидемиология орталығы көрсетеді. Жергілікті әлеуметтік қызметтер орталығы, «Бушидо» спорт клубы, стадион, алты спорт залы, үш футбол алаңы және басқа да нысандар бар. '''Мәдениет.''' Тұрғындар екі кітапхананың, қоғамдық орталықтың, аудандық мәдениет орталығының, балалар шығармашылығы орталығының, «Октябрь» кинотеатрының, өлкетану мұражайының және «Победа» саябағының қызметтерін пайдалана алады. Сондай-ақ, үш халықтық топ (Соғыс және еңбек ардагерлерінің хоры, «Зборная Субота» халық ән ансамблі және Мәдениет орталығының «Сузорье» қолөнершілер клубы) және үш үлгілі топ (Усмешка театры, «Теремок» қуыршақ театры және көркемсурет мектебінің үрмелі аспаптар оркестрі) сияқты көркемөнерпаздар үйірмелері де белсенді жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/uzda/|title=Узда|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Архитектуралық көрнекті орындардың қатарына ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы католик шіркеуі, ХІХ ғасырдың ортасындағы Петр мен Павелдің православие шіркеуі, ХІХ ғасырдың соңындағы крипт жатады. Аймақта кейбір көрнекті орындар сақталған: Петропавл православие шіркеуі (XIX ғасырдың 2-жартысы, ағаш және кірпіш, көл ауылы), католик шіркеуі (XVI ғасырдың ортасы), первомайс ауылындағы саяжай (XIX ғасырдың 1-жартысы)., ХІХ ғасырдың 2-жартысындағы Хотлян ауылындағы православие шіркеуі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] hrez5hkn7t4aflg39tbkq3s4ctpz55c 3614329 3614328 2026-06-07T11:52:09Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ дереккөз 3614329 wikitext text/x-wiki '''Узда''' ({{lang-be|Узда́}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Минск облысы]]ндағы қала. [[Узда ауданы]]ның әкімшілік орталығы.2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Узда қаласының халқы 10 474 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Узда [[Минск]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 74 км жерде орналасқан. Қала арқылы P68 (Пуховичи - Узда - Негорелое) және P61 (Узда - Копыл - Гулевичи) автомобиль жолдары өтеді. Минск-Барановичи теміржол желісіндегі Негорелое стансасы Уздадан 22 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://minoblturism.gov.by/objects/?SECTION_ID=&ELEMENT_ID=617&ysclid=mq3oftpi85911140225|title=г.Узда|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Тарихы == 1450 жылға жататын алғашқы жазбаша дереккөзде Узда Минск округіндегі Корсак әулетінің жері ретінде айтылады. Кейінірек қоныс ауыл мәртебесін алып, Литва Ұлы Герцогтігінің Минск округінің құрамына кірді. Әртүрлі уақытта Узда Зависца, Красинский және Кавечинский әулеттерінің меншігінде болды. Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуінің нәтижесінде ауыл Ресей империясының бақылауына өтіп, кейіннен Завиша отбасының иелігіне өтті. 1829-1830 жылдары баспахана, мектеп, төрт бастауыш мектеп, сыра зауыты, диірмен, дәріхана, пошта бөлімшесі, 30 дүкен және жексенбілік базар құрылды. 1906-1909 жылдары ауылда поляк тіліндегі білім беруді қолдайтын поляк қоғамының «Асвиета» провинциялық үйірмесі жұмыс істеді. 1919 жылы 1 қаңтарда Узда Беларусь КСР құрамына кірді, ал 1938 жылы қоныс ресми түрде қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды. Ұлы Отан соғысы кезінде 1941 жылдың 27 маусымынан 1944 жылдың 26 ​​маусымына дейін Узда неміс оккупациясында болды. 1999 жылы 10 наурызда қоныс ресми түрде қала мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=55_Uzda&ysclid=mq3ghvpeg5206893518|title=История развития - Узда|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == '''Өнеркәсіп.''' Уздада әртүрлі меншік түріндегі бес өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, олар жеңіл өнеркәсіпті («Узда тігін фабрикасы» муниципалдық өндірістік унитарлық кәсіпорны) және тамақ өнеркәсібін («Слуцк ірімшік фабрикасы» ААҚ-ның Узда филиалы) қамтиды. Сондай-ақ, орман шаруашылығы кәсіпорны «Узда кооперативтік өнеркәсіп» жеке унитарлық кәсіпорны және басқалары, «Беларусбанк» АСБ және «Белагропромбанк» ААҚ филиалы мен кеңсесі, 48 бөлшек сауда нүктесі, 13 тамақтандыру мекемесі, екі байланыс компаниясы, 10 тұтынушылық қызмет көрсету және жөндеу, жол және көлік ұйымдары бар. '''Білім беру.''' Қалада гимназия, ауылшаруашылық кәсіптік лицейі, екі орта мектеп, кешенді санаторлық мектеп-интернат, балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, көркемсурет мектебі, үш мектепке дейінгі мекеме және Вяселка балаларды дамыту орталығы бар. '''Денсаулық сақтау.''' Медициналық қызметтерді 220 төсектік орталық аудандық аурухана, ауысымына 250 келуші қабылдайтын аудандық емхана, дәріхана, дәріхана дүңгіршегі және дәріхана бөлімшесі, сондай-ақ аудандық гигиена және эпидемиология орталығы көрсетеді. Жергілікті әлеуметтік қызметтер орталығы, «Бушидо» спорт клубы, стадион, алты спорт залы, үш футбол алаңы және басқа да нысандар бар. '''Мәдениет.''' Тұрғындар екі кітапхананың, қоғамдық орталықтың, аудандық мәдениет орталығының, балалар шығармашылығы орталығының, «Октябрь» кинотеатрының, өлкетану мұражайының және «Победа» саябағының қызметтерін пайдалана алады. Сондай-ақ, үш халықтық топ (Соғыс және еңбек ардагерлерінің хоры, «Зборная Субота» халық ән ансамблі және Мәдениет орталығының «Сузорье» қолөнершілер клубы) және үш үлгілі топ (Усмешка театры, «Теремок» қуыршақ театры және көркемсурет мектебінің үрмелі аспаптар оркестрі) сияқты көркемөнерпаздар үйірмелері де белсенді жұмыс істейді.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/uzda/|title=Узда|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Архитектуралық көрнекті орындардың қатарына ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы католик шіркеуі, ХІХ ғасырдың ортасындағы Петр мен Павелдің православие шіркеуі, ХІХ ғасырдың соңындағы крипт жатады. Аймақта кейбір көрнекті орындар сақталған: Петропавл православие шіркеуі (XIX ғасырдың 2-жартысы, ағаш және кірпіш, көл ауылы), католик шіркеуі (XVI ғасырдың ортасы), первомайс ауылындағы саяжай (XIX ғасырдың 1-жартысы)., ХІХ ғасырдың 2-жартысындағы Хотлян ауылындағы православие шіркеуі.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-uzda.htm|title=Карта Узды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-07|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Минск облысы}} [[Санат:Минск облысы қалалары]] sb6nko8g0r6zxuii9wamycxu30qy8s9 14 782268 3614302 2026-06-07T11:22:47Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Нью-Йорк қаласындағы банктер]] [[Санат:АҚШ инвестициялық банктері]] 3614302 wikitext text/x-wiki [[Санат:Нью-Йорк қаласындағы банктер]] [[Санат:АҚШ инвестициялық банктері]] s0dbc9rlbp2wkszz1hg8lnw8io6t83i 14 782269 3614304 2026-06-07T11:25:18Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:1869 жылы АҚШ-та құрылғандар]] [[Санат:Құрылған жылы бойынша АҚШ компаниялары]] [[Санат:Елі бойынша 1869 жылы құрылған компаниялар]] 3614304 wikitext text/x-wiki [[Санат:1869 жылы АҚШ-та құрылғандар]] [[Санат:Құрылған жылы бойынша АҚШ компаниялары]] [[Санат:Елі бойынша 1869 жылы құрылған компаниялар]] 1zd7701laveoa6c3crikska0rpm7ich 14 782270 3614307 2026-06-07T11:29:03Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:1869 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Құрылған жылдары бойынша банктер]] [[Санат:1860-жылдары құрылған банктер]] 3614307 wikitext text/x-wiki [[Санат:1869 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Құрылған жылдары бойынша банктер]] [[Санат:1860-жылдары құрылған банктер]] ps3yty02xl3ugxd5eja4l7z396wqgkz 14 782271 3614310 2026-06-07T11:30:56Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Нью-Йорк қаласында орналасқан компаниялар]] [[Санат:Манхэттенде орналасқан ұйымдар]] [[Санат:Манхэттен экономикасы]] 3614310 wikitext text/x-wiki [[Санат:Нью-Йорк қаласында орналасқан компаниялар]] [[Санат:Манхэттенде орналасқан ұйымдар]] [[Санат:Манхэттен экономикасы]] f0ioxdxo9z6r1j3d4hs0iej563uu981 14 782272 3614312 2026-06-07T11:33:17Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Банктер тізімі]] [[Санат:Жүйелік тәуекел]] [[Санат:Банктер]] [[Санат:Халықаралық экономика]] 3614312 wikitext text/x-wiki [[Санат:Банктер тізімі]] [[Санат:Жүйелік тәуекел]] [[Санат:Банктер]] [[Санат:Халықаралық экономика]] mgzt212hxzpjcwv1sz7n6qebyy475tc 14 782273 3614314 2026-06-07T11:35:16Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Қаржылық тәуекел]] [[Санат:Әлемдік экономика]] [[Санат:Қаржы нарықтары]] [[Санат:Жаһандық мәселелер]] 3614314 wikitext text/x-wiki [[Санат:Қаржылық тәуекел]] [[Санат:Әлемдік экономика]] [[Санат:Қаржы нарықтары]] [[Санат:Жаһандық мәселелер]] 5is1nng7lhb401pxmeog684adnjmlwx 14 782274 3614316 2026-06-07T11:36:51Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Тәуекел]] [[Санат:Қаржы]] 3614316 wikitext text/x-wiki [[Санат:Тәуекел]] [[Санат:Қаржы]] n8qgb8nxi015u60to6kw97ahlik6aid 14 782275 3614319 2026-06-07T11:39:23Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Этика мәселелері]] [[Санат:Қауіпсіздік]] [[Санат:Ықтималдық]] 3614319 wikitext text/x-wiki [[Санат:Этика мәселелері]] [[Санат:Қауіпсіздік]] [[Санат:Ықтималдық]] biy2xwtlkkn5jqob3muqferzq0tafcn 14 782276 3614320 2026-06-07T11:40:47Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Өлшемсіз параметрлер]] [[Санат:Ықтималдық пен статистика]] [[Санат:Ықтималдық теориясы]] 3614320 wikitext text/x-wiki [[Санат:Өлшемсіз параметрлер]] [[Санат:Ықтималдық пен статистика]] [[Санат:Ықтималдық теориясы]] jqilc8ucmkltasg4fi1q3rze1xobws6 14 782277 3614321 2026-06-07T11:43:07Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Елдері бойынша инвестициялық банктер]] [[Санат:АҚШ банктері]] [[Санат:АҚШ инвестициялық компаниялары]] 3614321 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдері бойынша инвестициялық банктер]] [[Санат:АҚШ банктері]] [[Санат:АҚШ инвестициялық компаниялары]] lscvm7puo55zv6wk76srkzp9y6abmah 14 782278 3614322 2026-06-07T11:45:02Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Елдері бойынша инвестициялық компаниялар]] [[Санат:АҚШ қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:АҚШ-тағы инвестициялар]] 3614322 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдері бойынша инвестициялық компаниялар]] [[Санат:АҚШ қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:АҚШ-тағы инвестициялар]] 2m5o17hg45arng6e3mpnpfjkxq3737p 14 782279 3614323 2026-06-07T11:46:26Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Елдері бойынша инвестициялар]] [[Санат:АҚШ-тағы қаржы]] 3614323 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдері бойынша инвестициялар]] [[Санат:АҚШ-тағы қаржы]] s4dxv7borlhkvkzzg0u0pcnv3gz5k9i 14 782280 3614325 2026-06-07T11:47:56Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Инвестициялар]] [[Санат:Елдер бойынша қаржы]] 3614325 wikitext text/x-wiki [[Санат:Инвестициялар]] [[Санат:Елдер бойынша қаржы]] pfu8ofg1nb4ja4n4map5qv1favqvnu2 14 782281 3614326 2026-06-07T11:49:08Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Тақырыбы бойынша қаржы]] 3614326 wikitext text/x-wiki [[Санат:Тақырыбы бойынша қаржы]] ott50nbt5cgbqunr03oo5uncdj2391o 14 782282 3614327 2026-06-07T11:50:42Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Қаржы]] [[Санат:Тақырыптар бойынша санаттар]] 3614327 wikitext text/x-wiki [[Санат:Қаржы]] [[Санат:Тақырыптар бойынша санаттар]] l3j2s2l6z9zf2p76koulz2qi06ta0ub 14 782283 3614330 2026-06-07T11:53:06Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Dow Jones Industrial Average]] [[Санат:Қор нарығы индекстері бойынша компаниялар]] 3614330 wikitext text/x-wiki [[Санат:Dow Jones Industrial Average]] [[Санат:Қор нарығы индекстері бойынша компаниялар]] nxknh2oxal77ln81nuxhq7xtp94h0ux 14 782284 3614332 2026-06-07T11:56:48Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:1860-жылдары Нью-Йорк штатында құрылғандар]] [[Санат:Жылдары бойынша Нью-Йорк штатында құрылғандар]] [[Санат:1869 жыл Нью-Йорк штатында]] [[Санат:1869 жылы АҚШ-та құрылғандар]] 3614332 wikitext text/x-wiki [[Санат:1860-жылдары Нью-Йорк штатында құрылғандар]] [[Санат:Жылдары бойынша Нью-Йорк штатында құрылғандар]] [[Санат:1869 жыл Нью-Йорк штатында]] [[Санат:1869 жылы АҚШ-та құрылғандар]] k8ob4axmyibo0betbtoa08s3cc3wied