Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic 0 1650 3615250 3613560 2026-06-10T12:37:05Z Көперхан Анаргүл 182332 сыртқы сілтеме жасалды 3615250 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан облысы |облыстың атауы = Ақмола облысы |елтаңба = Coat of Arms of Aqmola Province (new).png |карта = Akmola in Kazakhstan.svg |lat_dir = N |lat_deg = 52 |lat_min = 0 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 69 |lon_min = 0 |lon_sec = |region = KZ |облыс орталығы = [[Көкшетау]] |құрылған уақыты = [[14 қазан]] [[1939 жыл]] |аудандар саны = 17 |ауылдық округтер саны = 192 |кенттік әкімдіктер саны = 5 |қалалық әкімдіктер саны = 11 |ауылдар саны = 589 |тұрғыны = {{өсім}} 787 407<ref>[https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]</ref> |санақ жылы = 2025 |халық саны бойынша орны =9 |тығыздығы = 5,39 |тығыздығы бойынша орны = 8 |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 52,83 %<br>[[орыстар]] 31,93 %<br>[[украиндар]] 4,02 %<br>[[немістер]] 3,44 %<br>[[татарлар]] 1,74 %<br>[[белорустар]] 1,25 %<br>[[поляктар]] 0,99 %<br>басқалары 3,8 % (2022 ж.)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |жер аумағы = 146 219 |жер аумағы бойынша орны = 9- |су ауданы = |ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ жылы = |жан басына шаққанда ЖІӨ = |экономикалық аудан = [[Солтүстік Қазақстан]] |ресми тілі = |әкімі = [[Марат Мұратұлы Ахметжанов]] |add1n = Әкімдіктің мекенжайы |add1 = Көкшетау қаласы, Абай көшесі, №83 |ISO 3166-2 коды = KZ-AKM |телефон коды = +7 7162 xx-xx-xx |пошта индекстері = 02xxxx |марапаттары = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/aqmola?lang=kk Ақмола облысының әкімдігі |ортаққордағы санаты = Aqmola Province }} '''Ақмола облысы''' — [[Қазақстан]]ның [[Солтүстік Қазақстан|солтүстігінде]] орналасқан [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|әкімшілік-аумақтық бірлігі]]. [[1939 жыл]]ы құрылған, 1961–1992 жылдары '''Целиноград облысы''' болып аталды. Жер аумағы 146,2 мың км². Тұрғыны 738 611 адам, орташа тығыздығы 1 км²-ге 5,05 адамнан келеді (2018)<ref>[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT250955 2018 жылдың 1 қаңтарға Қазақстан Республикасы халқының облыстар, қалалар және аудандар бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210420185347/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT250955 |date=2021-04-20 }}</ref>. Солтүстігінде [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстан]], шығысында [[Павлодар облысы|Павлодар]], оңтүстігінде [[Қарағанды облысы|Қарағанды]], батысында [[Қостанай облысы|Қостанай]] облыстарымен шектеседі. 14 ауылдық, 2 қалалық [[Әкімшілік-аумақтық бөлініс|әкімшілік ауданға]] бөлінген. 10 қала, 13 кент, 245 ауылдық әкімшілік округ бар. Әкімшілік орталық – [[Көкшетау]] қаласы. Ақмола облысы [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)|Сарыарқаның]] солтүстік-батыс бөлігінде, Есіл өзенінің жоғарғы ағысындағы дала белдемінде орналасқан. Жерінің басым бөлігі абсолюттік биіктігі 400 м-ден аспайтын аласа белесті, ұсақ төбелі жазық. Солтүстігінде Көкшетау қыратының сілемдері (Сандықтау, Домбыралы, т.б. аласа таулар) орналасқан. Облыстың батыс, орталық, шығыс бөліктерін Есіл, [[Атбасар]], [[Сілеті]] жазықтары алып жатыр. Оңтүстік-батысында [[Теңіз-Қорғалжын ойысы]] бар. Облыстың батыс жағында [[Есіл]] өзеніне дейін Торғай үстіртінің шығыс шеті еніп жатыр. Есіл өзенінің оң жағалауы Атбасар, сол жағалауы Теңіз жазықтарымен шектеседі. Оңтүстік-шығысында орманды, көркем Ерейментау өңірі орналасқан. Оның негізгі бөлігі жартасты, қырқалар тізбегінен (100 – 500 м) тұрады. Жерінің [[геология]]лық құрылымы каледон және герцин қатпарлығы кезеңінде қалыптасқан. [[Палеозой]] дәуірінің соңында континенттік түзілу кезеңі басталды. Өте ұзақ мерзімге созылған тегістелудің нәтижесінде пайда болған таулы өлке мезозой дәуірінде бірте-бірте қыраттарға айналды. Облыс жері негізінен палеозойдың метаморфтанған тақтатастарынан, кварциттерінен, құмтастарынан, альбитофириттерінен, әктастарынан, конгломераттарынан түзілген. Солармен бірге интрузивті (гранит, диорит, габбро, т.б.) және эффузивті жыныстар кең таралған. Байырғы жыныстарды неоген мен төрттік дәуірлердің сарғылтым шөгінділерінің қалың қабаттары жауып жатыр.<ref>Қазақ энциклопедиясы, Қазақстан Республикасы табиғаты</ref> ==Кен байлықтары== Кен байлықтарынан [[алтын]], [[уран]], [[боксит]], [[сүрме]], [[мыс]], [[молибден]], [[кобальт]], [[көмір]], [[каолин сазы]], [[кварц құмы]], құрылыс материалдары, т.б. өндіріледі. ==Климаты== Климаты тым [[континент]]тік, қысы ұзақ (5,5 айға созылады) суық, жазы қоңыржай ыстық. Қаңтардың орташа темпертурасы –16 – 18°С, шілдеде 19 – 21°С. Тұрақты қар жамылғысы қарашаның ортасында қалыптасып, оңтүстігінде 130 – 140 күн, солтүстігінде 150 – 155 күн жатады. Қардың орташа қалыңдығы 20 – 22 см. Солтүстігінде жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 400 мм, оңтүстігінде 250 мм. Облыста солтүстіктен оңтүстіке қарай қара қоңыр, қоңыр, ашық қоңыр топырақ белдемдері бірін-бірі алмастырады. Олардың көпшілігі жыртылған. ==Өзен-көлдері== Ірі өзендері Есіл, оның салалары – [[Қалқұтан (өзен)|Қалқұтан]], [[Жабай]], [[Терісаққан]], [[Нұра]], [[Сілеті]], [[Өлеңті (өзен, Жайық алабы)|Өлеңті]], [[Құланөтпес]], т.б. Облыста көл көп, олардың 94-і тұщы. Ірі тұщы көлдері Қорғалжын, Қожакөл, Шолақшалқар, Балықтыкөл, Ұялышалқар, т.б. Ірі тұзды көлдері Теңіз, Керей, Итемген, Қыпшақ, Мамай, Үлкен Сарыоба және Астана және Сілеті бөгені бар. Олардан басқа жер суғаруға 37 тоған салынған, жалпы су көл. Жалпы ауданы 180,6 млн м3. Қорғалжын көл жүйесін сумен толықтыру және Астананың өнеркәсібін сумен қамтамасыз етуді жақсарту үшін Нұра өзені арқылы 70 – 74 млн м3 Ертіс суы беріледі. ==Флора мен фаунасы== Өсімдіктің 73 тұқымдасы, 800-ден астам түрі кездеседі. Негізінен қылқан, селеу, бетеге, далалық жоңышқа, таспашөп, жебіршөп, қазтабан, сәбізшөп, жусан, т.б. өзен жайылмалары мен көл жағалауында астық тұқымдас және әр түрлі шөп аралас шалғын, ұсақ шоқыларда шоқ қарағай, қайың, көктерек, түрлі бұталар өседі. Облыс табиғатына сәйкес мұнда сүтқоректілердің 55, құстың 80, бауырымен жорғалаушылардың 8, қосмекенділердің 3, балықтың 30 түрі мекендейді. Облыстың солтүстігіндегі ормандарда бұлан, сібір елігі, сілеусін, ақкіс, ақ қоян, тиін, еуропа кірпісі, орман құстары (құр, аққұр, тоқылдақ, т.б.), [[жыртқыш құстар]] (қарақұс, шаңқылдақ қыран, кезқұйрық, жамансары, күйкентай, жағалтай), сауысқан, алақарға, жауқара, т.б. кездеседі. Су құстарынан қоқиқаз, қаз, үйрек, т.б., бауырымен жорғалаушылардан сарыбас, өрнекті қарашұбар жылан, сұр жылан, секіргіш кесіртке, т.б. мекендейді. Суларында мөңке, оңғақ, лақа, алабұға, торта, шортан, аққайран өседі. Қорғалжын, [[Ерейментау]], Атбасар мемлекеттік қорықтары бар. Облыста республика халқының 4,9%-ы тұрады. Солтүстік және орталық аудандарда халық жиі қоныстанған. ==Қалалары мен өнеркәсібі== Қалалары – [[Астана]], [[Степногорск]], [[Атбасар]], [[Макинск]], [[Ақкөл]], [[Есіл (қала)|Есіл]], Ерейментау, [[Щучинск]], [[Көкшетау]] . Облыс өнеркәсібі өндіру және өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылық машиналарын жасауға, астық өндіруге, сүтті, етті мал өсіруге мамандандырылған. Ауыл шаруашылық жері 12501,1 мың га, оның 4806,1 мың га-сы егістік, 287,8 мың га-сы шабындық, 72,2 мың га-сы жайылымдық (2006). Орман-тоғай 224,3 мың га жерді алып жатыр. Облыс аумағындағы темір жолдыңдың ұзындығы 1531 км. Облыс жері арқылы Петропавл – Астана – Қарағанды, Қарағанды – Астана – Павлодар темір жолдары, Көкшетау – Астана – Қарағанды, Қостанай – Астана – Павлодар, Астана – Алматы автомобиль жолдары өтеді. == Халқы == Ақмола облысы халқының саны<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm|title=Division of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}</ref> <ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]</ref> {| class="wikitable" |- ! 1970!! 1979!! 1989!! 1999!! 2003!! 2004!! 2005!! 2006!! 2007 |- |970 604 |979 646 |1 061 820 |836 271 |748 167 |748 930 |747 185 |746 652 |748 559 |} {| class="wikitable" |- !2008!! 2009!! 2010!! 2011!! 2012!! 2013!! 2014!! 2015!! 2016!! 2017!! 2018!! 2019!! 2020 |- |747 447 |738 824 |735 135 |733 212 |731 328 |732 947 |735 566 |736 605 |744 420<ref name="demoscope.ru">[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Жыл басындағы халық саны, Қазақстан Республикасының өңірлері, 2000-2020]</ref> |734 369<ref name="demoscope.ru"/> |738 942<ref name="demoscope.ru"/> |738 587<ref name="demoscope.ru"/> |736 735<ref name="demoscope.ru"/> |} == Әкімшілік бөлінісі == {{толық мақала|Ақмола облысының әкімшілік бөлінісі}} {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Облыс аудандары мен қалалары!! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Ақкөл ауданы]] ||27120 ||{{құлдырау}}24808 ||91,5 ||13280 ||{{құлдырау}}12479 ||94 ||13840 ||{{құлдырау}}12329 ||89,1 |- | [[Аршалы ауданы]] ||27940 ||{{құлдырау}}24573 ||87,9 ||13699 ||{{құлдырау}}12518 ||91,4 ||14241 ||{{құлдырау}}12055 ||84,6 |- | [[Астрахан ауданы]] ||27419 ||{{құлдырау}}20281 ||74 ||13545 ||{{құлдырау}}10044 ||74,2 ||13874 ||{{құлдырау}}10237 ||73,8 |- | [[Атбасар ауданы]]||50981 ||{{құлдырау}}44137 ||86,6 ||24671 ||{{құлдырау}}22132 ||89,7 ||26310 ||{{құлдырау}}22005 ||83,6 |- | [[Бурабай ауданы]]||73169 ||{{құлдырау}}70834 ||96,8 ||34856 ||{{құлдырау}}34154 ||98 ||38313 ||{{құлдырау}}36680 ||95,7 |- | [[Бұланды ауданы]]||34815 ||{{құлдырау}}29633 ||85,1 ||16801 ||{{құлдырау}}14526 ||86,5 ||18014 ||{{құлдырау}}15107 ||83,9 |- | [[Біржан сал ауданы]] ||17930 ||{{құлдырау}}13613 ||75,9 ||8934 ||{{құлдырау}}6806 ||76,2 ||8996 ||{{құлдырау}}6807 ||75,7 |- | [[Егіндікөл ауданы]] ||6802 ||{{құлдырау}}5468 ||80,4 ||3389 ||{{құлдырау}}2783 ||82,1 ||3413 ||{{құлдырау}}2685 ||78,7 |- | [[Ерейментау ауданы]]||31303 ||{{құлдырау}}26710 ||85,3 ||15640 ||{{құлдырау}}13438 ||85,9 ||15663 ||{{құлдырау}}13272 ||84,7 |- | [[Есіл ауданы (Ақмола облысы)|Есіл ауданы]]||27697 ||{{құлдырау}}21319 ||77 ||13379 ||{{құлдырау}}10422 ||77,9 ||14318 ||{{құлдырау}}10897 ||76,1 |- | [[Жақсы ауданы]]||21107 ||{{құлдырау}}16451 ||77,9 ||10394 ||{{құлдырау}}8281 ||79,7 ||10713 ||{{құлдырау}}8170 ||76,3 |- | [[Жарқайың ауданы]]||15423 ||{{құлдырау}}13246 ||85,9 ||7510 ||{{құлдырау}}6629 ||88,3 ||7913 ||{{құлдырау}}6617 ||83,6 |- | [[Зеренді ауданы]]||40591 ||{{құлдырау}}35625 ||87,8 ||20103 ||{{құлдырау}}18182 ||90,4 ||20488 ||{{құлдырау}}17443 ||85,1 |- | [[Қорғалжын ауданы]]||10289 ||{{құлдырау}}7495 ||72,8 ||5135 ||{{құлдырау}}3881 ||75,6 ||5154 ||{{құлдырау}}3614 ||70,1 |- | [[Сандықтау ауданы]]||21521 ||{{құлдырау}}17185 ||79,9 ||10468 ||{{құлдырау}}8433 ||80,6 ||11053 ||{{құлдырау}}8752 ||79,2 |- | [[Целиноград ауданы]]||52619 ||{{өсім}}78806 ||148,1 ||26707 ||{{өсім}}39730 ||148,8 ||26744 ||{{өсім}}39409 ||147,4 |- | [[Шортанды ауданы]]||29580 ||{{құлдырау}}27825 ||94,1 ||14494 ||{{құлдырау}}13906 ||95,9 ||15086 ||{{құлдырау}}13919 ||92,3 |- | [[Көкшетау қалалық әкімдігі]]||147295 ||{{өсім}}187897 ||127,6 ||67487 ||{{өсім}}88855 ||131,7 ||79808 ||{{өсім}}99042 ||124,1 |- | [[Қосшы қалалық әкімдігі]]||5731 ||{{өсім}}48963 ||992,7 ||2520 ||{{өсім}}22014 ||873,6 ||2379 ||{{өсім}}26616 ||1118,8 |- | [[Степногорск қалалық әкімдігі]]||68163 ||{{құлдырау}}68126 ||99,9 ||31939 ||{{өсім}}32821 ||102,8 ||36224 ||{{құлдырау}}35305 ||97,5 |- | '''ЖАЛПЫ САНЫ'''||737495 ||{{өсім}}782995 ||106,2 ||354951 ||{{өсім}}382034 ||107,6 ||382544 ||{{өсім}}400961 ||104,8 |} {{ПозКарта+|Қазақстан Ақмола облысы|width=450|float=center|caption=Қалалардың Ақмола облысының картасында орналасуы |places= {{ПозКарта~|Қазақстан Ақмола облысы |label = [[Астана]] |lat_deg = 51 |lat_min = 08 |lon_deg = 71 |lon_min = 26 |width = 300 |float = right |mark = |mark size = 10 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Ақмола облысы |label = [[Макинск]] |lat_deg = 52 |lat_min = 37 |lon_deg = 70 |lon_min = 25 |width = 300 |float = right |mark = |mark size = 10 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Ақмола облысы |label = [[Щучинск]] |lat_deg = 52 |lat_min = 56 |lon_deg = 70 |lon_min = 12 |width = 300 |float = right |mark = |mark size = 10 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Ақмола облысы |label = [[Державинск]] |lat_deg = 51 |lat_min = 06 |lon_deg = 66 |lon_min = 19 |width = 300 |float = right |mark = |mark size = 10 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Ақмола облысы |label = [[Степногорск]] |lat_deg = 52 |lat_min = 20 |lon_deg = 71 |lon_min = 52 |width = 300 |float = right |mark = |mark size = 10 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Ақмола облысы |label = [[Көкшетау]] |lat_deg = 53 |lat_min = 17 |lon_deg = 69 |lon_min = 23 |width = 300 |float = right |mark = |mark size = 10 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Ақмола облысы |label = [[Қосшы]] |lat_deg = 50 |lat_min = 58 |lon_deg = 71 |lon_min = 21 |width = 300 |float = right |mark = |mark size = 10 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Ақмола облысы |label = [[Есіл (қала)|Есіл]] |lat_deg = 51 |lat_min = 57 |lon_deg = 66 |lon_min = 24 |width = 300 |float = right |mark = |mark size = 10 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Ақмола облысы |label = [[Атбасар]] |lat_deg = 51 |lat_min = 48 |lon_deg = 68 |lon_min = 20 |width = 300 |float = right |mark = |mark size = 10 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Ақмола облысы |label = [[Степняк]] |lat_deg = 52 |lat_min = 50 |lon_deg = 70 |lon_min = 47 |width = 300 |float = right |mark = |mark size = 10 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Ақмола облысы |label = [[Ерейментау]] |lat_deg = 51 |lat_min = 37 |lon_deg = 73 |lon_min = 06 |width = 300 |float = right |mark = |mark size = 10 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Ақмола облысы |label = [[Ақкөл (қала)|Ақкөл]] |lat_deg = 51 |lat_min = 59 |lon_deg = 70 |lon_min = 57 |width = 300 |float = right |mark = |mark size = 10 }} }} Ақмола облысы Қазақстан Республикасының орталық бөлігінің солтүстістігінде Қазақтың аласа белді- бетегейлі даласы (Сарыарқа) мен Теңіз жазығының арасында орналасқан. 1939 жылдың 14 қазанында құрылған. Батысында Қостанай, теріскейінде Солтүстік Қазақстан, шығысында Павлодар, оңтүстігінде Қарағанды облыстарымен шектесіп жатыр. Көлемі- 146,2 мың шаршы км. Облыс халқының саны- 739,042 мың адам (1.07.2006 жылға дейінгі мәлімет). Облыс аумағының солтүстік бөлігін Көкшетау (Көкше тауы - 947 м), Жақсыжалғызтау (730 м), Жыланды (665 м), Зеренді (587 м) тауларымен бірге Көкшетау жотасының орта тұстары алып жатыр. Облыстың оңтүстік жағы - орташа биіктігі 300-400 метр болатын бұйратты, жон-жоталы жазық. Орталық бөлігінде Сандықтау, Домбыралы таулары орналасқан, оңтүстік-батысы Теңіз-Қорғалжын ойпатымен жалғасады. Ақмола облысының климатышұғыл континенталды, жазы ыстық та құрғақ болып келсе, қысы қатал. == Инвестициялық тартымдылығы == ===Дамыған көлік-транзиттік әлеует=== Облыс аумағында Көкшетау халықаралық әуежайы, алты жолақты 205 шақырымдық Нұрсұлтан-Щучинск автобаны бар. Жыл сайын жергілікті автомобиль жолдарының жағдайын жақсартуды қаржыландыру ұлғаюда. Облыстың дамыған темір жол желісі бар. Көкшетау қаласы арқылы темір жолдардың 4 тармағы өтеді. Облыста республика бойынша теміржолдардың ең жоғары тығыздығы – 1000 шаршы км аумаққа 10,66 км (ҚР бойынша орташа – 5,53). ===Өткізу нарықтарына қол жеткізу=== Облыс аумағында мемлекеттің астанасы – Астана қ. орналасқан. Облыс 4 өңірмен - Қостанай, Солтүстік Қазақстан, Павлодар және Қарағанды облыстарымен шектеседі. Ресей Федерациясының жақын аймақтары: Омбы, Новосибирск, Қорған, Челябинск, Түмен, Свердлов облыстары, оларға бір тәулік ішінде автомобиль көлігімен жетуге болады. ===Бай табиғи ресурстар=== Облыс пайдалы қазбаларға бай және Қазақстан Республикасының минералдық-шикізат кешенінде жетекші орындардың бірін алып жатыр. Өңірде өзінің құрамы мен ауқымдылығы жағынан бірегей алтын қоры (Ақкөл, Астрахан, Біржан сал, Бурабай, Бұланды, Зеренді, Шортанды аудандары және Степногорск қ.), уран (Ақкөл, Біржан Сал, Зеренді Сандықтау аудандары), молибден (Біржан Сал, Ерейментау, Сандықтау аудандары), техникалық алмас, каолин, мусковит және доломит (Зеренді ауданы), темір рудасы (Ақкөл, Біржан Сал, Жарқайың аудандары), тас көмір (Ерейментау, Ақкөл аудандары) жинақталған. пайдалы қазбаларды, минералдық сулары шоғырланған. Жалпы жер қоры-14,6 млн. га, оның ішінде ауыл шаруашылығы алқаптары – 10,8 млн. га: егістік-6 млн. га, жайылым-4,4 млн. га. Орман қоры-522,7 мың га, су қоры – 201,2 мың га. ===Ауыл шаруашылығы=== Ақмола облысына астықтың 25% - дан астамы, сүттің 7% - ы, еттің 8% - ы және республикада өндірілетін жұмыртқаның 16% - ы келеді. Елдің ауыл шаруашылығының жалпы өнімін өндірудегі облыстың үлесі шамамен 10% құрайды. Ақмола облысы республикада - ел бойынша ең үлкен астық жинау сынағы-4,8 млн. га, оның ішінде дәнді және дәнді-бұршақты дақылдар-4,4 млн. га. Астықтың орташа жылдық өндірісі 5,0 млн.тоннаны құрайды, астықтың орташа жылдық экспорты – 2 млн. тоннаны құрайды, соңғы 3 жылда өсімдік шаруашылығының үлесі орта есеппен 70% құрады. Облыстың барлық өңірлерінде мал шаруашылығын дамыту үшін мүмкіндіктер бар. Инвестицияларды тарту үшін ең перспективалы-Аршалы, Атбасар, Бурабай, Зеренді, Ерейментау және Целиноград аудандары. ===Өнеркәсіп=== Өнеркәсіп секторында облыс құрамында алтын бар кендерді, уранды, машина жасауды, химия өнеркәсібін өндіруге маманданған. Ақмола облысына елде өндірілетін темір жол подшипниктерінің 100% - ы, жүк автомобильдерінің 36,3% - ы, өңделмеген алтынның 30,2% - ы, өңделген сүттің 12,1% - ы және ұнның 9% - ы келеді. Өнеркәсіп өндірісінің құрылымында негізгі үлесті өңдеу өнеркәсібі алады - 80,4%, онда 533,1 млрд.теңгеге өнім өндірілді. Өңірдің өңдеу өнеркәсібі тамақ өнімдерін өндірумен, жеңіл және химиялық өнеркәсіптермен, резеңке және пластмасса бұйымдарын өндірумен, өзге де металл емес минералды өнімдерді өндірумен, түсті металлургиямен және машина жасаумен қамтылған. Өңірдің жүйе құраушы кәсіпорындары «Көкшетауминводы» АҚ алкогольді және алкогольсіз сусындарды шығару зауыты, «Altyntau Kokshetau» АҚ алтын өндіру фабрикалары, «Қазақалтын» ТКМК» АҚ, «Kazakhaltyn Technology» ЖШС, «Агрофирма TNK» ЖШС ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру және қайта өңдеу компаниясы, «ЕПК-Степногорск» АҚ подшипник зауыты болып табылады. ===Туризм=== Ақмола облысы Қазақстан Республикасының туристік аймағы көшбасшыларының бестігіне кіреді. Өңірдің туристік кластеріне туризм саласындағы 700-ден астам кәсіпорын (407 орналастыру объектісі, 45 санаторийлік-курорттық мекеме, 178 жол бойындағы сервис субъектісі, туристік қызметті жүзеге асыру құқығына лицензиясы бар 68 турфирмалар, «Көкшетау», «Бурабай», «Бұйратау» мемлекеттік ұлттық табиғи паркі, Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы, «Бурабай даму» ЖШС) кіреді. Кластердің мәдени-тарихи сегменті 900 ескерткіштен тұрады, олардың көпшілігі мемлекеттің қорғауында болады және экскурсиялық бағдарламаларды қамтамасыз ету кезінде пайдаланылады. Облыста туроператорлар табысты іске асыратын және туристік маршруттардың мемлекеттік тізіліміне енгізілген 80-ге жуық туристік бағыт жұмыс істейді. Оның ішінде туроператорлар Көкшетау, Бурабай, Зеренді, Қорғалжын және Ерейментау аудандарының және Ақмола облысы Біржан Сал ауданының тарихи және киелі жерлері бойынша туристік маршруттарды әзірледі. Оның ішінде 8 бекітілген қасиетті орындар бойынша. Туристік ағын жылына 813 мың келушіні құрайды. ===Баламалы энергетика=== Ақмола облысы әлемдік трендке сүйене отырып, жаңартылатын энергия көздерінің санын көбейту бойынша жоспарлы жұмыс жүргізуде. Желдің орташа жылдық жылдамдығы 6 м/с артық, бұл оларды энергетиканы дамыту үшін тартымды етеді. Жел энергетикасын дамыту үшін Аршалы, Ерейментау аудандары перспективалы аудандар болып табылады. Ақмола облысы елдің солтүстік бөлігінде орналасқанына қарамастан, облыс аумағындағы күн радиациясының әлеуеті айтарлықтай маңызды. Сонымен қатар, күн энергиясы тек электр энергиясын өндіру үшін ғана емес, сонымен қатар жылу да қолданылуы мүмкін, бұл күн қондырғыларын нүктелік енгізу мүмкіндігін, соның ішінде орталық электр және жылу жабдықтарынан алыс аудандарда да мүмкіндік береді. Белгілі бір резервке биологиялық отынды қолдану бар екендігін айта кету керек. Атап айтқанда, ауыл шаруашылығы өндірісінің қалдықтарын қайта өңдеу есебінен электр энергиясы алынуы мүмкін. ==Дін== 2020 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша Ақмола облысында ресми деректер бойынша 191 тіркелген діни бірлестік жұмыс істейді: - 90 Ислам - 45 православиелік - 11 католиктік - 43 протестанттық - 1 бахаистік. - 1 Ақмола облысы Кришна санасының қоғамы. Сонымен қатар, облыста тіркелмеген Евангельдік христиан-баптистердің 10 діни бірлестігі жұмыс істегендігі туралы ресми хабарланған болатын. == Туризм == Демалыс және туризм индустриясы экономиканың басым салаларының бiрi болып табылады. Өңiрдiң туристiк кластерiне туризм саласындағы 700-ден астам кәсiпорын кiредi (375 орналастыру объектiсi,45 санаторийлық-курорттық мекеме, 266 жол бойындағы қызмет көрсету субъектiсi, 68 туристiк қызметтi жүзеге асыру құқығына лицензиясы бар турфирма, 3 мемлекеттiк ұлттық табиғи парк -«Көкшетау», «Бурабай», «Бұйратау», Қорғалжын мемлекеттiк табиғи қорығы, «Бурабай даму» ЖШС). <br /> Кластердiң мәдени-тарихи сегментi 900 ескерткiштен тұрады, олардың көпшiлiгi мемлекеттiң қорғауында және экскурсиялық бағдарламаларды қамтамасыз ету кезiнде пайдаланылады. <br /> Облыста туроператорлар табысты iске асыратын және туристiк маршруттардың мемлекеттiк тiзiлiмiне енгiзiлген 80-ге жуық туристiк бағыт жұмыс iстейдi. Оның iшiнде 10 туроператор Көкшетау, Бурабай, Зерендi, Қорғалжын және Ерейментау аудандары мен Ақмола облысы Бiржан сал ауданының тарихи және киелi жерлерi бойынша туристiк маршруттарды әзiрлеп, пайдаланады. Олардың iшiнде қасиеттi орындарға бекiтiлген 8 маршрут бар. <br /> Статистикалық мәлiметтерге сәйкес 2019 жылдың бiрiншi тоқсанында орналастыру орындарының саны 375 бiрлiктi құрады, Қордың жалпы сыйымдылығы — 5159 нөмiр, бiр жолғы сыйымдылығы 13327 төсек-орын. Орналастыру орындары 1108,1 млн.теңгеге қызмет көрсеттi, бұл өткен жылдың сәйкес кезеңiнен 9,4% артық. Орналастыру орындарында қызмет көрсетiлген келушiлер саны 67950 адамды құрады (2019 жылдың бiрiншi жартыжылдығындағы статистикалық ақпарат қазiргi күнге дейiн қалыптаспаған). <br /> 2018 жылы «3 жұлдыз» санатын «ZERENDA PARK» қонақ үйi алды. «Rixos Borovoe» қонақ үйi халықаралық стандарттар шеңберiнде франшиза бойынша жұмыс iстейдi және «5 жұлдыз» санаты бар. <br /> 7 орналастыру объектiсi («Оқ-Жетпес» ЕСК шипажайы, «Park House Kokshetau» қонақ үйi, «Алмаз» шипажайы, «Green Which Hotels» қонақ үйi, «Алтын күн» қонақ үйi, «Зеленый бор» шипажайы, «HOTEL INSAR» қонақ үйi) 2018 жылдың сертификаттарын ұзартты. <br /> Өңiрде 9 сертификатталған орналастыру орындары жұмыс iстейдi. <br /> Цифрландыру процесiн жүзеге асыру аясында 3 тiлдiк www.visitaqmola.kz интернет-ресурс жұмыс iстейдi, оған «Visit Aqmola» мобильдi қосымшасы, оның функционалына аймақтың танымал орындарын сканерлеу QR-коды кiредi. Бұл сайт электрондық ақпараттық дүңгiршектермен синхрондалған (Туристiк ақпараттық дүңгiршектер Астанада — «Нұрсұлтан Назарбаев» халықаралық әуежайында, Бурабай кентiнде — «Бурабай Даму» ЖШС визит-орталығы базасында бар, Астанада «Нұрлы жол» вокзалы ғимаратында орнатылған). <br /> Өңiрдiң туристiк өнiмiнiң қолжетiмдiлiгiн қамтамасыз ету үшiн туристiң «Burabay PASS» ресми картасы (жолсiлтеме, смарт-карта және Beeline SIM-картасы) сатылымға шығарылды. А.ж. 600-ден астам сату тiркелдi. <br /> == Спорт == Дене шынықтырумен және спортпен шұғылдану үшiн Ақмола облысында 2408 спорт ғимараты бар, оның iшiнде ауылда — 1690. Былтырғы жылмен салыстырғанда спорт ғимараттарының саны 53 бiрлiкке артты. Бастауыш ұжымдар мен ауылдық округтерде 2108 штат қызметкерi жұмыс iстейдi, оның iшiнде ауылда — 1177 адам. Оның iшiнде 1117 жалпы бiлiм беретiн мектептерлiң мұғалiмдерi, 160 жоғары және орта оқу орындарының оқытушылары, 414 жаттықтырушы-оқытушы бар. <br /> Кәсiпорындар мен ауылдық округтерде жұмысты 172 спорт жөнiндегi нұсқаушы-әдiскер жүргiзедi, оның iшiнде ауылда — 160 адам, бұл ауылдық округтердiң қамтасыз етiлуiнiң 68,7% құрайды. == Мәдениет == Ақмола облыста барлық меншiк түрiнiң мәдени объектiлерiнiң 694-i жұмыс iстедi, олардың 663-i мемлекеттiк, 31-i басқа меншiк объектiлерi: <br />-276 клуб (олардың iшiнде 256 мемлекеттiк және 20 жекеменшiк); <br />-378 кiтапхана (олардың iшiнде 370 мемлекеттiк және 8 ведомстволық); <br />-11 музей; <br />-2 театр; <br />-21 мемлекеттiк архив; <br />-облыстық филармония; <br />-тарихи-мәдени мұраны қорғау және пайдалану орталығы; <br />-облыстық халық шығармашылық және мәдени тынығу орталығы; <br />-3 жекеменшiк кинотеатр. <br />Облыста 2 513 клубтық құрылымдар жұмыс істейді. <br />Облыста "Халықтық" атағы 81 адам және "Үлгілі" атағы — 18 адам. <br />99 ұжым жұмыс жасайды: хореографиялық — 31; хор — 18; фольклор — 18; вокалды топтар — 14; әуесқой театрлар — 4; отбасылық ансамбльдер, цирк студиялары, орыс халық аспаптар ансамбльдерi, ән-би ансамбльдерi, қазақ халық аспаптар ансамбльдерi — 2-еуден, ВИА, фотостудия, орыс халық аспаптар оркестрi, поэтикалық студия — 1-ден. == Денсаулық сақтау == Халыққа медициналық көмектi 568 денсаулық сақтау ұйымы көрсетедi: 23 (4%) ауруханалық ұйым, жедел медициналық жәрдем станциясы, қан орталығы, 537 амбулаторлық-емханалық көмек көрсететiн ұйым (94,5%): (3 қалалық емхана, 1 БМСК орталығы, 2 аудандық емхана, 1 ЖИТС орталығы, 100 дәрiгерлiк амбулатория (ДА), 44 фельдшерлiк- акушерлiк пункт (ФАП), 386 медициналық пункт (МП)). <br />Басқа да медициналық ұйымдар — 6 (1,6%). == Ішкі саясат == === Әкімдігі === {{Толық мақала|Ақмола облыстық әкімдігі}} [[Ақмола облыстық әкімдігі]] — Ақмола облысы әкімінің аппараты қала әкімдігі мен әкімінің қызметін басқаруды және бақылауды, ұйымдастырушылық, құқықтық, ақпараттық-талдау, консультативтік және материалдық-техникалық қамтамасыз етуді жүзеге асырады.<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/aqmola/about?lang=kk|title=Жалпы ақпарат|lang=kk|publisher=[[Ақмола облыстық әкімдігі]]нің ресми сайты|accessdate=2023-11-27}}</ref> === Мәслихаты === {{Толық мақала|Ақмола облыстық мәслихаты}} [[Ақмола облыстық мәслихаты]] — Ақмола облысының жергілікті бірпалаталы заң шығарушы органы, 1993 жылы құрылған. 2021 жылдан бастап мәслихаттың барлық мүшелері облыс халқының [[партиялық тізім]] бойынша пропорционалды өкілдігі арқылы сайланады, қазақстандық заңнамаға сәйкес қажетті қадамдарды шешу және олардың орындалуын бақылауына жауапты. == Тілдерді дамыту == <br />Облыстағы мемлекеттiк тiлдi меңгерген ересек тұрғындардың үлесi жоспар бойынша 2017 жылы — 70%, 2018 жылы — 74%, 2019 жылы — 76%. <br />Облыстағы орыс тiлiн меңгерген ересек тұрғындардың үлесi жоспар бойынша 2018 жылы — 83,6%, 2020 жылы — 84,3%. <br />Облыстағы ағылшын тiлiн меңгерген тұрғындардың үлесi жоспар бойынша 2018 жылы — 8%, 2019 жылы — 9%. <br />Облыстағы үш тiлдi (мемлекеттiк, орыс және ағылшын) меңгерген тұрғындардың үлесi жоспар бойынша 2018 жылы — 5%, 2019 жылы — 5,5%. <br />Этно-мәдени бiрлестiктер жанындағы қазақ және ана тiлдерiн оқытатын курстармен қамтылған этностардың үлесi жоспар бойынша 2018 жылы — 26%, 2019 жылы — 27%. <br />Бүгiнде облыста 614 мектепке дейiнгi мекемебар. Оларда жалпы саны 37675 бүлдiршiн оқиды, оның 23835-i (63,3%) қазақ тiлiнде тәрбиеленедi. <br />Биыл облыс бойынша 560 орта мектеп бар, оның iшiнде қазақ мектептерi — 159, аралас мектептер — 217, орыс мектептерi — 184. Оқушылардың жалпы саны — 121521, оның 58393-i, яғни 48%-ы қазақ сыныптарында оқиды. Соңғы үш жылда қазақ сыныптарында оқитын балалар санының динамикасы: 2015 жылы — 47%, 2016 жылы — 47,6%, 2017-2018 жылдары — 48%. <br />Қазiр облыста 33 колледж бар (қазақ тiлдi — 2, аралас тiлдi — 26, орыс тiлдi — 5). Оларда оқитын 21351 студенттiң 6232-i, яғни 29,1%-ы қазақ тiлiнде бiлiм алуда. <br />Қазiр облыс бойынша 20 орталық жұмыс iстейдi (17 аудандық, 2 қалалық және облыстық орталық). Олардың барлығында мемлекеттiк тiл үйретiледi, 18-де қазақ тiлiмен қатар ағылшын тiлi үйретiледi. 2017-2018 оқу жылында мемлекеттiк және ағылшын тiлдерiн оқитындар саны –5320 тыңдаушы, соның iшiнде мемлекеттiк тiлдi 4761 тыңдаушы оқуда. == Жастар саясат == <br />Облыста жастар құрамы 148 996 адамнан тұрады, бұл жалпы облыс халқының санынан 20,2 % құрайды. <br />«Қазақстан 2020: болашаққа жол» Қазақстан Республикасы мемлекеттiк жастар саясатының 2020 жылға дейiнгi тұжырымдамасын iске асыру шеңберiнде облыстың қалалары мен аудандарында жастар ресурстық орталықтары (17 орталық) жұмыс iстеуде, аталмыш орталықтарда әр адам тегiн түрде психологиялық, құқықтық, әдiстемелiк көмек алуына болады және жұмысқа орналасуға көмек көрсетiледi. <br />Жастарды жұмыспен қамту жөнiнде жұмыс жүргiзiлуде. <br />ҚР ҰЭМ Статистика комитетiнiң мәлiметi бойынша 2019 жылдың 4-тоқсанында жастар жұмыссыздығының деңгейi 3,1% құрады, бұл республикалық деңгейден 0,8 % төмен. <br />2019 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша NEET жастар үлесi (оқымайтын, жұмыс iстемейтiн және бiлiктiлiгiн жоғарылатпаған) 5,9% құрады, бұл республикалық деңгейден 1,1 % төмен. <br />Нәтижелi жұмыспен қамтуды және жаппай кәсiпкерлiктi дамытудың 2017 — 2021 жылдарға арналған «Еңбек» мемлекеттiк бағдарламасын жүзеге асыру аясында а.ж. басында 2059 жастар өкiлi қатысушылар болды, оның iшiнде 2784 адам ауылды жерлерден. Әлеуметтiк жұмыс орындарына 82 адам, ал жастар iс-тәжiрибесiне 179 адам жiберiлдi. Жалпы, а.ж. басында жұмыспен қамту органдарымен 1251 адам жұмыспен қамтылды. <br />Халықты жұмыспен қамту, ауылды жерлерге кадрлар әлеуетiнiң тоғысуына жағдай жасау мақсатында облыста «Дипломмен ауылға» бағдарламасы iске асырылуда. <br />2019 жылғы 1 мамырдағы жағдай бойынша 211 адам 372,9 млн теңге сомасына көтерме жәрдемақы алды, оның iшiнде мамандықтар бойында: бiлiм беру — 169 адам; денсаулық сақтау — 25 адам; әлеуметтiк қамтамасыз ету — 1; мәдениет — 2; спорт — 7; агроөнеркәсiптiк кешен — 7 адам. <br />Бюджеттiк несиелердi 374,5 млн теңге сомасына 502 адам алды, оның iшiнде мамандар бойынша: бiлiм беру — 72 адам, денсаулық сақтау — 21, мәдениет — 5, агроөнеркәсiптiк кешен — 4 адам. <br />Облыста әкiмдермен (облыстық, аудандық және қалалық) басқарылатын Мемлекеттiк жастар саясатын iске асыру жөнiндегi 20 кеңес жұмыс iстейдi (1 облыстық, 19 аудандық және қалалық). <br />Облыста жұмыс iстеп тұрған 24 жастар бiрлестiгi бар. Жастар ұйымдарына қолдау көрсету, әлеуметтiк бағдарламалар мен жобаларға тарту мақсатында мемлекеттiк әлеуметтiк тапсырысты iске асыру үшiн жастар саясаты мәселелерi басқармасымен жыл сайын қаржы қарастырылады. <br />Облыста әлеуметтiк қорғалмаған санаттағы жастарды қолдау, сапалы кәсiптiк бiлiм алуға ынталандыру үшiн облыс әкiмiнiң атаулы шәкiртақысы тағайындалды. 2018-2019 оқу жылында атаулы шәкiртақы иегерлерiнiң саны 275 адамға жеттi. 2019-20 жылы атаулы шәкiртақыны тағайындау үшiн облыстық бюджеттен 102,0 млн теңге бөлiндi. <br />Жастар iстерi жөнiндегi комитеттер облыстың 4 жоғары оқу орнының 3-iнде, ТжКБ-ның 38 ұйымында және облыстың 3 iрi кәсiпорын ұйымдарында жұмыс iстейдi. == Ауыл шаруашылығы == <br />2020 жылы жаздық егiс 4,9 млн. га алқапқа жоспарланған, оның iшiнде дәндi және дәндi бұршақты дақылдар — 4,4 млн га. Майлы дақылдардың егiстерiн 254,0 мың га көлемде орналастыру жоспарлануда, 16,1 мың га — картоп, көкөнiстердi 3,4 мың га-ға отырғызу жоспарланған. Мал азықтық дақылдарының жазғы егiсiн 181,0 мың га алқапқа орналастыру жоспарлануда. <br />2020 жылдың егiс науқанына 16,1 мыңнан астам бiрлiк астық тұқым сепкiштер және 1222 бiрлiк өнiмдiлiгi жоғары егiс кешендерi қатысатын болады, олар ағымдағы жылы 65% астық танабын егу жоспарланып отыр, бұл ылғал сақтау технологиялары бойынша егiс алқабын 3,3 млн. га дейiн жеткiзуге мүмкiндiк бередi. <br />Статистикалық деректер бойынша облыс шаруашылықтарының барлық санаттарындағы IҚМ басының жалпы саны 2019 жылғы 1 тамызға жағдай бойынша 466,4 мың басты құрайды (2018 жылдың сәйкес кезеңiне 104,5 %), оның iшiнде сиыр басы — 219,9 мың бас (106,5 %). <br />Жылқы басы 204,3 мың басты (108,9 %), құс — 8094,0 мың басты (122,8 %) құрады. <br />Қой мен ешкi басы 589,8 мың басты (101,1 %), шошқа 111,0 мың басты (94,1 %) құрады. == Білім == ===Мектепке дейінгі тәрбие және оқыту=== 2020 жылдың 1 қаңтарына Ақмола облысында 614 мектепке дейінгі білім беру ұйымы жұмыс істейді, оның ішінде 240 балабақша және 37955 баланы қамтитын 374 мектепке дейінгі шағын орталық. ===Жалпы орта білім беру=== Облыста 579 мектеп жұмыс істейді, оның ішінде 560 мемлекеттік күндізгі жалпы білім беретін мектеп, 10 кешкі, 5 арнайы түзету, 2 ведомстводан тыс, 1 мемлекеттік емес, 1 Назарбаев Зияткерлік мектебі. Контингенті 124228 баланы құрайды. ===Техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім=== Облыстың ТжКБ ұйымдарының желісін жалпы контингенті 21600 адамды құрайтын 33 мекеме құрайды. 33 колледждің ішінде: 26 — Мемлекеттік және 7 — жеке меншік. Оқыту ауыл және орман шаруашылығы, Құрылыс және коммуналдық шаруашылық, педагогика, медицина, тау-кен ісі, қызмет көрсету саласы, өнер және мәдениет, энергетика, машина жасау технологиясы, көлікті пайдалану сияқты бейіндегі 94 кәсіп (мамандық) және 139 біліктілік бойынша жүргізіледі. Облыс өңірлерін индустриялық-инновациялық дамыту жобалары үшін мамандар даярлау басымдыққа ие болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Ақмола_облысы Ақмола облысы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225704/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} * [http://www.testent.ru/publ/kazak_tili_sabagi/astana_alasy/3-1-0-54 Астана] {{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}} {{Ақмола облысы}} [[Санат:Ақмола облысы]] qkwou782vwraii9g937iti9meubqt9z 0 1652 3615642 3603383 2026-06-11T08:47:08Z Көперхан Анаргүл 182332 3615642 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан облысы |облыстың атауы = Алматы облысы |елтаңба = Алматы облысы герб.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |lat_dir = N |lat_deg = 45 |lat_min = 0 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 78 |lon_min = 0 |lon_sec = |region = KZ |облыс орталығы = {{байрақ|Қонаев}} |аудандар саны = 9 |ауылдық округтер саны = 131 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = 5 |ауылдар саны = 368 |әкімі = [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев]]<ref>[https://qazaqstan.tv/news/159520/ Марат Сұлтанғазиев Алматы облысының жаңа әкімі болып тағайындалды]</ref> |құрылған уақыты = [[10 наурыз]] [[1932 жыл]]ы |жер аумағы = 105 263 |жер аумағы бойынша орны = 15- |максималды биіктігі = 7010 [[Хан Тәңірі шыңы]] |орташа биіктігі = |минималды биіктігі = |экономикалық аудан = [[Оңтүстік Қазақстан]] |тұрғыны = 1 556 257<ref>[https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]</ref> |санақ жылы = 2025 |халық саны бойынша орны =2 |тығыздығы = 14,78 |тығыздығы бойынша орны =2 |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 72,62 %<br />[[орыстар]] 9,99 %<br />[[ұйғырлар]] 7,99 %<br />[[әзербайжандар]] 2,13 %<br />[[түріктер]] 1,68 %<br />[[күрдтер]] 0,94 %<br />басқалары 4,65 % (2023 ж.)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT482938 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2023 жыл басына)]</ref> |ресми тілі = |ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ жылы = |жан басына шаққанда ЖІӨ = |телефон коды = +7 728 xx x-xx-xx |пошта индекстері = 04xxxx |ISO 3166-2 коды = KZ-ALM |add1n = Әкімдіктің мекенжайы |add1 = Қонаев қаласы, Индустриальная көшесі, №16/4 |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl?lang=kk Алматы облысының әкімдігі |карта = Almaty (province) in Kazakhstan.svg |ортаққордағы санаты = Almaty Province }} {{мағына|Алматы (айрық)}} '''Алматы облысы''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның оңтүстік-шығысындағы [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|әкімшілік бөлігі]]. Жерінің аумағы 105,3 мың км². Облыс аумағында 9 аудан және 2 облыстық маңыздағы қала бар. Тұрғыны 1 505 984 адам (2023). Әкімшілік орталығы — [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласы. Алматы облысы батысында [[Жамбыл облысы|Жамбыл]], солтүстігінде [[Балқаш көлі]] арқылы [[Қарағанды]], солтүстік-шығысында [[Жетісу облысы|Жетісу облыстарымен]], шығысында [[Қытай|Қытай Халық Республикасымен]], оңтүстігінде [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]]мен шектеседі. == Тарихы == [[Сурет:Tamgaly-Tas.JPG|нобай|оңға|Тамғалытас]] [[Алматы]] облысының жері ежелден Сақ, Үйсін, Қаңлы тайпаларының, Ұлы жүз қазақтарының атамекені болды. 19 ғасырдың ортасында Жетісуды патшалық Ресей жаулап алды. 1848 ж. 10 қаңтарда отаршылық-әкімшілік құрылым — Ұлы Орда приставтығы құрылды. Ол 1856 ж. Алатау округі аталды. 1867 ж. Түркістан генерал-губернаторлығы құрылғанда қазіргі Алматы облысының бірталай бөлігі Верный уезі атанып, Жетісу облысының құрамына кірді. Сонымен қатар орталығы Верный (Алматы) бекінісі болып белгіленген жаңа облысқа Жаркент, Қапал, Сергиополь, Тоқмақ, Ыстықкөл уездері енді. 1882 – 97 жылдары Жетісу облысы Дала генерал-губернаторлығына қарады. 1897 ж. бастап ол Түркістан генерал-губернаторлығының, 1918 – 24 жылдары Түркістан АКСР-і құрамында болып келді. 1924 ж. Орта Азияда жүргізілген ұлттық-территориялық межелеу нәтижесінде Жетісу облысының қазақ аудандары Қазақ АКСР-іне енді. 1929 – 32 жылдары Алматы округі аталды. 1932 жылдың 10 наурызында Алматы облысы болып қайта құрылды. 1944 ж. 16 наурызда Алматы облысынан Талдықорған облысы бөлініп шықты. Талдықорған облысы 1959 – 1967 жылдары Алматы облысы құрамында болып, 1967 ж. 23 желтоқсанда қайта бөлінді. 1997 ж. 22 сәуірде Талдықорған облысы таратылып, оның аудандары Алматы облысына қосылды. Қазақстан Республикасы Президентінің 2001 жылғы 14 сәуірдегі "Алматы облысының әкімшілік орталығын көшіру туралы" № 585 Жарлығына сәйкес 2001 жылдан бастап Талдықорған қаласы облыс орталығы болды. == Облысты басқарғандар == {| class="wikitable" ! Аты-жөні !! Басқарған жылдары |- | [[Бәйкен Әшімұлы Әшімов]] || [[1968 жыл]] – [[1970 жыл]] |- | [[Бименді Садуақасұлы Садуақасов]] || [[1970 жыл]] – [[1972 жыл]] |- | [[Әріпбай Әлібайұлы|Әріпбай Әлібайұлы Алыбаев]] || [[1972 жыл]] – [[1978 жыл]] |- | [[Сахан Құсайынұлы Құсайынов]] || [[1978 жыл]] – [[1982 жыл]] |- | [[Әубәкір Тыныбайұлы Тынышбаев]] || [[1982 жыл]] – [[1987 жыл]] |- | [[Владислав Ануфриев]] || [[1987 жыл]] – [[1989 жыл]] |- | [[Анатолий Сергеевич Жигулин]] || [[1989 жыл]] – [[1990 жыл]] |- | [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов]] || [[1990 жыл]] – [[1993 жыл]] |- | [[Серік Ахымбекұлы Ахымбеков]] || [[1993 жыл]] – [[1996 жыл]] |- | [[Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков]] || [[1996 жыл]] – [[1997 жыл]] |- | [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]] || [[1997 жыл]] – [[2001 жыл]] |- | [[Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов]] || [[2001 жыл]] – [[2005 жыл]] |- | [[Серік Әбікенұлы Үмбетов]] || [[2005 жыл]] – [[2011 жыл]] |- | [[Аңсар Тұрсынханұлы Мұсаханов]] || [[2011 жыл]] – [[2014 жыл]] |- | [[Амандық Ғаббасұлы Баталов]] || [[20 тамыз]] [[2014 жыл]] – [[25 қараша]] [[2021 жыл]] |- |[[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев]] || [[24 қараша]] [[2021 жыл]] – [[10 маусым]] [[2022 жыл]] |- | [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев]] || [[11 маусым]] [[2022 жыл]] – |} ==Табиғаты== [[Сурет:Kolsay_Lake.jpeg|нобай|оңға|Көлсай көлі]] [[Сурет:Түрген_сарқырамасы_(Алматы_облысы).JPG|нобай|оңға|Түрген сарқырамасы]] [[Сурет:Tekeli,_Mountains_-_panoramio.jpg|нобай|оңға|Текелі тауы]] Облыстың табиғаты мен жер бедері ала-құла. Балқаш және Алакөлге ұласатын солтүстігі көлбеулеген құмды жазық алқап. Бұл өңір негізінен антропогеннің аллювийлік және эолдық шөгінділерінен түзілген. Оның басым бөлігін Сарыесікатыраудың, Тауқұмның, Лөкқұмның, Қарақұмның, Қорғанқұмның қырқалы және төбешікті құмды алқаптары алып жатыр. Балқаш маңы жазығының [[Іле]] аңғары өтетін атыраулық бөлігі көне құрғақ арналармен тілімделген. Солтүстік шығыста Жетісу Алатауы мен Барлық тауының аралығында [[Жетісу]] ([[Жоңғар]]) қақпасы орналасқан. Облыстың шығысын [[Жетісу Алатау]]ының сілемдері толығымен қамтыған. Олар тауаралық ойпаңдар мен қазаншұңқырлар арқылы бөлінген. Осы тұста Жетісу Алатауының ең биік тауы — Бесбақан (4442 м) орналасқан. Тау сілемдерінде 1300-ден астам мұздық бар, олардың жалпы ауданы 1,0 мың км²-ге жуық. Жетісу Алатауының кейбір сілемдері (Қолдытау, Алтынемел, Малайсары, Тышқантау, Текелі, Сайқан т.б.) өзен маңындағы жазық өңірлерге сұғына еніп жатыр. Облыстың оңтүстік және оңтүстік-шығысы Іле, Күнгей, Теріскей Алатаулары, Кетпен (Ұзынқара) жотасы және Солтүстік [[Тянь-Шань]] сілемдерінің т.б. жоталарынан құралған. Жетісу Алатауы мен Іле, Күнгей Алатаулары және Кетпен таулары аралығында Іле ойысы (аңғары) жатыр. Алматы облысының оңтүстік-батысын және батысын Шу, Іле таулы үстірттері мен далалары қамтыған (Жусандала, Бозой, Қараой үстірттері). == Геологиясы == Облыстағы таулар Тянь-Шань тау жүйесінен бой түзеген және кембрийге дейінгі кристалды тақта-тасты тау жыныстары қабаттарынан түзілген. Сондай-ақ мұнда конгломераттар, туфтар, әктастар, граниттер т.б. палеозой жыныстары кеңінен тараған. Тау етегі және облыстың биіктігі орташа өңірлері плейстоцен мен антропогендік шөгінділерден түзілген. Облыстағы таулардың алғашқы қалыптаса бастау кезеңі герцин қатпарлығымен тығыз байланысты. Одан кейінгі кезеңдерде бұл таулар бірте-бірте мүжіліп, адырлы жазық (пенеплен) қалыптасқан. Плейстоцен кезеңінің басында альпілік орогенез кезінде пенепленге айналған өңір тектоник процестер нәтижесінде кәдімгі тауларды түзген. Мұнда осы кезге дейін тектоникалық процестер жалғасуда. Оқтын-оқтын болатын жер сілкінулер — соның айқын дәлелі. Кен байлықтарынан облыс қойнауында полиметалл (Текелі), [[вольфрам]] (Бұғыты), [[молибден]] кентасының едәуір қоры, фарфор тастары (Қапшағай), барит, бентонит сазы ([[Ақсу]], [[Алакөл ауданы|Алакөл аудандары]]), отқа төзімді балшық, [[кварц]] құмы, [[гипс]], [[тас]] және қоңыр [[көмір]] (Ойқарағай, Тышқанбай), шымтезек, тұз кен орындары және минералды жерасты сулары бар. ==Климаты== Алматы облысының климаты негізінен континенттік. Қысы қоңыржай салқын. Қаңтар айындағы орташа температура солтүстік жазық бөлігінде — 10-16°С, оңтүстікте — 4-9°С. Жазы ыстық және қуаң. Шілде айының орташа температурасы солтүстігінде 25°С, оңтүстігінде 27°С. Бұл жазық өңірлерде жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері 110-250 мм. Тау бөктерінің климаттық жағдайы жұмсақ. Қаңтар айының орташа температурасы — 5-9°С, жылымық жиі болып тұрады. Шілде айының орташа температурасы тау бөктерінде 21-23°С, тау аңғарларында 19-22°С. Жауын-шашын тау бөктерінде 400-600 мм, тау аңғарларында 700-1000 мм. Облыс жерінде жауын-шашын негізінен көктем мен жаз айының басында жауады. Солт. өңірдің жазығы мен тау бөктерлерінде қар жамылғысының орташа қалыңдығы 10-30 см, тау беткейлерінде 40-100 см. Балқаш және Алакөл жағалауларында бриз желі соғады. ==Гидрографиясы== [[Сурет:РекаЧиликКазахстанМай2013_001.JPG|нобай|оңға|Шілікті]] [[Сурет:River-ili-1.jpg|нобай|оңға|Іле]] [[Сурет:Река_Лепсы_выше_Антоновки.jpg|нобай|оңға|Лепсі]] [[Сурет:Karatal_River.jpg|нобай|оңға|Қаратал]] [[Сурет:Конаев,_Капчагайская_ГЭС_сверху.jpg|нобай|оңға|Қапшағай ГЭС-і]] Өзендері Балқаш — Алакөл тұйық алабында жатыр және жер беті ағын суына тапшы келеді. Олар қар, мұздық суларымен толысады. Ірі өзендері: [[Іле]], Қаратал, Ақсу, Шелек, [[Шарын (өзен)|Шарын]], Лепсі, [[Жаманты (өзен)|Жаманты]], Ырғайты, Шілікті, Түрген, Есік, Бүйен. Ірі көлі: [[Балқаш]], Іле өзен бойында Қапшағай бөгені және СЭС-і салынған. Тау бөктерлерінде минералды бұлақ сулары көптеп кездеседі. ==Топырағы мен өсімдік дүниесі== Облыстың топырақ және өсімдік жамылғылары вертикаль белдемдікке байланысты қалыптасқан. Жазық бөлігінде шөлдің де, даланың да қоңыр топырағы тараған. Онда жусан, өлеңшөп, жүзгін, сораң, сексеуіл, көктемде эфемер өсімдіктер басым тараған. Балқаш, Алакөл к-дерінің батпақты жағалауында, Іле өз-нің аңғары мен атырауында қамыс, құрақ өседі. Тау етегінде сұр және боз, қызыл қоңыр, тау беткейлері мен таулы үстірттерде таулы даланың қызыл қоңыр және қара топырақтары қалыптасқан. Мұндай жерлерде (биіктігі 600-1300 м) астық тұқымдас өсімдіктері басым жусанды, бетегелі-боз далаға ауысады. Таулы бөлігінің бұдан жоғары жағында көктерек, қайың, алма ағашы, ал одан да жоғарырақта Тянь-Шань шыршасы, кейде биік таудың шалғыны өседі. Биік таудың альпілік шалғынында өлең шөп, алтай, қоғажайы, тастесер т.б. өсімдіктер басым. Бұл өңір — облыс малшыларының жазғы жайлауы. ==Жануарлар дүниесі== Жазық жерінде қарақұйрық, бөкен, елік, қасқыр, жабайы шошқа, түлкі, борсық, жабайы мысық; кеміргіштерден: ондатр т.б. кездеседі. Таулы бөлігінде: [[барыс]], [[сілеусін]], [[қоңыр аю]], [[ақкіс]], [[арқар]], [[тау ешкі]], [[марал]], [[аққұлақ]], [[бұлғын]]; құстардан: [[дуадақ]], [[үйрек]], [[қаз]], [[қырғауыл]], [[кекілік]], [[аққу]], [[тырна]], тау құры, [[бұлбұл]], [[ұлар]], альпілік қарға т.б. мекендейді. Бауырымен жорғалаушылардан: жылан, тасбақа, кесіртке, зиянды жәндіктерден: қарақұрт, бүйі т.б. кездеседі. Өзен-көлдері мен су айдындарында сазан, маринка, алабұға, аққайраң т.б. балықтар бар. ==Тұрғындары== Тұрғындарының орташа тығыздығы 1 км²-ге 7,3 адамнан (1997), тау етегінде (теңіз деңгейінен 500-900 м) 1 км²-ге 19 адамнан, Балқаш атырабында 1 км²-ге 2,6 адамнан келеді. Олардың 30,3 пайызы (Алматы қаласын қоспағанда) қалада тұрады. Қалалары: [[Талдықорған]], [[Қапшағай]], [[Текелі]], [[Талғар]], [[Жаркент]], [[Үштөбе]], [[Үшарал]], [[Қаскелең]], [[Есік]], [[Сарқан]]. == Халқы == Алматы облысы халқының саны<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm|title=Division of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}</ref> <ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]</ref> {| class="wikitable" |- ! 1970!! 1979!! 1989!! 1999!! 2003!! 2004!! 2005!! 2006!! 2007!! 2008!! 2009!! 2010!! |- |1 322 194 |1 514 807 |1 699 054 |1 558 534 |1 560 267 |1 571 194 |1 589 751 |1 603 758 |1 620 696 |1 643 278 |1 804 005 |1 836 162 |} {| class="wikitable" |- !2011!! 2012!! 2013!! 2014!! 2015!! 2016!! 2017!! 2018!! 2019!! 2020 (1 ақпанға)!! 2021 |- |1 872 844 |1 908 785 |1 946 831 |1 984 572 |1 921 888 |1 947 552 |1 983 465 |2 017 277 |2 038 934 |2 057 800 |1 438 558 |} == Еңбек және табыс == 2024 жылғы III тоқсанда жұмыссыздар саны 35,3 мың адамды құрады.<ref>https://stat.gov.kz/region/almatyobl/</ref> Жұмыссыздық деңгейі жұмыс күшіне қарағанда 4,7% құрады. 2024 жылдың қараша айының соңына жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 16576 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 2,2% болып қалыптасты. 2024 жылғы III тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 308314 теңгені құрады, өсім 2023 жылғы III тоқсанға 13,1% құрады. 2024 жылғы III тоқсанда нақты жалақы индексі 107,2% болып қалыптасты. 2024 жылғы II тоқсанда облыс халқының  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 148630 теңгені құрады, 2023 жылғы II тоқсанға қарағанда 9,8%-ға жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны 3,8%. 2025 жылғы III тоқсанда жұмыссыздар саны 35,7 мың адамды құрады.<ref>https://stat.gov.kz/region/almatyobl/</ref> Жұмыссыздық деңгейі жұмыс күшіне қарағанда 4,6% құрады.<ref>https://stat.gov.kz/region/almatyobl/</ref> 2025 жылдың қараша айының соңына жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 20799 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 2,7% болып қалыптасты.<ref name=":0">https://stat.gov.kz/region/almatyobl/</ref> 2025 жылғы III тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 343625 теңгені құрады, өсім 2024 жылғы III тоқсанға 11,5 % құрады.<ref name=":0" /> 2025 жылғы III тоқсанда нақты жалақы индексі 99,6% болып қалыптасты.                              <ref name=":0" /> 2025 жылғы II тоқсанда облыс халқының  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 175396 теңгені құрады, 2024 жылғы II тоқсанға қарағанда 11,8%-ға жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны 2,4%.<ref>https://stat.gov.kz/region/almatyobl/</ref> == Әкімшілік бөлінісі == {| class="wikitable" |- ! Әкімшілік бірлік !! Орталығы!! Халқы (2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- | [[Балқаш ауданы]] || [[Бақанас (ауыл)|Бақанас]] ауылы|| {{құлдырау}}29209 |- | [[Еңбекшіқазақ ауданы]] || [[Есік]] қаласы||{{өсім}}278581 |- | [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] ||[[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]] ауылы|| {{өсім}}163052 |- | [[Кеген ауданы]] ||[[Кеген (ауыл)|Кеген]] ауылы|| {{құлдырау}}29003 |- | [[Қарасай ауданы]] ||[[Қаскелең]] қаласы ||{{өсім}}307870 |- | [[Райымбек ауданы]] ||[[Нарынқол]] ауылы ||{{құлдырау}}29941 |- | [[Талғар ауданы]] || [[Талғар]] қаласы ||{{өсім}}227344 |- | [[Ұйғыр ауданы]] || [[Шонжы]] ауылы ||{{өсім}}63598 |- | [[Іле ауданы]]|| [[Өтеген батыр]] ауылы ||{{өсім}}213064 |- |[[Алатау (қала)|Алатау]] қаласы ||—||{{өсім}}49145 |- | '''[[Қонаев (қала)|Қонаев]]''' қаласы ||—||{{өсім}}62971 |- | '''ЖАЛПЫ САНЫ''' || —||{{өсім}}1438558 |} === Әкімшілік бөліну тарихы === Алматы облысы 1932 жылы құрылып, құрамына [[Ақсу ауданы|Ақсу]], [[Алакөл ауданы|Алакөл]], [[Аягөз ауданы|Аягөз]], [[Балқаш ауданы|Балқаш]], [[Еңбекшіқазақ ауданы|Еңбекшіқазақ]], [[Панфилов ауданы|Жаркент]], [[Калинин ауданы (Алматы облысы)|Калинин]], [[Кеген ауданы|Кеген]], [[Қаратал ауданы|Қаратал]], [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Қастек]], [[Қоңырат ауданы (Қарағанды облысы)|Қоңырат]], [[Қордай ауданы|Қордай]], [[Лепсі ауданы|Лепсі]], [[Октябрь ауданы (Талдықорған облысы)|Октябрь]], [[Ескелді ауданы|Талдықорған]], [[Үржар ауданы|Үржар]], [[Шет ауданы|Шет]], [[Шелек ауданы|Шелек]], [[Шұбартау ауданы|Шұбартау]], [[Шу ауданы|Шу]], [[Іле ауданы|Іле]] аудандары енді. 1933 жылы Бөрлітөбе, Қоғалы аудандары құрылып, Калинин ауданы таратылды. Шет ауданы [[Қарағанды облысы]]на берілді. 1934 жылы Қоңырат ауданы [[Қарқаралы округі]]не берілді. 1935 жылы [[Үйгентас ауданы|Андреев]], [[Қарасай ауданы|Қаскелең]], [[Красногор ауданы|Красногор]], [[Мақаншы ауданы|Мақаншы]], [[Сарқан ауданы|Сарқан]], [[Ұйғыр ауданы|Ұйғыр]] аудандары құрылып, Лепсі ауданы таратылды. 1936 жылы [[Дзержин ауданы|Дзержин]], [[Райымбек ауданы|Нарынқол]] аудандары құрылды. 1939 жылы жаңа облыстардың құрылуына байланысты [[Семей облысы]]на Аягөз, Мақаншы, Үржар, Шұбартау аудандары және [[Жамбыл облысы]]на Красногор, Қордай, Шу аудандары берілді. Сондай-ақ облыс құрамында [[Алматы ауданы (Алматы облысы)|Алматы]], [[Қапал ауданы|Қапал]] аудандары құрылып, Қастек ауданы Жамбыл ауданы болып өзгертілді. 1942 жылы Қоғалы ауданы 28 гвардияшы-панфиловшылар атындағы аудан, ал Жаркент ауданы Панфилов ауданы болып өзгертілді. 1944 жылы [[Талдықорған облысы]] бөлініп шығып, құрамына Ақсу, Алакөл, Андреев, Бөрлітөбе, Дзержин, 28 гвардияшылар, Қапал, Қаратал, Октябрь, Панфилов, Сарқан, Талдықорған аудандары берілді. 1957 жылы Алматы ауданы таратылды. 1959 жылы Талдықорған облысы таратылып, Алматы облысына Ақсу, Алакөл, Андреев, Бөрлітөбе, Гвардия, Киров, Қапал, Қаратал, Панфилов, Сарқан, Талдықорған аудандары берілді. 1960 жылы Бөрлітөбе, 1961 жылы Талдықорған аудандары таратылды. 1963 жылы бұрынғы аудандардың орнына Ақсу, Алакөл, Балқаш, Гвардия, Еңбекшіқазақ, Жамбыл, Кеген, Қаратал, Қаскелең, Панфилов, Сарқан, Талдықорған, Шелек ауылдық аудандары құрылып, Андреев, Киров, Қапал, Нарынқол, Ұйғыр, Іле аудандары таратылды. 1964 жылы Андреев, Ұйғыр, 1966 жылы Нарынқол, Іле аудандары қайта құрылды. 1967 жылы Талдықорған облысы қайта құрылып, оған Ақсу, Алакөл, Андреев, Гвардия, Қаратал, Панфилов, Сарқан, Талдықорған аудандары берілді. 1969 жылы [[Талғар ауданы|Талғар]], 1972 жылы [[Күрті ауданы|Күрті]] аудандары құрылды. 1993 жылы Нарынқол ауданының атауы Райымбек ауданы болып өзгертілді. 1997 жылы сәуірде Талдықорған облысы екінші рет таратылып, аумағы Алматы облысының құрамына енді. Мамыр айында Гвардия, Қапал, Кеген, Күртi, Үйгентас, Шелек аудандары таратылды. 1998 жылы Қаскелең ауданы Қарасай, 2000 жылы Талдықорған ауданы Ескелді ауданы болып өзгертілді. 2001 жылы Алматы облысының орталығы Алматы қаласынан Талдықорған қаласына көшірілді. 2018 жылы Кеген ауданы қайта құрылды. 2022 жылы бұрынғы Талдықорған облысының аумағында [[Жетісу облысы]] бөлініп шығып, Алматы облысының орталығы [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласына көшірілді. 2024 жылы Алатау қаласы құрылды. == Этникалық құрамы == {| class="wikitable sortable standard" Алматы облысы халқының жекелеген этностар бойынша саны, 2019 жылдың басындағы мәліметтер] ! ||[[1989 жыл|1989]],<br> ад.<ref name="совр">В современных границах Алматинской области, включая бывшую Талды-Курганскую область и исключая город Алма-Ата</ref><ref >[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1989reg-census.htm Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам Казахской ССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627155207/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1989reg-census.htm |date=2015-06-27 }}</ref><br> || %<ref name="совр"/> ||[[1999]] ,<br> ад.<ref >[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1999reg-census.htm Перепись населения 1999 года. Национальный состав населения по регионам Казахстана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627102705/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1999reg-census.htm |date=2015-06-27 }}</ref> || % ||[[2009]] , <br> ад.<ref name="перепись2009">[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009-census.htm Перепись населения 2009 года. Национальный состав населения по регионам Казахстана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627144728/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009-census.htm |date=2015-06-27 }}</ref> || % ||[[2019 жыл|2019]], <br> ад.<ref name="оценка2018">[http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT306055 Численность населения Алматинской области по отдельным этносам на начало 2019 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200601223013/http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT306055 |date=2020-06-01 }}</ref>|| % |- || барлығы ||align="right" | 1642917 ||align="right" | 100,00% ||align="right" | 1558534 ||align="right" | 100,00% ||align="right" | 1807894 ||align="right" | 100,00% ||align="right" | 2038934 || align="right" | 100,00% |- || [[Қазақтар]] ||align="right" | 741737 ||align="right" | 45,15% ||align="right" | 926137 ||align="right" | 59,42% ||align="right" | 1223181 ||align="right" | 67,66% ||align="right" | 1469519 || align="right" | 72,07% |- || [[Орыстар]] ||align="right" | 518315 ||align="right" | 31,55% ||align="right" | 339984 ||align="right" | 21,81% ||align="right" | 306383 ||align="right" | 16,95% ||align="right" | 271886 || align="right" | 13,33% |- || [[Ұйғырлар]] ||align="right" | 128057 ||align="right" | 7,79% ||align="right" | 140725 ||align="right" | 9,03% ||align="right" | 144063 ||align="right" | 7,97% ||align="right" | 157655 || align="right" | 7,73% |- || [[Түріктер]] ||align="right" | 18352 ||align="right" | 1,12% ||align="right" | 29448 ||align="right" | 1,89% ||align="right" | 35599 ||align="right" | 1,97% ||align="right" | 37564 || align="right" | 1,84% |- || [[Әзербайжандар]] ||align="right" | 18922 ||align="right" | 1,15% ||align="right" | 16073 ||align="right" | 1,03% ||align="right" | 14881 ||align="right" | 0,82% ||align="right" | 17617 || align="right" | 0,86% |- || [[Корейлер]] ||align="right" | 18483 ||align="right" | 1,13% ||align="right" | 17488 ||align="right" | 1,12% ||align="right" | 16627 ||align="right" | 0,92% ||align="right" | 14987 || align="right" | 0,74% |- || [[Күрдтер]] ||align="right" | 8966 ||align="right" | 0,55% ||align="right" | 13264 ||align="right" | 0,85% ||align="right" | 13517 ||align="right" | 0,75% ||align="right" | 15028 || align="right" | 0,74% |- || [[Татарлар]] ||align="right" | 19551 ||align="right" | 1,19% ||align="right" | 15647 ||align="right" | 1,00% ||align="right" | 13513 ||align="right" | 0,75% ||align="right" | 12448 || align="right" | 0,61% |- || [[Немістер]] ||align="right" | 94123 ||align="right" | 5,73% ||align="right" | 18927 ||align="right" | 1,21% ||align="right" | 8709 ||align="right" | 0,48% ||align="right" | 8551 || align="right" | 0,42% |- || [[Шешендер]] ||align="right" | 9304 ||align="right" | 0,57% ||align="right" | 6091 ||align="right" | 0,39% ||align="right" | 5891 ||align="right" | 0,33% ||align="right" | 5874 || align="right" | 0,29% |- || [[Өзбектер]] ||align="right" | 736 ||align="right" | 0,04% ||align="right" | 2650 ||align="right" | 0,17% ||align="right" | 3581 ||align="right" | 0,20% ||align="right" | 5252 || align="right" | 0,26% |- || [[Украиндар]] ||align="right" | 29971 ||align="right" | 1,82% ||align="right" | 13512 ||align="right" | 0,87% ||align="right" | 6458 ||align="right" | 0,36% ||align="right" | 3580 || align="right" | 0,18% |- || [[Қырғыздар]] ||align="right" | 1536 ||align="right" | 0,09% ||align="right" | 1231 ||align="right" | 0,08% ||align="right" | 2174 ||align="right" | 0,12% ||align="right" | 3736 || align="right" | 0,18% |- || [[Гректер]] ||align="right" | 5016 ||align="right" | 0,31% ||align="right" | 2052 ||align="right" | 0,13% ||align="right" | 1535 ||align="right" | 0,08% ||align="right" | 1520 || align="right" | 0,07% |- || [[Дүңгендер]]|| align="right" | 570 ||align="right" | 0,03% ||align="right" | 1542 ||align="right" | 0,10% ||align="right" | 1608 ||align="right" | 0,09% ||align="right" | 1269 || align="right" | 0,06% |- || [[Поляктар]] ||align="right" | 2909 ||align="right" | 0,18% ||align="right" | 2106 ||align="right" | 0,14% ||align="right" | 1221 ||align="right" | 0,07% ||align="right" | 1023 || align="right" | 0,05% |- || [[Беларустар]]|| align="right" | 4721 ||align="right" | 0,29% ||align="right" | 2053 ||align="right" | 0,13% ||align="right" | 879 ||align="right" | 0,05% ||align="right" | 527 || align="right" | 0,03% |- || басқалары ||align="right" | 21648 ||align="right" | 1,32% ||align="right" | 9604 ||align="right" | 0,62% ||align="right" | 8074 ||align="right" | 0,45% ||align="right" | 10898 || align="right" | 0,53% |} ==Экономикасы== Алматы облысының экономикалық әлеуеті (потенциал) көп салалы өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, көлік пен байланыс және сауда құрылымдарынан тұрады. Өнеркәсіпте электр энергетикасы (1997 ж. жалпы өнеркәсіп өнімдегі үлесі 39,9 пайыз), машина жасау және металл өңдеу (6,5 пайыз), құрылыс материалдары (6,2 пайыз), тамақ өнеркәсібі (38,2 пайыз), ұн, жарма және құрама жем (5,5 пайыз) салалары жақсы дамыған. Облыста жеңіл өнеркәсіп, ағаш өңдеу, фарфор-фаянс өндірістері қалыптасқан. 1991 — 97 ж. өнеркәсіп өнімі 2,6 есе артты. Сонымен қатар қызылша, картоп, көкөніс, бақша жеміс-жидек және жүзім шаруашылықтары айрықша дамыған. Одан тыс мал ш., құс ш., бал, сүт және қымыз өндірістік шаруашылықтары бар. Балқаш, Алакөл к-дерінен сазан, көксерке, табан балық, алабұға ауланады. Алматы облысы Еуропа, Азия және Америка құрлықтарының қырық шақты елімен сауда қатынасын жасайды. Экспортқа шығарылған өнімдерге тері шикізаттары, жүн, аккумулятор, түсті металдар жатады. Сырттан электр аппараттары, есептеу техникасы т.б. құрал-жабдықтар алынады. Қазақстанның ішкі жиынтық өніміндегі облыстың үлесі 6,5 пайыз шамасында (1997). '''Жетісу бойынша археологологиялық бағыт және бағдар''' [[Жетісу]] (Алматы облысы) мәдениет және тарихи түрлі ескерткіштердің болуы территорияның туризмнің дамуына қолайлы жерлердің бірі. Жетісуда бір күннің ішінде барлық табиғи зоналарды шөлдерден [[Іле Алатауы|Іле Алатау]]ларына дейін баруға болады. Алматының жанында тарих және мәдениет ескерткіштерінің қатары бар. Бұл бірінші көпсаналы және түрлі образдағы сәулет ескерткіштері: Іле қорғандары және сақтардың алтын бұйымдары, Ұлы Жібек жолындағы ортағасырлы қалалар және қола дәуіріндегі таулы суреттері (петроглифтер). '''Жетісу территориясындағы ежелгі қоныстар''' Берілген мекенде ежелгі адамның іздері тұрақ немесе еңбектің тасты бұйымдары ретінде сақталған. Мекеннің қоныстануы бірнеше жүзжылдыққа созылды. Бұл малшылар тайпасы болды. Ауа райының жылынуымен қонысты тау бөктеріне аударып, одан кейін Тянь-Шань тауларына орын ауыстыратын. Жетісуда қола дәуірінің бірнеше қоныстары қазылған. Бұл балшық қоспасымен тастан жасалған жердегі қабырғалар тереңдігі 1-2 м шым үйлер және жер кепелері. Осындай қазбаларды Түрген шатқалындағы Асы жерінде (XII –X ғ.ғ.) және Көксу өзенінің бойындағы (X – IX ғ.ғ. Құйған және Талапты қоныстар). Жетісудағы ерте темір дәуіріндегі жүйенің іздерімен ең ірі қоныс Шарын-Сары-Тоғай өзенінің бойында орналасқан. Оның ұзындығы екі метрден астам. Сыртқы көріністе шойын қазанның, ыдыстар, құмыраның, сонымен қатар еңбектің тас құралдары суреттелген. '''Жетісу территориясындағы петроглифтері Тамғалы асқан құнды адамзат мұрасы ретінде ЮНЕСКО тізіміне енгізілді.''' Тамғалы шатқалы Алматы қаласынан солтүстік-батысқа қарай 180 шақырым жердегі түрлі жануарларды, құдайларды суреттейтін 4500 петроглифтерімен ежелгі орны орналасады. Шатқал б. э.д. XIV-XIII ғ.ғ. құрылған ежелгі түрік және Сақты қола дәуірінің петроглифтерін ұсынады. Суреттер шыңдардың бетінде орналасқандықтан бірден оңай оларды көруге болады. Ежелгі суретшілер түрлі жауралардың, аңды аңлау көрініс, мифологиялық сюжеттерді суреттеген болатын. Петроглифтер маңызды ақпаратты жеткізу үшін қызмет етті. Бұл өзіндік белгілі жүйе болды. Салатын орындар сакралды болып есептелді. Бұл ескерткіштер ашық аспанның астында орналасты. [[Алматы]] –[[Талдықорған]] 110 км созылған жол Қербұлак ауылына дейін 13 км қашықтықта Тамғалытас (Жазылған тастар) шатқалы Іле өзенімен қиылысқан жолда орналасты. Бұл жерде будда құдайлардың бейнелері бейнеленген тастарды көруге болады. Бұл мекенге буддизмді миссионерлер әкелген еді. Шатқалдың шыңында қызыл тас укесегі биіктігі оның екі этажды үймен тең. Онда үш түрлі фигуралар: діни орналасқан, йогтармен тең төрт қолды Будда суреттелген. Будда жақтарында оның айналатын тағы екі құдайдың бейнесі беріледі. Үш басты құдайдың шығысында вертикальды кесегеде айдаһарлар ханы бейнеленген. Ойжайлау шатқалы 15-20 км солтүстігінде Қордай орында Кіндіктас тауларында Отар бекетінен батысқа қарай 40 км жерде орналасқан. Ол теңізден 1200 км биіктіктегі кішкене шектелген шоқылар таулы аймақты ұсынады. Ежелгі өзендермен, далаларымен қиылысады. Сол жағалаудағы солтүстік-батыс бөлігіндегі шатқалдарда, шыңдарда петроглиф тер қашалған. Түрік уақытының композициясы шығыста қарай 50- 70 метр. Бұнда екі салт аттылар бейнесі суреттеледі. Ешкіөлмес жотасы Жетісу Алатауының батыс бөлігі. Бағыттың ені 30 км және Талдықорған қаласынан 30 км қашықтықта созылған. Жотаның солтүстік жағынан жазық далаға көтеріліп, оңтүстік жағынан Жетісу-Көксу сулы өзендердің бір саласына құяды. Теңіз деңгейінен тереңдігі 1300 м. құрайды. Ешкіөлмес жотасы және оң жағалуы Көксу өзенінің арасындағы жолында көптеген қола дәуірінен орта ғасыр дәуіріне дейінгі археологиялық ескерткіштер қоныс ежелден мекендегенін хабарлайды. '''Ерте темір дәуірінің қабірлері''' Осы уақытта [[Жетісу]] аймағында сақ тайпалары қоныстанған еді. Көптеген сақ-көшпенділер қорғандары өзінің мөлшерімен таң қалдырады: диаметрі шамамен 100 метр. Үлкен қорғандарды патшалық деп аталады. Көбі ежелден ұрланған болатын. [[Ыстық көл]] қаласының жанында белгілі қорғандар сақталып, жерленген ұлдар және бірнеше жүз алтын бұйымдар табылған. Бесшатыр қызықты қорғандары [[Алтын-Емел ұлттық саябағы]]нда бір жерде 31 қорған орналасқан. Ең үлкені - диаметрі 108 м, биіктігі 17 м. Қорғандар вертикалды және горизанталды орнатылған жеті тасты топтарымен шектелген. '''Қазақстан және Жетісудың ортағасырлы қалалар''' [[Тараз]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]], [[Отырар|Отрар]] ежелгі қалаларына соғатын [[Ұлы жібек жолы]] бойынша саяхат қызықты болып келеді. Жетісуда ең ірі Қоялық қаласының қалдықтары (қазіргі Қойлық ауылы) сақталған. Қаланың құрылыс қалдықтары биіктігі 5-тен 10 м дейін және периметр бойынша бірнеше километрге дейін жетеді. Шығыс Жетісудың қаласының жоспарлануы Батыстан ерекшеленеді. Шығыс Жетісу қалашықтарында қамалдар жоқ, болса да мөлшерімен кіші болады. VII ғасырдан бастап Жетісу қалалары салына басталып, олардың көбі X ғасырдан XIII ғасырға дейін салынды. Ортағасырлық қалалар керуен жолдарының бойында пайда болған. Бүгінгі күнге дейін Ұлы Жібек жолының бөліктері сақталды. Мысалы, [[Тараз]] қаласынан Құлан ауылына дейін, одан кейін [[Шу (өзен)|Шу өзенінен]] Шу даласына дейін созылады. Шу өзенінің даласынан шығыс Жетісуға Қастек асуы арқылы жоғарыда орналасқан Қастек қалашығына дейін созылады. '''«Медеу» стадионы''' [[Медеу]] – Алматыдан 15 км орналасқан бейнелі шатқалы. Сұлу табиғаттан басқа – ең үлкен жоғарытаулы [[мұз]] айдыны Медеуді – қаланы селден қорғайтын [[инженер]] өнерінің шедеврі Бөгетін көріге болады. Бөгет коллекторының көлемі - 6 000 000 су кубометрі. Мұз айдынының 1972 жылы 1691,2 биіктікте бүкіл әлемге “сырғанау спортының рекордтарының жиынтығы” деп атайды. Медеу шатқалының жақсы климаты, сәулелі [[радиация]] деңгейі, [[атмосфера]]лық қысым, желсіз, таза мұзды [[өзен]] барлық әлемнің туристтерін қызықтырады. Қазақстан мәдениеті және тарихи мемлекеттік ескерткіштер тізіміне енгізілді. '''"Алтын-Емел" Ұлттық паркі''' Алматы қаласынан 300 км жердегі жабайы табиғатты сүйетіндерге жер үстіндегі жұмақ ашылып – оң жағалаудағы Іле өзенімен Қапшағай суқоймасынан жоғары орналасқан "Алтын-Емел" ұлттық паркі. Бұл мекен бай және ежелгі тарихымен, сақ мәдениетінің ескерткіштерімен құпиялы болып келеді. Саябақтың аймағында ежелгі керуен жолдары өтіп, қазақ хандарының орындары, Бесшатыр моласы (б.э.д. 3-4 ғасырда), ежелгі таулы суреттері, әуенді фонтаны, Қалқанның Үлкен және Кіші таулары, Қаратау және [[Ақтау]] [[тау]]ларының айлы [[ландшафт]]ары бар “[[Шолақ]]” тауы орналасқан. Белгілі [[“Әуенді бархан”]] құмды тауының биіктігі 120 метр және шамамен 3 км ұзындығы саябақтың бір бұрышында өзеннен бірнеше километрде немесе Үлкен және Кіші Қалқан таулары арасында орналасады. Бұл құмды тау ұсақ таза құмнан, желі болғанда тау “ән” салып, даусы бірнеше километрге жетеді және органның даусын еске түсіреді. Әуенді барханды барып, үш биіктіктің біріне көтерілгенді жақсы көретін туристтер Іле Алатауының жотасы көрінісін көре алады. Егер тау дыбыс білдірмесе, келушілер “дыбыс шығаратын”. Ол үшін таудың бағытымен жүгіру қажет. Аяқ астындағы құмды қозғалтып, гуілдеу жүреді. Кейде бархан дыбыстарды білдіруден басқа жерсілкініс әсерін көрсетіп, дірілдейді. Әнші бархан Іле өзенінің құмынан пайда болды. Екі бағытта да өзенде көзге көрінбейтін Барханның өзіндік құйрықтары тартылуда. Үлкен және Кіші қалқанның бір-біріне желдің әсерінен құмның тас жоталарға соғылып, қоныстануына байланысты қалыптасады. Көптеген ғасырлар мен ғасырлар бойы қуатты құм тау көтерілді, ол шамамен 3-5 мың жыл бойы қозғалыссыз қалады. Барханның биіктігі сол аймаққа белгілі, әрдайым өзгеріп тұратын климатқа, сондай-ақ жауын-шашын мөлшеріне, Іле өзеніндегі су деңгейіне және су астындағы таулардың ағып кетуіне байланысты. '''Аксу-Жабағылы''' [[Ақсу]]-Жабағылы қорығы – [[ЮНЕСКО]] қорғауымен [[Орталық Азия]]да жалғыз қорық. 70 жылдан астам таулы ормандарда кесілуден, ал өсімдік әлемі өндіріс қалдықтарымен ластанбаған. Айнала көк шөпке толы. Грейг қызғалдағы Қорық символы ретінде таңдалған. Аксу арнасының табиғаты ерекше – алып арнаның ұзындығы 15 км және тереңдігі 500 м. Табиғатының байлығы және түрлі болуы шамамен 1200 өсімдіктер түрлері, 42 жануарлар түрлері, 238 құстар түрлерін қамтиды. '''Түрген шатқалы ''' "Түрген сарқырамасы" – Іле-Алатау ұлттық саябақтың құрамында сұлу шатқалында, Алматы облысының туристер баратын орындарының бірі. Бағыт Алматы қаласының орталығында басталады. Жолы бұрын керуендердің өтетін жолдарында [[Еуропа]]ға шығыстан – Қытайдан және Үндістаннан келетін болған. Түрген шатқалында 7 сарқырама бар. Адамдар көп баратыны: біріншісі “Аюлы” және екіншісі “Тескенсу”. Алғашқы сарқырама (биіктігі 30 метр) жасыл шыршалар және шыңдар арасындағы бейнелі орында орналасқан. Шатқалда шыңдар жерсілкініс кезінде бөлініп, мұзды кезеңге дейін іздерді сақтаған. “Аюлы” сарқырамасына баратын көпірден жоғары 300 метрде “сұлулық көз” мұзды бұлақты суымен бұлақ орналасқан. Тескенсу сарқырамасы бұлақтан шамамен 2 сағаттық жерде орналасқан. Негізгі ағынның құлау биіктігі – 40 метрді , ал егер жалпы биіктікті санайтын болсақ – 74 метрді құрайды. Шатқал өзінің Шың-Түргендік жердегі шыршалы алаңды түкті құрайтын шыршаларымен белгілі. '''Жамбыл мұражайы ''' Алматыдан батысқа қарай [[Жамбыл (Жамбыл ауданы, Алматы облысы)|Жамбыл ауылы]]на дейін – 70 км қашықтықты құрайды. Бағыт [[Алматы]]-[[Ташкент]] жолымен өтеді. Ғасырлар бұрын Қытайдан жерорта теңізіне және Орта Азияға және қайтадан оралатын түйелер жүктерімен, кішкене қоңырауларымен сыңғырлап, белгілі “Ұлы [[Жібек жолы]]мен” өтетін, қазір бұрынғы автобустар жедел өтеді. [[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]]тан 56 километр жерде автомагистралдан оңтүстікке қарай Жамбыл ауылына жетеді. Жол таудың артында биіктікте сұрғылт граниттен жасалған ескерткіштен басталады. XX ғасырдың 60 жылдарында Жетісудың болашақ губернаторы және орыс әскері подполковнигі Г.А. Колпаковтың жетекшілігімен қазақ әскерімен бірігіп, Ұзынағаштың астындағы Қоқанды хандығын талқандайды. Тарихи жеңістің құрметіне орай алыстан көрінетін монумент салынды. Алматыдан 70 км қашықтықта жол сол бұрылады. Алдарыңызда алмалы саябақтың үстінен сәулелі күмбез Жамбыл кесенесі көрінеді. Теректермен отырғызылған ауылдың бас көшесі ақынның үй-мұражайына әкеледі. 12 бөлмеде экспозициялар орналасып, ғасырлы өмір сүрген халықтың ақынына арналып, оның биографиясымен шығармашылығын сипаттайды. Үй-мұражайдың әйнектерінен кесенеден кейін Майтөбе шоқысының төбесі көрінеді. Осы жерде Жамбыл жазда күнді жайлауда демалуды жақсы көріп және оны осы жерде жаңа өлеңдерді тудыратын. '''Жұлдыздай жарқ етіп...''' 1861 жылы көктемде қазақтың ағартушысы, географы және этнографы Шоқан Уалиханов, денсаулығына байланысты [[Санкт-Петербург]]тегі қызметін тастап, Жетісу еліне қайтып келеді. Ол өмірінің соңы 1865 жылға дейін Алтын Емел жотасының жоғары таулары Майтөбенің баурайындағы Тезек сұлтанның ауылында тұрған. Әйгілі ғалым Тезек сұлтан ауылынан алыс емес қыратында жерленген. 1881 ж. оның моласына тасты араб және орыс тілдерінде мәтін төсемнің үстіне жазылып, ал 1958 ж. Қазақстан үкіметі моласының жанында ескерткіш орналастырды. Сатылы постаменттің ортасында граниттен бес метрлі қоладан, қызыл әктастан «Шоқан Уалиханов 1835-1865» деген жазылым қойылды. Ескерткіштің оңтүстік-шығыс бөлігінде Алтын Емел жотасының қабырғасы тұр. Алматыдан [[экскурсия]] бағыты [[Сары-Өзек]] станциясына дейін ( 160 км ), одан кейін шығыс бағытта 15 км-ге дейін жүріп, оңтүстікке бұрылу қажет. Алыс жол Май-Төбе өзенінің бойымен созылып, 10 км кейін таулы суреттермен шатқалға өтіп, 10 км кейін Шанханай ауылына әкеліп, одан 2 км (оңтүстік-шығысқа қарай) жерде ғалым ескерткіші көрінетін жол торабына әкеледі. Ескерткіш – мүсінші Хәкімжан Наурызбаевтың жұмыстарының бірі. Шоқанның денесі қоладан құйылған. Ескерткіш өңделген қара габбродан жасалып, ескерткіштің сыртқы жағында [[Шоқан Уалиханов]]тың суреттері және қазақ ұлттық [[ою]]лар қолданған. 2024 жылғы қаңтар-маусымға жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен 2406534,8 млн. теңгені құрады. 2023 жылғы қаңтар-маусымға салыстырғанда нақты ЖӨӨ 7,3% өсті. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі – 40,1%, қызметтер көрсету – 53,2% құрады.<ref>https://stat.gov.kz/region/almatyobl/</ref> Тұтыну баға индексі 2024 жылдың қаңтар – қарашаға 2023 жылғы қаңтар-қарашамен салыстырғанда 106,2% құрады. Азық-түлік тауарларының бағасы – 4,8%, азық – түлік емес тауарлардың – 6,3%, халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы – 9,5% өсті. 2023 жылдың қаңтар-қарашамен салыстырғанда 2024 жылдың қаңтар–қарашада өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 6,6% ұлғайды. 2024 жылғы қаңтар-қарашадағы бөлшек сауда көлемі 597740,8 млн.теңгені құрады немесе 2023 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 103% құрады. 2024 жылғы қаңтар-қарашадағы көтерме сауда көлемі 943944,5 млн. теңгені құрады немесе 2023 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 120,3% құрады. Алдын ала деректер бойынша 2024 жылғы қаңтар-қазандағы ЕАЭО елдерімен өзара сауда 824,5 млн. АҚШ долларын құрап, 2023 жылғы қаңтар-қазанмен салыстырғанда 3% азайды, оның ішінде экспорт – 284,3 млн. АҚШ долларын (0,5% азайды ), импорт – 540,2 млн. АҚШ долларын құрады (4,3% азайды). {| class="wikitable sortable" |+ Аудандар мен облыстық маңыздағы қалалар !№ !Атауы !Халқы, (адам. 2022 ж.)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT470856 2022 жылғы 1 қазанға Қазақстан Республикасы халқының облыстары, қалалары, аудандары, аудан орталықтары және кенттері бөлінісіндегі халық саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221119184040/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT470856 |date=2022-11-19 }}</ref> !алаңы, км² !Әкімшілік орталығы !Халқы, (адам. 2022 ж.) |- | |'''Аудандар''' | | | | |- |1 |[[Балқаш ауданы]] |28901 |37400 |[[Бақанас (ауыл)|Бақанас]] |6239 |- |2 |[[Еңбекшіқазақ ауданы]] |283684 |8300 |[[Есік]] |41215 |- |3 |[[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] |167380 |19300 |[[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]] |47544 |- |4 |[[Іле ауданы]] |264515 |7800 |[[Өтеген батыр]] |32318 |- |5 |[[Қарасай ауданы]] |323151 |2000 |[[Қаскелең]] |81850 |- |6 |[[Кеген ауданы]] |28433 | |[[Кеген (ауыл)|Кеген]] |8628 |- |7 |[[Райымбек ауданы]] |29377 |14200 |[[Нарынқол]] |6090 |- |8 |[[Талғар ауданы]] |237869 |3700 |[[Талғар]] |64713 |- |9 |[[Ұйғыр ауданы]] |63498 |8787 |[[Шонжы]] |22328 |- | |'''Облыстық маңыздағы қалалар''' | | | | |- |10 |[[Қонаев қалалық әкімдігі|Қонаев қ.]] |70217 |3654,03 |Қонаев қ. |54907 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтеме == * [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Алматы_облысы Алматы облысы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225704/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} в [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]] {{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}} {{Алматы облысы}} [[Санат:Алматы облысы]] cqi9efqdh8cylqrkv7x1lfen6qdu8mh 3615689 3615642 2026-06-11T10:58:45Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] ([[User talk:Көперхан Анаргүл|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3603383 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан облысы |облыстың атауы = Алматы облысы |елтаңба = Алматы облысы герб.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |lat_dir = N |lat_deg = 45 |lat_min = 0 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 78 |lon_min = 0 |lon_sec = |region = KZ |облыс орталығы = {{байрақ|Қонаев}} |аудандар саны = 9 |ауылдық округтер саны = 131 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = 5 |ауылдар саны = 368 |әкімі = [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев]]<ref>[https://qazaqstan.tv/news/159520/ Марат Сұлтанғазиев Алматы облысының жаңа әкімі болып тағайындалды]</ref> |құрылған уақыты = [[10 наурыз]] [[1932 жыл]]ы |жер аумағы = 105 263 |жер аумағы бойынша орны = 15- |максималды биіктігі = 7010 [[Хан Тәңірі шыңы]] |орташа биіктігі = |минималды биіктігі = |экономикалық аудан = [[Оңтүстік Қазақстан]] |тұрғыны = 1 556 257<ref>[https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]</ref> |санақ жылы = 2025 |халық саны бойынша орны =2 |тығыздығы = 14,78 |тығыздығы бойынша орны =2 |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 72,62 %<br />[[орыстар]] 9,99 %<br />[[ұйғырлар]] 7,99 %<br />[[әзербайжандар]] 2,13 %<br />[[түріктер]] 1,68 %<br />[[күрдтер]] 0,94 %<br />басқалары 4,65 % (2023 ж.)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT482938 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2023 жыл басына)]</ref> |ресми тілі = |ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ жылы = |жан басына шаққанда ЖІӨ = |телефон коды = +7 728 xx x-xx-xx |пошта индекстері = 04xxxx |ISO 3166-2 коды = KZ-ALM |add1n = Әкімдіктің мекенжайы |add1 = Қонаев қаласы, Индустриальная көшесі, №16/4 |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl?lang=kk Алматы облысының әкімдігі |карта = Almaty (province) in Kazakhstan.svg |ортаққордағы санаты = Almaty Province }} {{мағына|Алматы (айрық)}} '''Алматы облысы''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның оңтүстік-шығысындағы [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|әкімшілік бөлігі]]. Жерінің аумағы 105,3 мың км². Облыс аумағында 9 аудан және 2 облыстық маңыздағы қала бар. Тұрғыны 1 505 984 адам (2023). Әкімшілік орталығы — [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласы. Алматы облысы батысында [[Жамбыл облысы|Жамбыл]], солтүстігінде [[Балқаш көлі]] арқылы [[Қарағанды]], солтүстік-шығысында [[Жетісу облысы|Жетісу облыстарымен]], шығысында [[Қытай|Қытай Халық Республикасымен]], оңтүстігінде [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]]мен шектеседі. == Тарихы == [[Сурет:Tamgaly-Tas.JPG|нобай|оңға|Тамғалытас]] Алматы облысының жері ежелден Сақ, Үйсін, Қаңлы тайпаларының, Ұлы жүз қазақтарының атамекені болды. 19 ғасырдың ортасында Жетісуды патшалық Ресей жаулап алды. 1848 ж. 10 қаңтарда отаршылық-әкімшілік құрылым — Ұлы Орда приставтығы құрылды. Ол 1856 ж. Алатау округі аталды. 1867 ж. Түркістан генерал-губернаторлығы құрылғанда қазіргі Алматы облысының бірталай бөлігі Верный уезі атанып, Жетісу облысының құрамына кірді. Сонымен қатар орталығы Верный (Алматы) бекінісі болып белгіленген жаңа облысқа Жаркент, Қапал, Сергиополь, Тоқмақ, Ыстықкөл уездері енді. 1882 – 97 жылдары Жетісу облысы Дала генерал-губернаторлығына қарады. 1897 ж. бастап ол Түркістан генерал-губернаторлығының, 1918 – 24 жылдары Түркістан АКСР-і құрамында болып келді. 1924 ж. Орта Азияда жүргізілген ұлттық-территориялық межелеу нәтижесінде Жетісу облысының қазақ аудандары Қазақ АКСР-іне енді. 1929 – 32 жылдары Алматы округі аталды. 1932 жылдың 10 наурызында Алматы облысы болып қайта құрылды. 1944 ж. 16 наурызда Алматы облысынан Талдықорған облысы бөлініп шықты. Талдықорған облысы 1959 – 1967 жылдары Алматы облысы құрамында болып, 1967 ж. 23 желтоқсанда қайта бөлінді. 1997 ж. 22 сәуірде Талдықорған облысы таратылып, оның аудандары Алматы облысына қосылды. Қазақстан Республикасы Президентінің 2001 жылғы 14 сәуірдегі "Алматы облысының әкімшілік орталығын көшіру туралы" № 585 Жарлығына сәйкес 2001 жылдан бастап Талдықорған қаласы облыс орталығы болды. == Облысты басқарғандар == {| class="wikitable" ! Аты-жөні !! Басқарған жылдары |- | [[Бәйкен Әшімұлы Әшімов]] || [[1968 жыл]] – [[1970 жыл]] |- | [[Бименді Садуақасұлы Садуақасов]] || [[1970 жыл]] – [[1972 жыл]] |- | [[Әріпбай Әлібайұлы|Әріпбай Әлібайұлы Алыбаев]] || [[1972 жыл]] – [[1978 жыл]] |- | [[Сахан Құсайынұлы Құсайынов]] || [[1978 жыл]] – [[1982 жыл]] |- | [[Әубәкір Тыныбайұлы Тынышбаев]] || [[1982 жыл]] – [[1987 жыл]] |- | [[Владислав Ануфриев]] || [[1987 жыл]] – [[1989 жыл]] |- | [[Анатолий Сергеевич Жигулин]] || [[1989 жыл]] – [[1990 жыл]] |- | [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов]] || [[1990 жыл]] – [[1993 жыл]] |- | [[Серік Ахымбекұлы Ахымбеков]] || [[1993 жыл]] – [[1996 жыл]] |- | [[Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков]] || [[1996 жыл]] – [[1997 жыл]] |- | [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]] || [[1997 жыл]] – [[2001 жыл]] |- | [[Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов]] || [[2001 жыл]] – [[2005 жыл]] |- | [[Серік Әбікенұлы Үмбетов]] || [[2005 жыл]] – [[2011 жыл]] |- | [[Аңсар Тұрсынханұлы Мұсаханов]] || [[2011 жыл]] – [[2014 жыл]] |- | [[Амандық Ғаббасұлы Баталов]] || [[20 тамыз]] [[2014 жыл]] – [[25 қараша]] [[2021 жыл]] |- |[[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев]] || [[24 қараша]] [[2021 жыл]] – [[10 маусым]] [[2022 жыл]] |- | [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев]] || [[11 маусым]] [[2022 жыл]] – |} ==Табиғаты== [[Сурет:Kolsay_Lake.jpeg|нобай|оңға|Көлсай көлі]] [[Сурет:Түрген_сарқырамасы_(Алматы_облысы).JPG|нобай|оңға|Түрген сарқырамасы]] [[Сурет:Tekeli,_Mountains_-_panoramio.jpg|нобай|оңға|Текелі тауы]] Облыстың табиғаты мен жер бедері ала-құла. Балқаш және Алакөлге ұласатын солтүстігі көлбеулеген құмды жазық алқап. Бұл өңір негізінен антропогеннің аллювийлік және эолдық шөгінділерінен түзілген. Оның басым бөлігін Сарыесікатыраудың, Тауқұмның, Лөкқұмның, Қарақұмның, Қорғанқұмның қырқалы және төбешікті құмды алқаптары алып жатыр. Балқаш маңы жазығының [[Іле]] аңғары өтетін атыраулық бөлігі көне құрғақ арналармен тілімделген. Солтүстік шығыста Жетісу Алатауы мен Барлық тауының аралығында [[Жетісу]] ([[Жоңғар]]) қақпасы орналасқан. Облыстың шығысын [[Жетісу Алатау]]ының сілемдері толығымен қамтыған. Олар тауаралық ойпаңдар мен қазаншұңқырлар арқылы бөлінген. Осы тұста Жетісу Алатауының ең биік тауы — Бесбақан (4442 м) орналасқан. Тау сілемдерінде 1300-ден астам мұздық бар, олардың жалпы ауданы 1,0 мың км²-ге жуық. Жетісу Алатауының кейбір сілемдері (Қолдытау, Алтынемел, Малайсары, Тышқантау, Текелі, Сайқан т.б.) өзен маңындағы жазық өңірлерге сұғына еніп жатыр. Облыстың оңтүстік және оңтүстік-шығысы Іле, Күнгей, Теріскей Алатаулары, Кетпен (Ұзынқара) жотасы және Солтүстік [[Тянь-Шань]] сілемдерінің т.б. жоталарынан құралған. Жетісу Алатауы мен Іле, Күнгей Алатаулары және Кетпен таулары аралығында Іле ойысы (аңғары) жатыр. Алматы облысының оңтүстік-батысын және батысын Шу, Іле таулы үстірттері мен далалары қамтыған (Жусандала, Бозой, Қараой үстірттері). == Геологиясы == Облыстағы таулар Тянь-Шань тау жүйесінен бой түзеген және кембрийге дейінгі кристалды тақта-тасты тау жыныстары қабаттарынан түзілген. Сондай-ақ мұнда конгломераттар, туфтар, әктастар, граниттер т.б. палеозой жыныстары кеңінен тараған. Тау етегі және облыстың биіктігі орташа өңірлері плейстоцен мен антропогендік шөгінділерден түзілген. Облыстағы таулардың алғашқы қалыптаса бастау кезеңі герцин қатпарлығымен тығыз байланысты. Одан кейінгі кезеңдерде бұл таулар бірте-бірте мүжіліп, адырлы жазық (пенеплен) қалыптасқан. Плейстоцен кезеңінің басында альпілік орогенез кезінде пенепленге айналған өңір тектоник процестер нәтижесінде кәдімгі тауларды түзген. Мұнда осы кезге дейін тектоникалық процестер жалғасуда. Оқтын-оқтын болатын жер сілкінулер — соның айқын дәлелі. Кен байлықтарынан облыс қойнауында полиметалл (Текелі), [[вольфрам]] (Бұғыты), [[молибден]] кентасының едәуір қоры, фарфор тастары (Қапшағай), барит, бентонит сазы ([[Ақсу]], [[Алакөл ауданы|Алакөл аудандары]]), отқа төзімді балшық, [[кварц]] құмы, [[гипс]], [[тас]] және қоңыр [[көмір]] (Ойқарағай, Тышқанбай), шымтезек, тұз кен орындары және минералды жерасты сулары бар. ==Климаты== Алматы облысының климаты негізінен континенттік. Қысы қоңыржай салқын. Қаңтар айындағы орташа температура солтүстік жазық бөлігінде — 10-16°С, оңтүстікте — 4-9°С. Жазы ыстық және қуаң. Шілде айының орташа температурасы солтүстігінде 25°С, оңтүстігінде 27°С. Бұл жазық өңірлерде жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері 110-250 мм. Тау бөктерінің климаттық жағдайы жұмсақ. Қаңтар айының орташа температурасы — 5-9°С, жылымық жиі болып тұрады. Шілде айының орташа температурасы тау бөктерінде 21-23°С, тау аңғарларында 19-22°С. Жауын-шашын тау бөктерінде 400-600 мм, тау аңғарларында 700-1000 мм. Облыс жерінде жауын-шашын негізінен көктем мен жаз айының басында жауады. Солт. өңірдің жазығы мен тау бөктерлерінде қар жамылғысының орташа қалыңдығы 10-30 см, тау беткейлерінде 40-100 см. Балқаш және Алакөл жағалауларында бриз желі соғады. ==Гидрографиясы== [[Сурет:РекаЧиликКазахстанМай2013_001.JPG|нобай|оңға|Шілікті]] [[Сурет:River-ili-1.jpg|нобай|оңға|Іле]] [[Сурет:Река_Лепсы_выше_Антоновки.jpg|нобай|оңға|Лепсі]] [[Сурет:Karatal_River.jpg|нобай|оңға|Қаратал]] [[Сурет:Конаев,_Капчагайская_ГЭС_сверху.jpg|нобай|оңға|Қапшағай ГЭС-і]] Өзендері Балқаш — Алакөл тұйық алабында жатыр және жер беті ағын суына тапшы келеді. Олар қар, мұздық суларымен толысады. Ірі өзендері: [[Іле]], Қаратал, Ақсу, Шелек, [[Шарын (өзен)|Шарын]], Лепсі, [[Жаманты (өзен)|Жаманты]], Ырғайты, Шілікті, Түрген, Есік, Бүйен. Ірі көлі: [[Балқаш]], Іле өзен бойында Қапшағай бөгені және СЭС-і салынған. Тау бөктерлерінде минералды бұлақ сулары көптеп кездеседі. ==Топырағы мен өсімдік дүниесі== Облыстың топырақ және өсімдік жамылғылары вертикаль белдемдікке байланысты қалыптасқан. Жазық бөлігінде шөлдің де, даланың да қоңыр топырағы тараған. Онда жусан, өлеңшөп, жүзгін, сораң, сексеуіл, көктемде эфемер өсімдіктер басым тараған. Балқаш, Алакөл к-дерінің батпақты жағалауында, Іле өз-нің аңғары мен атырауында қамыс, құрақ өседі. Тау етегінде сұр және боз, қызыл қоңыр, тау беткейлері мен таулы үстірттерде таулы даланың қызыл қоңыр және қара топырақтары қалыптасқан. Мұндай жерлерде (биіктігі 600-1300 м) астық тұқымдас өсімдіктері басым жусанды, бетегелі-боз далаға ауысады. Таулы бөлігінің бұдан жоғары жағында көктерек, қайың, алма ағашы, ал одан да жоғарырақта Тянь-Шань шыршасы, кейде биік таудың шалғыны өседі. Биік таудың альпілік шалғынында өлең шөп, алтай, қоғажайы, тастесер т.б. өсімдіктер басым. Бұл өңір — облыс малшыларының жазғы жайлауы. ==Жануарлар дүниесі== Жазық жерінде қарақұйрық, бөкен, елік, қасқыр, жабайы шошқа, түлкі, борсық, жабайы мысық; кеміргіштерден: ондатр т.б. кездеседі. Таулы бөлігінде: [[барыс]], [[сілеусін]], [[қоңыр аю]], [[ақкіс]], [[арқар]], [[тау ешкі]], [[марал]], [[аққұлақ]], [[бұлғын]]; құстардан: [[дуадақ]], [[үйрек]], [[қаз]], [[қырғауыл]], [[кекілік]], [[аққу]], [[тырна]], тау құры, [[бұлбұл]], [[ұлар]], альпілік қарға т.б. мекендейді. Бауырымен жорғалаушылардан: жылан, тасбақа, кесіртке, зиянды жәндіктерден: қарақұрт, бүйі т.б. кездеседі. Өзен-көлдері мен су айдындарында сазан, маринка, алабұға, аққайраң т.б. балықтар бар. ==Тұрғындары== Тұрғындарының орташа тығыздығы 1 км²-ге 7,3 адамнан (1997), тау етегінде (теңіз деңгейінен 500-900 м) 1 км²-ге 19 адамнан, Балқаш атырабында 1 км²-ге 2,6 адамнан келеді. Олардың 30,3 пайызы (Алматы қаласын қоспағанда) қалада тұрады. Қалалары: [[Талдықорған]], [[Қапшағай]], [[Текелі]], [[Талғар]], [[Жаркент]], [[Үштөбе]], [[Үшарал]], [[Қаскелең]], [[Есік]], [[Сарқан]]. == Халқы == Алматы облысы халқының саны<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm|title=Division of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}</ref> <ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]</ref> {| class="wikitable" |- ! 1970!! 1979!! 1989!! 1999!! 2003!! 2004!! 2005!! 2006!! 2007!! 2008!! 2009!! 2010!! |- |1 322 194 |1 514 807 |1 699 054 |1 558 534 |1 560 267 |1 571 194 |1 589 751 |1 603 758 |1 620 696 |1 643 278 |1 804 005 |1 836 162 |} {| class="wikitable" |- !2011!! 2012!! 2013!! 2014!! 2015!! 2016!! 2017!! 2018!! 2019!! 2020 (1 ақпанға)!! 2021 |- |1 872 844 |1 908 785 |1 946 831 |1 984 572 |1 921 888 |1 947 552 |1 983 465 |2 017 277 |2 038 934 |2 057 800 |1 438 558 |} == Еңбек және табыс == 2024 жылғы III тоқсанда жұмыссыздар саны 35,3 мың адамды құрады.<ref>https://stat.gov.kz/region/almatyobl/</ref> Жұмыссыздық деңгейі жұмыс күшіне қарағанда 4,7% құрады. 2024 жылдың қараша айының соңына жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 16576 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 2,2% болып қалыптасты. 2024 жылғы III тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 308314 теңгені құрады, өсім 2023 жылғы III тоқсанға 13,1% құрады. 2024 жылғы III тоқсанда нақты жалақы индексі 107,2% болып қалыптасты. 2024 жылғы II тоқсанда облыс халқының  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 148630 теңгені құрады, 2023 жылғы II тоқсанға қарағанда 9,8%-ға жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны 3,8%. 2025 жылғы III тоқсанда жұмыссыздар саны 35,7 мың адамды құрады.<ref>https://stat.gov.kz/region/almatyobl/</ref> Жұмыссыздық деңгейі жұмыс күшіне қарағанда 4,6% құрады.<ref>https://stat.gov.kz/region/almatyobl/</ref> 2025 жылдың қараша айының соңына жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 20799 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 2,7% болып қалыптасты.<ref name=":0">https://stat.gov.kz/region/almatyobl/</ref> 2025 жылғы III тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 343625 теңгені құрады, өсім 2024 жылғы III тоқсанға 11,5 % құрады.<ref name=":0" /> 2025 жылғы III тоқсанда нақты жалақы индексі 99,6% болып қалыптасты.                              <ref name=":0" /> 2025 жылғы II тоқсанда облыс халқының  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 175396 теңгені құрады, 2024 жылғы II тоқсанға қарағанда 11,8%-ға жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны 2,4%.<ref>https://stat.gov.kz/region/almatyobl/</ref> == Әкімшілік бөлінісі == {| class="wikitable" |- ! Әкімшілік бірлік !! Орталығы!! Халқы (2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- | [[Балқаш ауданы]] || [[Бақанас (ауыл)|Бақанас]] ауылы|| {{құлдырау}}29209 |- | [[Еңбекшіқазақ ауданы]] || [[Есік]] қаласы||{{өсім}}278581 |- | [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] ||[[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]] ауылы|| {{өсім}}163052 |- | [[Кеген ауданы]] ||[[Кеген (ауыл)|Кеген]] ауылы|| {{құлдырау}}29003 |- | [[Қарасай ауданы]] ||[[Қаскелең]] қаласы ||{{өсім}}307870 |- | [[Райымбек ауданы]] ||[[Нарынқол]] ауылы ||{{құлдырау}}29941 |- | [[Талғар ауданы]] || [[Талғар]] қаласы ||{{өсім}}227344 |- | [[Ұйғыр ауданы]] || [[Шонжы]] ауылы ||{{өсім}}63598 |- | [[Іле ауданы]]|| [[Өтеген батыр]] ауылы ||{{өсім}}213064 |- |[[Алатау (қала)|Алатау]] қаласы ||—||{{өсім}}49145 |- | '''[[Қонаев (қала)|Қонаев]]''' қаласы ||—||{{өсім}}62971 |- | '''ЖАЛПЫ САНЫ''' || —||{{өсім}}1438558 |} === Әкімшілік бөліну тарихы === Алматы облысы 1932 жылы құрылып, құрамына [[Ақсу ауданы|Ақсу]], [[Алакөл ауданы|Алакөл]], [[Аягөз ауданы|Аягөз]], [[Балқаш ауданы|Балқаш]], [[Еңбекшіқазақ ауданы|Еңбекшіқазақ]], [[Панфилов ауданы|Жаркент]], [[Калинин ауданы (Алматы облысы)|Калинин]], [[Кеген ауданы|Кеген]], [[Қаратал ауданы|Қаратал]], [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Қастек]], [[Қоңырат ауданы (Қарағанды облысы)|Қоңырат]], [[Қордай ауданы|Қордай]], [[Лепсі ауданы|Лепсі]], [[Октябрь ауданы (Талдықорған облысы)|Октябрь]], [[Ескелді ауданы|Талдықорған]], [[Үржар ауданы|Үржар]], [[Шет ауданы|Шет]], [[Шелек ауданы|Шелек]], [[Шұбартау ауданы|Шұбартау]], [[Шу ауданы|Шу]], [[Іле ауданы|Іле]] аудандары енді. 1933 жылы Бөрлітөбе, Қоғалы аудандары құрылып, Калинин ауданы таратылды. Шет ауданы [[Қарағанды облысы]]на берілді. 1934 жылы Қоңырат ауданы [[Қарқаралы округі]]не берілді. 1935 жылы [[Үйгентас ауданы|Андреев]], [[Қарасай ауданы|Қаскелең]], [[Красногор ауданы|Красногор]], [[Мақаншы ауданы|Мақаншы]], [[Сарқан ауданы|Сарқан]], [[Ұйғыр ауданы|Ұйғыр]] аудандары құрылып, Лепсі ауданы таратылды. 1936 жылы [[Дзержин ауданы|Дзержин]], [[Райымбек ауданы|Нарынқол]] аудандары құрылды. 1939 жылы жаңа облыстардың құрылуына байланысты [[Семей облысы]]на Аягөз, Мақаншы, Үржар, Шұбартау аудандары және [[Жамбыл облысы]]на Красногор, Қордай, Шу аудандары берілді. Сондай-ақ облыс құрамында [[Алматы ауданы (Алматы облысы)|Алматы]], [[Қапал ауданы|Қапал]] аудандары құрылып, Қастек ауданы Жамбыл ауданы болып өзгертілді. 1942 жылы Қоғалы ауданы 28 гвардияшы-панфиловшылар атындағы аудан, ал Жаркент ауданы Панфилов ауданы болып өзгертілді. 1944 жылы [[Талдықорған облысы]] бөлініп шығып, құрамына Ақсу, Алакөл, Андреев, Бөрлітөбе, Дзержин, 28 гвардияшылар, Қапал, Қаратал, Октябрь, Панфилов, Сарқан, Талдықорған аудандары берілді. 1957 жылы Алматы ауданы таратылды. 1959 жылы Талдықорған облысы таратылып, Алматы облысына Ақсу, Алакөл, Андреев, Бөрлітөбе, Гвардия, Киров, Қапал, Қаратал, Панфилов, Сарқан, Талдықорған аудандары берілді. 1960 жылы Бөрлітөбе, 1961 жылы Талдықорған аудандары таратылды. 1963 жылы бұрынғы аудандардың орнына Ақсу, Алакөл, Балқаш, Гвардия, Еңбекшіқазақ, Жамбыл, Кеген, Қаратал, Қаскелең, Панфилов, Сарқан, Талдықорған, Шелек ауылдық аудандары құрылып, Андреев, Киров, Қапал, Нарынқол, Ұйғыр, Іле аудандары таратылды. 1964 жылы Андреев, Ұйғыр, 1966 жылы Нарынқол, Іле аудандары қайта құрылды. 1967 жылы Талдықорған облысы қайта құрылып, оған Ақсу, Алакөл, Андреев, Гвардия, Қаратал, Панфилов, Сарқан, Талдықорған аудандары берілді. 1969 жылы [[Талғар ауданы|Талғар]], 1972 жылы [[Күрті ауданы|Күрті]] аудандары құрылды. 1993 жылы Нарынқол ауданының атауы Райымбек ауданы болып өзгертілді. 1997 жылы сәуірде Талдықорған облысы екінші рет таратылып, аумағы Алматы облысының құрамына енді. Мамыр айында Гвардия, Қапал, Кеген, Күртi, Үйгентас, Шелек аудандары таратылды. 1998 жылы Қаскелең ауданы Қарасай, 2000 жылы Талдықорған ауданы Ескелді ауданы болып өзгертілді. 2001 жылы Алматы облысының орталығы Алматы қаласынан Талдықорған қаласына көшірілді. 2018 жылы Кеген ауданы қайта құрылды. 2022 жылы бұрынғы Талдықорған облысының аумағында [[Жетісу облысы]] бөлініп шығып, Алматы облысының орталығы [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласына көшірілді. 2024 жылы Алатау қаласы құрылды. == Этникалық құрамы == {| class="wikitable sortable standard" Алматы облысы халқының жекелеген этностар бойынша саны, 2019 жылдың басындағы мәліметтер] ! ||[[1989 жыл|1989]],<br> ад.<ref name="совр">В современных границах Алматинской области, включая бывшую Талды-Курганскую область и исключая город Алма-Ата</ref><ref >[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1989reg-census.htm Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам Казахской ССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627155207/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1989reg-census.htm |date=2015-06-27 }}</ref><br> || %<ref name="совр"/> ||[[1999]] ,<br> ад.<ref >[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1999reg-census.htm Перепись населения 1999 года. Национальный состав населения по регионам Казахстана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627102705/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1999reg-census.htm |date=2015-06-27 }}</ref> || % ||[[2009]] , <br> ад.<ref name="перепись2009">[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009-census.htm Перепись населения 2009 года. Национальный состав населения по регионам Казахстана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627144728/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009-census.htm |date=2015-06-27 }}</ref> || % ||[[2019 жыл|2019]], <br> ад.<ref name="оценка2018">[http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT306055 Численность населения Алматинской области по отдельным этносам на начало 2019 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200601223013/http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT306055 |date=2020-06-01 }}</ref>|| % |- || барлығы ||align="right" | 1642917 ||align="right" | 100,00% ||align="right" | 1558534 ||align="right" | 100,00% ||align="right" | 1807894 ||align="right" | 100,00% ||align="right" | 2038934 || align="right" | 100,00% |- || [[Қазақтар]] ||align="right" | 741737 ||align="right" | 45,15% ||align="right" | 926137 ||align="right" | 59,42% ||align="right" | 1223181 ||align="right" | 67,66% ||align="right" | 1469519 || align="right" | 72,07% |- || [[Орыстар]] ||align="right" | 518315 ||align="right" | 31,55% ||align="right" | 339984 ||align="right" | 21,81% ||align="right" | 306383 ||align="right" | 16,95% ||align="right" | 271886 || align="right" | 13,33% |- || [[Ұйғырлар]] ||align="right" | 128057 ||align="right" | 7,79% ||align="right" | 140725 ||align="right" | 9,03% ||align="right" | 144063 ||align="right" | 7,97% ||align="right" | 157655 || align="right" | 7,73% |- || [[Түріктер]] ||align="right" | 18352 ||align="right" | 1,12% ||align="right" | 29448 ||align="right" | 1,89% ||align="right" | 35599 ||align="right" | 1,97% ||align="right" | 37564 || align="right" | 1,84% |- || [[Әзербайжандар]] ||align="right" | 18922 ||align="right" | 1,15% ||align="right" | 16073 ||align="right" | 1,03% ||align="right" | 14881 ||align="right" | 0,82% ||align="right" | 17617 || align="right" | 0,86% |- || [[Корейлер]] ||align="right" | 18483 ||align="right" | 1,13% ||align="right" | 17488 ||align="right" | 1,12% ||align="right" | 16627 ||align="right" | 0,92% ||align="right" | 14987 || align="right" | 0,74% |- || [[Күрдтер]] ||align="right" | 8966 ||align="right" | 0,55% ||align="right" | 13264 ||align="right" | 0,85% ||align="right" | 13517 ||align="right" | 0,75% ||align="right" | 15028 || align="right" | 0,74% |- || [[Татарлар]] ||align="right" | 19551 ||align="right" | 1,19% ||align="right" | 15647 ||align="right" | 1,00% ||align="right" | 13513 ||align="right" | 0,75% ||align="right" | 12448 || align="right" | 0,61% |- || [[Немістер]] ||align="right" | 94123 ||align="right" | 5,73% ||align="right" | 18927 ||align="right" | 1,21% ||align="right" | 8709 ||align="right" | 0,48% ||align="right" | 8551 || align="right" | 0,42% |- || [[Шешендер]] ||align="right" | 9304 ||align="right" | 0,57% ||align="right" | 6091 ||align="right" | 0,39% ||align="right" | 5891 ||align="right" | 0,33% ||align="right" | 5874 || align="right" | 0,29% |- || [[Өзбектер]] ||align="right" | 736 ||align="right" | 0,04% ||align="right" | 2650 ||align="right" | 0,17% ||align="right" | 3581 ||align="right" | 0,20% ||align="right" | 5252 || align="right" | 0,26% |- || [[Украиндар]] ||align="right" | 29971 ||align="right" | 1,82% ||align="right" | 13512 ||align="right" | 0,87% ||align="right" | 6458 ||align="right" | 0,36% ||align="right" | 3580 || align="right" | 0,18% |- || [[Қырғыздар]] ||align="right" | 1536 ||align="right" | 0,09% ||align="right" | 1231 ||align="right" | 0,08% ||align="right" | 2174 ||align="right" | 0,12% ||align="right" | 3736 || align="right" | 0,18% |- || [[Гректер]] ||align="right" | 5016 ||align="right" | 0,31% ||align="right" | 2052 ||align="right" | 0,13% ||align="right" | 1535 ||align="right" | 0,08% ||align="right" | 1520 || align="right" | 0,07% |- || [[Дүңгендер]]|| align="right" | 570 ||align="right" | 0,03% ||align="right" | 1542 ||align="right" | 0,10% ||align="right" | 1608 ||align="right" | 0,09% ||align="right" | 1269 || align="right" | 0,06% |- || [[Поляктар]] ||align="right" | 2909 ||align="right" | 0,18% ||align="right" | 2106 ||align="right" | 0,14% ||align="right" | 1221 ||align="right" | 0,07% ||align="right" | 1023 || align="right" | 0,05% |- || [[Беларустар]]|| align="right" | 4721 ||align="right" | 0,29% ||align="right" | 2053 ||align="right" | 0,13% ||align="right" | 879 ||align="right" | 0,05% ||align="right" | 527 || align="right" | 0,03% |- || басқалары ||align="right" | 21648 ||align="right" | 1,32% ||align="right" | 9604 ||align="right" | 0,62% ||align="right" | 8074 ||align="right" | 0,45% ||align="right" | 10898 || align="right" | 0,53% |} ==Экономикасы== Алматы облысының экономикалық әлеуеті (потенциал) көп салалы өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, көлік пен байланыс және сауда құрылымдарынан тұрады. Өнеркәсіпте электр энергетикасы (1997 ж. жалпы өнеркәсіп өнімдегі үлесі 39,9 пайыз), машина жасау және металл өңдеу (6,5 пайыз), құрылыс материалдары (6,2 пайыз), тамақ өнеркәсібі (38,2 пайыз), ұн, жарма және құрама жем (5,5 пайыз) салалары жақсы дамыған. Облыста жеңіл өнеркәсіп, ағаш өңдеу, фарфор-фаянс өндірістері қалыптасқан. 1991 — 97 ж. өнеркәсіп өнімі 2,6 есе артты. Сонымен қатар қызылша, картоп, көкөніс, бақша жеміс-жидек және жүзім шаруашылықтары айрықша дамыған. Одан тыс мал ш., құс ш., бал, сүт және қымыз өндірістік шаруашылықтары бар. Балқаш, Алакөл к-дерінен сазан, көксерке, табан балық, алабұға ауланады. Алматы облысы Еуропа, Азия және Америка құрлықтарының қырық шақты елімен сауда қатынасын жасайды. Экспортқа шығарылған өнімдерге тері шикізаттары, жүн, аккумулятор, түсті металдар жатады. Сырттан электр аппараттары, есептеу техникасы т.б. құрал-жабдықтар алынады. Қазақстанның ішкі жиынтық өніміндегі облыстың үлесі 6,5 пайыз шамасында (1997). '''Жетісу бойынша археологологиялық бағыт және бағдар''' [[Жетісу]] (Алматы облысы) мәдениет және тарихи түрлі ескерткіштердің болуы территорияның туризмнің дамуына қолайлы жерлердің бірі. Жетісуда бір күннің ішінде барлық табиғи зоналарды шөлдерден [[Іле Алатауы|Іле Алатау]]ларына дейін баруға болады. Алматының жанында тарих және мәдениет ескерткіштерінің қатары бар. Бұл бірінші көпсаналы және түрлі образдағы сәулет ескерткіштері: Іле қорғандары және сақтардың алтын бұйымдары, Ұлы Жібек жолындағы ортағасырлы қалалар және қола дәуіріндегі таулы суреттері (петроглифтер). '''Жетісу территориясындағы ежелгі қоныстар''' Берілген мекенде ежелгі адамның іздері тұрақ немесе еңбектің тасты бұйымдары ретінде сақталған. Мекеннің қоныстануы бірнеше жүзжылдыққа созылды. Бұл малшылар тайпасы болды. Ауа райының жылынуымен қонысты тау бөктеріне аударып, одан кейін Тянь-Шань тауларына орын ауыстыратын. Жетісуда қола дәуірінің бірнеше қоныстары қазылған. Бұл балшық қоспасымен тастан жасалған жердегі қабырғалар тереңдігі 1-2 м шым үйлер және жер кепелері. Осындай қазбаларды Түрген шатқалындағы Асы жерінде (XII –X ғ.ғ.) және Көксу өзенінің бойындағы (X – IX ғ.ғ. Құйған және Талапты қоныстар). Жетісудағы ерте темір дәуіріндегі жүйенің іздерімен ең ірі қоныс Шарын-Сары-Тоғай өзенінің бойында орналасқан. Оның ұзындығы екі метрден астам. Сыртқы көріністе шойын қазанның, ыдыстар, құмыраның, сонымен қатар еңбектің тас құралдары суреттелген. '''Жетісу территориясындағы петроглифтері Тамғалы асқан құнды адамзат мұрасы ретінде ЮНЕСКО тізіміне енгізілді.''' Тамғалы шатқалы Алматы қаласынан солтүстік-батысқа қарай 180 шақырым жердегі түрлі жануарларды, құдайларды суреттейтін 4500 петроглифтерімен ежелгі орны орналасады. Шатқал б. э.д. XIV-XIII ғ.ғ. құрылған ежелгі түрік және Сақты қола дәуірінің петроглифтерін ұсынады. Суреттер шыңдардың бетінде орналасқандықтан бірден оңай оларды көруге болады. Ежелгі суретшілер түрлі жауралардың, аңды аңлау көрініс, мифологиялық сюжеттерді суреттеген болатын. Петроглифтер маңызды ақпаратты жеткізу үшін қызмет етті. Бұл өзіндік белгілі жүйе болды. Салатын орындар сакралды болып есептелді. Бұл ескерткіштер ашық аспанның астында орналасты. [[Алматы]] –[[Талдықорған]] 110 км созылған жол Қербұлак ауылына дейін 13 км қашықтықта Тамғалытас (Жазылған тастар) шатқалы Іле өзенімен қиылысқан жолда орналасты. Бұл жерде будда құдайлардың бейнелері бейнеленген тастарды көруге болады. Бұл мекенге буддизмді миссионерлер әкелген еді. Шатқалдың шыңында қызыл тас укесегі биіктігі оның екі этажды үймен тең. Онда үш түрлі фигуралар: діни орналасқан, йогтармен тең төрт қолды Будда суреттелген. Будда жақтарында оның айналатын тағы екі құдайдың бейнесі беріледі. Үш басты құдайдың шығысында вертикальды кесегеде айдаһарлар ханы бейнеленген. Ойжайлау шатқалы 15-20 км солтүстігінде Қордай орында Кіндіктас тауларында Отар бекетінен батысқа қарай 40 км жерде орналасқан. Ол теңізден 1200 км биіктіктегі кішкене шектелген шоқылар таулы аймақты ұсынады. Ежелгі өзендермен, далаларымен қиылысады. Сол жағалаудағы солтүстік-батыс бөлігіндегі шатқалдарда, шыңдарда петроглиф тер қашалған. Түрік уақытының композициясы шығыста қарай 50- 70 метр. Бұнда екі салт аттылар бейнесі суреттеледі. Ешкіөлмес жотасы Жетісу Алатауының батыс бөлігі. Бағыттың ені 30 км және Талдықорған қаласынан 30 км қашықтықта созылған. Жотаның солтүстік жағынан жазық далаға көтеріліп, оңтүстік жағынан Жетісу-Көксу сулы өзендердің бір саласына құяды. Теңіз деңгейінен тереңдігі 1300 м. құрайды. Ешкіөлмес жотасы және оң жағалуы Көксу өзенінің арасындағы жолында көптеген қола дәуірінен орта ғасыр дәуіріне дейінгі археологиялық ескерткіштер қоныс ежелден мекендегенін хабарлайды. '''Ерте темір дәуірінің қабірлері''' Осы уақытта [[Жетісу]] аймағында сақ тайпалары қоныстанған еді. Көптеген сақ-көшпенділер қорғандары өзінің мөлшерімен таң қалдырады: диаметрі шамамен 100 метр. Үлкен қорғандарды патшалық деп аталады. Көбі ежелден ұрланған болатын. [[Ыстық көл]] қаласының жанында белгілі қорғандар сақталып, жерленген ұлдар және бірнеше жүз алтын бұйымдар табылған. Бесшатыр қызықты қорғандары [[Алтын-Емел ұлттық саябағы]]нда бір жерде 31 қорған орналасқан. Ең үлкені - диаметрі 108 м, биіктігі 17 м. Қорғандар вертикалды және горизанталды орнатылған жеті тасты топтарымен шектелген. '''Қазақстан және Жетісудың ортағасырлы қалалар''' [[Тараз]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]], [[Отырар|Отрар]] ежелгі қалаларына соғатын [[Ұлы жібек жолы]] бойынша саяхат қызықты болып келеді. Жетісуда ең ірі Қоялық қаласының қалдықтары (қазіргі Қойлық ауылы) сақталған. Қаланың құрылыс қалдықтары биіктігі 5-тен 10 м дейін және периметр бойынша бірнеше километрге дейін жетеді. Шығыс Жетісудың қаласының жоспарлануы Батыстан ерекшеленеді. Шығыс Жетісу қалашықтарында қамалдар жоқ, болса да мөлшерімен кіші болады. VII ғасырдан бастап Жетісу қалалары салына басталып, олардың көбі X ғасырдан XIII ғасырға дейін салынды. Ортағасырлық қалалар керуен жолдарының бойында пайда болған. Бүгінгі күнге дейін Ұлы Жібек жолының бөліктері сақталды. Мысалы, [[Тараз]] қаласынан Құлан ауылына дейін, одан кейін [[Шу (өзен)|Шу өзенінен]] Шу даласына дейін созылады. Шу өзенінің даласынан шығыс Жетісуға Қастек асуы арқылы жоғарыда орналасқан Қастек қалашығына дейін созылады. '''«Медеу» стадионы''' [[Медеу]] – Алматыдан 15 км орналасқан бейнелі шатқалы. Сұлу табиғаттан басқа – ең үлкен жоғарытаулы [[мұз]] айдыны Медеуді – қаланы селден қорғайтын [[инженер]] өнерінің шедеврі Бөгетін көріге болады. Бөгет коллекторының көлемі - 6 000 000 су кубометрі. Мұз айдынының 1972 жылы 1691,2 биіктікте бүкіл әлемге “сырғанау спортының рекордтарының жиынтығы” деп атайды. Медеу шатқалының жақсы климаты, сәулелі [[радиация]] деңгейі, [[атмосфера]]лық қысым, желсіз, таза мұзды [[өзен]] барлық әлемнің туристтерін қызықтырады. Қазақстан мәдениеті және тарихи мемлекеттік ескерткіштер тізіміне енгізілді. '''"Алтын-Емел" Ұлттық паркі''' Алматы қаласынан 300 км жердегі жабайы табиғатты сүйетіндерге жер үстіндегі жұмақ ашылып – оң жағалаудағы Іле өзенімен Қапшағай суқоймасынан жоғары орналасқан "Алтын-Емел" ұлттық паркі. Бұл мекен бай және ежелгі тарихымен, сақ мәдениетінің ескерткіштерімен құпиялы болып келеді. Саябақтың аймағында ежелгі керуен жолдары өтіп, қазақ хандарының орындары, Бесшатыр моласы (б.э.д. 3-4 ғасырда), ежелгі таулы суреттері, әуенді фонтаны, Қалқанның Үлкен және Кіші таулары, Қаратау және [[Ақтау]] [[тау]]ларының айлы [[ландшафт]]ары бар “[[Шолақ]]” тауы орналасқан. Белгілі [[“Әуенді бархан”]] құмды тауының биіктігі 120 метр және шамамен 3 км ұзындығы саябақтың бір бұрышында өзеннен бірнеше километрде немесе Үлкен және Кіші Қалқан таулары арасында орналасады. Бұл құмды тау ұсақ таза құмнан, желі болғанда тау “ән” салып, даусы бірнеше километрге жетеді және органның даусын еске түсіреді. Әуенді барханды барып, үш биіктіктің біріне көтерілгенді жақсы көретін туристтер Іле Алатауының жотасы көрінісін көре алады. Егер тау дыбыс білдірмесе, келушілер “дыбыс шығаратын”. Ол үшін таудың бағытымен жүгіру қажет. Аяқ астындағы құмды қозғалтып, гуілдеу жүреді. Кейде бархан дыбыстарды білдіруден басқа жерсілкініс әсерін көрсетіп, дірілдейді. Әнші бархан Іле өзенінің құмынан пайда болды. Екі бағытта да өзенде көзге көрінбейтін Барханның өзіндік құйрықтары тартылуда. Үлкен және Кіші қалқанның бір-біріне желдің әсерінен құмның тас жоталарға соғылып, қоныстануына байланысты қалыптасады. Көптеген ғасырлар мен ғасырлар бойы қуатты құм тау көтерілді, ол шамамен 3-5 мың жыл бойы қозғалыссыз қалады. Барханның биіктігі сол аймаққа белгілі, әрдайым өзгеріп тұратын климатқа, сондай-ақ жауын-шашын мөлшеріне, Іле өзеніндегі су деңгейіне және су астындағы таулардың ағып кетуіне байланысты. '''Аксу-Жабағылы''' [[Ақсу]]-Жабағылы қорығы – [[ЮНЕСКО]] қорғауымен [[Орталық Азия]]да жалғыз қорық. 70 жылдан астам таулы ормандарда кесілуден, ал өсімдік әлемі өндіріс қалдықтарымен ластанбаған. Айнала көк шөпке толы. Грейг қызғалдағы Қорық символы ретінде таңдалған. Аксу арнасының табиғаты ерекше – алып арнаның ұзындығы 15 км және тереңдігі 500 м. Табиғатының байлығы және түрлі болуы шамамен 1200 өсімдіктер түрлері, 42 жануарлар түрлері, 238 құстар түрлерін қамтиды. '''Түрген шатқалы ''' "Түрген сарқырамасы" – Іле-Алатау ұлттық саябақтың құрамында сұлу шатқалында, Алматы облысының туристер баратын орындарының бірі. Бағыт Алматы қаласының орталығында басталады. Жолы бұрын керуендердің өтетін жолдарында [[Еуропа]]ға шығыстан – Қытайдан және Үндістаннан келетін болған. Түрген шатқалында 7 сарқырама бар. Адамдар көп баратыны: біріншісі “Аюлы” және екіншісі “Тескенсу”. Алғашқы сарқырама (биіктігі 30 метр) жасыл шыршалар және шыңдар арасындағы бейнелі орында орналасқан. Шатқалда шыңдар жерсілкініс кезінде бөлініп, мұзды кезеңге дейін іздерді сақтаған. “Аюлы” сарқырамасына баратын көпірден жоғары 300 метрде “сұлулық көз” мұзды бұлақты суымен бұлақ орналасқан. Тескенсу сарқырамасы бұлақтан шамамен 2 сағаттық жерде орналасқан. Негізгі ағынның құлау биіктігі – 40 метрді , ал егер жалпы биіктікті санайтын болсақ – 74 метрді құрайды. Шатқал өзінің Шың-Түргендік жердегі шыршалы алаңды түкті құрайтын шыршаларымен белгілі. '''Жамбыл мұражайы ''' Алматыдан батысқа қарай [[Жамбыл (Жамбыл ауданы, Алматы облысы)|Жамбыл ауылы]]на дейін – 70 км қашықтықты құрайды. Бағыт [[Алматы]]-[[Ташкент]] жолымен өтеді. Ғасырлар бұрын Қытайдан жерорта теңізіне және Орта Азияға және қайтадан оралатын түйелер жүктерімен, кішкене қоңырауларымен сыңғырлап, белгілі “Ұлы [[Жібек жолы]]мен” өтетін, қазір бұрынғы автобустар жедел өтеді. [[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]]тан 56 километр жерде автомагистралдан оңтүстікке қарай Жамбыл ауылына жетеді. Жол таудың артында биіктікте сұрғылт граниттен жасалған ескерткіштен басталады. XX ғасырдың 60 жылдарында Жетісудың болашақ губернаторы және орыс әскері подполковнигі Г.А. Колпаковтың жетекшілігімен қазақ әскерімен бірігіп, Ұзынағаштың астындағы Қоқанды хандығын талқандайды. Тарихи жеңістің құрметіне орай алыстан көрінетін монумент салынды. Алматыдан 70 км қашықтықта жол сол бұрылады. Алдарыңызда алмалы саябақтың үстінен сәулелі күмбез Жамбыл кесенесі көрінеді. Теректермен отырғызылған ауылдың бас көшесі ақынның үй-мұражайына әкеледі. 12 бөлмеде экспозициялар орналасып, ғасырлы өмір сүрген халықтың ақынына арналып, оның биографиясымен шығармашылығын сипаттайды. Үй-мұражайдың әйнектерінен кесенеден кейін Майтөбе шоқысының төбесі көрінеді. Осы жерде Жамбыл жазда күнді жайлауда демалуды жақсы көріп және оны осы жерде жаңа өлеңдерді тудыратын. '''Жұлдыздай жарқ етіп...''' 1861 жылы көктемде қазақтың ағартушысы, географы және этнографы Шоқан Уалиханов, денсаулығына байланысты [[Санкт-Петербург]]тегі қызметін тастап, Жетісу еліне қайтып келеді. Ол өмірінің соңы 1865 жылға дейін Алтын Емел жотасының жоғары таулары Майтөбенің баурайындағы Тезек сұлтанның ауылында тұрған. Әйгілі ғалым Тезек сұлтан ауылынан алыс емес қыратында жерленген. 1881 ж. оның моласына тасты араб және орыс тілдерінде мәтін төсемнің үстіне жазылып, ал 1958 ж. Қазақстан үкіметі моласының жанында ескерткіш орналастырды. Сатылы постаменттің ортасында граниттен бес метрлі қоладан, қызыл әктастан «Шоқан Уалиханов 1835-1865» деген жазылым қойылды. Ескерткіштің оңтүстік-шығыс бөлігінде Алтын Емел жотасының қабырғасы тұр. Алматыдан [[экскурсия]] бағыты [[Сары-Өзек]] станциясына дейін ( 160 км ), одан кейін шығыс бағытта 15 км-ге дейін жүріп, оңтүстікке бұрылу қажет. Алыс жол Май-Төбе өзенінің бойымен созылып, 10 км кейін таулы суреттермен шатқалға өтіп, 10 км кейін Шанханай ауылына әкеліп, одан 2 км (оңтүстік-шығысқа қарай) жерде ғалым ескерткіші көрінетін жол торабына әкеледі. Ескерткіш – мүсінші Хәкімжан Наурызбаевтың жұмыстарының бірі. Шоқанның денесі қоладан құйылған. Ескерткіш өңделген қара габбродан жасалып, ескерткіштің сыртқы жағында [[Шоқан Уалиханов]]тың суреттері және қазақ ұлттық [[ою]]лар қолданған. 2024 жылғы қаңтар-маусымға жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен 2406534,8 млн. теңгені құрады. 2023 жылғы қаңтар-маусымға салыстырғанда нақты ЖӨӨ 7,3% өсті. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі – 40,1%, қызметтер көрсету – 53,2% құрады.<ref>https://stat.gov.kz/region/almatyobl/</ref> Тұтыну баға индексі 2024 жылдың қаңтар – қарашаға 2023 жылғы қаңтар-қарашамен салыстырғанда 106,2% құрады. Азық-түлік тауарларының бағасы – 4,8%, азық – түлік емес тауарлардың – 6,3%, халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы – 9,5% өсті. 2023 жылдың қаңтар-қарашамен салыстырғанда 2024 жылдың қаңтар–қарашада өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 6,6% ұлғайды. 2024 жылғы қаңтар-қарашадағы бөлшек сауда көлемі 597740,8 млн.теңгені құрады немесе 2023 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 103% құрады. 2024 жылғы қаңтар-қарашадағы көтерме сауда көлемі 943944,5 млн. теңгені құрады немесе 2023 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 120,3% құрады. Алдын ала деректер бойынша 2024 жылғы қаңтар-қазандағы ЕАЭО елдерімен өзара сауда 824,5 млн. АҚШ долларын құрап, 2023 жылғы қаңтар-қазанмен салыстырғанда 3% азайды, оның ішінде экспорт – 284,3 млн. АҚШ долларын (0,5% азайды ), импорт – 540,2 млн. АҚШ долларын құрады (4,3% азайды). {| class="wikitable sortable" |+ Аудандар мен облыстық маңыздағы қалалар !№ !Атауы !Халқы, (адам. 2022 ж.)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT470856 2022 жылғы 1 қазанға Қазақстан Республикасы халқының облыстары, қалалары, аудандары, аудан орталықтары және кенттері бөлінісіндегі халық саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221119184040/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT470856 |date=2022-11-19 }}</ref> !алаңы, км² !Әкімшілік орталығы !Халқы, (адам. 2022 ж.) |- | |'''Аудандар''' | | | | |- |1 |[[Балқаш ауданы]] |28901 |37400 |[[Бақанас (ауыл)|Бақанас]] |6239 |- |2 |[[Еңбекшіқазақ ауданы]] |283684 |8300 |[[Есік]] |41215 |- |3 |[[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] |167380 |19300 |[[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]] |47544 |- |4 |[[Іле ауданы]] |264515 |7800 |[[Өтеген батыр]] |32318 |- |5 |[[Қарасай ауданы]] |323151 |2000 |[[Қаскелең]] |81850 |- |6 |[[Кеген ауданы]] |28433 | |[[Кеген (ауыл)|Кеген]] |8628 |- |7 |[[Райымбек ауданы]] |29377 |14200 |[[Нарынқол]] |6090 |- |8 |[[Талғар ауданы]] |237869 |3700 |[[Талғар]] |64713 |- |9 |[[Ұйғыр ауданы]] |63498 |8787 |[[Шонжы]] |22328 |- | |'''Облыстық маңыздағы қалалар''' | | | | |- |10 |[[Қонаев қалалық әкімдігі|Қонаев қ.]] |70217 |3654,03 |Қонаев қ. |54907 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтеме == * [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Алматы_облысы Алматы облысы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225704/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} в [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]] {{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}} {{Алматы облысы}} [[Санат:Алматы облысы]] nd0va9xsqfga9t11dblt8yxylehwpjd 0 3320 3615595 3609377 2026-06-11T08:15:37Z Kaiyr 3134 /* Мемлекеттік органдардың жоғары оқу орындары */ 3615595 wikitext text/x-wiki Алғашқы қазақстандық жоғары оқу орны 1928 жылы Алматы қаласында «Қазақ мемлекеттік университеті» деген атаумен құрылған. 1930 жылы ол Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтына айналды (қазір [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы ҚазҰПУ]]). 1934 жылы Қазақ мемлекеттік университеті қайта құрылды (қазір [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ]]). 2024-2025 оқу жылының басындағы ресми дерек бойынша [[Қазақстан|республика аумағында]] 113 жоғары оқу орны жұмыс істейді, оның 64-сі (56,6%-ы) жеке меншікте болса, 48-і (42,5%-ы) мемлекет және 1-еуі (0,9%-ы) шетел меншігінде.<ref>{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/api/iblock/element/196781/file/kk/|title=Қазақстан Республикасындағы жоғары білім (2024-2025 оқу жылының басына)|lang=kk|publisher=[[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Ұлттық статистика бюросы]]|date=2024-12-25}}</ref> Жоғары оқу орындарының ішінде 11 ұлттық жоғары оқу орны (университет, академия, консерватория), 78 университет, 14 академия, 10 институт бар. == ''Мемлекеттік'' жоғары оқу орындары == === ''Дербес'' жоғары оқу орны === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:05%;" | Атауы ! style="width:05%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | {{comment|Дербес мәртебе}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:05%;" | Басшысы ! style="width:05%;" | Сайты |- | [[Назарбаев Университеті]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |2010 | style="text-align:center;" |2011 | дербес білім беру ұйымы || <small>Президент: профессор</small> <br /> Ахмад Вакар <br /><small>Провост: доктор</small> <br />Илесанми Адесида || {{URL|https://nu.edu.kz/}} |} === ''Халықаралық'' жоғары оқу орны === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:20%;" | Атауы ! style="width:05%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | {{comment|Халықаралық мәртебе}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:05%;" | Басшысы ! style="width:05%;" | Сайты |- | [[Халықаралық қазақ-түрік университеті|Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті]] | [[Түркістан (қала)|Түркістан]] | style="text-align:center;" |1991 | style="text-align:center;" |1992 | мекеме | <small>Ректор: экономика ғылымдарының кандидаты</small> <br />Темірбекова Жанар Амангелдіқызы |{{URL|https://ayu.edu.kz/}} |} === ''Ұлттық'' жоғары оқу орындары === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:26%;" | Атауы ! style="width:10%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | {{comment|Ұлттық мәртебе}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:21%;" | Басшысы ! style="width:05%;" class="unsortable" | Сайты |- | [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1934 | style="text-align:center;" |1993 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Түймебаев Жансейіт Қансейітұлы|<small>Басқарма төрағасы - ректор: филология ғылымдарының докторы</small> <br />[[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Түймебаев Жансейіт Қансейітұлы]]}} |{{URL|https://farabi.university/}} |- | [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1934 | style="text-align:center;" |1994 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Бегентаев Мейрам Мұхаметрақымұлы|<small>Басқарма төрағасы - ректор: экономика ғылымдарының докторы</small> <br /> [[Мейрам Мұхаметрақымұлы Бегентаев|Бегентаев Мейрам Мұхаметрақымұлы]]}}|| {{URL|https://satbayev.university/}} |- | [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1928 | style="text-align:center;" |2003 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Тілеп Болат Анапияұлы|<small>Басқарма төрағасы - ректор: саяси ғылымдар кандидаты</small> <br /> [[Болат Әнапияұлы Тілепов|Тілеп Болат Анапияұлы]]}}|| {{URL|https://abaiuniversity.edu.kz/}} |- | [[Қазақ ұлттық медицина университеті|С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1931 | style="text-align:center;" |2001 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Шоранов Марат Едігеұлы|<small>Басқарма төрағасы - ректор: медицина ғылымдарының кандидаты</small> <br /> Шоранов Марат Едігеұлы}}|| {{URL|https://kaznmu.edu.kz/}} |- | [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1929 (АЗМИ)<br />1930 (ҚазАШИ) | style="text-align:center;" |2001 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Күрішбаев Ақылбек Қажығұлұлы|<small>Басқарма төрағасы - ректор: ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы</small> <br /> [[Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев|Күрішбаев Ақылбек Қажығұлұлы]]}} | {{URL|https://www.kaznaru.edu.kz/}} |- |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[[Алматы]] |style="text-align:center;" |1944 | style="text-align:center;" |2019 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort||<small>Басқарма төрағасы - ректор: филология ғылымдарының кандидаты</small> <br /> Кәрімова Бейбіткүл Сәрсемханқызы}}|| {{URL|https://qyzpu.edu.kz/}} |- | [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1978 | style="text-align:center;" |2001 | республикалық мемлекеттік мекеме || {{sort|Жүдебаев Арман Әділханұлы|<small>Ректор: Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері</small> <br />Жүдебаев Арман Әділханұлы}} | {{URL|https://kaznai.kz/}} |- | [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1944 | style="text-align:center;" |2001 | республикалық мемлекеттік мекеме || {{sort|Тасбергенова Гауһар Қошқарбекқызы|<small>Ректор: PhD докторы</small> <br /> Тасбергенова Гауһар Қошқарбекқызы}} | {{URL|https://www.conservatoire.edu.kz/}} |- | [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |1996 | style="text-align:center;" |2001 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Сыдықов Ерлан Бәтташұлы|<small>Басқарма төрағасы - ректор: тарих ғылымдарының докторы</small> <br /> [[Ерлан Бәтташұлы Сыдықов|Сыдықов Ерлан Бәтташұлы]]}} |{{URL|https://enu.kz/}} |- | [[Қазақ ұлттық өнер университеті|К. Байсейітова атындағы Қазақ ұлттық өнер университеті]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |1998 | style="text-align:center;" |1998 | республикалық мемлекеттік мекеме || {{sort|Ахмедьяров Ғалым Алғиұлы|<small>Ректор: Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері</small> <br /> Ахмедьяров Ғалым Алғиұлы}} || {{URL|https://kaznui.edu.kz/}} |- | [[Қазақ ұлттық хореография академиясы]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |2015 | style="text-align:center;" |2015 | шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорын || {{sort|Нүсіпжанова Бибігүл Нұрғалиқызы|<small>Ректор: Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері</small> <br /> [[Бибігүл Нұрғалиқызы Нүсіпжанова|Нүсіпжанова Бибігүл Нұрғалиқызы]]}} | {{URL|https://balletacademy.edu.kz}} |- | [[Қазақ ұлттық су шаруашылығы және ирригация университеті]] | [[Тараз]] | style="text-align:center;" |2024 | style="text-align:center;" |2024 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort||<small>Басқарма төрағасы - ректор: PhD докторы</small> <br /> Түсіпова Кәмшат Маратқызы}} || {{URL|https://kaznuvhi.edu.kz/}} |- | [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті|Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды ұлттық университеті]] | [[Қарағанды]] | style="text-align:center;" |1938 | style="text-align:center;" |2025 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор: заң ғылымдарының докторы</small> <br />[[Нұрлан Орынбасарұлы Дулатбеков|Дулатбеков Нұрлан Орынбасарұлы]] |{{URL|https://buketov.edu.kz/}} |} === ''Аймақтардағы мемлекеттік'' жоғары оқу орындары === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:26%;" | Атауы ! style="width:05%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:05%;" | Басшысы ! style="width:05%;" | Сайты |- | [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш. Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университеті]] | [[Ақтау]] | style="text-align:center;" |1976 || коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Президент:</small> <br />Ахметов Берік Бақытжанұлы |{{URL|https://yu.edu.kz/}} |- | [[Ақтөбе өңірлік университеті|Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті]] | [[Ақтөбе]] | style="text-align:center;" |1935 || коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Қарабасова Лаура Чапайқызы |{{URL|http://zhubanov.edu.kz/}} |- | [[Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті|М. Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті]] | [[Ақтөбе]] | style="text-align:center;" |1957 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Қалиев Әсет Әскерұлы |{{URL|https://zkmu.edu.kz/}} |- |[[Азаматтық авиация академиясы]] |[[Алматы]] | style="text-align:center;" |1995 | акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Мәмеков Дәулет Әбірбекұлы |{{URL|https://caa.edu.kz/}} |- | [[Арқалық педагогикалық университеті|Ы. Алтынсарин атындағы Арқалық педагогикалық университеті]] | [[Арқалық (қала)|Арқалық]] | style="text-align:center;" |1972 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />''бос орын'' |{{URL|https://api.edu.kz/}} |- | [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті|С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |1957 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Тіреуов Қанат Маратұлы |{{URL|https://kazatu.edu.kz/}} |- | [[Астана медицина университеті]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |1964 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Надыров Камалжан Талғатұлы |{{URL|https://amu.edu.kz/}} |- | [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Х. Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]] | [[Атырау]] | style="text-align:center;" |1950 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />[[Саламат Нұрмұханұлы Идрисов|Идрисов Саламат Нұрмұханұлы]] |{{URL|https://asu.edu.kz/}} |- | [[Атырау мұнай және газ университеті|С. Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті]] | [[Атырау]] | style="text-align:center;" |1980 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Шакуликова Гүлзада Тәңірбергенқызы |{{URL|https://aogu.edu.kz/}} |- | [[Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті|Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетi]] | [[Көкшетау]] | style="text-align:center;" |1962 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Сырлыбаев Марат Қадырұлы |{{URL|https://shokan.edu.kz/}} |- | [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Ә. Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] | [[Қарағанды]] | style="text-align:center;" |1953 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Сағынтаева Сәуле Саветқызы |{{URL|https://www.kstu.kz/}} |- | [[Қарағанды медицина университеті]] | [[Қарағанды]] | style="text-align:center;" |1950 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Тұрмұхамбетова Анар Ақылбекқызы |{{URL|https://qmu.edu.kz/}} |- | [[Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университеті|А. Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университеті]] | [[Қостанай]] | style="text-align:center;" |1939 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Қуанышбаев Сейітбек Бекенұлы |{{URL|https://ksu.edu.kz/}} |- | [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]] | [[Қызылорда]] | style="text-align:center;" |1937 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Байқадамов Наурызбай Сейтқалиұлы |{{URL|https://korkyt.edu.kz/}} |- | [[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті|М. Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] | [[Орал]] | style="text-align:center;" |1932 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Серғалиев Нұрлан Хабибуллаұлы |{{URL|https://wku.edu.kz/}} |- | [[Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті|Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті]] | [[Орал]] | style="text-align:center;" |1963 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Наметов Асқар Мырзахметұлы |{{URL|https://wkau.edu.kz/}} |- | [[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті|С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті]] | [[Өскемен]] | style="text-align:center;" |1952 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Төлеген Мұхтар Әділбекұлы |{{URL|https://vku.edu.kz/}} |- | [[Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті|Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті]] | [[Өскемен]] | style="text-align:center;" |1958 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Рахметуллина Сәуле Жәдігерқызы |{{URL|https://www.ektu.kz/}} |- | [[Торайғыров университеті]] | [[Павлодар]] | style="text-align:center;" |1960 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Медетов Нұрлан Әмірұлы |{{URL|https://tou.edu.kz/}} |- | [[Павлодар педагогикалық университеті|Ә. Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті]] | [[Павлодар]] | style="text-align:center;" |1962 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Әмірбекұлы Ержан |{{URL|https://ppu.edu.kz/}} |- | [[Солтүстік Қазақстан университеті|М. Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан университеті]] | [[Петропавл]] | style="text-align:center;" |1937 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Исақаев Ербол Маратұлы |{{URL|https://ku.edu.kz/}} |- | [[Рудный индустриялық университеті]] | [[Рудный]] | style="text-align:center;" |1977 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Сапарходжаев Нұрбек Пажарбекұлы |{{URL|https://www.rii.edu.kz/}} |- | [[Шәкәрім университеті]] | [[Семей]] | style="text-align:center;" |1934 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Орынбеков Думан Рымғалиұлы |{{URL|https://shakarim.edu.kz/}} |- | [[Семей медицина университеті]] | [[Семей]] | style="text-align:center;" |1953 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Дюсупов Алтай Ахметқалиұлы |{{URL|https://smu.edu.kz/}} |- | [[Жетісу университеті|І. Жансүгіров атындағы Жетісу университеті]] | [[Талдықорған]] | style="text-align:center;" |1972 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Бөрібаев Ермек Әбілтайұлы |{{URL|https://zhetysu.edu.kz/}} |- | [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]] | [[Тараз]] | style="text-align:center;" |1958 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />[[Ләззат Қалымбекқызы Еркінбаева|Еркінбаева Ләззат Қалымбекқызы]] |{{URL|https://dulaty.kz/}} |- | [[Қарағанды индустриялық университеті]] | [[Теміртау]] | style="text-align:center;" |1963 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Жәутіков Бахыт Ахатұлы |{{URL|https://tttu.edu.kz/}} |- | [[Халықаралық туризм және меймандостық университеті]] | [[Түркістан (қала)|Түркістан]] | style="text-align:center;" |2019 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Шоқпаров Әлібек Жұмабекұлы || {{URL|https://iuth.edu.kz/}} |- | [[Оңтүстік Қазақстан университеті|М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті]] | [[Шымкент]] | style="text-align:center;" |1943 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Ахмед-Заки Дархан Жұмақанұлы |{{URL|https://auezov.edu.kz/}} |- | [[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті|Ө. Жәнібеков атындағы Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] | [[Шымкент]] | style="text-align:center;" |1937 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Нұртаев Әлібек Нұрбайұлы |{{URL|https://zhanibekov.edu.kz/}} |} == ''Мемлекеттік органдардың'' жоғары оқу орындары == {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:05%;" | Атауы ! style="width:05%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | Басшысы ! style="width:05%;" | Басқарушы орган ! style="width:05%;" | Сайты |- | [[Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы|ҚР Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |1994 | <small>Ректор:</small> <br /> Жолманов Азамат Сағатұлы || [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі|Мемлекеттік қызмет істері агенттігі]] || {{URL|https://www.apa.kz/}} |- | [[Қазақстан Республикасының Жоғары Сот Кеңесі#Сот төрелігі академиясы|ҚР Жоғары Сот Кеңесінің жанындағы Сот төрелігі академиясы]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |2001-2005, 2016 | <small>Ректор:</small> <br /> Мусин Қанат Қалқаманұлы || [[Қазақстан Республикасының Жоғары Сот Кеңесі|Жоғары Сот Кеңесі]] || {{URL|https://sta.edu.kz/}} |- | ҚР Бас прокуратурасының жанындағы Құқық қорғау органдары академиясы | [[Қосшы]] | style="text-align:center;" |2015 | {{sort|Сексембаев Марат Исламханұлы|<small>Ректор: 3-сыныпты мемлекеттік әділет кеңесшісі</small> <br />Әбдіров Нұрғалым Мәжитұлы}} |[[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Бас прокуратура]] |{{URL|https://academy-gp.kz/}} |- | "AML ACADEMY" Қаржылық мониторинг академиясы | [[Астана]] | style="text-align:center;" |2023 | <small>Ректор:</small> <br /> Мерзадинов Ерғали Серікбайұлы || [[Қазақстан Республикасының Қаржылық мониторинг агенттігі|Қаржылық мониторинг агенттігі]] || {{URL|https://www.amlacademy.kz/}} |- | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Академиясы|ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің академиясы]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1974 | {{sort|Мұқашев Ахат Ғаббасұлы|<small>Бастық: ұлттық қауіпсіздік генерал-майоры</small> <br /> Мұқашев Ахат Ғаббасұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |— |- | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік әскери институты|ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара академиясы]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1931 | <small>Бастық: генерал-майор</small> <br />Поливанов Павел Константинович |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |— |- | ҚР Төтенше жағдайлар министрлігінің М. Ғабдуллин атындағы Азаматтық қорғау академиясы | [[Көкшетау]] | style="text-align:center;" |1997 | {{sort|Әлібеков Ерлан Әлібекұлы|<small>Бастық: азаматтық қорғау полковнигі</small> <br />Әлібеков Ерлан Әлібекұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрлігі]] |{{URL|http://agz.edu.kz/}} |- | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық ұланының Академиясы|ҚР Ұлттық ұланының академиясы]] | [[Петропавл]] | style="text-align:center;" |1997 | {{sort|Тоқышев Артур Қалиақпарұлы|<small>Бастық: полковник</small> <br />Тоқышев Артур Қалиақпарұлы}} |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұлан Бас қолбасшылығы|Ұлттық ұланның Бас қолбасшылығы]] |{{URL|https://www.ang.edu.kz/}} |- | ҚР Ішкі істер министрлігінің Ш. Қабылбаев атындағы Қостанай академиясы | [[Қостанай]] | style="text-align:center;" |1971 | {{sort|Дәрменов Ақынқали Дәуітбайұлы|<small>Бастық: полиция генерал-майоры</small> <br /> [[Ақынқали Дәуітбайұлы Дәрменов|Дәрменов Ақынқали Дәуітбайұлы]]}} |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] |{{URL|https://qpa.edu.kz/}} |- | ҚР Ішкі істер министрлігінің М. Есболатов атындағы Алматы академиясы | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1956 | {{sort|Қобландин Қалижан Жеңісбекұлы|<small>Бастық: полиция полковнигі </small> <br /> Қобландин Қалижан Жеңісбекұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] |{{URL|https://alpolac.edu.kz/}} |- | [[Қазақстан Республикасы ІІМ Қарағанды академиясы|ҚР Ішкі істер министрлігінің Б. Бейсенов атындағы Қарағанды академиясы]] | [[Қарағанды]] | style="text-align:center;" |1969 | {{sort|Биекенов Нұрлан Амангелдіұлы|<small>Бастық: полиция полковнигі </small> <br /> Биекенов Нұрлан Амангелдіұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] |{{URL|https://kpa.edu.kz/}} |- | ҚР Ішкі істер министрлігінің М. Бөкенбаев атындағы Ақтөбе заң институты | [[Ақтөбе]] | style="text-align:center;" |1996 | {{sort|Мұхаметқалиев Нұркен Жанболатұлы|<small>Бастық: полиция полковнигі</small> <br /> Мұхаметқалиев Нұркен Жанболатұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] |{{URL|https://auimvd.edu.kz/}} |- | ҚР Ішкі істер министрлігінің басқару академиясы | [[Астана]] | style="text-align:center;" |2024 | {{sort|Жолдасов Ораз Жолдасұлы|<small>Бастық:</small> <br /> Жолдасов Ораз Жолдасұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] | {{URL|https://aumvd.citorleu.kz/}} |- | [[Ұлттық қорғаныс университеті|ҚР Қорғаныс министрлігінің Ұлттық қорғаныс университеті]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |1997 | {{sort|Әбжанов Бауыржан Садықұлы|<small>Бастық: генерал-майор</small> <br />Әбжанов Бауыржан Садықұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]] |{{URL|https://nuo.kz/}} |- | ҚР Қорғаныс министрлігінің Радиоэлектроника және байланыс әскери-инженерлік институты | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |2001 | {{sort|Кабаков Нұртас Дәулетұлы|<small>Бастық: генерал-майор</small> <br /> Қабақов Нұртас Дәулетұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]] |{{URL|https://www.viires.edu.kz/}} |- | ҚР Қорғаныс министрлігінің [[Әуе Қорғаныс Күштері Әскери Институты|Екі мәрте Кеңес Одағының Батыры Т.Ж. Бигелдинов атындағы Әуе қорғанысы күштерінің әскери институты]] | [[Ақтөбе]] | style="text-align:center;" |1974 | {{sort|Еспағанбетов Тимур Төлегенұлы|<small>Бастық: полковник</small> <br /> Еспағанбетов Тимур Төлегенұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]] |{{URL|https://visvo.edu.kz/}} |- | ҚР Қорғаныс министрлігінің [[Құрлық әскерлерінің әскери институты|С. Нұрмағамбетов атындағы Құрлық әскерлерінің әскери институты]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" | 1970 | {{sort|Ибатулин Бауыржан Шарифулаұлы|<small>Бастық: генерал-майор </small> <br /> Ибатулин Бауыржан Шарифулаұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]] | — |} == ''Жекеменшік'' жоғары оқу орындары == === Университеттер === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:26%;" | Атауы ! style="width:05%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:05%;" | Басшысы ! style="width:05%;" | Сайты |- | [[Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |2009 | акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Исахов Асылбек Абдиашимұлы |{{URL|https://iitu.edu.kz/}} |- | [[Қазақстан-Британ техникалық университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |2001 || акционерлік қоғам || <small>Ректор (басқарма төрағасы):</small> <br />Ғабдуллин Маратбек Төлебергенұлы || {{URL|https://kbtu.edu.kz/}} |- | [[Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті|«Нұр-Мүбарак» Египет ислам мәдениеті университеті]]{{efn|Құрылтайшысы — [[Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы]].}} || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1993 || жеке мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Ахмед Хусейн Мухаммад Ибраһим || {{URL|https://www.nmu.edu.kz/}} |- | [[Алматы энергетика және байланыс университеті|Ғ. Дәукеев атындағы Алматы энергетика және байланыс университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1975 || коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Ректор:</small> <br />Нығыметов Ғани Сақтағанұлы || {{URL|https://aues.edu.kz/}} |- | [[КИМЭП|КИМЭП университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1992 || коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Президент:</small> <br />[[Чан Йан Бэнг]] <br /><small>Провост, бірінші проректор:</small> <br />Тимоти Льюис Барнетт || {{URL|https://www.kimep.kz/}} |- | [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1941 || акционерлік қоғам || <small>Ректор:</small> <br />[[Сәлима Сағиқызы Құнанбаева|Құнанбаева Сәлима Сағиқызы]] || {{URL|https://www.ablaikhan.kz/}} |- | [[Тұран (университет)|«Тұран» университеті]]{{efn|Құрылтайшылары — университет басшысы және «Тұран» білім беру корпорациясы президенті Рахман Алшанов пен оның ұлы, «Тұран» корпорациясының бірінші вице-президенті Қуаныш Тазабеков, «Тұран-Астана» университетінің бұрынғы ректоры және «Тұран» корпорациясының вице-президенті Орақ Әлиев}} || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1992 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Алшанов Рахман Алшанұлы || {{URL|https://turan.edu.kz/}} |- |[[ALT Университеті|М. Тынышбаев атындағы ALT университеті]] |[[Алматы]] | style="text-align:center;" |1931 | акционерлік қоғам || <small>Президент-ректор:</small> <br />Жармағамбетова Меруерт Советқызы |{{URL|https://alt.edu.kz/}} |- | [[Нархоз университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1963 || коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Президент, басқарма төрағасы:</small> <br />Қожахмет Қанат Темірғалыұлы <br /><small>Провост:</small> <br />Шоланов Ерлан Нұрлыбекұлы || {{URL|https://narxoz.edu.kz/}} |- | [[Алматы технологиялық университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1957 || акционерлік қоғам || <small>Президент:</small> <br />[[Құралбек Сәдібайұлы Құлажанов|Құлажанов Құралбек Сәдібайұлы]] <br /><small>Ректор:</small> <br />Құлажанов Талғат Құралбекұлы || {{URL|https://atu.edu.kz/}} |- | [[Қазақстан-Неміс университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1999 || білім беру мекемесі || <small>Президент:</small> <br />Волрад Роммель <br /><small>Ректор:</small> <br />Әжібаева Әсел Әуезқызы || {{URL|https://dku.kz/}} |- | [[Халықаралық бизнес университеті|К. Сағадиев атындағы Халықаралық бизнес университеті]] (UIB){{efn|Құрылтайшылары — «NNEF» қоғамдық қорының директоры Светлана Мырзабекова, бұрынғы білім және ғылым министрі [[Ерлан Кенжеғалиұлы Сағадиев|Ерлан Сағадиевтің]] жақын туыстары}} || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1992 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Махметова Анар Мұсақызы | {{URL|https://uib.edu.kz/}} |- | Қонаев Университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1993 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Президент:</small> <br />Жалаири Өмірәлі Шакарапұлы <br /><small>Ректор:</small> <br />Өмірәлі Жәзира Өмірәліқызы || {{URL|https://vuzkunaeva.kz/}} |- | Еуразия технологиялық университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1948 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Сүлейменов Ербол Зинаддинұлы || {{URL|https://etu.edu.kz/}} |- | [[Каспий қоғамдық университеті]] (Caspian University){{efn|Құрылтайшысы — ақын, психолог, продюсер [[Карина Сәрсенова]] (белгілі кәсіпкер [[Рашид Темірболатұлы Сәрсенов|Рашит Сәрсеновтің]] қызы).}} || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1992 || білім беру мекемесі || <small>Ректор:</small> <br />Нүсенов Жолдасбек Мүсілімұлы || {{URL|https://cu.edu.kz/}} |- | [[Халықаралық инженерлік-технологиялық университеті]]|| [[Алматы]] || style="text-align:center;" |2001 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Сәрсенбекова Гүлнәр Әлібекқызы | {{URL|https://metu.edu.kz/}} |- | Халықаралық көліктік-гуманитарлық университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |2000 || мекеме || <small>Президент:</small> <br />Омаров Амангелді Жұмағалиұлы <br /><small>Ректор:</small> <br />Тұрдалиев Әуезхан Тұрдалыұлы | {{URL|https://mtgu.edu.kz/}} |- | Алматы гуманитарлық-экономикалық университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1997 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Корвяков Валерий Анатольевич || {{URL|https://ageu.edu.kz/}} |- | Қазақстан-Ресей медициналық университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1992 || мемлекеттік емес білім беру мекемесі || <small>Ректор:</small> <br />Жайнақбаев Нұрлан Темірбекұлы || {{URL|https://krmu.edu.kz/}} |- | [[Алматы Менеджмент Университеті|Алматы менеджмент университеті]] (AlmaU){{efn|Құрылтайшылары — университет басшысы Асылбек Қожахметовтің жақын туыстары, кәсіпкер Абылайхан Саматдин, ғалым және кәсіпкер Мірғали Қонаевтың ұлы}} || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1988 || білім беру мекемесі || <small>Президент:</small> <br />Қожахметов Асылбек Базарбайұлы<br /><small>Ректор:</small> <br />Болдыбаев Тимур Керімбекұлы || {{URL|https://almau.edu.kz/}} |- | «ҚДЖСМ» Қазақстандық медицина университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" | 1997|| жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Әуезова Ардақ Мұханбетжанқызы || {{URL|https://ksph.edu.kz/}} |- |[[Қайнар (университет)|Q University]] |[[Алматы]] | style="text-align:center;" |1991 | мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Джанегизова Айсұлу Сабирханқызы |{{URL|https://q-university.kz/}} |- | Халықаралық білім беру корпорациясы ([[Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы]], Қазақ-Америка Университеті) || [[Алматы]] || style="text-align:center;" | 1980&nbsp;(ҚазБСҚА) <br />1997 (ҚАУ) <br />2007 (ХБК) || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />[[Маргарита Болатқызы Имандосова|Имандосова Маргарита Булатовна]] <br /><small>Провост:</small> <br />Сәбденалиев Бақтияр Асылбайұлы || {{URL|https://mok.edu.kz/}} |- | [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|М.С. Нәрікбаев атындағы КАЗГЮУ университеті]] || [[Астана]]|| style="text-align:center;" | 1994|| акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы:</small> <br />Нәрікбаев Талғат Мақсұтұлы <small>Провост (ректор):</small> <br />Пен Сергей Геннадьевич | {{URL|https://mnu.kz/}} |- | Astana IT University{{efn|91% үлесі «NNEF» қоғамдық қорына, 9% үлесі Қазақстан Үкіметіне тиесілі.}} || [[Астана]]|| style="text-align:center;" | 2019|| жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Хикметов Асқар Құсыпбекұлы || {{URL|https://astanait.edu.kz/}} |- | Астана халықаралық университеті || [[Астана]]|| style="text-align:center;" | 2018 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Президент:</small> <br />Ырсалиев Серік Азтайұлы <br /><small>Ректор:</small> <br />Мырзағалиева Анар Базарқызы || {{URL|https://www.aiu.kz/}} |- | Esil University || [[Астана]]|| style="text-align:center;" | 1999 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Таубаев Аяпберген Алданайұлы || {{URL|https://esil.edu.kz/}} |- | Қ. Құлажанов атындағы Қазақ технология және бизнес университеті{{efn|Жалғыз акционері — [[Алматы технологиялық университеті|«Алматы технологиялық университеті»]] АҚ}} || [[Астана]]|| style="text-align:center;" | 2003|| акционерлік қоғам || <small>Президент-ректор:</small> <br />Байбеков Сейдіқасым Ниязбекұлы || {{URL|https://kaztbu.edu.kz/}} |- | «Тұран-Астана» Университеті{{efn|Құрылтайшылары — университеттің бұрынғы ректоры және «Тұран» білім беру корпорациясының вице-президенті Орақ Әлиев, Қаржыгерлер қауымдастығының төрағасы Серік Аханов, белгілі саясаткер [[Жақсыбек Әбдірахметұлы Құлекеев|Жақсыбек Құлекеевтің]] жұбайы Гүлнар Исмурзина, университеттің бұрынғы ректоры Сабыржан Мадеев, «Тұран» корпорациясының бірінші вице-президенті Қуаныш Тазабеков, «Тұран» корпорациясының президенті Рахман Алшанов}} || [[Астана]]|| style="text-align:center;" | 1998 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Жапарова Гүлжамал Әлкенқызы || {{URL|https://tau-edu.kz/}} |- | Баишев Университеті || [[Ақтөбе]]|| style="text-align:center;" | 1996 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Лыгина Ольга Ивановна || {{URL|https://bu.edu.kz/}} |- | [[Жезқазған университеті|Ө.А. Байқоңыров атындағы Жезқазған университеті]] || [[Жезқазған]]|| style="text-align:center;" | 1961|| акционерлік қоғам || <small>Президент-ректор:</small> <br />Тәкішев Әбділмәлік Арғынұлы || {{URL|https://zhezu.edu.kz/}} |- | А. Мырзахметов атындағы Көкшетау университеті || [[Көкшетау]]|| style="text-align:center;" | 2000|| мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Елубаев Сағынтай Зекенұлы || {{URL|https://kuam.edu.kz/}} |- | [[Қарағанды экономика университеті|Қазтұтынуодағы Қарағанды университеті]]{{efn|Құрылтайшысы — ҚР кооперативтік ұйымдарының облыстық (өңірлік) бірлестіктерінің қауымдастығы (Қазтұтынуодағы)}} || [[Қарағанды]]|| style="text-align:center;" | 1966|| жеке мекеме || <small>Ректор:</small> <br />[[Ерқара Балқараұлы Аймағамбетов|Аймағанбетов Ерқара Балқараұлы]] || {{URL|https://keu.kz/}} |- | [[SDU University]]{{efn|Құрылтайшысы — «Білім Орда» Халықаралық қоғамдық қоры.}} || [[Қаскелең]] || style="text-align:center;" | 1996|| мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Игенбаев Әлімжан Бекежанұлы || {{URL|https://sdu.edu.kz/}} |- | М. Дулатов атындағы Қостанай инженерлік-экономикалық университеті || [[Қостанай]] || style="text-align:center;" | 1996 || жеке мекеме || <small>Президент:</small> <br />Мамедов Рихсибай Абдурахманович<br /><small>Ректор:</small> <br />Исмаилов Арман Оразалыұлы || {{URL|https://kineu.edu.kz/}} |- | Академик З. Алдамжар атындағы Қостанай әлеуметтік-техникалық университеті || [[Қостанай]] || style="text-align:center;" | 1998 || мекеме || <small>Президент:</small> <br />Алдамжар Бибігүл Зұлқарнайқызы <br /><small>Ректор:</small> <br />Абдуллин Руслан Батыржанұлы || {{URL|https://kosstu.edu.kz/}} |- | «Болашақ» Қызылорда университеті || [[Қызылорда]] || style="text-align:center;" | 1995 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Президент:</small> <br />[[Бақберген Сәрсенұлы Досманбетов|Досманбетов Бақберген Сәрсенұлы]]<br /><small>Ректор:</small> <br />Досманбетов Динар Бақбергенұлы | {{URL|https://bolashak-edu.kz/}} |- | Қызылорда ашық университеті || [[Қызылорда]] || style="text-align:center;" | 1998 || білім беру мекемесі || <small>Ректор:</small> <br />Бисенов Қылышбай Алдабергенұлы || {{URL|https://ouk.edu.kz/}} |- | Батыс Қазақстан инновациялық-технологиялық университеті || [[Орал]] || style="text-align:center;" | 2000|| жеке меншік жоғары кәсіби білім беру мекемесі || <small>Ректор:</small> <br />Шакешев Бекболат Теміржанұлы || {{URL|https://wkitu.kz/}} |- | Қазақстан инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті || [[Орал]] || style="text-align:center;" | 1998 || мемлекеттік емес білім беру мекемесі || <small>Президент:</small> <br />[[Ақсерік Сарыұлы Әйтімов|Әйтімов Ақсерік Сарыұлы]]<br /> <small>Ректор:</small> <br />Баяхов Әліби Науханұлы || {{URL|https://kazuits.edu.kz/}} |- | [[Қазақстан-Американдық еркін университеті|Қазақстан-Америка еркін университеті]] || [[Өскемен]] || style="text-align:center;" | 1994|| жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Президент:</small> [[Ережеп Әлхайырұлы Мәмбетқазиев|Мәмбетқазиев Ережеп Әлхайырұлы]]<br /><small>Ректор:</small> <br />Мәмбетқазиев Айдар Ережепұлы || {{URL|https://kafu.edu.kz/}} |- | Инновациялық Еуразия университеті || [[Павлодар]] || style="text-align:center;" | 1991 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Мұсабекова Гүлвира Айдарханқызы || {{URL|https://ineu.edu.kz/}} |- | Әлихан Бөкейхан университеті || [[Семей]] || style="text-align:center;" | 1998 || білім беру мекемесі || <small>Президент:</small> Құрманбаева Шырын Асылханқызы<br /><small>Ректор:</small> <br />Койчубаев Александр Сергеевич || {{URL|https://abu.edu.kz/}} |- | Академик Ә. Қуатбеков атындағы Халықтар Достығы университеті || [[Шымкент]]|| style="text-align:center;" | 1999|| мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Қуатбекова Рабиға Әбдімұсақызы || {{URL|https://udn.edu.kz/}} |- | Ж.А. Тәшенев атындағы университет || [[Шымкент]]|| style="text-align:center;" | 1998 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Президент:</small> <br />Серік Оңалбайұлы<br /><small>Ректор:</small> <br />Байболов Қанат Сейтжанұлы || {{URL|https://tashenev.edu.kz/}} |- | «Мирас» Университеті || [[Шымкент]]|| style="text-align:center;" | 1997 || мекеме || <small>Президент:</small> Мырзалиев Мәлік Болатұлы<br /><small>Ректор:</small> <br />Халықберген Нүркен Ғалымұлы || {{URL|https://miras.edu.kz/}} |- | Орталық Азия Инновациялық Университеті || [[Шымкент]]|| style="text-align:center;" | 2021|| жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Ажидинов Акмалдин Сапардинович || {{URL|https://caiu.edu.kz/}} |- | Шымкент университеті || [[Шымкент]]|| style="text-align:center;" | 2001 || жеке мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Сейтқұлов Нұрлыбек Ақынұлы || {{URL|https://univershu.edu.kz/}} |} === Академиялар === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:26%;" | Атауы ! style="width:10%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:05%;" | Басшысы ! Сайты |- | [[Қазақ спорт және туризм академиясы]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" | 1944|| коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Президент:</small> <br />[[Қайрат Хайроллаұлы 3акария|Закирьянов Қайрат Қайроллаұлы]]<br /> <small>Ректор:</small> <br />Закирьянов Бауыржан Қайратұлы | {{URL|https://kazast.edu.kz/}} |- | Дене шынықтыру және бұқаралық спорт академиясы || [[Астана]] || style="text-align:center;" | 2021 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Қуанғалиева Тұрсынзада Қуанғалиқызы || {{URL|https://apems.edu.kz/}} |- | Гуманитарлық-техникалық академия || [[Көкшетау]] || style="text-align:center;" | 1992|| мекеме || <small>Президент:</small> <br />Пак Владимир Юн-Динович<br /><small>Ректор:</small> <br />[[Әбілмәжін Мұсайыпұлы Аюлов|Аюлов Әбілмәжін Мұсайыпұлы]] || {{URL|https://gta.edu.kz/}} |- | «Болашақ» академиясы || [[Қарағанды]] || style="text-align:center;" | 1995 || жеке меншік мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Рысмағамбетова Гүлнара Мусиқызы || {{URL|https://bolashaq.edu.kz/}} |- | Орталық Қазақстан Академиясы || [[Қарағанды]] || style="text-align:center;" | 2012 || жеке мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Жүнісов Бақтыбай Жолжақсынұлы || {{URL|https://c-k-a.edu.kz/}} |- | [[Оңтүстік Қазақстан медицина академиясы]] || [[Шымкент]] || style="text-align:center;" | 1979 || акционерлік қоғам || <small>Ректор:</small> <br /> Сейітжанова Жанна Серікжанқызы|| {{URL|https://skma.edu.kz/}} |} === Институттар === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:26%;" | Атауы ! style="width:10%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:05%;" | Басшысы ! Сайты |- | Л.Б. Гончаров атындағы Қазақ автомобиль-жол институты || [[Алматы]] || style="text-align:center;" | 1999 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Қабашев Рақымжан Әбілқасымұлы || {{URL|https://kazadi.edu.kz/}} |- | [[Еуразия гуманитарлық институты|А.Қ. Құсайынов атындағы Еуразия гуманитарлық институты]] || [[Астана]] || style="text-align:center;" | 1995|| жоғары білім беру мекемесі || <small>Ректор:</small> <br />Исмаилов Амангелді Жақсылықұлы || {{URL|https://egi.edu.kz/}} |- | [[Қаныш Сәтбаев атындағы Екібастұз инженерлік-техникалық институты (ЕИТИ)|Академик Қ. Сәтбаев атындағы Екібастұз инженерлік-техникалық институты]] || [[Екібастұз]] || style="text-align:center;" | 1994 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Сиваракша Далида Маратовна || {{URL|https://eiti.edu.kz/}} |- | Ш. Мұртаза атындағы Халықаралық Тараз инновациялық институты || [[Тараз]] || style="text-align:center;" | 2008 || мекеме || <small>Президент:</small> <br />Мүслімов Нұржан Жомартұлы<br /> <small>Ректор:</small> <br />Баяндин Марат Асылбекұлы | {{URL|https://htii.edu.kz/}} |} == ''Шетелдік'' ЖОО филиалдары == {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:26%;" | Филиал ! style="width:10%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:10%;" | Серіктес ЖОО ! style="width:05%;" | Басшысы ! Сайты |- | {{ту|Ресей}} Санкт-Петербург гуманитарлық кәсіподақтар университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1984 || — || <small>Директор:</small> <br />Аубакирова Анна Александровна || {{URL|https://almata.gup.ru/}} |- | {{ту|Ресей}} Челябі мемлекеттік университеті || [[Қостанай]] || style="text-align:center;" |2000 || — || <small>Директор:</small> <br />Нализко Наталья Александровна || {{URL|https://csukz.ru/}} |- | {{ту|Ресей}} [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]] || [[Астана]] || style="text-align:center;" |2001 || Гумилёв университеті || <small>Директор:</small> <br />Сидорович Александр Владимирович || {{URL|https://www.msu.kz/}} |- | {{ту|Ресей}} Мәскеу авиациялық институты || [[Байқоңыр (қала)|Байқоңыр]] || style="text-align:center;" |2012 || — || <small>Директор:</small> <br />Самойленко Елена Аркадьевна || {{URL|https://voshod.mai.ru/}} |- | {{ту|Ұлыбритания}} De Montfort University || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |2021 || — || <small>Кампус басшысы:</small> <br />Эрик Димла || {{URL|https://dmuk.edu.kz/}} |- | {{ту|Ресей}} «МИФИ» Ұлттық ядролық зерттеу университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |2022 || Әл-Фараби университеті || <small>Директор:</small> <br />Дәулетов Асқар Ербұланұлы || {{URL|https://almaty.mephi.ru/}} |- | {{ту|Германия}} Қазақ-неміс тұрақты инженерия институты || [[Ақтау]] || style="text-align:center;" |2023 || Есенов университеті || <small>Директор:</small> <br />Макс Айрих || {{URL|https://kini.kz/}} |- | {{ту|Ұлыбритания}} Coventry University || [[Астана]] || style="text-align:center;" |2024 || — || <small>Президент:</small> <br />[[Мирас Мұхтарұлы Дәуленов|Дәуленов Мирас Мұхтарұлы]] || {{URL|https://coventry.edu.kz/}} |} * {{ту|АҚШ}} Аризона университеті ([[Петропавл]], 2022) — Қозыбаев университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Ресей}} [[Ресей мемлекеттік мұнай және газ университеті|И.М. Губкин атындағы Ресей мемлекеттік мұнай және газ университеті]] ([[Атырау]], 2022) — Өтебаев университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Ұлыбритания}} Heriot-Watt University ([[Ақтөбе]], 2023)<ref>[https://kapital.kz/gosudarstvo/122564/kakiye-filialy-zarubezhnykh-vuzov-otkryli-v-kazakhstane.html Какие филиалы зарубежных вузов открыли в Казахстане]</ref> — Жұбанов университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Польша}} Быдгощ экономика университеті ([[Семей]], 2023) — Шәкәрім университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Қытай}} [[Гонконг университеті]] ([[Алматы]], 2023) — Сәтбаев университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Қытай}} Тяньцзин кәсіби университеті ([[Өскемен]], 2023) — Серікбаев университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Қытай}} Солтүстік-Батыс политехникалық университеті ([[Алматы]], 2023) — Әл-Фараби университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Оңтүстік Корея}} Сеул ұлттық ғылым және технологиялар университеті ([[Қызылорда]], 2023) — Қорқыт ата университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Италия}} Марке политехникалық университеті ([[Талдықорған]], 2024) — Жансүгіров университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Қытай}} Пекин тіл және мәдениет университеті ([[Астана]], 2024) — Астана халықаралық университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Түркия}} Гази университеті ([[Шымкент]], 2024) — Жәнібеков университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Ирландия}} Квинс университеті ([[Алматы]], 2024) — Нархоз университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Ресей}} Д.И. Менделеев атындағы Ресей химия-технология университеті ([[Тараз]], 2024) — Дулати университеті жанында жұмыс істейді == Жекешелендірілген жоғары оқу орындары == # "[[ALT Университеті|М. Тынышбаев атындағы ALT университеті]]" АҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2012 жылы жеке меншікте болған 65% акциясын "[[Қазақстан темір жолы]]" ұлттық компаниясы сатып алып, 2015 жылы үлесін 100%-ға дейін арттырды. 2018 жылы оқу орны қайта жекешелендірілді. 2024 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері — "Управляющая Компания КазАТК" ЖШС (иесі кәсіпкер Гүлзана Серікова).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1972436/%D0%9A%D0%9E%D0%9D%D0%A1%D0%BE%D0%BB%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B8%20%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%202023%20%D0%BE%D1%82%2026%2008%2024.pdf Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923210852/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1972436/%D0%9A%D0%9E%D0%9D%D0%A1%D0%BE%D0%BB%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B8%20%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%202023%20%D0%BE%D1%82%2026%2008%2024.pdf |date=2024-09-23 }}</ref> # "[[Қазақстан-Британ техникалық университеті]]" АҚ — 2001 жылы құрылған кезде акциялары Қазақстан Үкіметіне, ал 2003-2018 жылдары "[[ҚазМұнайГаз]]" ұлттық компаниясына тиесілі болды. 2024 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері "NNEF" қоғамдық қоры болды (иесі кәсіпкер [[Динара Нұрсұлтанқызы Құлыбаева|Динара Құлыбаева]]).<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DossierDownload/DfoObjects/1959955/%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%9A%D0%91%D0%A2%D0%A3%202023.pdf Аудиторский отчет за 2023 год]</ref> 2025 жылы жоғары оқу орны бірнеше ай бойы "Қайтарылған активтерді басқару компаниясы" ЖШС басқаруында болды.<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DfoObjects/objects/teaser-view/28429?WebReportPluginId=1dc804c7-71c0-4007-be82-9dd4bc75ccab&WebReportId=21682&WebReportPart=spreadsheet&OptionName=WebReports Акционерное Общество "Казахстанско-Британский Технический Университет"]</ref> # "[[Оңтүстік Қазақстан медицина академиясы]]" АҚ — 2018 жылға дейін 100% акциясы мемлекетке тиесілі болды. 2024 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері — "Қазақ инновациялық университеті" ЖШС ("Оңтүстік" қаржы сауда-өнеркәсіп корпорациясы" ЖШС құрамына кіреді, иесі кәсіпкер [[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов|Серікжан Сейітжанов]], оның жұбайы мен балалары).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1920467/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%90%D0%9E%20%D0%AE%D0%9A%D0%9C%D0%90.pdf Аудиторский отчет за 2023 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240924000049/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1920467/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%90%D0%9E%20%D0%AE%D0%9A%D0%9C%D0%90.pdf |date=2024-09-24 }}</ref> # "Қазақ медициналық үздіксіз білім беру университеті" АҚ — 2015 жылға дейін 100% акциясы мемлекетке тиесілі болды. 2021 жылы бас лицензиясынан айырылды. 2017 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері "Сана" медициналық орталығы" ЖШС болды.<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DossierDownload/DfoObjects/1394720/%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82.pdf Аудиторский отчет за 2016 год]</ref> # "ВШОЗ" Қазақстандық медицина университеті" ЖШС — 2015 жылға дейін 100% үлесі мемлекетке тиесілі болды. # "[[Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті]]" АҚ — 2009 жылы құрылған кезде 50% акциясы, 2015 жылға дейін 33% акциясы [[Зерде (холдинг)|"Зерде"]] ұлттық холдингіне тиесілі болды. 2024 жылғы дерек бойынша ең ірі акционерлері: "NNEF" қоғамдық қоры (85%), "[[Қазақтелеком]]ның" бұрынғы басшысы [[Қуанышбек Бақытбекұлы Есекеев|Қуанышбек Есекеевтің]] жұбайы Мадина Бектұрғанова (10%).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1970606/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0%20%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B7%D0%B0%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%202023%20%D0%9C%D0%A3%D0%98%D0%A2%20(%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD).pdf Аудиторский отчет за 2023 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923195654/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1970606/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0%20%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B7%D0%B0%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%202023%20%D0%9C%D0%A3%D0%98%D0%A2%20(%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD).pdf |date=2024-09-23 }}</ref> # [[КИМЭП|"КИМЭП Университеті"]] КеАҚ — 2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2024 жылғы дерек бойынша акционерлері: ЖОО басшысы [[Чан Йан Бэнг]] (60%), Қазақстан Үкіметі (40%).<ref>[https://ulysmedia.kz/analitika/19778-chto-skryvaet-kimep-skolko-stoit-obuchenie-kuda-idiot-pribyl-i-pochemu-on-ischez-iz-spiska-privatizatsii/ Что скрывает КИМЭП: сколько стоит обучение, куда идёт прибыль и почему он исчез из списка приватизации]</ref> # [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|"М.С. Нәрікбаев атындағы КАЗГЮУ университеті"]] АҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2021 жылы мемлекет меншігінде қалған 35% акциясы жекешелендірілді. 2024 жылғы дерек бойынша ең ірі акционерлері: бұрынғы бас прокурор, жоғарғы сот төрағасы және ЖОО басшысы [[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев|Мақсұт Нәрікбаевтың]] балалары (60,5%; оның ішінде қазіргі ЖОО басшысы Талғат Нәрікбаев 38%), "Павлодар Білім" ЖШС (35%; иесі Талғат Нәрікбаев).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1971990/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80.%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%82.pdf Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923232639/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1971990/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80.%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%82.pdf |date=2024-09-23 }}</ref> # [[Жезқазған университеті|"Ө.А. Байқоңыров атындағы Жезқазған университеті"]] АҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2019 жылы мемлекет меншігінде қалған 35% акциясы жекешелендірілді. 2024 жылғы дерек бойынша акционерлері: "Білім бұлағы" ЖШС (65%), ЖОО басшысының ұлы Айдар Арғын (35%).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1971327/%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%B7%D0%B0%202023%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4.pdf Аудиторский отчет за 2023 год]</ref> # "[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]]" АҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2019 жылы мемлекет меншігінде қалған 35% акциясы жекешелендірілді. 2024 жылғы дерек бойынша ең ірі акционерлері: "Айтек-ITEC" ЖШС (80%; иесі ЖОО басшысының қызы), "IBCC" ЖШС (17,5%; иесі ЖОО басшысы мен оның қызы, ЖОО проректоры, басқарма басшылары, ЖОО профессоры Құсайын Рысалды).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1963969/%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%B7%D0%B0%202023%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4.pdf Аудиторский отчет за 2023 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923221513/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1963969/%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%B7%D0%B0%202023%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4.pdf |date=2024-09-23 }}</ref> # "[[Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы]]" АҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2019 жылы мемлекет меншігінде қалған 35% акциясы жекешелендірілді. 2020 жылы [[Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы]] мен Қазақ-Америка университеті біртұтас Халықаралық білім беру корпорациясына біріктірілді. 2024 жылғы дерек бойынша корпорация иесі — "Verum Holding Ltd." жеке компаниясы (иесі бұрынғы ЖОО басшысы [[Әмірлан Айдарбекұлы Құсайынов|Әмірлан Құсайыновтың]] ұлы Айғазы Құсайынов). # "[[Қазақ спорт және туризм академиясы]]" КеАҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2015 жылы мемлекет меншігінде қалған 20% акциясы жеке меншікке өтті. 2024 жылғы дерек бойынша ең ірі акционерлері: ЖОО басшысы [[Қайрат Хайроллаұлы 3акария|Қайрат Закирьянов]] (30%), "Жарыс-СТ" ЖШС (29%; иесі Қайрат Закирьянов), "Aktau Industries Service" ЖШС (20%; иесі кәсіпкер Серік Уәлиевтің қызы), "Матай-KZ" ЖШС (19%; иесі Қайрат Закирьянов).<ref>[https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1941169/2023%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B8%20%D0%91%D0%91.pdf Аудиторский отчет за 2023 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923231642/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1941169/2023%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B8%20%D0%91%D0%91.pd |date=2024-09-23 }}</ref> # "[[Нархоз университеті]]" КеАҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2024 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері — кәсіпкер [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]].<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DossierDownload/DfoObjects/1972310/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D1%84%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%BD%D0%B0%2031.12.2023%20%D0%B3..pdf Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)]</ref> # "[[Алматы технологиялық университеті]]" АҚ — 1999 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2024 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері — "Ертам" ЖШС (иесі ЖОО басшысы, оның жұбайы мен ұлы).<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DossierDownload/DfoObjects/1940507/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D1%84%D0%B8%D0%BD%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%202023.PDF Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)]</ref> # "[[Алматы энергетика және байланыс университеті|Ғ. Дәукеев атындағы Алматы энергетика және байланыс университеті]]" КеАҚ — 1997 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2019 жылы мемлекет меншігінде қалған 34% акциясы жекешелендірілді. 2024 жылғы дерек бойынша ең ірі акционерлері: "NNEF" қоғамдық қоры (34%), ағайынды кәсіпкер Александр (30%) және Эдгар Салдузилер (28%).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1964447/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%A2%D0%9E%D0%9E%20%D0%90%D0%B9%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%202023%D0%B3_compressed.pdf Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923220134/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1964447/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%A2%D0%9E%D0%9E%20%D0%90%D0%B9%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%202023%D0%B3_compressed.pdf |date=2024-09-23 }}</ref> == Ерекше мәртебесі бар жоғары оқу орындары == Жоғары білім беру саласында зор үлес қосқан оқу орындарына Президент Жарлығына сәйкес ерекше мәртебе беріледі. Президентке жоғары оқу орындарына ерекше мәртебе беруді Үкімет ұсынады.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1700000066 Жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарының ерекше мәртебесі туралы ережені бекіту туралы]</ref> # Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті (2001) # Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті (2001) # Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті (2001) # Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті (2001) # С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті (2001) # Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы (2001) # Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы (2001) # Қазақ ұлттық өнер университеті (2001) # Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті (2003) # Президент жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы (2006) # Бас прокуратура жанындағы Құқық қорғау органдары академиясы (2015) # Жоғары Сот Кеңесі жанындағы Сот төрелігі академиясы (2016) # Қазақ ұлттық хореография академиясы (2016) # Ұлттық қорғаныс университеті (2018) # Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті (2018) # Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті (2020)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U010000648_ Жоғары оқу орындарына ерекше мәртебе беру туралы]</ref> === Зерттеу университеттері === Зерттеу университеттері Үкімет бекіткен 5 жылға арналған даму бағдарламасын іске асырады.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z070000319_ Білім туралы заң]</ref> # Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті (2014) # Назарбаев университеті (2015) # С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті (2019) # Қарағанды медицина университеті (2019) # Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті (2020) # С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университеті (2020) # Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті (2022) # Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті (2022) # М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті (2023) # Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті (2024) == Бұрынғы жоғары оқу орындары == === Біріктірілген мемлекеттік ЖОО-лар === # Қаржы академиясы (Астана, 2021 жылы Еуразия ұлттық университетіне қосылды)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2100000734 "Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті" коммерциялық емес акционерлік қоғамын қайта ұйымдастыру туралы]</ref> # [[Қостанай мемлекеттік педагогикалық институты|Ө. Сұлтанғазин атындағы Қостанай мемлекеттік педагогикалық университеті]] (Қостанай, 2019 жылы Қостанай өңірлік университетіне қосылды) # [[Тараз мемлекеттік педагогикалық университеті]] (Тараз, 2019 жылы Тараз өңірлік университетіне қосылды)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1900000752 Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі жоғары оқу орындарының кейбір мәселелері туралы]</ref> # [[Қаржы полициясы академиясы]] (Қосшы, 2015 жылы Құқық қорғау органдары академиясына қосылды)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1500000433 "Қаржы полициясы академиясы" мемлекеттік мекемесін тарату туралы]</ref> # Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық институты (Ақтөбе, 2013 жылы Ақтөбе өңірлік университетіне қосылды) # [[Семей мемлекеттік педагогикалық институты]] (Семей, 2013 жылы Шәкәрім университетіне қосылды)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1300000529 Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің жекелеген республикалық мемлекеттік ұйымдарын қайта ұйымдастыру туралы]</ref> # Сыртқы iстер министрлiгiнiң Дипломатиялық академиясы (Алматы, 2000 жылы Еуразия ұлттық университетіне қосылды)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P000001589_ Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің "Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия университеті" және Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің "Дипломатиялық академиясы" республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорындарын қайта ұйымдастыру туралы]</ref> # Мемлекеттік қаржы институты (Семей, 2000 жылы Семей мемлекеттік университетіне қосылды) # Қостанай ауыл шаруашылығы институты (Қостанай, 2000 жылы Қостанай мемлекеттік университетіне қосылды) # [[Батыс Қазақстан өнер институты|Дәулеткерей атындағы Батыс Қазақстан өнер институты]] (Орал, 2000 жылы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетіне қосылды) # Қазақ мемлекеттік көркемсурет академиясы (Алматы, 2000 жылы Жүргенов академиясына қосылды)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P000000236_ Қазақстан Республикасында білім мен ғылымды интеграциялау жөніндегі кейбір шаралар туралы]</ref> === Лицензиясынан айырылған және жабылған жекеменшік ЖОО-лар === # Қазақ-орыс халықаралық университеті (Ақтөбе, 2025)<ref>[https://qazaqstan.tv/news/210753/ Ақтөбедегі қазақ-орыс университеті жабылады]</ref> # [[Атырау инженерлік-гуманитарлық институты]] (Атырау, 2022) # [[Шет тілдер және іскерлік карьера университеті]] (Алматы, 2021)<ref>[https://egemen.kz/article/290227-qazaqstanda-taghy-bir-dgoghary-oqu-orny-litsenziyasynan-ayyryldy Қазақстанда тағы бір жоғары оқу орны лицензиясынан айырылды]</ref> # «Орда» университеті (Шымкент, 2021) — Сол жылы «Мирас» университетімен бірікті<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/edu/press/news/details/227767 ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЕКІ ЖОҒАРЫ ОҚУ ОРНЫ БАС ЛИЦЕНЗИЯСЫНАН АЙЫРЫЛДЫ]</ref> # «Ақмешіт» гуманитарлық-техникалық институты (Қызылорда, 2021)<ref>[https://egemen.kz/article/284248-elimizdegi-taghy-bir-dgoghary-oqu-orny-litsenziyasynan-ayyryldy Еліміздегі тағы бір жоғары оқу орны лицензиясынан айырылды]</ref> # Орталық Азия университеті (Алматы, 2021)<ref>[https://inbusiness.kz/kz/last/ush-zhoo-akkreditteu-turaly-kualikterinen-ajyryldy Үш ЖОО аккредиттеу туралы куәліктерінен айырылды]</ref> # Ақтау гуманитарлық-техникалық университеті (Ақтау, 2021) # «Астана» университеті (Астана, 2021) # [[Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институты|Қазақ медициналық үздіксіз білім беру университеті]] (Алматы, 2021)<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazak-meditsinalyik-uzdksz-blm-beru-universitet-kyizmetn-324339/ Қазақ медициналық үздіксіз білім беру университеті қызметін тоқтатты]</ref> # Аймақтық әлеуметтік-инновациялық университеті (Шымкент, 2020)<ref>[https://qazaqstan.tv/news/122607/ Шымкент аймақтық әлеуметтік-инновациялық университеті жабылды]</ref> # Балқаш гуманитарлық-техникалық институты (Балқаш) # Қазақ еңбек және әлеуметтік қатынастар академиясы (Алматы) # Қазақ инженерлік, қаржы-банк академиясы (Алматы) # «Алматы» университеті (Алматы) # «УНАТ» жоғары оқу орны (Алматы) # Экономика және құқық академиясы (Алматы) # «Парасат» Қазақстан көпбейінді институты (Алматы) # Экономика және басқару академиясы - Еуразия нарық институты (Алматы) # Қазақ инженерлік-техникалық академиясы (Астана) # «Көкше» академиясы (Көкшетау) # Ө.А. Жолдасбеков атындағы Экономика және құқық академиясы (Талдықорған) # Қазақ инновациялық университеті (Семей) # Жамбыл гуманитарлық-техникалық университеті (Тараз) # Тараз техникалық институты (Тараз) == Ескертпелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Елдер бойынша жоғары оқу орындарының тізімдері]] cookmxdjx2wi5n0yqb9m7ujngk03pz9 3615616 3615595 2026-06-11T08:31:38Z Kaiyr 3134 /* Дереккөздер */ 3615616 wikitext text/x-wiki Алғашқы қазақстандық жоғары оқу орны 1928 жылы Алматы қаласында «Қазақ мемлекеттік университеті» деген атаумен құрылған. 1930 жылы ол Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтына айналды (қазір [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы ҚазҰПУ]]). 1934 жылы Қазақ мемлекеттік университеті қайта құрылды (қазір [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ]]). 2024-2025 оқу жылының басындағы ресми дерек бойынша [[Қазақстан|республика аумағында]] 113 жоғары оқу орны жұмыс істейді, оның 64-сі (56,6%-ы) жеке меншікте болса, 48-і (42,5%-ы) мемлекет және 1-еуі (0,9%-ы) шетел меншігінде.<ref>{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/api/iblock/element/196781/file/kk/|title=Қазақстан Республикасындағы жоғары білім (2024-2025 оқу жылының басына)|lang=kk|publisher=[[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Ұлттық статистика бюросы]]|date=2024-12-25}}</ref> Жоғары оқу орындарының ішінде 11 ұлттық жоғары оқу орны (университет, академия, консерватория), 78 университет, 14 академия, 10 институт бар. == ''Мемлекеттік'' жоғары оқу орындары == === ''Дербес'' жоғары оқу орны === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:05%;" | Атауы ! style="width:05%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | {{comment|Дербес мәртебе}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:05%;" | Басшысы ! style="width:05%;" | Сайты |- | [[Назарбаев Университеті]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |2010 | style="text-align:center;" |2011 | дербес білім беру ұйымы || <small>Президент: профессор</small> <br /> Ахмад Вакар <br /><small>Провост: доктор</small> <br />Илесанми Адесида || {{URL|https://nu.edu.kz/}} |} === ''Халықаралық'' жоғары оқу орны === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:20%;" | Атауы ! style="width:05%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | {{comment|Халықаралық мәртебе}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:05%;" | Басшысы ! style="width:05%;" | Сайты |- | [[Халықаралық қазақ-түрік университеті|Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті]] | [[Түркістан (қала)|Түркістан]] | style="text-align:center;" |1991 | style="text-align:center;" |1992 | мекеме | <small>Ректор: экономика ғылымдарының кандидаты</small> <br />Темірбекова Жанар Амангелдіқызы |{{URL|https://ayu.edu.kz/}} |} === ''Ұлттық'' жоғары оқу орындары === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:26%;" | Атауы ! style="width:10%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | {{comment|Ұлттық мәртебе}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:21%;" | Басшысы ! style="width:05%;" class="unsortable" | Сайты |- | [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1934 | style="text-align:center;" |1993 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Түймебаев Жансейіт Қансейітұлы|<small>Басқарма төрағасы - ректор: филология ғылымдарының докторы</small> <br />[[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Түймебаев Жансейіт Қансейітұлы]]}} |{{URL|https://farabi.university/}} |- | [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1934 | style="text-align:center;" |1994 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Бегентаев Мейрам Мұхаметрақымұлы|<small>Басқарма төрағасы - ректор: экономика ғылымдарының докторы</small> <br /> [[Мейрам Мұхаметрақымұлы Бегентаев|Бегентаев Мейрам Мұхаметрақымұлы]]}}|| {{URL|https://satbayev.university/}} |- | [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1928 | style="text-align:center;" |2003 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Тілеп Болат Анапияұлы|<small>Басқарма төрағасы - ректор: саяси ғылымдар кандидаты</small> <br /> [[Болат Әнапияұлы Тілепов|Тілеп Болат Анапияұлы]]}}|| {{URL|https://abaiuniversity.edu.kz/}} |- | [[Қазақ ұлттық медицина университеті|С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1931 | style="text-align:center;" |2001 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Шоранов Марат Едігеұлы|<small>Басқарма төрағасы - ректор: медицина ғылымдарының кандидаты</small> <br /> Шоранов Марат Едігеұлы}}|| {{URL|https://kaznmu.edu.kz/}} |- | [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1929 (АЗМИ)<br />1930 (ҚазАШИ) | style="text-align:center;" |2001 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Күрішбаев Ақылбек Қажығұлұлы|<small>Басқарма төрағасы - ректор: ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы</small> <br /> [[Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев|Күрішбаев Ақылбек Қажығұлұлы]]}} | {{URL|https://www.kaznaru.edu.kz/}} |- |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[[Алматы]] |style="text-align:center;" |1944 | style="text-align:center;" |2019 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort||<small>Басқарма төрағасы - ректор: филология ғылымдарының кандидаты</small> <br /> Кәрімова Бейбіткүл Сәрсемханқызы}}|| {{URL|https://qyzpu.edu.kz/}} |- | [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1978 | style="text-align:center;" |2001 | республикалық мемлекеттік мекеме || {{sort|Жүдебаев Арман Әділханұлы|<small>Ректор: Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері</small> <br />Жүдебаев Арман Әділханұлы}} | {{URL|https://kaznai.kz/}} |- | [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1944 | style="text-align:center;" |2001 | республикалық мемлекеттік мекеме || {{sort|Тасбергенова Гауһар Қошқарбекқызы|<small>Ректор: PhD докторы</small> <br /> Тасбергенова Гауһар Қошқарбекқызы}} | {{URL|https://www.conservatoire.edu.kz/}} |- | [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |1996 | style="text-align:center;" |2001 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort|Сыдықов Ерлан Бәтташұлы|<small>Басқарма төрағасы - ректор: тарих ғылымдарының докторы</small> <br /> [[Ерлан Бәтташұлы Сыдықов|Сыдықов Ерлан Бәтташұлы]]}} |{{URL|https://enu.kz/}} |- | [[Қазақ ұлттық өнер университеті|К. Байсейітова атындағы Қазақ ұлттық өнер университеті]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |1998 | style="text-align:center;" |1998 | республикалық мемлекеттік мекеме || {{sort|Ахмедьяров Ғалым Алғиұлы|<small>Ректор: Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері</small> <br /> Ахмедьяров Ғалым Алғиұлы}} || {{URL|https://kaznui.edu.kz/}} |- | [[Қазақ ұлттық хореография академиясы]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |2015 | style="text-align:center;" |2015 | шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорын || {{sort|Нүсіпжанова Бибігүл Нұрғалиқызы|<small>Ректор: Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері</small> <br /> [[Бибігүл Нұрғалиқызы Нүсіпжанова|Нүсіпжанова Бибігүл Нұрғалиқызы]]}} | {{URL|https://balletacademy.edu.kz}} |- | [[Қазақ ұлттық су шаруашылығы және ирригация университеті]] | [[Тараз]] | style="text-align:center;" |2024 | style="text-align:center;" |2024 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || {{sort||<small>Басқарма төрағасы - ректор: PhD докторы</small> <br /> Түсіпова Кәмшат Маратқызы}} || {{URL|https://kaznuvhi.edu.kz/}} |- | [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті|Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды ұлттық университеті]] | [[Қарағанды]] | style="text-align:center;" |1938 | style="text-align:center;" |2025 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор: заң ғылымдарының докторы</small> <br />[[Нұрлан Орынбасарұлы Дулатбеков|Дулатбеков Нұрлан Орынбасарұлы]] |{{URL|https://buketov.edu.kz/}} |} === ''Аймақтардағы мемлекеттік'' жоғары оқу орындары === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:26%;" | Атауы ! style="width:05%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:05%;" | Басшысы ! style="width:05%;" | Сайты |- | [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш. Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университеті]] | [[Ақтау]] | style="text-align:center;" |1976 || коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Президент:</small> <br />Ахметов Берік Бақытжанұлы |{{URL|https://yu.edu.kz/}} |- | [[Ақтөбе өңірлік университеті|Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті]] | [[Ақтөбе]] | style="text-align:center;" |1935 || коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Қарабасова Лаура Чапайқызы |{{URL|http://zhubanov.edu.kz/}} |- | [[Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті|М. Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті]] | [[Ақтөбе]] | style="text-align:center;" |1957 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Қалиев Әсет Әскерұлы |{{URL|https://zkmu.edu.kz/}} |- |[[Азаматтық авиация академиясы]] |[[Алматы]] | style="text-align:center;" |1995 | акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Мәмеков Дәулет Әбірбекұлы |{{URL|https://caa.edu.kz/}} |- | [[Арқалық педагогикалық университеті|Ы. Алтынсарин атындағы Арқалық педагогикалық университеті]] | [[Арқалық (қала)|Арқалық]] | style="text-align:center;" |1972 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />''бос орын'' |{{URL|https://api.edu.kz/}} |- | [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті|С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |1957 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Тіреуов Қанат Маратұлы |{{URL|https://kazatu.edu.kz/}} |- | [[Астана медицина университеті]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |1964 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Надыров Камалжан Талғатұлы |{{URL|https://amu.edu.kz/}} |- | [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Х. Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]] | [[Атырау]] | style="text-align:center;" |1950 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />[[Саламат Нұрмұханұлы Идрисов|Идрисов Саламат Нұрмұханұлы]] |{{URL|https://asu.edu.kz/}} |- | [[Атырау мұнай және газ университеті|С. Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті]] | [[Атырау]] | style="text-align:center;" |1980 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Шакуликова Гүлзада Тәңірбергенқызы |{{URL|https://aogu.edu.kz/}} |- | [[Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті|Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетi]] | [[Көкшетау]] | style="text-align:center;" |1962 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Сырлыбаев Марат Қадырұлы |{{URL|https://shokan.edu.kz/}} |- | [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Ә. Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] | [[Қарағанды]] | style="text-align:center;" |1953 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Сағынтаева Сәуле Саветқызы |{{URL|https://www.kstu.kz/}} |- | [[Қарағанды медицина университеті]] | [[Қарағанды]] | style="text-align:center;" |1950 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Тұрмұхамбетова Анар Ақылбекқызы |{{URL|https://qmu.edu.kz/}} |- | [[Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университеті|А. Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университеті]] | [[Қостанай]] | style="text-align:center;" |1939 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Қуанышбаев Сейітбек Бекенұлы |{{URL|https://ksu.edu.kz/}} |- | [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]] | [[Қызылорда]] | style="text-align:center;" |1937 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Байқадамов Наурызбай Сейтқалиұлы |{{URL|https://korkyt.edu.kz/}} |- | [[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті|М. Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] | [[Орал]] | style="text-align:center;" |1932 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Серғалиев Нұрлан Хабибуллаұлы |{{URL|https://wku.edu.kz/}} |- | [[Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті|Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті]] | [[Орал]] | style="text-align:center;" |1963 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Наметов Асқар Мырзахметұлы |{{URL|https://wkau.edu.kz/}} |- | [[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті|С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті]] | [[Өскемен]] | style="text-align:center;" |1952 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Төлеген Мұхтар Әділбекұлы |{{URL|https://vku.edu.kz/}} |- | [[Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті|Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті]] | [[Өскемен]] | style="text-align:center;" |1958 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Рахметуллина Сәуле Жәдігерқызы |{{URL|https://www.ektu.kz/}} |- | [[Торайғыров университеті]] | [[Павлодар]] | style="text-align:center;" |1960 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Медетов Нұрлан Әмірұлы |{{URL|https://tou.edu.kz/}} |- | [[Павлодар педагогикалық университеті|Ә. Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті]] | [[Павлодар]] | style="text-align:center;" |1962 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Әмірбекұлы Ержан |{{URL|https://ppu.edu.kz/}} |- | [[Солтүстік Қазақстан университеті|М. Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан университеті]] | [[Петропавл]] | style="text-align:center;" |1937 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Исақаев Ербол Маратұлы |{{URL|https://ku.edu.kz/}} |- | [[Рудный индустриялық университеті]] | [[Рудный]] | style="text-align:center;" |1977 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Сапарходжаев Нұрбек Пажарбекұлы |{{URL|https://www.rii.edu.kz/}} |- | [[Шәкәрім университеті]] | [[Семей]] | style="text-align:center;" |1934 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Орынбеков Думан Рымғалиұлы |{{URL|https://shakarim.edu.kz/}} |- | [[Семей медицина университеті]] | [[Семей]] | style="text-align:center;" |1953 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Дюсупов Алтай Ахметқалиұлы |{{URL|https://smu.edu.kz/}} |- | [[Жетісу университеті|І. Жансүгіров атындағы Жетісу университеті]] | [[Талдықорған]] | style="text-align:center;" |1972 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Бөрібаев Ермек Әбілтайұлы |{{URL|https://zhetysu.edu.kz/}} |- | [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]] | [[Тараз]] | style="text-align:center;" |1958 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />[[Ләззат Қалымбекқызы Еркінбаева|Еркінбаева Ләззат Қалымбекқызы]] |{{URL|https://dulaty.kz/}} |- | [[Қарағанды индустриялық университеті]] | [[Теміртау]] | style="text-align:center;" |1963 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Жәутіков Бахыт Ахатұлы |{{URL|https://tttu.edu.kz/}} |- | [[Халықаралық туризм және меймандостық университеті]] | [[Түркістан (қала)|Түркістан]] | style="text-align:center;" |2019 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Шоқпаров Әлібек Жұмабекұлы || {{URL|https://iuth.edu.kz/}} |- | [[Оңтүстік Қазақстан университеті|М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті]] | [[Шымкент]] | style="text-align:center;" |1943 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Ахмед-Заки Дархан Жұмақанұлы |{{URL|https://auezov.edu.kz/}} |- | [[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті|Ө. Жәнібеков атындағы Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] | [[Шымкент]] | style="text-align:center;" |1937 | коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Нұртаев Әлібек Нұрбайұлы |{{URL|https://zhanibekov.edu.kz/}} |} == ''Мемлекеттік органдардың'' жоғары оқу орындары == {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:05%;" | Атауы ! style="width:05%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | Басшысы ! style="width:05%;" | Басқарушы орган ! style="width:05%;" | Сайты |- | [[Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы|ҚР Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |1994 | <small>Ректор:</small> <br /> Жолманов Азамат Сағатұлы || [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі|Мемлекеттік қызмет істері агенттігі]] || {{URL|https://www.apa.kz/}} |- | [[Қазақстан Республикасының Жоғары Сот Кеңесі#Сот төрелігі академиясы|ҚР Жоғары Сот Кеңесінің жанындағы Сот төрелігі академиясы]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |2001-2005, 2016 | <small>Ректор:</small> <br /> Мусин Қанат Қалқаманұлы || [[Қазақстан Республикасының Жоғары Сот Кеңесі|Жоғары Сот Кеңесі]] || {{URL|https://sta.edu.kz/}} |- | ҚР Бас прокуратурасының жанындағы Құқық қорғау органдары академиясы | [[Қосшы]] | style="text-align:center;" |2015 | {{sort|Сексембаев Марат Исламханұлы|<small>Ректор: 3-сыныпты мемлекеттік әділет кеңесшісі</small> <br />Әбдіров Нұрғалым Мәжитұлы}} |[[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Бас прокуратура]] |{{URL|https://academy-gp.kz/}} |- | "AML ACADEMY" Қаржылық мониторинг академиясы | [[Астана]] | style="text-align:center;" |2023 | <small>Ректор:</small> <br /> Мерзадинов Ерғали Серікбайұлы || [[Қазақстан Республикасының Қаржылық мониторинг агенттігі|Қаржылық мониторинг агенттігі]] || {{URL|https://www.amlacademy.kz/}} |- | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Академиясы|ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің академиясы]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1974 | {{sort|Мұқашев Ахат Ғаббасұлы|<small>Бастық: ұлттық қауіпсіздік генерал-майоры</small> <br /> Мұқашев Ахат Ғаббасұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |— |- | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік әскери институты|ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара академиясы]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1931 | <small>Бастық: генерал-майор</small> <br />Поливанов Павел Константинович |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |— |- | ҚР Төтенше жағдайлар министрлігінің М. Ғабдуллин атындағы Азаматтық қорғау академиясы | [[Көкшетау]] | style="text-align:center;" |1997 | {{sort|Әлібеков Ерлан Әлібекұлы|<small>Бастық: азаматтық қорғау полковнигі</small> <br />Әлібеков Ерлан Әлібекұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрлігі]] |{{URL|http://agz.edu.kz/}} |- | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық ұланының Академиясы|ҚР Ұлттық ұланының академиясы]] | [[Петропавл]] | style="text-align:center;" |1997 | {{sort|Тоқышев Артур Қалиақпарұлы|<small>Бастық: полковник</small> <br />Тоқышев Артур Қалиақпарұлы}} |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұлан Бас қолбасшылығы|Ұлттық ұланның Бас қолбасшылығы]] |{{URL|https://www.ang.edu.kz/}} |- | ҚР Ішкі істер министрлігінің Ш. Қабылбаев атындағы Қостанай академиясы | [[Қостанай]] | style="text-align:center;" |1971 | {{sort|Дәрменов Ақынқали Дәуітбайұлы|<small>Бастық: полиция генерал-майоры</small> <br /> [[Ақынқали Дәуітбайұлы Дәрменов|Дәрменов Ақынқали Дәуітбайұлы]]}} |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] |{{URL|https://qpa.edu.kz/}} |- | ҚР Ішкі істер министрлігінің М. Есболатов атындағы Алматы академиясы | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |1956 | {{sort|Қобландин Қалижан Жеңісбекұлы|<small>Бастық: полиция полковнигі </small> <br /> Қобландин Қалижан Жеңісбекұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] |{{URL|https://alpolac.edu.kz/}} |- | [[Қазақстан Республикасы ІІМ Қарағанды академиясы|ҚР Ішкі істер министрлігінің Б. Бейсенов атындағы Қарағанды академиясы]] | [[Қарағанды]] | style="text-align:center;" |1969 | {{sort|Биекенов Нұрлан Амангелдіұлы|<small>Бастық: полиция полковнигі </small> <br /> Биекенов Нұрлан Амангелдіұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] |{{URL|https://kpa.edu.kz/}} |- | ҚР Ішкі істер министрлігінің М. Бөкенбаев атындағы Ақтөбе заң институты | [[Ақтөбе]] | style="text-align:center;" |1996 | {{sort|Мұхаметқалиев Нұркен Жанболатұлы|<small>Бастық: полиция полковнигі</small> <br /> Мұхаметқалиев Нұркен Жанболатұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] |{{URL|https://auimvd.edu.kz/}} |- | ҚР Ішкі істер министрлігінің басқару академиясы | [[Астана]] | style="text-align:center;" |2024 | {{sort|Жолдасов Ораз Жолдасұлы|<small>Бастық:</small> <br /> Жолдасов Ораз Жолдасұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] | {{URL|https://aumvd.citorleu.kz/}} |- | [[Ұлттық қорғаныс университеті|ҚР Қорғаныс министрлігінің Ұлттық қорғаныс университеті]] | [[Астана]] | style="text-align:center;" |1997 | {{sort|Әбжанов Бауыржан Садықұлы|<small>Бастық: генерал-майор</small> <br />Әбжанов Бауыржан Садықұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]] |{{URL|https://nuo.kz/}} |- | ҚР Қорғаныс министрлігінің Радиоэлектроника және байланыс әскери-инженерлік институты | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |2001 | {{sort|Кабаков Нұртас Дәулетұлы|<small>Бастық: генерал-майор</small> <br /> Қабақов Нұртас Дәулетұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]] |{{URL|https://www.viires.edu.kz/}} |- | ҚР Қорғаныс министрлігінің [[Әуе Қорғаныс Күштері Әскери Институты|Екі мәрте Кеңес Одағының Батыры Т.Ж. Бигелдинов атындағы Әуе қорғанысы күштерінің әскери институты]] | [[Ақтөбе]] | style="text-align:center;" |1974 | {{sort|Еспағанбетов Тимур Төлегенұлы|<small>Бастық: полковник</small> <br /> Еспағанбетов Тимур Төлегенұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]] |{{URL|https://visvo.edu.kz/}} |- | ҚР Қорғаныс министрлігінің [[Құрлық әскерлерінің әскери институты|С. Нұрмағамбетов атындағы Құрлық әскерлерінің әскери институты]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" | 1970 | {{sort|Ибатулин Бауыржан Шарифулаұлы|<small>Бастық: генерал-майор </small> <br /> Ибатулин Бауыржан Шарифулаұлы}} |[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]] | — |} == ''Жекеменшік'' жоғары оқу орындары == === Университеттер === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:26%;" | Атауы ! style="width:05%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:05%;" | Басшысы ! style="width:05%;" | Сайты |- | [[Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті]] | [[Алматы]] | style="text-align:center;" |2009 | акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы - ректор:</small> <br />Исахов Асылбек Абдиашимұлы |{{URL|https://iitu.edu.kz/}} |- | [[Қазақстан-Британ техникалық университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |2001 || акционерлік қоғам || <small>Ректор (басқарма төрағасы):</small> <br />Ғабдуллин Маратбек Төлебергенұлы || {{URL|https://kbtu.edu.kz/}} |- | [[Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті|«Нұр-Мүбарак» Египет ислам мәдениеті университеті]]{{efn|Құрылтайшысы — [[Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы]].}} || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1993 || жеке мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Ахмед Хусейн Мухаммад Ибраһим || {{URL|https://www.nmu.edu.kz/}} |- | [[Алматы энергетика және байланыс университеті|Ғ. Дәукеев атындағы Алматы энергетика және байланыс университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1975 || коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Ректор:</small> <br />Нығыметов Ғани Сақтағанұлы || {{URL|https://aues.edu.kz/}} |- | [[КИМЭП|КИМЭП университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1992 || коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Президент:</small> <br />[[Чан Йан Бэнг]] <br /><small>Провост, бірінші проректор:</small> <br />Тимоти Льюис Барнетт || {{URL|https://www.kimep.kz/}} |- | [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1941 || акционерлік қоғам || <small>Ректор:</small> <br />[[Сәлима Сағиқызы Құнанбаева|Құнанбаева Сәлима Сағиқызы]] || {{URL|https://www.ablaikhan.kz/}} |- | [[Тұран (университет)|«Тұран» университеті]]{{efn|Құрылтайшылары — университет басшысы және «Тұран» білім беру корпорациясы президенті Рахман Алшанов пен оның ұлы, «Тұран» корпорациясының бірінші вице-президенті Қуаныш Тазабеков, «Тұран-Астана» университетінің бұрынғы ректоры және «Тұран» корпорациясының вице-президенті Орақ Әлиев}} || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1992 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Алшанов Рахман Алшанұлы || {{URL|https://turan.edu.kz/}} |- |[[ALT Университеті|М. Тынышбаев атындағы ALT университеті]] |[[Алматы]] | style="text-align:center;" |1931 | акционерлік қоғам || <small>Президент-ректор:</small> <br />Жармағамбетова Меруерт Советқызы |{{URL|https://alt.edu.kz/}} |- | [[Нархоз университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1963 || коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Президент, басқарма төрағасы:</small> <br />Қожахмет Қанат Темірғалыұлы <br /><small>Провост:</small> <br />Шоланов Ерлан Нұрлыбекұлы || {{URL|https://narxoz.edu.kz/}} |- | [[Алматы технологиялық университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1957 || акционерлік қоғам || <small>Президент:</small> <br />[[Құралбек Сәдібайұлы Құлажанов|Құлажанов Құралбек Сәдібайұлы]] <br /><small>Ректор:</small> <br />Құлажанов Талғат Құралбекұлы || {{URL|https://atu.edu.kz/}} |- | [[Қазақстан-Неміс университеті]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1999 || білім беру мекемесі || <small>Президент:</small> <br />Волрад Роммель <br /><small>Ректор:</small> <br />Әжібаева Әсел Әуезқызы || {{URL|https://dku.kz/}} |- | [[Халықаралық бизнес университеті|К. Сағадиев атындағы Халықаралық бизнес университеті]] (UIB){{efn|Құрылтайшылары — «NNEF» қоғамдық қорының директоры Светлана Мырзабекова, бұрынғы білім және ғылым министрі [[Ерлан Кенжеғалиұлы Сағадиев|Ерлан Сағадиевтің]] жақын туыстары}} || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1992 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Махметова Анар Мұсақызы | {{URL|https://uib.edu.kz/}} |- | Қонаев Университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1993 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Президент:</small> <br />Жалаири Өмірәлі Шакарапұлы <br /><small>Ректор:</small> <br />Өмірәлі Жәзира Өмірәліқызы || {{URL|https://vuzkunaeva.kz/}} |- | Еуразия технологиялық университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1948 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Сүлейменов Ербол Зинаддинұлы || {{URL|https://etu.edu.kz/}} |- | [[Каспий қоғамдық университеті]] (Caspian University){{efn|Құрылтайшысы — ақын, психолог, продюсер [[Карина Сәрсенова]] (белгілі кәсіпкер [[Рашид Темірболатұлы Сәрсенов|Рашит Сәрсеновтің]] қызы).}} || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1992 || білім беру мекемесі || <small>Ректор:</small> <br />Нүсенов Жолдасбек Мүсілімұлы || {{URL|https://cu.edu.kz/}} |- | [[Халықаралық инженерлік-технологиялық университеті]]|| [[Алматы]] || style="text-align:center;" |2001 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Сәрсенбекова Гүлнәр Әлібекқызы | {{URL|https://metu.edu.kz/}} |- | Халықаралық көліктік-гуманитарлық университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |2000 || мекеме || <small>Президент:</small> <br />Омаров Амангелді Жұмағалиұлы <br /><small>Ректор:</small> <br />Тұрдалиев Әуезхан Тұрдалыұлы | {{URL|https://mtgu.edu.kz/}} |- | Алматы гуманитарлық-экономикалық университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1997 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Корвяков Валерий Анатольевич || {{URL|https://ageu.edu.kz/}} |- | Қазақстан-Ресей медициналық университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1992 || мемлекеттік емес білім беру мекемесі || <small>Ректор:</small> <br />Жайнақбаев Нұрлан Темірбекұлы || {{URL|https://krmu.edu.kz/}} |- | [[Алматы Менеджмент Университеті|Алматы менеджмент университеті]] (AlmaU){{efn|Құрылтайшылары — университет басшысы Асылбек Қожахметовтің жақын туыстары, кәсіпкер Абылайхан Саматдин, ғалым және кәсіпкер Мірғали Қонаевтың ұлы}} || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1988 || білім беру мекемесі || <small>Президент:</small> <br />Қожахметов Асылбек Базарбайұлы<br /><small>Ректор:</small> <br />Болдыбаев Тимур Керімбекұлы || {{URL|https://almau.edu.kz/}} |- | «ҚДЖСМ» Қазақстандық медицина университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" | 1997|| жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Әуезова Ардақ Мұханбетжанқызы || {{URL|https://ksph.edu.kz/}} |- |[[Қайнар (университет)|Q University]] |[[Алматы]] | style="text-align:center;" |1991 | мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Джанегизова Айсұлу Сабирханқызы |{{URL|https://q-university.kz/}} |- | Халықаралық білім беру корпорациясы ([[Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы]], Қазақ-Америка Университеті) || [[Алматы]] || style="text-align:center;" | 1980&nbsp;(ҚазБСҚА) <br />1997 (ҚАУ) <br />2007 (ХБК) || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />[[Маргарита Болатқызы Имандосова|Имандосова Маргарита Булатовна]] <br /><small>Провост:</small> <br />Сәбденалиев Бақтияр Асылбайұлы || {{URL|https://mok.edu.kz/}} |- | [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|М.С. Нәрікбаев атындағы КАЗГЮУ университеті]] || [[Астана]]|| style="text-align:center;" | 1994|| акционерлік қоғам || <small>Басқарма төрағасы:</small> <br />Нәрікбаев Талғат Мақсұтұлы <small>Провост (ректор):</small> <br />Пен Сергей Геннадьевич | {{URL|https://mnu.kz/}} |- | Astana IT University{{efn|91% үлесі «NNEF» қоғамдық қорына, 9% үлесі Қазақстан Үкіметіне тиесілі.}} || [[Астана]]|| style="text-align:center;" | 2019|| жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Хикметов Асқар Құсыпбекұлы || {{URL|https://astanait.edu.kz/}} |- | Астана халықаралық университеті || [[Астана]]|| style="text-align:center;" | 2018 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Президент:</small> <br />Ырсалиев Серік Азтайұлы <br /><small>Ректор:</small> <br />Мырзағалиева Анар Базарқызы || {{URL|https://www.aiu.kz/}} |- | Esil University || [[Астана]]|| style="text-align:center;" | 1999 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Таубаев Аяпберген Алданайұлы || {{URL|https://esil.edu.kz/}} |- | Қ. Құлажанов атындағы Қазақ технология және бизнес университеті{{efn|Жалғыз акционері — [[Алматы технологиялық университеті|«Алматы технологиялық университеті»]] АҚ}} || [[Астана]]|| style="text-align:center;" | 2003|| акционерлік қоғам || <small>Президент-ректор:</small> <br />Байбеков Сейдіқасым Ниязбекұлы || {{URL|https://kaztbu.edu.kz/}} |- | «Тұран-Астана» Университеті{{efn|Құрылтайшылары — университеттің бұрынғы ректоры және «Тұран» білім беру корпорациясының вице-президенті Орақ Әлиев, Қаржыгерлер қауымдастығының төрағасы Серік Аханов, белгілі саясаткер [[Жақсыбек Әбдірахметұлы Құлекеев|Жақсыбек Құлекеевтің]] жұбайы Гүлнар Исмурзина, университеттің бұрынғы ректоры Сабыржан Мадеев, «Тұран» корпорациясының бірінші вице-президенті Қуаныш Тазабеков, «Тұран» корпорациясының президенті Рахман Алшанов}} || [[Астана]]|| style="text-align:center;" | 1998 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Жапарова Гүлжамал Әлкенқызы || {{URL|https://tau-edu.kz/}} |- | Баишев Университеті || [[Ақтөбе]]|| style="text-align:center;" | 1996 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Лыгина Ольга Ивановна || {{URL|https://bu.edu.kz/}} |- | [[Жезқазған университеті|Ө.А. Байқоңыров атындағы Жезқазған университеті]] || [[Жезқазған]]|| style="text-align:center;" | 1961|| акционерлік қоғам || <small>Президент-ректор:</small> <br />Тәкішев Әбділмәлік Арғынұлы || {{URL|https://zhezu.edu.kz/}} |- | А. Мырзахметов атындағы Көкшетау университеті || [[Көкшетау]]|| style="text-align:center;" | 2000|| мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Елубаев Сағынтай Зекенұлы || {{URL|https://kuam.edu.kz/}} |- | [[Қарағанды экономика университеті|Қазтұтынуодағы Қарағанды университеті]]{{efn|Құрылтайшысы — ҚР кооперативтік ұйымдарының облыстық (өңірлік) бірлестіктерінің қауымдастығы (Қазтұтынуодағы)}} || [[Қарағанды]]|| style="text-align:center;" | 1966|| жеке мекеме || <small>Ректор:</small> <br />[[Ерқара Балқараұлы Аймағамбетов|Аймағанбетов Ерқара Балқараұлы]] || {{URL|https://keu.kz/}} |- | [[SDU University]]{{efn|Құрылтайшысы — «Білім Орда» Халықаралық қоғамдық қоры.}} || [[Қаскелең]] || style="text-align:center;" | 1996|| мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Игенбаев Әлімжан Бекежанұлы || {{URL|https://sdu.edu.kz/}} |- | М. Дулатов атындағы Қостанай инженерлік-экономикалық университеті || [[Қостанай]] || style="text-align:center;" | 1996 || жеке мекеме || <small>Президент:</small> <br />Мамедов Рихсибай Абдурахманович<br /><small>Ректор:</small> <br />Исмаилов Арман Оразалыұлы || {{URL|https://kineu.edu.kz/}} |- | Академик З. Алдамжар атындағы Қостанай әлеуметтік-техникалық университеті || [[Қостанай]] || style="text-align:center;" | 1998 || мекеме || <small>Президент:</small> <br />Алдамжар Бибігүл Зұлқарнайқызы <br /><small>Ректор:</small> <br />Абдуллин Руслан Батыржанұлы || {{URL|https://kosstu.edu.kz/}} |- | «Болашақ» Қызылорда университеті || [[Қызылорда]] || style="text-align:center;" | 1995 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Президент:</small> <br />[[Бақберген Сәрсенұлы Досманбетов|Досманбетов Бақберген Сәрсенұлы]]<br /><small>Ректор:</small> <br />Досманбетов Динар Бақбергенұлы | {{URL|https://bolashak-edu.kz/}} |- | Қызылорда ашық университеті || [[Қызылорда]] || style="text-align:center;" | 1998 || білім беру мекемесі || <small>Ректор:</small> <br />Бисенов Қылышбай Алдабергенұлы || {{URL|https://ouk.edu.kz/}} |- | Батыс Қазақстан инновациялық-технологиялық университеті || [[Орал]] || style="text-align:center;" | 2000|| жеке меншік жоғары кәсіби білім беру мекемесі || <small>Ректор:</small> <br />Шакешев Бекболат Теміржанұлы || {{URL|https://wkitu.kz/}} |- | Қазақстан инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті || [[Орал]] || style="text-align:center;" | 1998 || мемлекеттік емес білім беру мекемесі || <small>Президент:</small> <br />[[Ақсерік Сарыұлы Әйтімов|Әйтімов Ақсерік Сарыұлы]]<br /> <small>Ректор:</small> <br />Баяхов Әліби Науханұлы || {{URL|https://kazuits.edu.kz/}} |- | [[Қазақстан-Американдық еркін университеті|Қазақстан-Америка еркін университеті]] || [[Өскемен]] || style="text-align:center;" | 1994|| жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Президент:</small> [[Ережеп Әлхайырұлы Мәмбетқазиев|Мәмбетқазиев Ережеп Әлхайырұлы]]<br /><small>Ректор:</small> <br />Мәмбетқазиев Айдар Ережепұлы || {{URL|https://kafu.edu.kz/}} |- | Инновациялық Еуразия университеті || [[Павлодар]] || style="text-align:center;" | 1991 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Мұсабекова Гүлвира Айдарханқызы || {{URL|https://ineu.edu.kz/}} |- | Әлихан Бөкейхан университеті || [[Семей]] || style="text-align:center;" | 1998 || білім беру мекемесі || <small>Президент:</small> Құрманбаева Шырын Асылханқызы<br /><small>Ректор:</small> <br />Койчубаев Александр Сергеевич || {{URL|https://abu.edu.kz/}} |- | Академик Ә. Қуатбеков атындағы Халықтар Достығы университеті || [[Шымкент]]|| style="text-align:center;" | 1999|| мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Қуатбекова Рабиға Әбдімұсақызы || {{URL|https://udn.edu.kz/}} |- | Ж.А. Тәшенев атындағы университет || [[Шымкент]]|| style="text-align:center;" | 1998 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Президент:</small> <br />Серік Оңалбайұлы<br /><small>Ректор:</small> <br />Байболов Қанат Сейтжанұлы || {{URL|https://tashenev.edu.kz/}} |- | «Мирас» Университеті || [[Шымкент]]|| style="text-align:center;" | 1997 || мекеме || <small>Президент:</small> Мырзалиев Мәлік Болатұлы<br /><small>Ректор:</small> <br />Халықберген Нүркен Ғалымұлы || {{URL|https://miras.edu.kz/}} |- | Орталық Азия Инновациялық Университеті || [[Шымкент]]|| style="text-align:center;" | 2021|| жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Ажидинов Акмалдин Сапардинович || {{URL|https://caiu.edu.kz/}} |- | Шымкент университеті || [[Шымкент]]|| style="text-align:center;" | 2001 || жеке мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Сейтқұлов Нұрлыбек Ақынұлы || {{URL|https://univershu.edu.kz/}} |} === Академиялар === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:26%;" | Атауы ! style="width:10%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:05%;" | Басшысы ! Сайты |- | [[Қазақ спорт және туризм академиясы]] || [[Алматы]] || style="text-align:center;" | 1944|| коммерциялық емес акционерлік қоғам || <small>Президент:</small> <br />[[Қайрат Хайроллаұлы 3акария|Закирьянов Қайрат Қайроллаұлы]]<br /> <small>Ректор:</small> <br />Закирьянов Бауыржан Қайратұлы | {{URL|https://kazast.edu.kz/}} |- | Дене шынықтыру және бұқаралық спорт академиясы || [[Астана]] || style="text-align:center;" | 2021 || жауапкершілігі шектеулі серіктестік || <small>Ректор:</small> <br />Қуанғалиева Тұрсынзада Қуанғалиқызы || {{URL|https://apems.edu.kz/}} |- | Гуманитарлық-техникалық академия || [[Көкшетау]] || style="text-align:center;" | 1992|| мекеме || <small>Президент:</small> <br />Пак Владимир Юн-Динович<br /><small>Ректор:</small> <br />[[Әбілмәжін Мұсайыпұлы Аюлов|Аюлов Әбілмәжін Мұсайыпұлы]] || {{URL|https://gta.edu.kz/}} |- | «Болашақ» академиясы || [[Қарағанды]] || style="text-align:center;" | 1995 || жеке меншік мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Рысмағамбетова Гүлнара Мусиқызы || {{URL|https://bolashaq.edu.kz/}} |- | Орталық Қазақстан Академиясы || [[Қарағанды]] || style="text-align:center;" | 2012 || жеке мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Жүнісов Бақтыбай Жолжақсынұлы || {{URL|https://c-k-a.edu.kz/}} |- | [[Оңтүстік Қазақстан медицина академиясы]] || [[Шымкент]] || style="text-align:center;" | 1979 || акционерлік қоғам || <small>Ректор:</small> <br /> Сейітжанова Жанна Серікжанқызы|| {{URL|https://skma.edu.kz/}} |} === Институттар === {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:26%;" | Атауы ! style="width:10%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:05%;" | Түрі ! style="width:05%;" | Басшысы ! Сайты |- | Л.Б. Гончаров атындағы Қазақ автомобиль-жол институты || [[Алматы]] || style="text-align:center;" | 1999 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Қабашев Рақымжан Әбілқасымұлы || {{URL|https://kazadi.edu.kz/}} |- | [[Еуразия гуманитарлық институты|А.Қ. Құсайынов атындағы Еуразия гуманитарлық институты]] || [[Астана]] || style="text-align:center;" | 1995|| жоғары білім беру мекемесі || <small>Ректор:</small> <br />Исмаилов Амангелді Жақсылықұлы || {{URL|https://egi.edu.kz/}} |- | [[Қаныш Сәтбаев атындағы Екібастұз инженерлік-техникалық институты (ЕИТИ)|Академик Қ. Сәтбаев атындағы Екібастұз инженерлік-техникалық институты]] || [[Екібастұз]] || style="text-align:center;" | 1994 || мекеме || <small>Ректор:</small> <br />Сиваракша Далида Маратовна || {{URL|https://eiti.edu.kz/}} |- | Ш. Мұртаза атындағы Халықаралық Тараз инновациялық институты || [[Тараз]] || style="text-align:center;" | 2008 || мекеме || <small>Президент:</small> <br />Мүслімов Нұржан Жомартұлы<br /> <small>Ректор:</small> <br />Баяндин Марат Асылбекұлы | {{URL|https://htii.edu.kz/}} |} == ''Шетелдік'' ЖОО филиалдары == {| class="sortable" border="border:1px solid darkgray;" cellpadding="9" cellspacing="0" style="font-size:100%;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9;border:1px solid darkgray;border-collapse:collapse;" width="100%" |- style="background-color:#99ccff;1px solid darkgray;text-align:center;font-weight:bold;" ! style="width:26%;" | Филиал ! style="width:10%;" | Қала ! style="width:05%;" | {{comment|Ашылған жыл}} ! style="width:10%;" | Серіктес ЖОО ! style="width:05%;" | Басшысы ! Сайты |- | {{ту|Ресей}} Санкт-Петербург гуманитарлық кәсіподақтар университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |1984 || — || <small>Директор:</small> <br />Аубакирова Анна Александровна || {{URL|https://almata.gup.ru/}} |- | {{ту|Ресей}} Челябі мемлекеттік университеті || [[Қостанай]] || style="text-align:center;" |2000 || — || <small>Директор:</small> <br />Нализко Наталья Александровна || {{URL|https://csukz.ru/}} |- | {{ту|Ресей}} [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]] || [[Астана]] || style="text-align:center;" |2001 || Гумилёв университеті || <small>Директор:</small> <br />Сидорович Александр Владимирович || {{URL|https://www.msu.kz/}} |- | {{ту|Ресей}} Мәскеу авиациялық институты || [[Байқоңыр (қала)|Байқоңыр]] || style="text-align:center;" |2012 || — || <small>Директор:</small> <br />Самойленко Елена Аркадьевна || {{URL|https://voshod.mai.ru/}} |- | {{ту|Ұлыбритания}} De Montfort University || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |2021 || — || <small>Кампус басшысы:</small> <br />Эрик Димла || {{URL|https://dmuk.edu.kz/}} |- | {{ту|Ресей}} «МИФИ» Ұлттық ядролық зерттеу университеті || [[Алматы]] || style="text-align:center;" |2022 || Әл-Фараби университеті || <small>Директор:</small> <br />Дәулетов Асқар Ербұланұлы || {{URL|https://almaty.mephi.ru/}} |- | {{ту|Германия}} Қазақ-неміс тұрақты инженерия институты || [[Ақтау]] || style="text-align:center;" |2023 || Есенов университеті || <small>Директор:</small> <br />Макс Айрих || {{URL|https://kini.kz/}} |- | {{ту|Ұлыбритания}} Coventry University || [[Астана]] || style="text-align:center;" |2024 || — || <small>Президент:</small> <br />[[Мирас Мұхтарұлы Дәуленов|Дәуленов Мирас Мұхтарұлы]] || {{URL|https://coventry.edu.kz/}} |} * {{ту|АҚШ}} Аризона университеті ([[Петропавл]], 2022) — Қозыбаев университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Ресей}} [[Ресей мемлекеттік мұнай және газ университеті|И.М. Губкин атындағы Ресей мемлекеттік мұнай және газ университеті]] ([[Атырау]], 2022) — Өтебаев университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Ұлыбритания}} Heriot-Watt University ([[Ақтөбе]], 2023)<ref>[https://kapital.kz/gosudarstvo/122564/kakiye-filialy-zarubezhnykh-vuzov-otkryli-v-kazakhstane.html Какие филиалы зарубежных вузов открыли в Казахстане]</ref> — Жұбанов университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Польша}} Быдгощ экономика университеті ([[Семей]], 2023) — Шәкәрім университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Қытай}} [[Гонконг университеті]] ([[Алматы]], 2023) — Сәтбаев университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Қытай}} Тяньцзин кәсіби университеті ([[Өскемен]], 2023) — Серікбаев университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Қытай}} Солтүстік-Батыс политехникалық университеті ([[Алматы]], 2023) — Әл-Фараби университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Оңтүстік Корея}} Сеул ұлттық ғылым және технологиялар университеті ([[Қызылорда]], 2023) — Қорқыт ата университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Италия}} Марке политехникалық университеті ([[Талдықорған]], 2024) — Жансүгіров университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Қытай}} Пекин тіл және мәдениет университеті ([[Астана]], 2024) — Астана халықаралық университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Түркия}} Гази университеті ([[Шымкент]], 2024) — Жәнібеков университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Ирландия}} Квинс университеті ([[Алматы]], 2024) — Нархоз университеті жанында жұмыс істейді * {{ту|Ресей}} Д.И. Менделеев атындағы Ресей химия-технология университеті ([[Тараз]], 2024) — Дулати университеті жанында жұмыс істейді == Жекешелендірілген жоғары оқу орындары == # "[[ALT Университеті|М. Тынышбаев атындағы ALT университеті]]" АҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2012 жылы жеке меншікте болған 65% акциясын "[[Қазақстан темір жолы]]" ұлттық компаниясы сатып алып, 2015 жылы үлесін 100%-ға дейін арттырды. 2018 жылы оқу орны қайта жекешелендірілді. 2024 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері — "Управляющая Компания КазАТК" ЖШС (иесі кәсіпкер Гүлзана Серікова).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1972436/%D0%9A%D0%9E%D0%9D%D0%A1%D0%BE%D0%BB%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B8%20%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%202023%20%D0%BE%D1%82%2026%2008%2024.pdf Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923210852/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1972436/%D0%9A%D0%9E%D0%9D%D0%A1%D0%BE%D0%BB%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B8%20%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%202023%20%D0%BE%D1%82%2026%2008%2024.pdf |date=2024-09-23 }}</ref> # "[[Қазақстан-Британ техникалық университеті]]" АҚ — 2001 жылы құрылған кезде акциялары Қазақстан Үкіметіне, ал 2003-2018 жылдары "[[ҚазМұнайГаз]]" ұлттық компаниясына тиесілі болды. 2024 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері "NNEF" қоғамдық қоры болды (иесі кәсіпкер [[Динара Нұрсұлтанқызы Құлыбаева|Динара Құлыбаева]]).<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DossierDownload/DfoObjects/1959955/%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%9A%D0%91%D0%A2%D0%A3%202023.pdf Аудиторский отчет за 2023 год]</ref> 2025 жылы жоғары оқу орны бірнеше ай бойы "Қайтарылған активтерді басқару компаниясы" ЖШС басқаруында болды.<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DfoObjects/objects/teaser-view/28429?WebReportPluginId=1dc804c7-71c0-4007-be82-9dd4bc75ccab&WebReportId=21682&WebReportPart=spreadsheet&OptionName=WebReports Акционерное Общество "Казахстанско-Британский Технический Университет"]</ref> # "[[Оңтүстік Қазақстан медицина академиясы]]" АҚ — 2018 жылға дейін 100% акциясы мемлекетке тиесілі болды. 2024 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері — "Қазақ инновациялық университеті" ЖШС ("Оңтүстік" қаржы сауда-өнеркәсіп корпорациясы" ЖШС құрамына кіреді, иесі кәсіпкер [[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов|Серікжан Сейітжанов]], оның жұбайы мен балалары).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1920467/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%90%D0%9E%20%D0%AE%D0%9A%D0%9C%D0%90.pdf Аудиторский отчет за 2023 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240924000049/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1920467/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%90%D0%9E%20%D0%AE%D0%9A%D0%9C%D0%90.pdf |date=2024-09-24 }}</ref> # "Қазақ медициналық үздіксіз білім беру университеті" АҚ — 2015 жылға дейін 100% акциясы мемлекетке тиесілі болды. 2021 жылы бас лицензиясынан айырылды. 2017 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері "Сана" медициналық орталығы" ЖШС болды.<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DossierDownload/DfoObjects/1394720/%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82.pdf Аудиторский отчет за 2016 год]</ref> # "ВШОЗ" Қазақстандық медицина университеті" ЖШС — 2015 жылға дейін 100% үлесі мемлекетке тиесілі болды. # "[[Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті]]" АҚ — 2009 жылы құрылған кезде 50% акциясы, 2015 жылға дейін 33% акциясы [[Зерде (холдинг)|"Зерде"]] ұлттық холдингіне тиесілі болды. 2024 жылғы дерек бойынша ең ірі акционерлері: "NNEF" қоғамдық қоры (85%), "[[Қазақтелеком]]ның" бұрынғы басшысы [[Қуанышбек Бақытбекұлы Есекеев|Қуанышбек Есекеевтің]] жұбайы Мадина Бектұрғанова (10%).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1970606/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0%20%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B7%D0%B0%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%202023%20%D0%9C%D0%A3%D0%98%D0%A2%20(%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD).pdf Аудиторский отчет за 2023 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923195654/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1970606/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0%20%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B7%D0%B0%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%202023%20%D0%9C%D0%A3%D0%98%D0%A2%20(%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD).pdf |date=2024-09-23 }}</ref> # [[КИМЭП|"КИМЭП Университеті"]] КеАҚ — 2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2024 жылғы дерек бойынша акционерлері: ЖОО басшысы [[Чан Йан Бэнг]] (60%), Қазақстан Үкіметі (40%).<ref>[https://ulysmedia.kz/analitika/19778-chto-skryvaet-kimep-skolko-stoit-obuchenie-kuda-idiot-pribyl-i-pochemu-on-ischez-iz-spiska-privatizatsii/ Что скрывает КИМЭП: сколько стоит обучение, куда идёт прибыль и почему он исчез из списка приватизации]</ref> # [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|"М.С. Нәрікбаев атындағы КАЗГЮУ университеті"]] АҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2021 жылы мемлекет меншігінде қалған 35% акциясы жекешелендірілді. 2024 жылғы дерек бойынша ең ірі акционерлері: бұрынғы бас прокурор, жоғарғы сот төрағасы және ЖОО басшысы [[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев|Мақсұт Нәрікбаевтың]] балалары (60,5%; оның ішінде қазіргі ЖОО басшысы Талғат Нәрікбаев 38%), "Павлодар Білім" ЖШС (35%; иесі Талғат Нәрікбаев).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1971990/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80.%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%82.pdf Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923232639/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1971990/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80.%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%82.pdf |date=2024-09-23 }}</ref> # [[Жезқазған университеті|"Ө.А. Байқоңыров атындағы Жезқазған университеті"]] АҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2019 жылы мемлекет меншігінде қалған 35% акциясы жекешелендірілді. 2024 жылғы дерек бойынша акционерлері: "Білім бұлағы" ЖШС (65%), ЖОО басшысының ұлы Айдар Арғын (35%).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1971327/%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%B7%D0%B0%202023%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4.pdf Аудиторский отчет за 2023 год]</ref> # "[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]]" АҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2019 жылы мемлекет меншігінде қалған 35% акциясы жекешелендірілді. 2024 жылғы дерек бойынша ең ірі акционерлері: "Айтек-ITEC" ЖШС (80%; иесі ЖОО басшысының қызы), "IBCC" ЖШС (17,5%; иесі ЖОО басшысы мен оның қызы, ЖОО проректоры, басқарма басшылары, ЖОО профессоры Құсайын Рысалды).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1963969/%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%B7%D0%B0%202023%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4.pdf Аудиторский отчет за 2023 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923221513/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1963969/%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%B7%D0%B0%202023%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4.pdf |date=2024-09-23 }}</ref> # "[[Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы]]" АҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2019 жылы мемлекет меншігінде қалған 35% акциясы жекешелендірілді. 2020 жылы [[Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы]] мен Қазақ-Америка университеті біртұтас Халықаралық білім беру корпорациясына біріктірілді. 2024 жылғы дерек бойынша корпорация иесі — "Verum Holding Ltd." жеке компаниясы (иесі бұрынғы ЖОО басшысы [[Әмірлан Айдарбекұлы Құсайынов|Әмірлан Құсайыновтың]] ұлы Айғазы Құсайынов). # "[[Қазақ спорт және туризм академиясы]]" КеАҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2015 жылы мемлекет меншігінде қалған 20% акциясы жеке меншікке өтті. 2024 жылғы дерек бойынша ең ірі акционерлері: ЖОО басшысы [[Қайрат Хайроллаұлы 3акария|Қайрат Закирьянов]] (30%), "Жарыс-СТ" ЖШС (29%; иесі Қайрат Закирьянов), "Aktau Industries Service" ЖШС (20%; иесі кәсіпкер Серік Уәлиевтің қызы), "Матай-KZ" ЖШС (19%; иесі Қайрат Закирьянов).<ref>[https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1941169/2023%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B8%20%D0%91%D0%91.pdf Аудиторский отчет за 2023 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923231642/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1941169/2023%20%D0%A4%D0%9E%20%D0%B8%20%D0%91%D0%91.pd |date=2024-09-23 }}</ref> # "[[Нархоз университеті]]" КеАҚ — 2003-2004 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2024 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері — кәсіпкер [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]].<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DossierDownload/DfoObjects/1972310/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D1%84%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%BD%D0%B0%2031.12.2023%20%D0%B3..pdf Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)]</ref> # "[[Алматы технологиялық университеті]]" АҚ — 1999 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2024 жылғы дерек бойынша жалғыз акционері — "Ертам" ЖШС (иесі ЖОО басшысы, оның жұбайы мен ұлы).<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DossierDownload/DfoObjects/1940507/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D1%84%D0%B8%D0%BD%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%202023.PDF Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)]</ref> # "[[Алматы энергетика және байланыс университеті|Ғ. Дәукеев атындағы Алматы энергетика және байланыс университеті]]" КеАҚ — 1997 жылға дейін мемлекеттік жоғары оқу орны болды. 2019 жылы мемлекет меншігінде қалған 34% акциясы жекешелендірілді. 2024 жылғы дерек бойынша ең ірі акционерлері: "NNEF" қоғамдық қоры (34%), ағайынды кәсіпкер Александр (30%) және Эдгар Салдузилер (28%).<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1964447/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%A2%D0%9E%D0%9E%20%D0%90%D0%B9%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%202023%D0%B3_compressed.pdf Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240923220134/https://gr5.gosreestr.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1964447/%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%A2%D0%9E%D0%9E%20%D0%90%D0%B9%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%202023%D0%B3_compressed.pdf |date=2024-09-23 }}</ref> == Ерекше мәртебесі бар жоғары оқу орындары == Жоғары білім беру саласында зор үлес қосқан оқу орындарына Президент Жарлығына сәйкес ерекше мәртебе беріледі. Президентке жоғары оқу орындарына ерекше мәртебе беруді Үкімет ұсынады.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1700000066 Жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарының ерекше мәртебесі туралы ережені бекіту туралы]</ref> # Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті (2001) # Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті (2001) # Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті (2001) # Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті (2001) # С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті (2001) # Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы (2001) # Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы (2001) # Қазақ ұлттық өнер университеті (2001) # Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті (2003) # Президент жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы (2006) # Бас прокуратура жанындағы Құқық қорғау органдары академиясы (2015) # Жоғары Сот Кеңесі жанындағы Сот төрелігі академиясы (2016) # Қазақ ұлттық хореография академиясы (2016) # Ұлттық қорғаныс университеті (2018) # Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті (2018) # Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті (2020)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U010000648_ Жоғары оқу орындарына ерекше мәртебе беру туралы]</ref> === Зерттеу университеттері === Зерттеу университеттері Үкімет бекіткен 5 жылға арналған даму бағдарламасын іске асырады.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z070000319_ Білім туралы заң]</ref> # Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті (2014) # Назарбаев университеті (2015) # С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті (2019) # Қарағанды медицина университеті (2019) # Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті (2020) # С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университеті (2020) # Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті (2022) # Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті (2022) # М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті (2023) # Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті (2024) == Бұрынғы жоғары оқу орындары == === Біріктірілген мемлекеттік ЖОО-лар === # Қаржы академиясы (Астана, 2021 жылы Еуразия ұлттық университетіне қосылды)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2100000734 "Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті" коммерциялық емес акционерлік қоғамын қайта ұйымдастыру туралы]</ref> # [[Қостанай мемлекеттік педагогикалық институты|Ө. Сұлтанғазин атындағы Қостанай мемлекеттік педагогикалық университеті]] (Қостанай, 2019 жылы Қостанай өңірлік университетіне қосылды) # [[Тараз мемлекеттік педагогикалық университеті]] (Тараз, 2019 жылы Тараз өңірлік университетіне қосылды)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1900000752 Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі жоғары оқу орындарының кейбір мәселелері туралы]</ref> # [[Қаржы полициясы академиясы]] (Қосшы, 2015 жылы Құқық қорғау органдары академиясына қосылды)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1500000433 "Қаржы полициясы академиясы" мемлекеттік мекемесін тарату туралы]</ref> # Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық институты (Ақтөбе, 2013 жылы Ақтөбе өңірлік университетіне қосылды) # [[Семей мемлекеттік педагогикалық институты]] (Семей, 2013 жылы Шәкәрім университетіне қосылды)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1300000529 Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің жекелеген республикалық мемлекеттік ұйымдарын қайта ұйымдастыру туралы]</ref> # Сыртқы iстер министрлiгiнiң Дипломатиялық академиясы (Алматы, 2000 жылы Еуразия ұлттық университетіне қосылды)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P000001589_ Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің "Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия университеті" және Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің "Дипломатиялық академиясы" республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорындарын қайта ұйымдастыру туралы]</ref> # Мемлекеттік қаржы институты (Семей, 2000 жылы Семей мемлекеттік университетіне қосылды) # Қостанай ауыл шаруашылығы институты (Қостанай, 2000 жылы Қостанай мемлекеттік университетіне қосылды) # [[Батыс Қазақстан өнер институты|Дәулеткерей атындағы Батыс Қазақстан өнер институты]] (Орал, 2000 жылы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетіне қосылды) # Қазақ мемлекеттік көркемсурет академиясы (Алматы, 2000 жылы Жүргенов академиясына қосылды)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P000000236_ Қазақстан Республикасында білім мен ғылымды интеграциялау жөніндегі кейбір шаралар туралы]</ref> === Лицензиясынан айырылған және жабылған жекеменшік ЖОО-лар === # Қазақ-орыс халықаралық университеті (Ақтөбе, 2025)<ref>[https://qazaqstan.tv/news/210753/ Ақтөбедегі қазақ-орыс университеті жабылады]</ref> # [[Атырау инженерлік-гуманитарлық институты]] (Атырау, 2022) # [[Шет тілдер және іскерлік карьера университеті]] (Алматы, 2021)<ref>[https://egemen.kz/article/290227-qazaqstanda-taghy-bir-dgoghary-oqu-orny-litsenziyasynan-ayyryldy Қазақстанда тағы бір жоғары оқу орны лицензиясынан айырылды]</ref> # «Орда» университеті (Шымкент, 2021) — Сол жылы «Мирас» университетімен бірікті<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/edu/press/news/details/227767 ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЕКІ ЖОҒАРЫ ОҚУ ОРНЫ БАС ЛИЦЕНЗИЯСЫНАН АЙЫРЫЛДЫ]</ref> # «Ақмешіт» гуманитарлық-техникалық институты (Қызылорда, 2021)<ref>[https://egemen.kz/article/284248-elimizdegi-taghy-bir-dgoghary-oqu-orny-litsenziyasynan-ayyryldy Еліміздегі тағы бір жоғары оқу орны лицензиясынан айырылды]</ref> # Орталық Азия университеті (Алматы, 2021)<ref>[https://inbusiness.kz/kz/last/ush-zhoo-akkreditteu-turaly-kualikterinen-ajyryldy Үш ЖОО аккредиттеу туралы куәліктерінен айырылды]</ref> # Ақтау гуманитарлық-техникалық университеті (Ақтау, 2021) # «Астана» университеті (Астана, 2021) # [[Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институты|Қазақ медициналық үздіксіз білім беру университеті]] (Алматы, 2021)<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazak-meditsinalyik-uzdksz-blm-beru-universitet-kyizmetn-324339/ Қазақ медициналық үздіксіз білім беру университеті қызметін тоқтатты]</ref> # Аймақтық әлеуметтік-инновациялық университеті (Шымкент, 2020)<ref>[https://qazaqstan.tv/news/122607/ Шымкент аймақтық әлеуметтік-инновациялық университеті жабылды]</ref> # Балқаш гуманитарлық-техникалық институты (Балқаш) # Қазақ еңбек және әлеуметтік қатынастар академиясы (Алматы) # Қазақ инженерлік, қаржы-банк академиясы (Алматы) # «Алматы» университеті (Алматы) # «УНАТ» жоғары оқу орны (Алматы) # Экономика және құқық академиясы (Алматы) # «Парасат» Қазақстан көпбейінді институты (Алматы) # Экономика және басқару академиясы - Еуразия нарық институты (Алматы) # Қазақ инженерлік-техникалық академиясы (Астана) # «Көкше» академиясы (Көкшетау) # Ө.А. Жолдасбеков атындағы Экономика және құқық академиясы (Талдықорған) # Қазақ инновациялық университеті (Семей) # Жамбыл гуманитарлық-техникалық университеті (Тараз) # Тараз техникалық институты (Тараз) == Ескертпелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан оқу орындары}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Елдер бойынша жоғары оқу орындарының тізімдері]] tl7lnc8cw1ctpn6fqfmd7i4cokv1r9d 0 3401 3615504 3588302 2026-06-11T05:11:49Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Hotel_Renaissance_Aktau_at_night.jpg|Hotel_Renaissance_Aktau_at_night.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Krd|Krd]] [[commons:File:Hotel_Renaissance_Aktau_at_night.jpg|жойған]], себебі: [[:c:Commons:Deletion re 3615504 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы = Ақтау |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = Aktau Panorama at Night 1.jpg |photo2a = Актау. Набережная.jpg |photo2b = Вид на прибрежные микрорайоны.jpg |photo3a = 35Aktau główna ulica.JPG |photo4a = Eles Aktau2.jpg |photo4b = |spacing = 2 |position = center |color_border = white |color = white |size = 320 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = облыс орталығы |елтаңба = Coat of arms of Aktau.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min =39|lat_sec = |lon_deg =51 |lon_min =09|lon_sec = |CoordAddon=type:city(154500)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Маңғыстау облысы |кестедегі облыс = Маңғыстау облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = шағын аудандар |әкімі = Әбілқайыр Жаңайұлы Байпақов |құрылған уақыты = 1961 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Шевченко'' |статус алуы = 1963 |жер аумағы = 30 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = Қазақ |тұрғыны = 283 539<ref>Об изменении численности населения Мангистауской области с начала 2024 года до 1 марта 2024 года - Исх. №13-40/170-BH 03.04.2024</ref> |санақ жылы = 2024 |тығыздығы = 8796 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 75,40%, [[орыстар]] 15,37%, [[әзербайжандар]] 2,89%, [[ұлт|басқа этностар]] 6,34%<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |діні = Ислам |этнохороним = |телефон коды = 7292 |пошта индексі = 130000 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Aktau |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/akimat-goroda-aktau?lang=kk Ақтау қаласының әкімдігі |сайт тілі = |сайт тілі 2 = }} {{мағына|Ақтау (айрық)}} '''Ақтау''' — [[Қазақстан]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Маңғыстау облысы]]ның орталығы. Қала теңіз және әуе порты болып табылады. 1964 жылдан 1991 жылға дейін украин ақыны [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченконың]] құрметіне "''Шевченко"'' аталған болатын. ==Географиясы== Қала [[Каспий теңізі]]нің шығыс жағасында орналасқан. Қаланың оңтүстік шығысында 40 шақырым жерде әйгілі [[Қарақия ойысы]] жатыр. Жер бедері тегіс, ол негізінен коррозиялық және дефляциялық әрекеттерден түзелген. Кеңестік ғылымға сәйкес [[Еуропа]] мен [[Азия]]ның шекарасы [[Мұғалжар]]дан басталып, [[Жем (өзен)|Ембі]] өзенінің бастауына дейін, одан Ембі бойымен [[Каспий теңізі]]не дейін жүргізілетін. 1950 жылдарға дейін Қазақстан аймағындағы [[Еуропа]]ның шекарасы [[Жайық]] өзенінің бойымен өтетін. 2010 жылдың сәуір-мамыр айларында [[Орыс географиялық қоғамы]]ның экспедициясы [[Еуропа]] шекарасын [[Мұғалжар]] арқылы, одан [[Каспий маңы ойпаты]] ([[Шығыс Еуропалық жазығы]] бітіп, [[Үстірт]] үстіртінің батыс бөлігі өтетін жер) арқылы өту керек деген қорытындыға келді. Мұндай жағдайда [[Еуропа]] шекарасы қазіргіден әлдеқайда оңтүстікке қарай ығысады. Қазіргі кезде Орыс географиялық қоғамының ғалымдар тобының пікірі [[Халықаралық географиялық одақ]]тың қолдауына ие болмады. Демек, егер Халықаралық географиялық одақ Орыс географиялық қоғамының қорытындысын қолдаса, [[Маңғыстау облысы]]ның бір бөлігі [[Еуропа]]да орналасқан болып шығады. ==Әкімшілік құрылымы== Ақтау қаласы [[Ленинград]] қаласының үлгісі бойынша қалана бастады. Ақтау қаласының әкімшілік құрамына [[Өмірзақ кенті]] кіреді. Қалада екі көшенің атауы бар. Бірі Бірінші Президент көшесі, екіншісі Тәуелсіздік даңғылы. Қала ықшамаудандарға бөлінеді. Қала шағынаудандарға бөлінгендіктен керекті жерді табу оңай. Мекен-жайды атағанда аудан үй пәтер ретімен айтады. Мысалы 13-6-72. Қазіргі уақытта 31 ықшамаудан бар. Әрбір шағынауданда шамамен 50-70-дей үй бар, әр үйде орташа есеппен алғанда 60 пәтер бар. Қазіргі уақытта Ақтау қаласының солтүстігінен [[Ақтау-Сити]] қаласының құрылысы жүріп жатыр. Бұл жоба [[Біріккен Араб Әмірліктері]]нің қолдауының арқасында 2007 жылы іске асырыла бастады. ==Экономикасы== Өндірістік қала, мұнай және газ өндіріледі. Қалада теміржол вокзалы жоқ. Пойыздар [[Маңғыстау (ауыл)|Маңғыстау станциясы]]на келіп тоқтайды. Қала мен станция арасында №105 автобусы мен таксилер қатынайды, автобустардың бағасы 80 [[теңге]], таксилердің бағасы шамамен 300[[теңге]] ара қашықтығы – 20 км. [[Ақтау порты]] [[Каспий теңізі]]нің шығыс жағалауында орналасқан. Ақтау түрлі халықаралық құрғақ жүктерді, мұнай шикізатын және мұнай өнімдерін тасымалдауға арналған [[Қазақстан]]дағы жалғыз порт болып табылады. ==Тарихы== [[Сурет:Sunset in Aqtau.jpg|thumb|250px|Ақтаудың ымырты]] Ақтау - [[Маңғыстау облысы]]ның (ескі аты Маңғышылақ облысы) орталығы. 1961-1964 ж.ж. аралығында Ақтау поселкесі, Ақтау қаласы деп аталды. XIX ғасырдың ортасында [[Қазақстан]]ға жер аударылған украин ақыны [[Тарас Шевченко]]ның құрметіне 1964-1991 жылдары Шевченко қаласы деп аталды. Өнеркәсіптік қала болып табылады. Оның пайда болуына [[Кеңес Одағы]] басшылығының жиырмасыншы ғасырдағы орта машинажасау министрлігі қатысуымен және сол кездегі министр [[Славский Е.П]]. басқаруымен елдің ядролық қалқанын жасау туралы шешімі әсер етті. Нәтижесінде [[уран]] кенін өндіру, оны өңдеу және байыту сияқты амалдарды орындай алатын ерекше кешен құрылды. Кешендегі кәсіпорындар желісі химиялық реагент өндіріп (азот-тук және күкірт қышқылы зауыты), жылу және электр энергиясымен, сумен (ТЭЦ, [[БН-350]]) қамтамасыз етті. Су тапшы жағдайда тіршілік етуге қажетті инфрақұрылым пайда болып, адамдардың қалада өмір сүруге жағдай жасалды. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Ақтау XX ғасырда ашылған және жаңадан барланған [[Жетібай]], [[Қаламқас]], [[Қаражанбас]], [[Атамбай-Сарытөбе]], [[Оймаша]], [[Комсомол (Атырау облысы)|Комсомол]], [[Солтүстік Бозашы]], [[Қарақұдық]], [[Толқын]], [[Арман]] және [[Дұңған]] сияқты мұнай-газ кен орындарының өңдейтін орталыққа айналды. Қаланың бас жоспары 1968 жылы бекітілді. Жобалау және құрылыс істерінің архитекторы [[А.В. Коротков]]тың басшылығымен жүргізілді. Теңіз жағасы халықтың демалуына және су портын дамытуға қолайлы Ақтау қаласының архитектуралық ансамбілін жасаушы сәулетшілер конструкторлар мен құрылысшылар тобына Лениндік (1966) КСРО Мемлекеттік (1977) сыйлықтары, қатал табиғат жағдайында адамдар тұрағын әсем көгалдандырғаны үшін сумен қамтамасыз еткені үшін халықаралық архитекторлар одағының алтын медалі мен [[Патрик Акберкомби]] атындағы сыйлық (1975) берілді. ==Мәдениеті== Ақтауда [[Абай]] атындағы мәдениет сарайы, [[Н.Жантөрин]] атындағы драма театры, көптеген кинотеатрлар (Ардагер, Астана, Юность т.б.), түнгі клубтар бар (Лагуна, Дискай, Элико және т.б.). Теңіз жағасында ойын-сауық орталықтары, спорт және мәдени кешендері, демалыс орындары жетерлік. Жастар мен отбасыларға немесе немерекелік және банкеттік кездесулерді ұйымдастырарлық көңіл көтеру және ойын-сауық кешендеріне мысалыға "Ақтау", "Ардагер", "Бәйтерек" және табы басқа шағын кешендерді келтіруге болады. Жаз мезгілінде елді мекен тұрғындарына және қонақтарға арнайы жекешелендірілген жағажайлар бар: "Достар", "Nur Plaza", "Манила". Осыған қоса жеке меншік ретінде саналатын қала сыртында демалыс лагерьлері мен орындары халықтың демалысы мен уақытының жақсы өтуіне өзіндік әсерін етуде. <center>{{Panorama simple |image = Image:Aktau_Panorama21.jpg |fullwidth = 2500 |fullheight = 500 |caption = Түнгі Ақтау |height = 250 }}</center> ==Табиғаты== [[Сурет:Актау и его пернатый житель.jpg|thumb|left|250px|Ақтаудың фаунасы]] Климаты – шұғыл континенттік, жазы ыстық, шөлді, орташа температурасы: [[қаңтар]]да −4&nbsp;°C (минус 15 градус температура мен күшті жел кезінде мектептегі сабақтар тоқтатылатын), [[шілде]]де +30&nbsp;°C. Жазда ауа температурасы +45&nbsp;°C (түнде плюс 38) дейін жетеді. Жердің беті күн түскен кезде +70° дейін қызады. Қала [[Каспий теңізі]]нің жағасында орналасқан. Сумен қамтамасыз ету үшін [[МАЭК]] су тұщыландыратын станция жұмыс істейді. Онда теңіз суының өндірістік дистилляты мен «Құйлыс» көзінен келетін қатты минералданған жерасты суы дайындалып, араластырылады. Қала маңында табиғи ауыз су көзі жоқ. ==Халқы== {| class="wikitable" |- ! Этнос !!Саны, адам !!Пайыздық үлесі, % |- | [[Қазақтар]] || 134 913|| 71,88 |- | [[Орыстар]] || 34 223 || 18,23 |- | [[Әзербайжандар]] || 5 672 || 3,02 |- | [[Этнос|басқа этностар]] || 12 882 || 6,87 |} {| class="wikitable" |- ! Санақ жылы !!Саны, адам !! Ер адам саны!! Әйел адам саны |- | [[1989]]<ref name="source2">[https://books.google.kz/books?hl=ru&id=N-7rAAAAMAAJ&dq=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D1%81%D1%81%D1%81%D1%80+1989&focus=searchwithinvolume&q=%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%B5 - 1989 жылғы Бүкіл кеңестік халық санағының қорытындылары. Мичиган университеті 2009. 1 том]</ref> || 171 633|| 86 759 || 84 874 |- | [[1999]]<ref name="source3">[http://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 - 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422131954/https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 |date=2021-04-22 }}</ref> || 143 396 || 69 805 ||73 591 |- | [[2009]]<ref name="source3" /> || 166 962 || 79 903 || 87 059 |- | [[2015]]<ref name="KZ2015">[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі. Қазақстан Республикасы тұрғындарының облыстар, қалалар мен аудандар, жынысы мен жас ерекшелігі топтары, этностық бөлігі бойынша 2015 жылдың басындағы саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918095019/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |date=2020-09-18 }}</ref> || 185 014<ref name="KZ2000">Халық саны ауылдық елді мекендердегі тұрғындарды санамай берілген</ref> || - || - |- | [[2019]] || 183 097<ref name="KZ2000"/> || 88 017 || 95 080 |- | [[2023]] || 263 893<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305101742/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 |date=2023-03-05 }}</ref> || - || - |} Қазақтардан басқа көптеген [[этнос]] өкілдері де тұрады. Ұлттық құрамы — [[қазақтар]], [[орыстар]], [[украиндар]]. == [[Бауырлас қала]]лары == * {{flagicon|Iran}} Горган, [[Иран]]<ref>[http://www.aktau.gov.kz/kz/gorod/gor_pobratim/ Бауырлас қалалар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322024126/http://aktau.gov.kz/kz/gorod/gor_pobratim/ |date=2016-03-22 }}</ref> * {{flagicon|China}} [[Қарамай (Қытай)|Қарамай]], [[Қытай Халық Республикасы]] * {{flagicon|Azerbaijan}} Сумгаит, [[Әзірбайжан]] * {{flagicon|South Korea}} Чханвон, [[Корея Республикасы]] * {{flagicon|Turkey}} Самсун, [[Түркия]] * {{flagicon|Russia}} Махачкала, [[Ресей]] * {{Flagicon|Vietnam}} Дананг, [[Вьетнам]] == Галерея == <gallery> Ночной вид на Каспийское море.jpg |Түнгі Каспий жағасы Мкр.32.jpg|№32 мөлтекаудан Ақтау. мкр.Ақжелкен.jpg|Ақжелкен мөлтекауданы Актау. Набережная.jpg |Түнгі көрініс Актау. мкр.32.jpg|№32 мөлтекаудан </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Маңғыстау облысы}} [[Санат:Ақтау]] [[Санат:Каспий теңізі кемежайлары]] [[Санат:Каспий теңізі айлақтары]] nxxdvhcvug2jxvca363r1q5h5mpcqzt 0 3505 3615501 3555012 2026-06-11T05:10:00Z Көперхан Анаргүл 182332 3615501 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightgreen | name = Қауын | image = Melon.jpg | image_width = 200px | regnum = [[Өсімдіктер]] | divisio = [[Flowering plant|Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Cucurbitales]] | familia = [[Cucurbitaceae]] | genus = | species = | binomial = | binomial_authority = }} [[Сурет:Cucumis melo var. reticulatus (photo by Scott Bauer).jpg|thumb|right|250px|Қауын]] '''Қауын''' (Cucumіs melo) – [[асқабақ]] тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Қауын жабайы түрде Оңтүстік-Батыс [[Азия]] мен [[Африка]]да өседі. Бұдан 2 мың жыл бұрын Қауынды Кіші және [[Орта Азия]] жерінде мәдени дақыл ретінде өсіре бастаған. Жапырағы ірі, кезектесіп орналасқан, жіңішке сабағы буындарға тарамданып жер бетіне төселіп өседі.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> Гүлі сары, дара жынысты, қос жынысты түрі де кездеседі. Жемісі – көп тұқымды, жемісінің түсі де, пішіні де сортына байланысты әртүрлі болады, салмағы 200 г-нан 16 кг-ға дейін. Қауынның жемісінің құрамында 4,5 – 18% қант, 0,6% белок, С, РР [[дәрумен]]дері, [[каротин]] болады. Қауын жәндіктер арқылы тозаңданады да, гүл жатыны түйнекке айналып жеміс салады. Қауын 25 – 30⁰С температурада жақсы өседі, температура 15⁰С-қа төмендесе өсуі баяулайды да, 3 – 5⁰С-та үсікке шалдығады. Құрғақшылыққа төзімді, саздақ, құмайт, құмды жерлерде жақсы өседі. Пісу кезінде суарса немесе жаңбыр жауып топырақта ылғал шамадан тыс көп болса дәмі кемиді, кейде шіріп те кетеді. Қауын сорттары мен түрлеріне қарай әңгелек, әміре, т.б. топтарға бөлінеді. Қауынды тіліп кептіріп қауынқақ жасайды, [[қауынқұрт]] қайнатады, [[тосап]], [[мармелад]], т.б. дайындайды. Қазақстанның оңтүстігіндегі суармалы жерлерде гектарынан 300 – 400 ц өнім алынады. Себер алдында шопағын 6 – 7 тәулік күнге жайып, не 4 – 6 сағат 50 – 60 ⁰С температурада қолдан қыздырады. Топырақ температурасы 12 – 14⁰С-қа жеткенде егеді. Қауынның Қазақстанда аудандастырылған сорттары: "Іле", "Ашық сары", "Бұхара" – 944, "Іші қызыл" – 189, "Қалайсан", 1940 жылы [[Қызылорда облысы]]ның диқандары шығарған – "әңгелек", ерте пісетін – "Ақ дәмбілше", орта мерзімде пісетін – "Колхозшы" 749/753, кеш пісетін – "Қара күләбі", "торлама" т.б. түрлері бар. Қауын өсіру, оның тұқымын жақсарту жұмысымен Қазақ картоп және көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты шұғылданады.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> ==Дереккөздер== <references/> == Тағы қараңыз == * [[Қауынға жанышқан сок]] * [[Қауынқақ]] {{stub}} {{Көкөністер}} [[Санат:Асқабақтар]] [[Санат:Жеміс]] iln64j4mywvs8e1f7dx1koyczyg7u0q 3615541 3615501 2026-06-11T07:02:53Z 1nter pares 146705 3615541 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightgreen | name = Қауын | image = Melon.jpg | image_width = 200px | regnum = [[Өсімдіктер]] | divisio = [[Flowering plant|Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Cucurbitales]] | familia = [[Cucurbitaceae]] | genus = | species = | binomial = | binomial_authority = }} [[Сурет:Cucumis melo var. reticulatus (photo by Scott Bauer).jpg|thumb|right|250px|Қауын]] '''Қауын''' (Cucumіs melo) – [[асқабақ]] тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Қауын жабайы түрде Оңтүстік-Батыс [[Азия]] мен [[Африка]]да өседі. Бұдан 2 мың жыл бұрын Қауынды Кіші және [[Орта Азия]] жерінде мәдени дақыл ретінде өсіре бастаған. Жапырағы ірі, кезектесіп орналасқан, жіңішке сабағы буындарға тарамданып жер бетіне төселіп өседі.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> Гүлі сары, дара жынысты, қос жынысты түрі де кездеседі. Жемісі – көп тұқымды, жемісінің түсі де, пішіні де сортына байланысты әртүрлі болады, салмағы 200 г-нан 16 кг-ға дейін. Қауынның жемісінің құрамында 4,5 – 18% қант, 0,6% белок, С, РР [[дәрумен]]дері, [[каротин]] болады. Қауын жәндіктер арқылы тозаңданады да, гүл жатыны түйнекке айналып жеміс салады. Қауын 25 – 30⁰С температурада жақсы өседі, температура 15⁰С-қа төмендесе өсуі баяулайды да, 3 – 5⁰С-та үсікке шалдығады. Құрғақшылыққа төзімді, саздақ, құмайт, құмды жерлерде жақсы өседі. Пісу кезінде суарса немесе жаңбыр жауып топырақта ылғал шамадан тыс көп болса дәмі кемиді, кейде шіріп те кетеді. Қауын сорттары мен түрлеріне қарай әңгелек, әміре, т.б. топтарға бөлінеді. Қауынды тіліп кептіріп қауынқақ жасайды, [[қауынқұрт]] қайнатады, [[тосап]], [[мармелад]], т.б. дайындайды. Қазақстанның оңтүстігіндегі суармалы жерлерде гектарынан 300 – 400 ц өнім алынады. Себер алдында шопағын 6 – 7 тәулік күнге жайып, не 4 – 6 сағат 50 – 60 ⁰С температурада қолдан қыздырады. Топырақ температурасы 12 – 14⁰С-қа жеткенде егеді. Қауынның Қазақстанда аудандастырылған сорттары: "Іле", "Ашық сары", "Бұхара" – 944, "Іші қызыл" – 189, "Қалайсан", 1940 жылы [[Қызылорда облысы]]ның диқандары шығарған – "әңгелек", ерте пісетін – "Ақ дәмбілше", орта мерзімде пісетін – "Колхозшы" 749/753, кеш пісетін – "Қара күләбі", "торлама" т.б. түрлері бар. Қауын өсіру, оның тұқымын жақсарту жұмысымен Қазақ картоп және көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты шұғылданады.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Қауынға жанышқан сок]] * [[Қауынқақ]] {{stub}} {{Көкөністер}} [[Санат:Асқабақтар]] [[Санат:Жеміс]] kx2m7oguyft9scunk6bxs9cx909w8tg 0 4539 3615581 3557440 2026-06-11T08:02:48Z Көперхан Анаргүл 182332 3615581 wikitext text/x-wiki '''Әкім''' — жергiлiктi атқарушы органды басқаратын, заңнамаға сәйкес мемлекеттiк басқару өкiлеттiгi және өзін-өзі басқару функциялары берiлген [[Қазақстан Республикасының Президенті]] мен [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкiметiнiң]] өкiлi. Ол тиісті аумақта мемлекеттiк саясаттың жүргiзiлуiн, Қазақстан Республикасы орталық мемлекеттік органдарының барлық аумақтық бөлімшелерінің үйлесiмдi қызмет iстеуiн, тиiстi бюджеттен қаржыландырылатын атқарушы органдарға басшылықты қамтамасыз етеді, тиiстi аумақтың әлеуметтiк-экономикалық дамуының жай-күйiне жауап береді. Қазақстанда әкім лауазымы президенттік жүйеге көшу барысында 1992 жылы 1 ақпаннан бастап енгізілген. Облыс әкімін Президент, төмен тұрған қалған әкімдерді жоғары тұрған әкімдер қызметке тағайындады. Заңға сәйкес халық депутаттары жергілікті кеңесінің атқару комитеті жойылып, кеңестің өкілеті қысқарды.<ref>[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=1000404 Закон Республики Казахстан от 15 февраля 1991 года “О местном самоуправлении и местных Советах народных депутатов Республики Казахстан”]</ref> Ауыл әкімдері 1993 жылы желтоқсанда ауылдық кеңестер жойылғаннан кейін тағайындалды. 1995 жылғы [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Конституцияға]] дейін әкім лауазымы орыс тілінде әкімшілік басшысы ({{lang-ru|Глава администрации}}) деп аталды. Қазір бұл атау [[Ресей|Ресей Федерациясына]] жалға берілген [[Байқоңыр (қала)|Байқоңыр]] қаласында сақталған. Қазақстаннан бөлек әкім деп аталатын жергілікті билік басшысы [[Қырғызстан]]да (''аким''), [[Өзбекстан]]да (''hokim'') және [[Түрікменстан]]да (''häkim'') кездеседі. == Әкімдік == [[Әкімдік]] — Қазақстан Республикасы атқарушы органдарының бiртұтас жүйесiне кiретін алқалы орган, ол атқарушы билiктiң жалпы мемлекеттiк саясатын тиiстi аумақты дамыту мүдделерiмен және қажеттілiгімен үйлестiре жүргізудi қамтамасыз етедi. Әкiмдікті әкiм басқарады, ол қызметке өзі тағайындайтын әкiм орынбасарларынан, әкiм аппаратының басшысынан, жергiлiктi бюджеттен қаржыландырылатын атқарушы органдардың бiрiншi басшыларынан құрады. Әкiмдіктің дербес құрамы жергілікті мәслихат сессиясының шешiмiмен келiсiледi. Республикалық маңызы бар қаладағы (астанадағы) және облыстық маңызы бар қаладағы ауданда, аудандық маңызы бар қалада, кентте, ауылда, ауылдық округте әкiмдіктер құрылмайды. == Қазақстан Республикасындағы әртүрлі деңгейдегі әкімдер == Өңір басшысы көптеген елдерде [[губернатор]] (Ресей, АҚШ), [[префект]] (Франция), қала басшысы [[мэр]] (Ресей, АҚШ), [[Қала әкімі|бургомистр]] (Германия), аудан басшысы [[супрефект]] (Франция) деп аталады. * '''[[Облыс]] (республикалық маңызы бар қала, астана) әкімін''' 1992 жылдан бері Президент тағайындайды. 1995—2007 жылдары Премьер-министрдің ұсынуы бойынша тағайындаса, 2007 жылдан бастап облыстық (қалалық) мәслихаттың келісімімен тағайындайды. 2022 жылғы өзгеріс бойынша Президент ұсынған екі кандидатурадан мәслихаттың көпшілік дауысын жинаған әкім тағайындалады. * '''[[Аудан]] (облыстық маңызы бар қала) әкімін''' 2025 жылдан бастап халық тікелей сайлайды. 1992—2007 жылдары облыс әкімі Президенттің келісімімен, 2007—2024 жылдары аудандық (қалалық) мәслихат келісімімен тағайындап келді. * '''Республикалық (облыстық) маңызы бар қала ішіндегі аудан әкімін''' қала әкімі тағайындайды. 1992—2007 жылдары президенттің (облыс әкімінің) келісімімен тағайындаса, 2007 жылдан бастап қалалық мәслихат келісімімен тағайындайды. * '''[[Ауыл]] (аудандық маңызы бар қала) әкімін''' 2021 жылдан бастап халық тікелей сайлайды. 1993—2013 жылдары облыс әкімінің келісімімен аудан әкімі тағайындап келсе, 2013—2021 жылдары аудан әкімінің ұсынуы бойынша аудандық мәслихат сайлап келді.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. — Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> * '''[[Байқоңыр (қала)|Байқоңыр]] қаласының әкімін''' 1994 жылдан бастап Ресей жағының ұсынуы бойынша Қазақстан мен Ресей Президенттері бiрiгiп тағайындайды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U950002195_ Қазақстан Республикасының Үкiметi мен Ресей Федерациясының Үкiметi арасындағы "Байқоңыр" кешенiн жалға беру Шартын бекiту туралы]</ref> 1992—1994 жылдары Байқоңыр әкімін Қазақстан Президенті тағайындады. Сайлау туралы заңға сәйкес әкім болуға ниетті кандидаттарды: * тіркелген саяси партиялар өз мүшелері арасынан ұсынады; * өзін-өзі ұсынады. Бұл жағдайда кандидат сайлау округінің дауыс беруге құқылы сайлаушыларының кемінде 1% дауысын жинауға тиіс. Егер ұсыну мерзімі аяқталатын күні сайлауға бір ғана кандидат ұсынылса немесе ешқандай кандидат ұсынылмаса, жоғары тұрған әкім кандидат ұсына алады.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z950002464_ Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы]</ref> == Тағы қараңыз == * [[Мәслихат]] * [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] * [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі]] * [[Қазақстан аудандары әкімдерінің тізімі]] * [[Қазақстанның әкімдік басқармалары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Саясат]] [[Санат:Қазақстан әкімдері|*]] 2dasmytr8ajlt09s792gppr6kq5pe44 3615583 3615581 2026-06-11T08:03:47Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] ([[User talk:Көперхан Анаргүл|т]]) өңдемелерінен [[User:Casserium|Casserium]] соңғы нұсқасына қайтарды 3557440 wikitext text/x-wiki '''Әкім''' — жергiлiктi атқарушы органды басқаратын, заңнамаға сәйкес мемлекеттiк басқару өкiлеттiгi және өзін-өзі басқару функциялары берiлген [[Қазақстан Республикасының Президенті]] мен [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкiметiнiң]] өкiлi. Ол тиісті аумақта мемлекеттiк саясаттың жүргiзiлуiн, Қазақстан Республикасы орталық мемлекеттік органдарының барлық аумақтық бөлімшелерінің үйлесiмдi қызмет iстеуiн, тиiстi бюджеттен қаржыландырылатын атқарушы органдарға басшылықты қамтамасыз етеді, тиiстi аумақтың әлеуметтiк-экономикалық дамуының жай-күйiне жауап береді. Қазақстанда әкім лауазымы президенттік жүйеге көшу барысында 1992 жылы 1 ақпаннан бастап енгізілген. Облыс әкімін Президент, төмен тұрған қалған әкімдерді жоғары тұрған әкімдер қызметке тағайындады. Заңға сәйкес халық депутаттары жергілікті кеңесінің атқару комитеті жойылып, кеңестің өкілеті қысқарды.<ref>[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=1000404 Закон Республики Казахстан от 15 февраля 1991 года “О местном самоуправлении и местных Советах народных депутатов Республики Казахстан”]</ref> Ауыл әкімдері 1993 жылы желтоқсанда ауылдық кеңестер жойылғаннан кейін тағайындалды. 1995 жылғы [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Конституцияға]] дейін әкім лауазымы орыс тілінде әкімшілік басшысы ({{lang-ru|Глава администрации}}) деп аталды. Қазір бұл атау [[Ресей|Ресей Федерациясына]] жалға берілген [[Байқоңыр (қала)|Байқоңыр]] қаласында сақталған. Қазақстаннан бөлек әкім деп аталатын жергілікті билік басшысы [[Қырғызстан]]да (''аким''), [[Өзбекстан]]да (''hokim'') және [[Түрікменстан]]да (''häkim'') кездеседі. == Әкімдік == [[Әкімдік]] — Қазақстан Республикасы атқарушы органдарының бiртұтас жүйесiне кiретін алқалы орган, ол атқарушы билiктiң жалпы мемлекеттiк саясатын тиiстi аумақты дамыту мүдделерiмен және қажеттілiгімен үйлестiре жүргізудi қамтамасыз етедi. Әкiмдікті әкiм басқарады, ол қызметке өзі тағайындайтын әкiм орынбасарларынан, әкiм аппаратының басшысынан, жергiлiктi бюджеттен қаржыландырылатын атқарушы органдардың бiрiншi басшыларынан құрады. Әкiмдіктің дербес құрамы жергілікті мәслихат сессиясының шешiмiмен келiсiледi. Республикалық маңызы бар қаладағы (астанадағы) және облыстық маңызы бар қаладағы ауданда, аудандық маңызы бар қалада, кентте, ауылда, ауылдық округте әкiмдіктер құрылмайды. == Қазақстан Республикасындағы әртүрлі деңгейдегі әкімдер == Өңір басшысы көптеген елдерде [[губернатор]] (Ресей, АҚШ), [[префект]] (Франция), қала басшысы [[мэр]] (Ресей, АҚШ), [[Қала әкімі|бургомистр]] (Германия), аудан басшысы [[супрефект]] (Франция) деп аталады. * '''Облыс (республикалық маңызы бар қала, астана) әкімін''' 1992 жылдан бері Президент тағайындайды. 1995—2007 жылдары Премьер-министрдің ұсынуы бойынша тағайындаса, 2007 жылдан бастап облыстық (қалалық) мәслихаттың келісімімен тағайындайды. 2022 жылғы өзгеріс бойынша Президент ұсынған екі кандидатурадан мәслихаттың көпшілік дауысын жинаған әкім тағайындалады. * '''Аудан (облыстық маңызы бар қала) әкімін''' 2025 жылдан бастап халық тікелей сайлайды. 1992—2007 жылдары облыс әкімі Президенттің келісімімен, 2007—2024 жылдары аудандық (қалалық) мәслихат келісімімен тағайындап келді. * '''Республикалық (облыстық) маңызы бар қала ішіндегі аудан әкімін''' қала әкімі тағайындайды. 1992—2007 жылдары президенттің (облыс әкімінің) келісімімен тағайындаса, 2007 жылдан бастап қалалық мәслихат келісімімен тағайындайды. * '''Ауыл (аудандық маңызы бар қала) әкімін''' 2021 жылдан бастап халық тікелей сайлайды. 1993—2013 жылдары облыс әкімінің келісімімен аудан әкімі тағайындап келсе, 2013—2021 жылдары аудан әкімінің ұсынуы бойынша аудандық мәслихат сайлап келді.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. — Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> * '''[[Байқоңыр (қала)|Байқоңыр]] қаласының әкімін''' 1994 жылдан бастап Ресей жағының ұсынуы бойынша Қазақстан мен Ресей Президенттері бiрiгiп тағайындайды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U950002195_ Қазақстан Республикасының Үкiметi мен Ресей Федерациясының Үкiметi арасындағы "Байқоңыр" кешенiн жалға беру Шартын бекiту туралы]</ref> 1992—1994 жылдары Байқоңыр әкімін Қазақстан Президенті тағайындады. Сайлау туралы заңға сәйкес әкім болуға ниетті кандидаттарды: * тіркелген саяси партиялар өз мүшелері арасынан ұсынады; * өзін-өзі ұсынады. Бұл жағдайда кандидат сайлау округінің дауыс беруге құқылы сайлаушыларының кемінде 1% дауысын жинауға тиіс. Егер ұсыну мерзімі аяқталатын күні сайлауға бір ғана кандидат ұсынылса немесе ешқандай кандидат ұсынылмаса, жоғары тұрған әкім кандидат ұсына алады.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z950002464_ Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы]</ref> == Тағы қараңыз == * [[Мәслихат]] * [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] * [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі]] * [[Қазақстан аудандары әкімдерінің тізімі]] * [[Қазақстанның әкімдік басқармалары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Саясат]] [[Санат:Қазақстан әкімдері|*]] qrrny5ps63hn6htjpx88cq8jd19w8zi 0 7666 3615499 3461300 2026-06-11T05:05:24Z Көперхан Анаргүл 182332 3615499 wikitext text/x-wiki {{Анатомиялық карточка | Атауы = Ми | Латынша = encephalon | ГрейПәні = | ГрейБеті = | Сурет = Chimp Brain in a jar.jpg | Тақырыбы = [[Шимпанзе]] миы | Ені = 190 | Сурет2 = Human brain lateral view.JPG | Тақырыбы2 = [[Адам]] миы | Map = | MapPos = | MapCaption = | Прекурсор = | Жүйе = [[Орталық жүйке жүйесі]] | Артерия = | Көктамыр = | Жүйке = | Лимфа = | MeshName = | MeshNumber = | Dorlands = | DorlandsID = }} '''Ми''' (оқылуы ''мый'') — [[сүтқоректілер]]де мінез-құлыққа жауапты [[орталық жүйке жүйесі]]нің меңгеру торабы. Ми [[бас]]та бассүйек қуысында орналасады. Ол [[сопақша ми]], [[ми көпірі]], [[мишық]], [[ортаңғы ми]], [[аралық ми]] және [[үлкен ми]] сыңарларынан тұрады. == Ми бөлімдерінің қызметі == Жұлындағы сияқты мида ақ және сұр заттар болады. Ақ заттан өткізгіш жолдар түзіледі. Олар миді жұлынмен, сондай-ақ ми бөліктерін өзара байланыстырып тұрады. Өткізгіш жолдардың арқасында бүкіл орталық жүйке жүйесі біртұтас қызмет атқарады. Сұр зат өз алдында шоғырланып, ақ затқа ядролар түрінде орналасады. Мұнымен қатар сұр зат ми сыңарларымен мишықты қаптап, ми қыртысын түзеді. [[Сопақша ми]] мен көпір жұлынның жалғасы болып табылады, олар [[рефлекс]]тік және [[өткізгіш]]тік қызмет атқарады. '''[[Сопақша ми]]''' мен көпірдің ядросы ас қорыту, тыныс алу, жүрек қызметін және басқа процестерді реттейді, сондықтан сопақша ми мен көпірдің зақымдалуы өмірге қауіпті. Шайнау, жұту, ему процестерінің реттелуі, сондай-ақ құсу, түшкіру, жөтелу сияқты қорғаныш рефлекстері мидың осындай бөлімдерінің қызметіне байланысты болады. Сопақша мидің үстіңгі жағына мишық орналасады. Оның беті сұр зат&nbsp;— қыртыстан тұрады, қыртыстың астындағы [[ақ зат]]та [[ядро]] болады. Мишық орталық жүйке жүйесінің көптеген бөлімдерімен байланысады. [[Мишық]] адамның қимыл әрекетін реттейді. Оның қалыпты қызметі бұзылса, адам дәл үйлесімді қимылынан айырылып, дененің тепе-теңдігін сақтай алмайды. Мұндай адамдар, мысалы, иненің көзінен жіп өткізе алмайды, олар мас адамдарша теңселіп жүреді, жүргенде қол-аяғы сермеп, ебедейсіз қимыл жасайды. '''[[Ортаңғы ми]]да''' [[ядро]]лар орналасады, олар қаңқа бұлшық еттеріне үнемі жүйке импульстарын жіберіп, олардың шыриғып тұруын&nbsp;— тонусын сақтауға мүмкіндік береді. Көру және дыбыс тітіркенуін қабылдайтын бағдарлау рефлекстерінің [[рефлекс доғасы|рефлекс доғалары]] ортаңғы ми арқылы өтеді. Бағдарлау рефлекстері бас пен денені тітіркендіргішке қарай бұрудан бөлінеді. [[Сурет:Descartes-reflex.JPG|thumb|right|200px|[[Рене Декарт]]тың суреті: [[рефлекс]] қалай қалыптасады?]] Сопақша ми, көпір және ортаңғы мидан ми бағаны түзіледі. Одан 12 жұп бассүйек&nbsp;— ми жүйкелері таралады. [[Нервтің қабынуы|Нервтер]] миды баста орналасқан сезім мүшелерімен, бұлшықеттер мен бездермен байланыстырады. Нервтердің бір жұбы&nbsp;— кез келген жүйке миды ішкі мүшелер&nbsp;— жүрек, өкпе, қарын, ішектермен және т.б байланыстырады. Жүйке жүйесі эволюциялық даму кезінде бірнеше негізгі кезеңнен өтті: І-кезең – ''торлы жүйке жүйесі'' (''ішекқуыстыларда''); ІІ- кезең – ''түйінді жүйке жүйесі (омыртқасыздарда)''; ІІІ-кезең – ''түтікті жүйке жүйесі (хордалыларда)'', ал омыртқалыларда ми пайда болды. Жүйке жүйесінің одан әрі дамып, мидың пайда болуы сенсорлық (''иіс, жарық сезу'') жүйенің жетілуіне байланысты. Мидың филогенездік І-кезеңінде үш: артқы, ортаңғы және алдыңғы ми көпіршіктері пайда болады. Одан кейінгі эволюциялық даму барысында (ІІ-кезең) ми екіге: сопақша ми мен мишыққа бөлінеді. Организмнің қоршаған ортамен зат алмасуының өзгеруінен сопақша ми мен артқы мида тыныс алу, қан айналым, ас қорыту, т.б. орталықтары пайда болады. ІІ-кезеңде көру рецепторының әсерінен ортаңғы ми күштірек дамыды (''тіпті балықтарда да''). ІІІ-кезеңде, жануарлардың сулы ортадан құрлыққа шығуына байланысты алдыңғы ми дами бастайды. Одан әрі алдыңғы мидың көлемі ұлғайып, аралық және соңғы ми (ми қыртысы) дамыды. Жануарлардың судан құрлыққа тіршілік етуге бейімделуі арқылы алғаш рет ми қыртысының жеке шоғырлары жорғалаушыларда байқалады. Жүйке жүйесінің одан әрі қарай эволюциялық дамуы барысында ми қыртысы барған сайын барлық төмен жатқан орталықтардың қызметтерін өзіне бағындырып, ми қызметі біртіндеп ми қыртысына ауысты. Адамда мидың одан әрі дамуы – оның шығу тегіне байланысты заңдылықтарға бағынады. Адам миының салмағы 1100 г-нан 2 кг-ға дейінгі аралықта ауытқып отырады, көлемі – 1456 см3, аумағы 1622 см2. Адамның ақылдылығы мидың салмағы мен көлеміне байланысты емес. Мысалы, дарындылығы деңгейлес екі жазушы – [[Иван Сергеевич Тургенев]]тің миының салмағы – 2012 г., ал [[Анатоль Франс]]тың миының салмағы – 1017 г.<ref>[[Балалар Энциклопедиясы]], 6 том.</ref> Ми бассүйектің ми сауытының ішінде жатады. Мидың орташа салмағы шамамен 1300-1400 г. Салмағы бұл көрсетілгеннен көбірек болатын адамдар да кездеседі. Адамның дарындылығы мен ақылдылығы мидың салмағына байланысты емес. Ми 20 жасқа дейін дамиды. Оны бұлшықеттер тәрізді «жаттықтыруға» болады. Ойлау жүктемесін оқу арқылы үнемі жетілдіру нәтижесінде нейтрондар жүктемесі өседі де қысқа өскіндер көбірек қалыптасады, сөйтіп олар тармақтала түседі. Тұрақты шұғылдану нәтижесінде есте сақтау, назар аудару, ойлау, көз алдына елестету және басқа да жоғары жүйке қызметінің үдерістері жетіле түседі. Жұлындағыдай ми да ақ зат пен сұр заттан құралған. Жұлыннан айырмашылығы - мидың ақ заты ішкі жағында, сұр заты сыртында болады. Мидың бөлімдеріне байланысты сұр заты тұтас немесе ақ затының әр жерінде топтанып жатады, оны «ядро» дейді. Мидың ақ затынан өткізгіш жолдар түзіліп, миды жұлынмен байланыстырады. Ми бөлімдерінің өзара байланысы өткізгіш жолдар арқылы қамтамасыз етіледі. Мидың ішінде ми сұйықтығы толған қуыстар бар. Оларды ми қарыншалары дейді, себебі ішінде мөлдір әрі тұтқыр сұйықтық болады. Ол қорғаныштық, ыдырау өнімдерін шығару және ми ішіндегі қысымды реттеу қызметін атқарады. == Ми бөлімдері == [[Сурет:Chemical_synapse_schema_cropped.jpg|thumb|right|200px|Мидағы нерв талшықтары және нейрондар]] Миды пайда болу, құрылымдық және қызметтік ерекшеліктеріне байланысты үлкен үш бөлімге бөледі: бағаналы (сопақша ми, ми көпірі, мишық, ортаңғы ми), қыртысасты (аралық ми, алдыңғы мидың ми сыңарлары) және алдыңғы ми сыңарларының қыртысы. Мидың бағаналы және қыртысасты бөлімдері ертеден пайда болған. Ал ми қыртысы кейіннен пайда болған бөлім. Ми ұрықтың даму ерекшелігіне байланысты 5 бөлімнен тұрады: # [[сопақша ми]]; # [[мишық]] (артқы ми); # [[ортаңғы ми]]; # [[аралық ми]]; # [[алдыңғы ми сыңарлары]]. # [[Сопақша ми]] - жұлынның жоғарғы шетінің жалғасы. Сопақша мидың төменгі шеті жіңішкелеу, жоғарғы шеті жуандау. Жұлындағы сияқты, сопақша мидың ақ заты сыртында, сұр заты ішкі жағында орналасады. [[Жұлын]]нан айырмашылығы - сұр заты ақ затында ядро тәрізді әр жерінде шоғырланып жатады. Сопақша мидың ұзындығы 2,5-3 см. Сопақша мида бір ми қарыншасы орналасқан. Онда ему, жұту, жөтелу, түшкіру, көзді жыпылықтату рефлекстерінің орталығы бар. Сұр затында тынысалу, қан тамырларын, аскорытуды реттейтін орталықтар орналасқан. Жұлынға қарағанда сопақша мидың рефлекстік қызметі күрделі. Сопақша ми арқылы жүзеге асатын рефлекстер: 1) қорғану (жөтелу, құсу, түшкіру, жас болу, көзді жыпылықтату); 2) тамақ (ему, жұту, сөл бөлу, асқорыту бездері); 3) жүрек пен қантамырлар жұмысын реттеу; 4) өз-өзінен жұмыс істейтін тынысалу орталығы өкпе жұмысын жақсартады; 5) есту ақпараттарын басқарады. Жұлын сияқты сопақша ми қозуды жұлыннан мидың басқа бөлімдеріне өткізеді. Егер сопақша ми зақымданса, тынысалу мен жүректің тоқтауынан адам тез өліп кетеді. # [[Артқы ми]]ға - мишық пен ми көпірі жатады. [[Ми көпірі]] ортаңғы ми мен сопақша мидың аралығына орналасқан. Сопақша ми мен ортаңғы миды байланыстырып тұратындықтан, оны ми көпірі дейді. [[Ми көпірі|Ми көпір]] арқылы төменірек орналасқан бөлімдерден қозу келеді. Ми көпірінің өткізгіш доғасы алдыңғы мидың үлкен ми сыңарларының қыртысын жұлынмен және мишықтың қыртысымен жалғастырады. Ми көпірінің жүйке жасушалары (нейрондары) беттің терісінен, тілден, ауыз қуысының сілемейлі қабықшасынан (дәм сезгіштік) келетін хабарларды қабылдайды. Есту, тепе-теңдікті сақтау мүшелерінен келетін ақпараттар (информация) ми көпіріне хабарланады. [[Ми көпірі]]нде сілекей, жас бездері мен шайнау, ымдау бұлшықеттерінің жұмысын реттейтін жүйке орталықтары да орналасқан. Мишық - сопақша ми мен ми көпірінің артқы жағында жатады. [[Мишық]]тың сыртында сұр заттан түзілген қыртыстары және өте көп қатпарлы болады. Сұр заттың астында ақ заты орналасады. Нейрондардың мишықтан шығатын өсінділері оны орталық жүйке жүйесінің барлық бөлімдерімен байланыстырады. Мишық қаңқа бұлшықеттерінің үйлесімді жиырылуын реттейді. Әсіресе мойын, тұлға, аяқ-қол бұлшықеттерінің қозғалысын, дененің тепе-теңдігін сақтайды. Егер мишық жарақаттанса, адамның қолаяғы тез шаршайды, қозғалысы, тепе-теңдігі, сөзі бұзылады. # [[Ортаңғы ми]] - артқы ми мен аралық мидың арасында орналасқан. Ол алдыңғы ми мен артқы миды бірімен-бірін жалғастырып тұрады. Мидың бұл бөлімі арқылы жоғары және төмен қарай өткізгіш [[жүйке жолдары]] өтеді. Теріде пигменттің бояутектің түзілуін реттейді. Кенеттен шыққан дыбыс, жарық тітіркендіргіштерін тез бағдарлауды реттейді. Тізбесі берілген ми бөлімдерінің мишықтан басқалары ми бағанасын құрайды. Одан 12 жүп бассүйек-ми жүйкелері таралады. Бұл жүйкелер көру (II жұп), есту (VIII жұп), көзді қозғаушы (III жұп), кезеген (X жұп). # [[Аралық ми]] - ортаңғы мидың алдыңғы жағында жатады. Көру төмпешіктері(гипоталамус) мен төмпешікасты аймақтан тұрады. Аралық мида да бір ми қарыншасы бар. Көру, дәм сезу, есту және т. б. [[рецептор]]лардан келетін қозу аралық ми арқылы алдыңғы мидың үлкен ми сыңарларының қыртысына өтеді.<ref>Биология:Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2008. ISВN 9965-34-812-Х</ref> == Ми аурулары == Мидың кең таралған ауруларына инсульт, эпилепсия, Альцгеймер ауруы және ісіктер жатады. Бұл аурулар адамның ойлау қабілетін, қозғалысын және өмір сүру сапасын нашарлатуы мүмкін. == Ми саулығын сақтау == Мидың денсаулығын сақтау үшін дұрыс тамақтану, ұйқы режимін сақтау, үнемі ой еңбегімен айналысу және физикалық белсенділік маңызды. Сонымен қатар, күйзелістен аулақ болу және зиянды әдеттерден бас тарту қажет. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Биоморфология]] [[Санат:Биология]] [[Санат:Морфология]] [[Санат:Адам анатомиясы]] [[Санат:Медицина]] [[Санат:Бас миы]] 4ra43zsqlguq9f01sorvhjx5i1g50z0 3615544 3615499 2026-06-11T07:04:14Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] ([[User talk:Көперхан Анаргүл|т]]) өңдемелерінен [[User:Әлібек Шұғыла|Әлібек Шұғыла]] соңғы нұсқасына қайтарды 3461300 wikitext text/x-wiki {{Анатомиялық карточка | Атауы = Ми | Латынша = encephalon | ГрейПәні = | ГрейБеті = | Сурет = Chimp Brain in a jar.jpg | Тақырыбы = [[Шимпанзе]] миы | Ені = 190 | Сурет2 = Human brain lateral view.JPG | Тақырыбы2 = [[Адам]] миы | Map = | MapPos = | MapCaption = | Прекурсор = | Жүйе = [[Орталық жүйке жүйесі]] | Артерия = | Көктамыр = | Жүйке = | Лимфа = | MeshName = | MeshNumber = | Dorlands = | DorlandsID = }} '''Ми''' (оқылуы ''мый'') — [[сүтқоректілер]]де мінез-құлыққа жауапты [[орталық жүйке жүйесі]]нің меңгеру торабы. Ми [[бас]]та бассүйек қуысында орналасады. Ол [[сопақша ми]], [[ми көпірі]], [[мишық]], [[ортаңғы ми]], [[аралық ми]] және [[үлкен ми]] сыңарларынан тұрады. == Ми бөлімдерінің қызметі == Жұлындағы сияқты мида ақ және сұр заттар болады. Ақ заттан өткізгіш жолдар түзіледі. Олар миді жұлынмен, сондай-ақ ми бөліктерін өзара байланыстырып тұрады. Өткізгіш жолдардың арқасында бүкіл орталық жүйке жүйесі біртұтас қызмет атқарады. Сұр зат өз алдында шоғырланып, ақ затқа ядролар түрінде орналасады. Мұнымен қатар сұр зат ми сыңарларымен мишықты қаптап, ми қыртысын түзеді. Сопақша ми мен көпір жұлынның жалғасы болып табылады, олар [[рефлекс]]тік және [[өткізгіш]]тік қызмет атқарады. '''Сопақша ми''' мен көпірдің ядросы ас қорыту, тыныс алу, жүрек қызметін және басқа процестерді реттейді, сондықтан сопақша ми мен көпірдің зақымдалуы өмірге қауіпті. Шайнау, жұту, ему процестерінің реттелуі, сондай-ақ құсу, түшкіру, жөтелу сияқты қорғаныш рефлекстері мидың осындай бөлімдерінің қызметіне байланысты болады. Сопақша мидің үстіңгі жағына мишық орналасады. Оның беті сұр зат&nbsp;— қыртыстан тұрады, қыртыстың астындағы [[ақ зат]]та [[ядро]] болады. Мишық орталық жүйке жүйесінің көптеген бөлімдерімен байланысады. Мишық адамның қимыл әрекетін реттейді. Оның қалыпты қызметі бұзылса, адам дәл үйлесімді қимылынан айырылып, дененің тепе-теңдігін сақтай алмайды. Мұндай адамдар, мысалы, иненің көзінен жіп өткізе алмайды, олар мас адамдарша теңселіп жүреді, жүргенде қол-аяғы сермеп, ебедейсіз қимыл жасайды. '''[[Ортаңғы ми]]да''' [[ядро]]лар орналасады, олар қаңқа бұлшық еттеріне үнемі жүйке импульстарын жіберіп, олардың шыриғып тұруын&nbsp;— тонусын сақтауға мүмкіндік береді. Көру және дыбыс тітіркенуін қабылдайтын бағдарлау рефлекстерінің [[рефлекс доғасы|рефлекс доғалары]] ортаңғы ми арқылы өтеді. Бағдарлау рефлекстері бас пен денені тітіркендіргішке қарай бұрудан бөлінеді. [[Сурет:Descartes-reflex.JPG|thumb|right|200px|[[Рене Декарт]]тың суреті: [[рефлекс]] қалай қалыптасады?]] Сопақша ми, көпір және ортаңғы мидан ми бағаны түзіледі. Одан 12 жұп бассүйек&nbsp;— ми жүйкелері таралады. [[Нервтің қабынуы|Нервтер]] миды баста орналасқан сезім мүшелерімен, бұлшықеттер мен бездермен байланыстырады. Нервтердің бір жұбы&nbsp;— кез келген жүйке миды ішкі мүшелер&nbsp;— жүрек, өкпе, қарын, ішектермен және т.б байланыстырады. Жүйке жүйесі эволюциялық даму кезінде бірнеше негізгі кезеңнен өтті: І-кезең – ''торлы жүйке жүйесі'' (''ішекқуыстыларда''); ІІ- кезең – ''түйінді жүйке жүйесі (омыртқасыздарда)''; ІІІ-кезең – ''түтікті жүйке жүйесі (хордалыларда)'', ал омыртқалыларда ми пайда болды. Жүйке жүйесінің одан әрі дамып, мидың пайда болуы сенсорлық (''иіс, жарық сезу'') жүйенің жетілуіне байланысты. Мидың филогенездік І-кезеңінде үш: артқы, ортаңғы және алдыңғы ми көпіршіктері пайда болады. Одан кейінгі эволюциялық даму барысында (ІІ-кезең) ми екіге: сопақша ми мен мишыққа бөлінеді. Организмнің қоршаған ортамен зат алмасуының өзгеруінен сопақша ми мен артқы мида тыныс алу, қан айналым, ас қорыту, т.б. орталықтары пайда болады. ІІ-кезеңде көру рецепторының әсерінен ортаңғы ми күштірек дамыды (''тіпті балықтарда да''). ІІІ-кезеңде, жануарлардың сулы ортадан құрлыққа шығуына байланысты алдыңғы ми дами бастайды. Одан әрі алдыңғы мидың көлемі ұлғайып, аралық және соңғы ми (ми қыртысы) дамыды. Жануарлардың судан құрлыққа тіршілік етуге бейімделуі арқылы алғаш рет ми қыртысының жеке шоғырлары жорғалаушыларда байқалады. Жүйке жүйесінің одан әрі қарай эволюциялық дамуы барысында ми қыртысы барған сайын барлық төмен жатқан орталықтардың қызметтерін өзіне бағындырып, ми қызметі біртіндеп ми қыртысына ауысты. Адамда мидың одан әрі дамуы – оның шығу тегіне байланысты заңдылықтарға бағынады. Адам миының салмағы 1100 г-нан 2 кг-ға дейінгі аралықта ауытқып отырады, көлемі – 1456 см3, аумағы 1622 см2. Адамның ақылдылығы мидың салмағы мен көлеміне байланысты емес. Мысалы, дарындылығы деңгейлес екі жазушы – [[Иван Сергеевич Тургенев]]тің миының салмағы – 2012 г., ал [[Анатоль Франс]]тың миының салмағы – 1017 г.<ref>[[Балалар Энциклопедиясы]], 6 том.</ref> Ми бассүйектің ми сауытының ішінде жатады. Мидың орташа салмағы шамамен 1300-1400 г. Салмағы бұл көрсетілгеннен көбірек болатын адамдар да кездеседі. Адамның дарындылығы мен ақылдылығы мидың салмағына байланысты емес. Ми 20 жасқа дейін дамиды. Оны бұлшықеттер тәрізді «жаттықтыруға» болады. Ойлау жүктемесін оқу арқылы үнемі жетілдіру нәтижесінде нейтрондар жүктемесі өседі де қысқа өскіндер көбірек қалыптасады, сөйтіп олар тармақтала түседі. Тұрақты шұғылдану нәтижесінде есте сақтау, назар аудару, ойлау, көз алдына елестету және басқа да жоғары жүйке қызметінің үдерістері жетіле түседі. Жұлындағыдай ми да ақ зат пен сұр заттан құралған. Жұлыннан айырмашылығы - мидың ақ заты ішкі жағында, сұр заты сыртында болады. Мидың бөлімдеріне байланысты сұр заты тұтас немесе ақ затының әр жерінде топтанып жатады, оны «ядро» дейді. Мидың ақ затынан өткізгіш жолдар түзіліп, миды жұлынмен байланыстырады. Ми бөлімдерінің өзара байланысы өткізгіш жолдар арқылы қамтамасыз етіледі. Мидың ішінде ми сұйықтығы толған қуыстар бар. Оларды ми қарыншалары дейді, себебі ішінде мөлдір әрі тұтқыр сұйықтық болады. Ол қорғаныштық, ыдырау өнімдерін шығару және ми ішіндегі қысымды реттеу қызметін атқарады. == Ми бөлімдері == [[Сурет:Chemical_synapse_schema_cropped.jpg|thumb|right|200px|Мидағы нерв талшықтары және нейрондар]] Миды пайда болу, құрылымдық және қызметтік ерекшеліктеріне байланысты үлкен үш бөлімге бөледі: бағаналы (сопақша ми, ми көпірі, мишық, ортаңғы ми), қыртысасты (аралық ми, алдыңғы мидың ми сыңарлары) және алдыңғы ми сыңарларының қыртысы. Мидың бағаналы және қыртысасты бөлімдері ертеден пайда болған. Ал ми қыртысы кейіннен пайда болған бөлім. Ми ұрықтың даму ерекшелігіне байланысты 5 бөлімнен тұрады: # [[сопақша ми]]; # [[мишық]] (артқы ми); # [[ортаңғы ми]]; # [[аралық ми]]; # [[алдыңғы ми сыңарлары]]. # [[Сопақша ми]] - жұлынның жоғарғы шетінің жалғасы. Сопақша мидың төменгі шеті жіңішкелеу, жоғарғы шеті жуандау. Жұлындағы сияқты, сопақша мидың ақ заты сыртында, сұр заты ішкі жағында орналасады. [[Жұлын]]нан айырмашылығы - сұр заты ақ затында ядро тәрізді әр жерінде шоғырланып жатады. Сопақша мидың ұзындығы 2,5-3 см. Сопақша мида бір ми қарыншасы орналасқан. Онда ему, жұту, жөтелу, түшкіру, көзді жыпылықтату рефлекстерінің орталығы бар. Сұр затында тынысалу, қан тамырларын, аскорытуды реттейтін орталықтар орналасқан. Жұлынға қарағанда сопақша мидың рефлекстік қызметі күрделі. Сопақша ми арқылы жүзеге асатын рефлекстер: 1) қорғану (жөтелу, құсу, түшкіру, жас болу, көзді жыпылықтату); 2) тамақ (ему, жұту, сөл бөлу, асқорыту бездері); 3) жүрек пен қантамырлар жұмысын реттеу; 4) өз-өзінен жұмыс істейтін тынысалу орталығы өкпе жұмысын жақсартады; 5) есту ақпараттарын басқарады. Жұлын сияқты сопақша ми қозуды жұлыннан мидың басқа бөлімдеріне өткізеді. Егер сопақша ми зақымданса, тынысалу мен жүректің тоқтауынан адам тез өліп кетеді. # [[Артқы ми]]ға - мишық пен ми көпірі жатады. [[Ми көпірі]] ортаңғы ми мен сопақша мидың аралығына орналасқан. Сопақша ми мен ортаңғы миды байланыстырып тұратындықтан, оны ми көпірі дейді. [[Ми көпірі|Ми көпір]] арқылы төменірек орналасқан бөлімдерден қозу келеді. Ми көпірінің өткізгіш доғасы алдыңғы мидың үлкен ми сыңарларының қыртысын жұлынмен және мишықтың қыртысымен жалғастырады. Ми көпірінің жүйке жасушалары (нейрондары) беттің терісінен, тілден, ауыз қуысының сілемейлі қабықшасынан (дәм сезгіштік) келетін хабарларды қабылдайды. Есту, тепе-теңдікті сақтау мүшелерінен келетін ақпараттар (информация) ми көпіріне хабарланады. [[Ми көпірі]]нде сілекей, жас бездері мен шайнау, ымдау бұлшықеттерінің жұмысын реттейтін жүйке орталықтары да орналасқан. Мишық - сопақша ми мен ми көпірінің артқы жағында жатады. [[Мишық]]тың сыртында сұр заттан түзілген қыртыстары және өте көп қатпарлы болады. Сұр заттың астында ақ заты орналасады. Нейрондардың мишықтан шығатын өсінділері оны орталық жүйке жүйесінің барлық бөлімдерімен байланыстырады. Мишық қаңқа бұлшықеттерінің үйлесімді жиырылуын реттейді. Әсіресе мойын, тұлға, аяқ-қол бұлшықеттерінің қозғалысын, дененің тепе-теңдігін сақтайды. Егер мишық жарақаттанса, адамның қолаяғы тез шаршайды, қозғалысы, тепе-теңдігі, сөзі бұзылады. # [[Ортаңғы ми]] - артқы ми мен аралық мидың арасында орналасқан. Ол алдыңғы ми мен артқы миды бірімен-бірін жалғастырып тұрады. Мидың бұл бөлімі арқылы жоғары және төмен қарай өткізгіш [[жүйке жолдары]] өтеді. Теріде пигменттің бояутектің түзілуін реттейді. Кенеттен шыққан дыбыс, жарық тітіркендіргіштерін тез бағдарлауды реттейді. Тізбесі берілген ми бөлімдерінің мишықтан басқалары ми бағанасын құрайды. Одан 12 жүп бассүйек-ми жүйкелері таралады. Бұл жүйкелер көру (II жұп), есту (VIII жұп), көзді қозғаушы (III жұп), кезеген (X жұп). # [[Аралық ми]] - ортаңғы мидың алдыңғы жағында жатады. Көру төмпешіктері(гипоталамус) мен төмпешікасты аймақтан тұрады. Аралық мида да бір ми қарыншасы бар. Көру, дәм сезу, есту және т. б. [[рецептор]]лардан келетін қозу аралық ми арқылы алдыңғы мидың үлкен ми сыңарларының қыртысына өтеді.<ref>Биология:Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2008. ISВN 9965-34-812-Х</ref> == Ми аурулары == Мидың кең таралған ауруларына инсульт, эпилепсия, Альцгеймер ауруы және ісіктер жатады. Бұл аурулар адамның ойлау қабілетін, қозғалысын және өмір сүру сапасын нашарлатуы мүмкін. == Ми саулығын сақтау == Мидың денсаулығын сақтау үшін дұрыс тамақтану, ұйқы режимін сақтау, үнемі ой еңбегімен айналысу және физикалық белсенділік маңызды. Сонымен қатар, күйзелістен аулақ болу және зиянды әдеттерден бас тарту қажет. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Биоморфология]] [[Санат:Биология]] [[Санат:Морфология]] [[Санат:Адам анатомиясы]] [[Санат:Медицина]] [[Санат:Бас миы]] d7behjjupf7a0emkmon0y7871d716pn 0 7766 3615490 3398692 2026-06-11T04:57:23Z Көперхан Анаргүл 182332 3615490 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Urunkhayka.jpg|400px|thumb|Марқакөл жағасындағы Урункайка ауылы|right]] '''Ауыл''' — дәстүрлі қазақ қоғамында ежелден қалыптасқан қауымдастық. Қазақ халқындағы “Ауыл түбі — бірлік, қауым түбі — тірлік” деген мақал ауылдың [[Этникалық мәдениет|этникалық]], [[экономика]]лық және рухани маңыздылығын білдіреді. Мен даланы қоныс еткен көшпелілер үшін табиғатпен үйлесімді тіршілік ету жеткіліксіз еді. [[Сурет:Habitat sur pilotis au Bénin.jpg|нобай|Бениндегі шалғай ауыл]] Олардың әлеуметтік ортасы да адамға қолайлы болуы қажет. Бұл қажеттілік жеті аталық үрдіс деп аталатын қоғамдық құрылымды тудырды. Дәстүрлі қазақ ауылы бір атадан тараған (аздаған кірме, қоңсыларды қоспағанда) [[ру]] мүшелерінен тұрды. Ауыл ішінде негізінен некелік қатынастарға тыйым салынған. Жеті аталық үрдіс дегеніміз экзогамиялық [[неке]]нің ең қатты сақталатын түріне жатады. Фольклордағы ғашықтар [[Еңлік-Кебек|Еңлік пен Кебек]], [[Қалқаман - Мамыр|Қалқаман мен Мамыр]] осы дәстүрді бұзғаны үшін өлім жазасына кесілген. Мұны басқа [[мәдениет]]тер тұрғысынан қатыгездік деп те бағалауға болады. Алайда, рулық экзогамияның жағымды жақтары да айқын. Осындай некелік қатынастар аралары жүздеген-мыңдаған шақырым ауылдарды бір-біріне жақындатты, туысқан етті. “Құда — мың жылдық” деген ұғым осыдан пайда болған. Қазақ тілінде диалектілердің жоқтығы да осыдан. Ауылдар арасындағы ынтымақтастықтың артуы [[этнос]]тық тұтастықты нығайтып, бүкіл ұлт адамдарын бір әулет сияқты туыстастырды (“Қарға тамырлы қазақ”). Ауылдың әлеуметтік құрылымына келсек, онда батыстық тұрғыдан қаралып жүрген тап, тап күресі, феодал, шаруа, қанау тәрізді ұғымдардың мәнсіздігін аңғарамыз. Біріншіден, рулық-ауылдық қоғамда отырықшы мәдениеттердегідей жерге деген жеке меншік дамымаған. Ол рудың меншігі болып есептелген. Бай ауылдастардың малы да бүкіл ауыл мүшелерінің игілігі ретінде табыс көзіне айналған. Тіпті, басқа ауылдан түскен қалыңдық та бүкіл ауылдың келіні болып есептелген. Әмеңгерлік, жесір дауы сияқты әлеуметтік құбылыстардың да тамыры осында. Екіншіден, ауылдар арасындағы әр түрлі қайшылықтар мен күрделі мәселелерді ауылдың беделді адамдары — ақсақалдар мен билер реттеп отырған. Әдетте, қазақ ауылына 5 — 6 түтіннен 10 — 15-ке дейін [[шаңырақ]] құрған. Бұл ортақ шаруашылық жүргізу мүддесіне байланысты пайда болған. Көп малды бір жерде шоғырландырып ұстау шаруашылық үшін тиімсіз. Қазақ ауылын үлкен отбасылық патриархалдық қоғам деген пікір шындықпен сыйыспайды. Себебі, мүмкіндігі бар адамдар ер жеткен балаларына енші беріп жеке шығарған ауылдан ауыл бөлініп, көрші орналасқан. Кенже ұл әкесінің, “қара шаңырақтың” мұрагері болып есептелген.<ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref>Әрбір ауыл көшпелі [[мектеп]], жалдамалы молда (кейінірек мұғалім) ұстаған, кілем, алаша, басқұр, шекпен т.б. тоқитын, үйшілік, зергерлік, ұсталық ететін қолөнершілер болған. Ауыл ән мен күйдің, өлең мен жырдың, ақындар айтысы мен шешендер сайысының орталығы болып, ұлттық дәстүрдің тоғысқан жері, халық өнерінің нағыз бастауы болды. Қазақ ауылында үйлер алқа-қотан тігіледі, мал қоралау, өргізу үшін, ауылдың бір жақ шеті ашық қалдырылады. Ауыл көрінісіне тән нәрсе: шұрқыраған [[жылқы]], маңыраған [[қой]], боздаған [[бота]], желіде тізілген [[құлын]], көгенделген қозы-лақ, асыр салған құлын-тай болып келеді. Ауыл маңында міндетті түрде бұлақ жемесе құдық, оның басында қауға, үлкен ағаш науа болады. Ауылдың көшіп-қонудағы басты мақсаты — мал тойындыру. Қоныс неғұрлым жиі ауыстырылып, өріс жаңғырып отырса, мал соғұрлым күйлі, семіз, сүтті болады. Қазақ жылдың төрт маусымын өрісінің сонылығына, судың молдығына қарай: өре жимас, майқұйрық, ақ бастау, егінді бұлақ, қопалы, миялы т.б. жіктеген. Табиғи апаттар (қуаңшылық, [[жұт]], індеттер), әлеум. және саяси аласапыран оқиғалар (сыртқы жаугершілік, ру-тайпа аралық тартыс, елдік бірліктің әлсіреуі т.т.) адамдық топтасудың бұл түрін күрт өзгерген ортада дәрменсіз етті. 19 ғасырдан бастап қалыптасқан жаңа жағдай қазақтың ауылдық типін күйзеліске ұшыратқаны белгілі. Ол батыстық (ресейлік) қысымға шыдай алмады. Осының нәтижесінде тозу, қақтығыс, мәдени дағдарыс көріністері ауылдық-тектік қоғамды жайлай бастады. 1856 — 68 жылдары жүргізілген әкімшілік реформаның нәтижесінде қазақ жеріндегі ауылдық басқару болыстық жүйемен алмастырылды. Бұл ғасырлар бойы қалыптасқан қоғамның өзіндік реттеу тетіктерін жойып, сырттан таңылған жүйеге көшуіне әкеп соқты. Қазақ ауылы отарлық типінің мал өнімдерін өндіретін шикізаттық ұжымдарына айналды. Қазан төңкерісіне (1917) дейін қазақ жеріндегі көшпелі ел мен отырықшы халық мекендерінің типінде үлкен айырмашылық болатын. Кеңес өкіметінің кезінде көшпелі ауылдарды жаппай отырықшылыққа бейімдеп колхоз, совхоздарға біріктірді. Бұл қазақ ҚР ауылдарын зор, қасіретке ұшыратты. Ауылдың қоныс жүйесі ретінде қаладан айырмашылығы — тұрғындарының орналасу тығыздығы төмен және саны аз. Еңбек және демалыс түрлері өзгеріске аз ұшырайды. Мұндағы еңбек табиғат ырқына, яғни жыл мезгілдерінің ауысып отыруына негізделген. Қаламен салыстырғанда ауыл тұрғындарының жұмыспен қамтылу дәрежесі төмен, бірақ кәсіп пен тұрмыстың мазмұндық бірлігі жоғары; еңбек ету жағдайлары ауыр, инфрақұрылымы нашар дамыған. Ауылдағы жанұялар әлеуметтік және ұлттық жағынан біртекті болып келеді. [[Әлеумет]]тік бақылау дәрежесі қаламен салыстырғанда жоғары, себебі адамдардың өзара қарым-қатынастары әдет-ғұрыптарға, салт-дәстүрлерге қатаң негізделген. Отырықшылану кезінде тарихи қалыптасқан көшпелі ауылдар жүйесі біржола бұзылып, оның отырықшы жаңа елді мекендер бойынша топтаса қоныстануы пайда болды. Осы шағын елді мекендер (олардың ішінде ауыл шаруашылығымен айналыспайтындары да) ауыл атала бастады. Социалдық жоспарлы [[экономика]]ның күйреуі, оның орнына жаңа нарықтық экономиканың ірге тебуіне байланысты тұрғын жұрттың қалаға көші-қонының күшеюі салдарынан ауылдар саны азаюда. Қазақстанда 1997 жылы ауылдардың жалпы саны 8172, оның ішінде 1 мыңнан астам адам қоныстанған ауылдар 1624 болды. == Даму жағдайына сәйкес топтастыру == Ауылдар даму жағдайына сәйкес төрт топқа топтастырылған. * Бірінші топтағы даму әлеуеті жоғары ауылдық елді мекендердің саны – 1062 (барлық ауылдық елді мекендердің 14%-ы), ондағы халықтың саны 1 566 869 (республика халқының 10,4%-ы). Бұл топтағы ауылдық елді мекендерге әлеуметтік – экономикалық қуатын одан әрі жетілдіру, табиғи мүмкіндіктерін пайдалануға көмек беру жолдары, жаңа жұмыс орындарын ашу, тұрғын үй құрылысын жүргізуге несие бөлу тетіктері қолға алынуда. * Екінші топтағы даму әлеуеті орташа ауылдық елді мекендер саны – 5664 (барлық ауылдық елді мекендердің 73,9%-ы), мұндағы халықтың саны 5329147 (республика халқының 35,6%-ы) адам. Бұларға өңдеу орындарын ашу, ортаның өз ерекшеліктеріне байланысты қосымша табыс көздерінің инфрақұрылымдарын қалыптастыру шаралары қолданылуда. * Қалған үшінші және төртінші топтағы (олар шамамен 788) елді мекендерге қаржы қарастырылмайды. == Қазақстанда == Республика бойынша 7660 елді мекендердің 190-ы (2004 жылдың 1-ші қаңтарына), яғни 2,4%-ы Атырау облысының үлесіне тиеді. Бұл елді мекендердегі ауыл халқының саны 262270 мың адам, облыс халқының 58%-ын құрайды. Еліміздегі барлық ауылдық елді мекендердің (қоңыстардың) 780-дейі, яғни 10 пайыздан астамы әлеуметтік-экономикалық дамуы жағынан өте төмен деңгейде. Қазақстандағы есепке алынған 7262 елді мекендерді әлемдік қаржы институттарының тәжірибесі мен қалыптасқан халықаралық нормаларға сүйене отырып, 130 көрсеткіш (ауылдың рынокқа жақын-алыстығы, топырағының құнарлылығы, шағын кәсіпкерліктің өріс алуы, инженерлік инфрақұрылымдардың болуы, әлеуметтік даму деңгейі, ауыз суының сапасы, ауаның радиациялық жағдайы және т.б. көрсеткіштер) бойынша талдау жұмысы еліміздегі Елбасы Жарлығымен Қазақстан Республикасының Ауылдық аумақтарын дамытудың 2004-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы бойынша жүзеге асырылу үстінде. 2004-2010 жылдарда Қазақстан Республикасы ауылдық аумақтарын дамыту мемлекеттік бағдарламасын жүзеге асырудың бірінші сатысында (2004-2006 жылдар) жоғарыда көрсетілген салалар қаржыландырылады. Ауылдардың, таза ауыз суымен, газбен қамтамасыз етілуі өз кезегінде жергілікті шаруашылықтардың дамуына әсер етеді. Мысалы, Атырау облысының жергілікті бюджетінен әлеуметтік инфрақұрылымды дамытуға бөлінетін қаржының 2004 жылы 72,5%-ы білім беруге, 27,5%-ы денсаулық сақтауға жұмсалды. == Қосымша == '''Ауыл''' — [[Қазақстан]]дағы, [[Орта Азия]] мен [[Солтүстік Кавказ]] мемлекеттеріндегі халық мекендейтін қора-қопсылы тұрақты және уақытша үй-жайлардан, мәдени ағарту, денсаулық сақтау мекемелері мен кейбір кәсіпорын ғимараттарынан тұратын, географиялық атауы бар мекен. == Ауыл халқы == Елдің, облыстың, ауданның бүкіл ауылдық елді мекендерінде тұратын халқы; ауылдық жердің тұрғылықты халқы; халық санағы кезінде, ағымдағы есепке алу кезінде қала халқымен коса арнайы бөлінетін халық санаты.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ауылдар]] [[Санат:Елді мекендер]] rqnczwlfpbn6pts0la9wkvc5asigdim 3615549 3615490 2026-06-11T07:06:03Z 1nter pares 146705 3615549 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Urunkhayka.jpg|400px|thumb|Марқакөл жағасындағы Урункайка ауылы|right]] '''Ауыл''' — дәстүрлі қазақ қоғамында ежелден қалыптасқан қауымдастық. Қазақ халқындағы “Ауыл түбі — бірлік, қауым түбі — тірлік” деген мақал ауылдың [[Этникалық мәдениет|этникалық]], [[экономика]]лық және рухани маңыздылығын білдіреді. Мен даланы қоныс еткен көшпелілер үшін табиғатпен үйлесімді тіршілік ету жеткіліксіз еді. [[Сурет:Habitat sur pilotis au Bénin.jpg|нобай|Бениндегі шалғай ауыл]] Олардың әлеуметтік ортасы да адамға қолайлы болуы қажет. Бұл қажеттілік жеті аталық үрдіс деп аталатын қоғамдық құрылымды тудырды. Дәстүрлі қазақ ауылы бір атадан тараған (аздаған кірме, қоңсыларды қоспағанда) [[ру]] мүшелерінен тұрды. Ауыл ішінде негізінен некелік қатынастарға тыйым салынған. Жеті аталық үрдіс дегеніміз экзогамиялық [[неке]]нің ең қатты сақталатын түріне жатады. Фольклордағы ғашықтар [[Еңлік-Кебек|Еңлік пен Кебек]], [[Қалқаман - Мамыр|Қалқаман мен Мамыр]] осы дәстүрді бұзғаны үшін өлім жазасына кесілген. Мұны басқа [[мәдениет]]тер тұрғысынан қатыгездік деп те бағалауға болады. Алайда, рулық экзогамияның жағымды жақтары да айқын. Осындай некелік қатынастар аралары жүздеген-мыңдаған шақырым ауылдарды бір-біріне жақындатты, туысқан етті. “Құда — мың жылдық” деген ұғым осыдан пайда болған. Қазақ тілінде диалектілердің жоқтығы да осыдан. Ауылдар арасындағы ынтымақтастықтың артуы [[этнос]]тық тұтастықты нығайтып, бүкіл ұлт адамдарын бір әулет сияқты туыстастырды (“Қарға тамырлы қазақ”). Ауылдың әлеуметтік құрылымына келсек, онда батыстық тұрғыдан қаралып жүрген тап, тап күресі, феодал, шаруа, қанау тәрізді ұғымдардың мәнсіздігін аңғарамыз. Біріншіден, рулық-ауылдық қоғамда отырықшы мәдениеттердегідей жерге деген жеке меншік дамымаған. Ол рудың меншігі болып есептелген. Бай ауылдастардың малы да бүкіл ауыл мүшелерінің игілігі ретінде табыс көзіне айналған. Тіпті, басқа ауылдан түскен қалыңдық та бүкіл ауылдың келіні болып есептелген. Әмеңгерлік, жесір дауы сияқты әлеуметтік құбылыстардың да тамыры осында. Екіншіден, ауылдар арасындағы әр түрлі қайшылықтар мен күрделі мәселелерді ауылдың беделді адамдары — ақсақалдар мен билер реттеп отырған. Әдетте, қазақ ауылына 5 — 6 түтіннен 10 — 15-ке дейін [[шаңырақ]] құрған. Бұл ортақ шаруашылық жүргізу мүддесіне байланысты пайда болған. Көп малды бір жерде шоғырландырып ұстау шаруашылық үшін тиімсіз. Қазақ ауылын үлкен отбасылық патриархалдық қоғам деген пікір шындықпен сыйыспайды. Себебі, мүмкіндігі бар адамдар ер жеткен балаларына енші беріп жеке шығарған ауылдан ауыл бөлініп, көрші орналасқан. Кенже ұл әкесінің, “қара шаңырақтың” мұрагері болып есептелген.<ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref>Әрбір ауыл көшпелі [[мектеп]], жалдамалы молда (кейінірек мұғалім) ұстаған, кілем, алаша, басқұр, шекпен т.б. тоқитын, үйшілік, зергерлік, ұсталық ететін қолөнершілер болған. Ауыл ән мен күйдің, өлең мен жырдың, ақындар айтысы мен шешендер сайысының орталығы болып, ұлттық дәстүрдің тоғысқан жері, халық өнерінің нағыз бастауы болды. Қазақ ауылында үйлер алқа-қотан тігіледі, мал қоралау, өргізу үшін, ауылдың бір жақ шеті ашық қалдырылады. Ауыл көрінісіне тән нәрсе: шұрқыраған [[жылқы]], маңыраған [[қой]], боздаған [[бота]], желіде тізілген [[құлын]], көгенделген қозы-лақ, асыр салған құлын-тай болып келеді. Ауыл маңында міндетті түрде бұлақ жемесе құдық, оның басында қауға, үлкен ағаш науа болады. Ауылдың көшіп-қонудағы басты мақсаты — мал тойындыру. Қоныс неғұрлым жиі ауыстырылып, өріс жаңғырып отырса, мал соғұрлым күйлі, семіз, сүтті болады. Қазақ жылдың төрт маусымын өрісінің сонылығына, судың молдығына қарай: өре жимас, майқұйрық, ақ бастау, егінді бұлақ, қопалы, миялы т.б. жіктеген. Табиғи апаттар (қуаңшылық, [[жұт]], індеттер), әлеум. және саяси аласапыран оқиғалар (сыртқы жаугершілік, ру-тайпа аралық тартыс, елдік бірліктің әлсіреуі т.т.) адамдық топтасудың бұл түрін күрт өзгерген ортада дәрменсіз етті. 19 ғасырдан бастап қалыптасқан жаңа жағдай қазақтың ауылдық типін күйзеліске ұшыратқаны белгілі. Ол батыстық (ресейлік) қысымға шыдай алмады. Осының нәтижесінде тозу, қақтығыс, мәдени дағдарыс көріністері ауылдық-тектік қоғамды жайлай бастады. 1856 — 68 жылдары жүргізілген әкімшілік реформаның нәтижесінде қазақ жеріндегі ауылдық басқару болыстық жүйемен алмастырылды. Бұл ғасырлар бойы қалыптасқан қоғамның өзіндік реттеу тетіктерін жойып, сырттан таңылған жүйеге көшуіне әкеп соқты. Қазақ ауылы отарлық типінің мал өнімдерін өндіретін шикізаттық ұжымдарына айналды. Қазан төңкерісіне (1917) дейін қазақ жеріндегі көшпелі ел мен отырықшы халық мекендерінің типінде үлкен айырмашылық болатын. Кеңес өкіметінің кезінде көшпелі ауылдарды жаппай отырықшылыққа бейімдеп колхоз, совхоздарға біріктірді. Бұл қазақ ҚР ауылдарын зор, қасіретке ұшыратты. Ауылдың қоныс жүйесі ретінде қаладан айырмашылығы — тұрғындарының орналасу тығыздығы төмен және саны аз. Еңбек және демалыс түрлері өзгеріске аз ұшырайды. Мұндағы еңбек табиғат ырқына, яғни жыл мезгілдерінің ауысып отыруына негізделген. Қаламен салыстырғанда ауыл тұрғындарының жұмыспен қамтылу дәрежесі төмен, бірақ кәсіп пен тұрмыстың мазмұндық бірлігі жоғары; еңбек ету жағдайлары ауыр, инфрақұрылымы нашар дамыған. Ауылдағы жанұялар әлеуметтік және ұлттық жағынан біртекті болып келеді. [[Әлеумет]]тік бақылау дәрежесі қаламен салыстырғанда жоғары, себебі адамдардың өзара қарым-қатынастары әдет-ғұрыптарға, салт-дәстүрлерге қатаң негізделген. Отырықшылану кезінде тарихи қалыптасқан көшпелі ауылдар жүйесі біржола бұзылып, оның отырықшы жаңа елді мекендер бойынша топтаса қоныстануы пайда болды. Осы шағын елді мекендер (олардың ішінде ауыл шаруашылығымен айналыспайтындары да) ауыл атала бастады. Социалдық жоспарлы [[экономика]]ның күйреуі, оның орнына жаңа нарықтық экономиканың ірге тебуіне байланысты тұрғын жұрттың қалаға көші-қонының күшеюі салдарынан ауылдар саны азаюда. Қазақстанда 1997 жылы ауылдардың жалпы саны 8172, оның ішінде 1 мыңнан астам адам қоныстанған ауылдар 1624 болды. == Даму жағдайына сәйкес топтастыру == Ауылдар даму жағдайына сәйкес төрт топқа топтастырылған. * Бірінші топтағы даму әлеуеті жоғары ауылдық елді мекендердің саны – 1062 (барлық ауылдық елді мекендердің 14%-ы), ондағы халықтың саны 1 566 869 (республика халқының 10,4%-ы). Бұл топтағы ауылдық елді мекендерге әлеуметтік – экономикалық қуатын одан әрі жетілдіру, табиғи мүмкіндіктерін пайдалануға көмек беру жолдары, жаңа жұмыс орындарын ашу, тұрғын үй құрылысын жүргізуге несие бөлу тетіктері қолға алынуда. * Екінші топтағы даму әлеуеті орташа ауылдық елді мекендер саны – 5664 (барлық ауылдық елді мекендердің 73,9%-ы), мұндағы халықтың саны 5329147 (республика халқының 35,6%-ы) адам. Бұларға өңдеу орындарын ашу, ортаның өз ерекшеліктеріне байланысты қосымша табыс көздерінің инфрақұрылымдарын қалыптастыру шаралары қолданылуда. * Қалған үшінші және төртінші топтағы (олар шамамен 788) елді мекендерге қаржы қарастырылмайды. == Қазақстанда == Республика бойынша 7660 елді мекендердің 190-ы (2004 жылдың 1-ші қаңтарына), яғни 2,4%-ы Атырау облысының үлесіне тиеді. Бұл елді мекендердегі ауыл халқының саны 262270 мың адам, облыс халқының 58%-ын құрайды. Еліміздегі барлық ауылдық елді мекендердің (қоңыстардың) 780-дейі, яғни 10 пайыздан астамы әлеуметтік-экономикалық дамуы жағынан өте төмен деңгейде. Қазақстандағы есепке алынған 7262 елді мекендерді әлемдік қаржы институттарының тәжірибесі мен қалыптасқан халықаралық нормаларға сүйене отырып, 130 көрсеткіш (ауылдың рынокқа жақын-алыстығы, топырағының құнарлылығы, шағын кәсіпкерліктің өріс алуы, инженерлік инфрақұрылымдардың болуы, әлеуметтік даму деңгейі, ауыз суының сапасы, ауаның радиациялық жағдайы және т.б. көрсеткіштер) бойынша талдау жұмысы еліміздегі Елбасы Жарлығымен Қазақстан Республикасының Ауылдық аумақтарын дамытудың 2004-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы бойынша жүзеге асырылу үстінде. 2004-2010 жылдарда Қазақстан Республикасы ауылдық аумақтарын дамыту мемлекеттік бағдарламасын жүзеге асырудың бірінші сатысында (2004-2006 жылдар) жоғарыда көрсетілген салалар қаржыландырылады. Ауылдардың, таза ауыз суымен, газбен қамтамасыз етілуі өз кезегінде жергілікті шаруашылықтардың дамуына әсер етеді. Мысалы, Атырау облысының жергілікті бюджетінен әлеуметтік инфрақұрылымды дамытуға бөлінетін қаржының 2004 жылы 72,5%-ы білім беруге, 27,5%-ы денсаулық сақтауға жұмсалды. == Қосымша == '''Ауыл''' — [[Қазақстан]]дағы, [[Орта Азия]] мен [[Солтүстік Кавказ]] мемлекеттеріндегі халық мекендейтін қора-қопсылы тұрақты және уақытша үй-жайлардан, мәдени ағарту, денсаулық сақтау мекемелері мен кейбір кәсіпорын ғимараттарынан тұратын, географиялық атауы бар мекен. == Ауыл халқы == Елдің, облыстың, ауданның бүкіл ауылдық елді мекендерінде тұратын халқы; ауылдық жердің тұрғылықты халқы; халық санағы кезінде, ағымдағы есепке алу кезінде қала халқымен коса арнайы бөлінетін халық санаты.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ауылдар]] [[Санат:Елді мекендер]] gqu7jud8sc72tt5vdtatir8ujforg6s 0 9245 3615487 3470219 2026-06-11T04:44:37Z Daniyal.aidarov5 119690 3615487 wikitext text/x-wiki '''Базарбай Мәметов''' ([[20 мамыр]] [[1888 жыл|1888]], қазіргі [[Сарқан ауданы]] – 1946) — Алаш зиялысы, [[Алашорда]] үкіметінің мүшесі, Жетісудағы Алаш қозғалысының көрнекті мүшелерінің бірі, заңгер.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> ==Өмірбаяны== [[Найман]] тайпасының [[Садыр]] руынан шыққан.<ref>https://adebiportal.kz/kz/news/view/19200</ref> 1888 жылы (екінші бір архивтік құжатта 1891 жылы туған деп көрсетілген) [[Жетісу облысы]], [[Лепсі уезі]], [[Балқаш-Лепсі болысы]]нда (қазіргі Сарқант ауданы) дүниеге келген. 1900-1911 жылдары [[Верный ерлер гимназиясы]]нда оқиды. Алғашында Мәскеудегі Алексеев әскери училищесіне оқуға ынтасы болғанымен, 1911 жылы [[Қазан университеті]]нің заң факультетіне түсіп, оны 1917 жылы бітіріп шығады. ЖОО-да оқып жүргенде-ақ, ол әр түрлі жұмыстарға белсене араласады. 1916 жылы атақты «маусым» жарлығы шыққанда Қазанда оқитын қазақ студенттері ішінде Б. Мәметов те бар, тыл жұмысына бара жатқан орыс тілін білмейтін қазақ жігіттеріне бас-көз болу үшін «Қазақ» газетінің бетінен «бүкіл ақ жүрек бауырларын» шақырып, үндеу жолдайды. Бұл үндеуді [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Ә. Бөкейханов]] «Бауырларым, ден сау, жас шақтарыңда жұрт үшін жұмылыңдар!»&nbsp;— деп жылы қабылдайды. Ақпан төңкерісінен соң Алаш қозғалысына белсене араласады. 1917 жылғы шілде айындағы Жалпықазақ съезінде [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысынан]] Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына депутаттыққа ұсынылып және бүкілресейлік мұсылмандар кеңесіне (Шоро-и-Исламға) өкіл етіп сайланады. Ал сол жылғы желтоқсанда өткен [[Жалпы қазақ съезі|Жалпықазақ съезінде]] Алашорда үкіметінің мүшелігіне облыстардан тысқары, яғни жалпы қазақ атынан кіреді. Осының өзінен-ақ Б.Мәметовтің абыройының қаншалықты екенін аңғаруға болады. [[Азамат соғысы]] жылдары басқа да ұлтжанды қазақ зиялылары сияқты Б.Мәметов те ақ пен қызылдың теке тіресінде тектен-текке қосақ арасында қалған қазақ жұртшылығын аман сақтап, қорғау мақсатында [[Семей]]де 1918 жылы 1 Алаш полкін жасақтауға және Жетісу жерінде қазақ жігіттерінен алаш сарбаздарын ұйымдастыруға ат салысады. Жетісуда С. Аманжоловпен бірге аштық-күйзеліске ұшыраған жұртшылыққа көмек комитетін ұйымдастырады. 1918 жылы 10-31 тамыз аралығында Лепсіде өткен [[Алаш орда]]ның Жетісу облыстық 2 қазақ съезіне қатысып, оның кеңесінің мүшелігіне сайланады. Колчак үкіметі тарапынан большевиктермен қатысы бар деген жалған желеумен Алашорда мүшесі Лепсі көмек комитетінің төрағасы Б.Мәметов қуғын-сүргінге ұшырайды. Қуғынға ұшыраған Алаш зиялысы Б. Мәметовке М. Тынышпаев ара түсіп, адмирал Колчакқа хат жазады. Жетісуда казак-орыстардың қазақ ауылдарына жасаған адам айтқысыз айуандық істерін, Отыншының ерлік өлімін Семейге алғаш жеткізген және осыларды «Абай» журналына жазған Б.Мәметов пен Ы. Жайнақов болатын. Кеңес кезеңінде де Б. Мәметов қуғын-сүргінге ұшырап, 1928 жылы ұсталынып, тұтқындалады. 1931 жылы отбасымен [[Саратов]]қа жер аударылады. Саратов, Қарақалпақстан, Жамбыл, Талдықорғанда әр түрлі шаруашылық қызметте болып, 1946 жылы Бөрлітөбе ауданында қайтыс болды. Кеңес Одағы Жоғарғы Кеңесінің 1989 жылғы 16 қаңтардағы Жарлығының 1 – бабына сәйкес «30-40 жылдар мен 50-ші жылдардың басында қуғын-сүргінге ұшырағандар мен құрбандарына байланысты әділдік орнатуға толықтыру іс-шаралары» негізге алынып, 1989 жылы 6 сәуірде Мәметов Базарбай ақталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Алаш Орда}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:20 мамырда туғандар]] [[Санат:1888 жылы туғандар]] [[Санат:Сарқан ауданында туғандар]] [[Санат:1946 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан заңгерлері]] [[Санат:КСРО-да репрессияланғандар]] [[Санат:КСРО-да қуғындалғандар]] [[Санат:Қазан университеті түлектері]] 2fyst2in13ousypg3l5gqlcbchw0iqi 0 9888 3615651 3419833 2026-06-11T09:02:04Z Көперхан Анаргүл 182332 3615651 wikitext text/x-wiki [[Сурет:وهدَفي حسابْ1.png|thumb|100px|left]] '''Сан''' — мөлшерді сипаттайтын, санауда пайдаланылатын абстракт нәрсе. '''Сан''' — [[Математика|математиканың]] негізгі ұғымдарының бірі. Қарапайым түрде алғашқы қоғамдарда-ақ пайда болған, кейін бірте-бірте қолданыс аясы кеңейіп әрі жалпыланды. Кейбір заттарды санауға байланысты бүтін оң (натурал) сандар ұғымы, кейіннен сандардың [[Натурал қатар|натурал қатарының]] <math>(1, 2, 3, 4, \ldots)</math> шексіздігі туралы идея пайда болды. Сан ұғымының алғашқы кеңеюі — [[Дағдылы сан|натурал сандарға]] бөлшек сандардың қосылуы болды. Ол [[Ұзындық|ұзындықты]] өлшеу, [[Аудан (геометрия)|ауданды]] табу, сондай-ақ, атаулы шамалардың үлесін бөліп шығару қажеттілігіне байланысты қолданысқа енгізілді. [[Теріс сан|Теріс сандар]] арифметикалық есептерді шешудің жалпы тәсілдерін беретін [[Алгебра|алгебраның]] ғылым ретінде дамуына байланысты шықты. Бүтін, бөлшек (оң және теріс) және нөл сандары рационал сан деп аталды. Айнымалы шамалардың шексіз өзгеруін зерттеу үшін сан ұғымы кеңейтіліп, нақты сандар жиынтығы пайда болды. Шамалардың қатынасын (мыс., квадрат диагоналының оның қабырғасына қатынасы) дәл өрнектеу қажеттігі иррационал сандар ұғымын енгізуге себепші болды. 16 ғасырда квадрат және куб теңдеулерді шешуге байланысты [[Жорамал сан|жорамал сандар]] ұғымы енгізілді. Сан ұғымы дамуының соңғы кезеңі [[Комплекс сан|комплекс]] сандардың енгізілуі болды. Бұл идея 16 ғасырда үшінші және төртінші дәрежелі [[Алгебралық теңдеу|алгебралық теңдеулердің]] шешімін табуға байланысты пайда болған.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 7 том</ref> =====Негізгі сандар жиыны===== Сандар жиынының мынандай түрлері бар: * [[Натурал сандар]] — натурал сандар жиынын <math>\mathbb{N}</math> деп белгілейді. * [[Бүтін сан]]дар — бүтін сандар жиынын <math>\mathbb{Z}</math> деп белгілейді. * [[Рационал сан|Рационал сандар]] — рационал сандар жиынын <math>\mathbb{Q}</math> деп белгілейді. * [[Иррационал сандар]] — иррационал сандар жиынын әдетте <math>\mathbb{I}</math> деп белгілейді. * [[Нақты сан]]дар — нақты сандар жиынын <math>\mathbb{R}</math> деп белгілейді. Нақты сандардың өздері [[алгебралық сан|алгебралық]] және трансценденттік болып бөлінеді. * [[Комплекс сандар]] — комплекс сандар жиынын <math>\mathbb{C}</math> деп белгілейді. =====Сандар жиынының жалпылауы===== Кватерниондар - [[гиперкомплекс сан]]дардың бір түрі. Кватерниондар жиынын <math>\mathbb{H}</math> арқылы белгілейді. Олардың комплекс сандардан айырмашылығы көбейтуге қатысты коммутативті емес. Өз кезегінде кватерниондар жиынының кеңеюі болып табылатын <math>\mathbb{O}</math> октонион (октав) сандар жиыны ассоциативтік (терімділік) қасиетін жоғалтады. Октонион сандарға қарағанда <math>\mathbb{S}</math> седенион сандар жиыны альтернативті (балама) қасиеттерге ие емес, бірақ қуатты ассоциативті қасиетті сақтайды. Осы жалпыланған сандар жиыны үшін келесі иерархия дұрыс болады: <math>\mathbb{C}\subset \mathbb{H}\subset \mathbb{O}\subset \mathbb{S}</math>. =====Сандар жиынының иерархиясы===== [[Иерархия]] келесідей болады: <math>\mathbb{N}\subset \mathbb{Z}\subset \mathbb{Q}\subset \mathbb{R}\subset \mathbb{C}\subset \mathbb{H}\subset \mathbb{O}\subset \mathbb{S}</math><ref>Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы. «Сөздік-Словарь», 2005. ISBN 9965-409-88-9</ref><ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006. ISBN 9965-808-78-3</ref> ===== Кемел сан ===== Кемел сан - өзінің бүтін (яғни өзінен кіші) [[бөлгіш]]терінің қосындысына тең [[Бүтін сан|бүтін]] [[оң сан]]. Мысалы, <math>~6</math> саны өзінің бөлгіштерінің <math>~1+2+3</math> қосындысына тең, яғни <math>~6=1+2+3.</math> Сол сияқты,<math>28=1+2+4+7+14.</math> Біздің заманымыздан бұрынғы III ғасырда [[Евклид]] жұп кемел сандарды <math>~2^{p-1}\left( 2p-1\right)</math> формуласымен анықтауға болатынын білген, тек <math>p</math> мен <math>~2^{p}-1</math> сандарының жай сандар болуы шарт. Осы әдіспен [[1987]] жылға дейін барлығы <math>~27</math> жұп кемел сан анықталған. <math>~496</math> жөне <math>~8128</math> сандары - кемел сандар. Тақ кемел санның болу немесе болмау мәселесі шешімін тапқан жоқ. Ғалымдардың болжауынша <math>~1</math>-ден <math>~10^{50}</math> дәрежесіне тең [[натурал сан]]дар аралығында мұндай кемел сандардың кездеспеуі ықтимал.<ref name="ReferenceA">"Математикалық ойашар", "Қазақ энциклопедиясы" Алматы, 2009 ISBN 9965-893-25-X</ref> ===== Қарама-қарсы сандар ===== Қарама-қарсы сандар — қосындысы [[нөл]]ге тең болатын [[екі]] сан, <math>~a + (-a) = 0. </math>Мысалы, <math>~7</math> және <math>~-7</math>, <math>~\sqrt{3} </math>және — <math>~\sqrt{-3} </math> ,<math>~ 2 - i</math>және<math>~ -2 + i </math>карама-қарсы сандар. <math>~0</math>-дің; (нөлдің) қарама-қарсы саны <math>~0</math> (нөл). Қарама-қарсы сандар [[комплекс сан]]дар жазықтығында нөлге қатысты [[симметрия]]лы нүктелермен белгіленеді. Дербес жағдайда, нақты карама-қарсы сандар сан осінде, санақтың бас [[нүкте]]сіне, яғни нөлге қатысты симметриялы түрде бейнеленеді.<ref name="ReferenceA"/> ===== Құрама сан ===== '''Құрама сан –''' [[жай сан]] болмайтын, яғни 1-ден және өзінен де басқа [[бөлгіш]]тері болатын [[натурал сан]]. Мысалы, 4, 18, 105, т. б. құрама сандар. Әрбір құрама санды бір ғана [[тәсіл]]мен жай [[көбейткіш]]тердің [[көбейтінді]]сі түрінде өрнектеуге болады.<ref name="ReferenceA"/> ===== Оң сан ===== Оң сан '''–''' [[нөл]]ден үлкен (a>0) [[нақты сан]](a). Оң сандар - сан түзуінің бойында санақ бас нүктесінің оң жағында (яғни нөлдің оң жағында) жататын нүктелермен бейнелененеді. === Пайдаланылған cілтемелер === <references/> {{wikify}} {{Сандық жүйелер}} [[Санат:Математика]] [[Санат:Сандар]] qnarlheaaa3cyzappwou5rdft1vqx5i 3615682 3615651 2026-06-11T10:56:31Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] ([[User talk:Көперхан Анаргүл|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurtenge|Nurtenge]] соңғы нұсқасына қайтарды 3142693 wikitext text/x-wiki [[Сурет:وهدَفي حسابْ1.png|thumb|100px|left]] '''Сан''' — мөлшерді сипаттайтын, санауда пайдаланылатын абстракт нәрсе. '''Сан''' — [[Математика|математиканың]] негізгі ұғымдарының бірі. Қарапайым түрде алғашқы қоғамдарда-ақ пайда болған, кейін бірте-бірте қолданыс аясы кеңейіп әрі жалпыланды. Кейбір заттарды санауға байланысты бүтін оң (натурал) сандар ұғымы, кейіннен сандардың [[Натурал қатар|натурал қатарының]] <math>(1, 2, 3, 4, \ldots)</math> шексіздігі туралы идея пайда болды. Сан ұғымының алғашқы кеңеюі — [[Дағдылы сан|натурал сандарға]] бөлшек сандардың қосылуы болды. Ол [[Ұзындық|ұзындықты]] өлшеу, [[Аудан (геометрия)|ауданды]] табу, сондай-ақ, атаулы шамалардың үлесін бөліп шығару қажеттілігіне байланысты қолданысқа енгізілді. [[Теріс сан|Теріс сандар]] арифметикалық есептерді шешудің жалпы тәсілдерін беретін [[Алгебра|алгебраның]] ғылым ретінде дамуына байланысты шықты. Бүтін, бөлшек (оң және теріс) және нөл сандары рационал сан деп аталды. Айнымалы шамалардың шексіз өзгеруін зерттеу үшін сан ұғымы кеңейтіліп, нақты сандар жиынтығы пайда болды. Шамалардың қатынасын (мыс., квадрат диагоналының оның қабырғасына қатынасы) дәл өрнектеу қажеттігі иррационал сандар ұғымын енгізуге себепші болды. 16 ғасырда квадрат және куб теңдеулерді шешуге байланысты [[Жорамал сан|жорамал сандар]] ұғымы енгізілді. Сан ұғымы дамуының соңғы кезеңі [[Комплекс сан|комплекс]] сандардың енгізілуі болды. Бұл идея 16 ғасырда үшінші және төртінші дәрежелі [[Алгебралық теңдеу|алгебралық теңдеулердің]] шешімін табуға байланысты пайда болған.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 7 том</ref> =====Негізгі сандар жиыны===== Сандар жиынының мынандай түрлері бар: * [[Натурал сандар]] — натурал сандар жиынын <math>\mathbb{N}</math> деп белгілейді. * [[Бүтін сан]]дар — бүтін сандар жиынын <math>\mathbb{Z}</math> деп белгілейді. * [[Рационал сан|Рационал сандар]] — рационал сандар жиынын <math>\mathbb{Q}</math> деп белгілейді. * [[Иррационал сандар]] — иррационал сандар жиынын әдетте <math>\mathbb{I}</math> деп белгілейді. * [[Нақты сан]]дар — нақты сандар жиынын <math>\mathbb{R}</math> деп белгілейді. Нақты сандардың өздері [[алгебралық сан|алгебралық]] және трансценденттік болып бөлінеді. * [[Комплекс сандар]] — комплекс сандар жиынын <math>\mathbb{C}</math> деп белгілейді. =====Сандар жиынының жалпылауы===== Кватерниондар - [[гиперкомплекс сан]]дардың бір түрі. Кватерниондар жиынын <math>\mathbb{H}</math> арқылы белгілейді. Олардың комплекс сандардан айырмашылығы көбейтуге қатысты коммутативті емес. Өз кезегінде кватерниондар жиынының кеңеюі болып табылатын <math>\mathbb{O}</math> октонион (октав) сандар жиыны ассоциативтік (терімділік) қасиетін жоғалтады. Октонион сандарға қарағанда <math>\mathbb{S}</math> седенион сандар жиыны альтернативті (балама) қасиеттерге ие емес, бірақ қуатты ассоциативті қасиетті сақтайды. Осы жалпыланған сандар жиыны үшін келесі иерархия дұрыс болады: <math>\mathbb{C}\subset \mathbb{H}\subset \mathbb{O}\subset \mathbb{S}</math>. =====Сандар жиынының иерархиясы===== Иерархия келесідей болады: <math>\mathbb{N}\subset \mathbb{Z}\subset \mathbb{Q}\subset \mathbb{R}\subset \mathbb{C}\subset \mathbb{H}\subset \mathbb{O}\subset \mathbb{S}</math><ref>Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы. «Сөздік-Словарь», 2005. ISBN 9965-409-88-9</ref><ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006. ISBN 9965-808-78-3</ref> ===== Кемел сан ===== Кемел сан - өзінің бүтін (яғни өзінен кіші) [[бөлгіш]]терінің қосындысына тең [[Бүтін сан|бүтін]] [[оң сан]]. Мысалы, <math>~6</math> саны өзінің бөлгіштерінің <math>~1+2+3</math> қосындысына тең, яғни <math>~6=1+2+3.</math> Сол сияқты,<math>28=1+2+4+7+14.</math> Біздің заманымыздан бұрынғы III ғасырда [[Евклид]] жұп кемел сандарды <math>~2^{p-1}\left( 2p-1\right)</math> формуласымен анықтауға болатынын білген, тек <math>p</math> мен <math>~2^{p}-1</math> сандарының жай сандар болуы шарт. Осы әдіспен [[1987]] жылға дейін барлығы <math>~27</math> жұп кемел сан анықталған. <math>~496</math> жөне <math>~8128</math> сандары - кемел сандар. Тақ кемел санның болу немесе болмау мәселесі шешімін тапқан жоқ. Ғалымдардың болжауынша <math>~1</math>-ден <math>~10^{50}</math> дәрежесіне тең [[натурал сан]]дар аралығында мұндай кемел сандардың кездеспеуі ықтимал.<ref name="ReferenceA">"Математикалық ойашар", "Қазақ энциклопедиясы" Алматы, 2009 ISBN 9965-893-25-X</ref> ===== Қарама-қарсы сандар ===== Қарама-қарсы сандар — қосындысы [[нөл]]ге тең болатын [[екі]] сан, <math>~a + (-a) = 0. </math>Мысалы, <math>~7</math> және <math>~-7</math>, <math>~\sqrt{3} </math>және — <math>~\sqrt{-3} </math> ,<math>~ 2 - i</math>және<math>~ -2 + i </math>карама-қарсы сандар. <math>~0</math>-дің; (нөлдің) қарама-қарсы саны <math>~0</math> (нөл). Қарама-қарсы сандар [[комплекс сан]]дар жазықтығында нөлге қатысты [[симметрия]]лы нүктелермен белгіленеді. Дербес жағдайда, нақты карама-қарсы сандар сан осінде, санақтың бас [[нүкте]]сіне, яғни нөлге қатысты симметриялы түрде бейнеленеді.<ref name="ReferenceA"/> ===== Құрама сан ===== '''Құрама сан –''' [[жай сан]] болмайтын, яғни 1-ден және өзінен де басқа [[бөлгіш]]тері болатын [[натурал сан]]. Мысалы, 4, 18, 105, т. б. құрама сандар. Әрбір құрама санды бір ғана [[тәсіл]]мен жай [[көбейткіш]]тердің [[көбейтінді]]сі түрінде өрнектеуге болады.<ref name="ReferenceA"/> ===== Оң сан ===== Оң сан '''–''' [[нөл]]ден үлкен (a>0) [[нақты сан]](a). Оң сандар - сан түзуінің бойында санақ бас нүктесінің оң жағында (яғни нөлдің оң жағында) жататын нүктелермен бейнелененеді. === Пайдаланылған cілтемелер === <references/> {{wikify}} {{Сандық жүйелер}} [[Санат:Математика]] [[Санат:Сандар]] 51f0fneov110wcszssh8us74f0ccdrz 0 11233 3615589 3482262 2026-06-11T08:11:25Z Көперхан Анаргүл 182332 3615589 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tellissaare.JPG|нобай|Алма]] '''Алма''' ({{lang-la|Malus pumila}}) — [[раушангүл тұқымдасы]]на жататын, өте кең тараған ағаштарының [[Жеміс|жемісі]]. Табиғи алманың Жер шарында бізге 36 түрі белгілі, олардың 10-12-сінің [[шаруашылық]]тық маңызы бар. Қазақстанда негізінен [[Сиверс алмасы]], [[Недзвецкий алмасы|Недзвецкий]], [[қырғыз алмасы]] өседі. Алманың жаздық, күздік, қыстық сұрыптары бар. Алма ағашының өмір сүру ұзақтығы 20—100 жыл, биіктігі 4-10 м болады. 3-12 жылда жеміс береді, әр гектардан шамамен 100-300 цент өнім алынады. Тұқымынан және өсімді (вегетативті) жолмен көбейеді. Тұқымынан көбейту бұлама алуда және [[селекция]]да қолданылады. Алманы көбейту кейде ұластыру арқылы да жүзеге асады. [[Қазақстан]]да алманың 40-тан астам сұрыптары аудандастырылған, оның 20-сын ([[Салтанат]], [[Іле]], [[Алатау]] шапағы, [[Алматы]] т.б.) қазақ селекционерлері өсіріп шығарған. Алма жемісі тасымалдауға, сақтауға жарамды, тағамдық заттарға бай, дәмді болады, әрі жақсы өңделеді. Алма құрамында 83—88 % су, 7,5—16 % қант, 0,2—0,8 % қышқыл, 9,5—18,5 % құрғақ қалдық, 0,28—1,0 % илік заттар, А, В₁, В₂, В₆, С, РР витаминдері, көптеген [[Минералдық заттар|минералды заттар]] бар. [[Шырын]]ынан шарап, сусын дайындалады. Ал жемісі емдік дәрі ретінде де, адам организмін ауыр [[металл]] заттардан тазалауға, қан бұзылу және жүрек ауруларын емдеуге қолданады. Алманың зиянкестері: [[алма жегіші]], [[алма биті]], [[шие бізтұмсығы]], [[гүл жегіші]]. Алма аурулары: [[алма қотыры]], [[ақ ұнтақ]], [[жеміс шірігі]], т.б.<ref>Жетісу. Энциклопедия. - [[Алматы]]: «Арыс» баспасы, [[2004]]. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3</ref><ref name=":0">Қазақ энциклопедиясы</ref> <gallery perrow="4" widths="150px" heights="150px"> Сурет:95apple.jpeg Сурет:Sundown and cross section 2.jpg Сурет:Apple in nepal.jpg </gallery> == Этимологиясы == Атаүндіеуропаша: *h₂mlós > тохарша: *amlä > ататүркіше: *amla "алма" > *āl "қызыл" + *amla "алма" > *ālma > қазақша: алма.<ref name=":0" /> == Өсімдік туралы == Алма ағашының сұрыптарына қарай өмір сүру ұзақтығы 20-100 жыл, биіктігі 3-10 м аралығында, 3-12 жылда жеміс береді. Жаздық, күздік, қыстық сұрыптар болады. Жаздық сұрыптары еккеннен кейін 3-4 жылдан соң жеміс бере бастайды. Толық жеміс беру мезгілі 15-20 жыл, ал 30-35 жыл өткен соң мұндай сұрыптардың жеміс беруі нашарлай бастайды. Жаздық, күздік, қыстық сұрыптарды іріктеп алу тәртібін орындамау, қандай да болсын бір түрін көбейтіп жіберу – әсіресе, өнімді жинаған, сақтаған, өңдеген кезде көптеген қиыншылықтар туғызады. Бақшада мейлінше көп сақталатын қыстық сұрыптарға едәуір орын берілгені дұрыс. == Қолданылуы == Алма құрамында [[су]], [[қант]], [[қышқыл]], [[А]], [[В1]], [[В2]], [[В6]], [[С]], [[РР]] витаминдері, көптеген минералды заттар бар. «Күнде кешкісін бір алма жесеңіз, дәрігер қажет емес» деген мақал алманың қаншалықты пайдалы екендігін білдіреді. Сонымен қатар, алма шырыны адам организмін ауыр металдардан тазартуға, қан бұзылуы және жүрек ауруларын емдеуде қолданылады. Алма жемісі тасымалдауға, сақтауға жарамды. Алма жемісінен [[Шырындар|шырын]], [[тосап]], [[компот]], джем, [[қақ]] жасалады. Сондай-ақ тамақ, кондитер және иіс су өнеркәсібінде қолданылады. Алманы күнделікті тағамға, салаттарға қосып пайдаланады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220104018/http://gulstan.kz/ |date=2012-02-20 }} {{wikify}} [[Санат:Алма]] [[Санат:Раушангүлділер]] [[Санат:Жемістер]] [[Санат:Ағаштар]] {{stub}} ebly5hga9qyu5hpue4lcxc0f9iaea26 0 11343 3615592 3567974 2026-06-11T08:14:25Z Көперхан Анаргүл 182332 3615592 wikitext text/x-wiki {{Химиялық элемент|нөмірі=79|жылжу модульі=27|жылусыйымдылығы=25,39|молярлық көлем=10,2|тор құрылымы=текше бетке бағытталған|Тор құрылымы=текше бетке бағытталған|тор параметрлері=4,0781|c/a қатынас=1|Дебай температурасы=170,00|жылуөткізгіштік=318|Юнг модульі=79|Пуассон коэффициенті=0.4|балқу жылуы=12,68|Моос қаттылығы=2.5|Виккерс қаттылығы=188–216|Бринеллий қаттылығы=188–245|CAS тіркелу нөмірі=7440-57-5|сурет=Au crystals1.jpg|қб қысымы 1=1646|қб қысымы 10=1814|қб қысымы 100=2021|қб қысымы 1 k=2281|қб қысымы 10 k=2620|булану жылуы=~340|қайнау температурасы=3129 [[Кельвин|К]] (2856 [[Градус Цельсия|°C]], 5173 °F)<ref name =webelements/>|үсті=[[Күміс|Ag]]|атом радиусы=144|асты=[[Рентгений|Rg]]|символ=Au|сыртқы түрі=Ашық сары түсті металл|атауы=Алтын|топ=11|период=6|блок=d|атомдық масса=196.966570(4)|конфигурация=[Xe] 4f¹⁴ 5d¹⁰ 6s¹|электрондық қабықшасы=2, 8, 18, 32, 18, 1|ковалентті радиус=136±6|балқу температурасы=1337,33 [[Кельвин|К]] (1064,18 [[Градус Цельсия|°C]], 1947,52 °F)<ref name =webelements/>|Ван-дер-Ваальс радиусы=166|ион радиусы=(−3e) 185 (+1e) 137|электртерістілігі=2,64|электродты потенциал=Au←Au³⁺ 1,50 В, Au←Au⁺ 1,70В|Электродты потенциал=Au←Au³⁺ 1,50 В, Au←Au⁺ 1,70В|тотығу дәрежелері=−3, −2, −1, 0, +1, +2, +3, +5|иондалу энергиясы 1=890.1|иондалу энергиясы 2=1980|фаза=Қатты дене|тығыздық=19,3-19,32|қб қысымы 100 k=3078|тип=[[Ауыр металдар]]}}[[Сурет:Gold.gif|left|73x73px|Алтын ''Au'']] [[Сурет:Or Venezuela.jpg|thumb|250px|Сом алтын]] '''Алтын''' ([[Латын тілі|лат]]. ''aurum''; '''Au''') — [[Химиялық элементтер|элементтердің периодты жүйесінің]] I-тобындағы химиялық элемент, асыл [[металдар]]дың бірі. Реттік нөмірі 79, [[атом]] массасы 196,967 г/моль, [[балқу]] температурасы 1063 °С, [[қайнау]] температурасы 2947 °С. == Алтынның биологиялық маңызы == Күмістің бактерицидтік қасиетін арттырады. Ағзадағы иммундық процесті қалыпты етеді. Көне Грекия мен Римде алтынды (пластинкаларын) ауызға салып, тамақ ауруларын емдеген екен. Сондай-ақ қазіргі медицинада да алтын қоспалары кеңінен қолданылады. Ғалымдар алтынның адамға тигізетін залалы да бар екенін дәлелдеп шықты. Канадалық ғалымдар алтын бұйымдардың адам ағзасына тигізетін әсерін зерттей келе күтпеген шешімге келді. Олар алтын бұйымдардың қызу қанды адамдардың көңіл-күйіне кері әсерін тигізетінін, тіпті депрессияға түсулеріне себеп тудыратынын айтады. Ғалымдар алтын бұйымның адам терісіне тигенде оның ағзасындағы зат алмасуды баяулатып, жүйке жүйесінің қозуына әсер ететінін дәлелдеп шықты. Мамандар бұл шешімге келе отырып, алтын бұйымдардан мүлдем бас тарту керектігін алға тартпайды. Алайда, олар қызу қанды адамдарға ұйықтар алдында алтын бұйымдарын шешіп жатуға кеңес береді. Себебі, адам ұйықтап жатқанда оның ағзасы әлсіз болады. == Қасиеттері == Таза алтын сары түсті, соғылғыш және созылғыш [[Металдар|металл]], [[химия]]лық инертті элемент. Сыртқы ортаның химиялық әсеріне аса төзімді. [[Оттек]], [[сутек]], [[азот]], және [[көміртек]]пен тікелей қосылмайды. Алтынға сілтілер және жеке [[қышқылдар]] әсер етпейді. “Патша сұйығында” (1 көлем HNO₃, 3 көлем HCl) және кейбір күшті қышқылдар қоспасында ериді. Қосылыстарында алтын бір және үш валентті болып келеді. Табиғатта саф алтын түрінде, [[тау жыныстары]]нда (5*10⁻⁷%), теңіз және [[мұхит]] суында (0.01-0.05 мг/т) кездеседі. Кентастардын алтынды ұсақтау, байыту және цианды натрий ерітіндісімен өңдеу арқылы алады. Алтынмен басқа металдардың бетін жалатады, әшекей бұйымдар жасайды. Тауар өндіруде, сауда-саттықта басқа заттардың бәрінің нарқы алтынмен бағаланады.<ref name="h1">Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: [[Химия]]. Н.Нұрахметов, А.Ниязбаева, Р.Рысқалиева, Н.Далабаева. — [[Алматы]]: "Мектеп" баспасы, [[2007]]. — 336 бет. ISBN 9965-36-416-8</ref> Алтын табиғатта сап түрде кездесетін [[Металдар|металл]]. Алтынның, ұсақ түйірлері [[кварц]] ішінде, немесе кварц құмы арасында шашыраңкы күйде болады. Алтынның табиғаттағы қосылысы алтын теллуриді (калаверит) AuTe₂ құрамында және [[мыс]]<nowiki/>тың, [[қорғасын]]<nowiki/>ның сульфид кендерінде болады. Алтын [[Сібір]]де, [[Орал]]да және Орта [[Азия]] мен [[Қазақстан]]да да кездеседі.<ref name=h1/> == Ажырату әдістері == Құмда шашылған аз алтынды (тоннасына 2 - 4 г) ажыратып алу үшін әр түрлі әдіс қолданады. Ең оңай, көптен қолданылып келе жатқан әдіс - құмды ағын сумен жуу, сонда құм қиыршықтары суға ілесіп кете береді де, алтын ауыр болғандыктан қалып қояды. Екінші бір әдіс алтынды амальгамаға айналдыру. Сынап көпшілік металдарды өз ішінде еріте алады, ол ерітіндіні амальгама дейді. Амальгамадағы алтынды шығарып алу үшін, амальгаманы қыздырса, сынап ұшып кетеді, оның буын жинап, салқындатып қайтадан іске қосады. Бірақ бұл екі әдіспен де кұмдағы алтын түгел алынбайды, көп болса, 75% ғана алынады. Бұлардан гөрі тәуірірек әдіс цианид әдісі. Ішінде алтын қалған жынысты KCN тұзынын, 0,02 - 0,2% ерітіндісімен 2 - 3 рет қайталап шаймалап жуады, сонда: <blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em; width:40%"> 4Au + 8NaCN + 2H₂O + O₂ = 4Na[Au(CN)₂] +4NaOH </blockquote> Комплексті қосылыс құрамындағы алтынды мырыштың, жәрдемімен ығыстырып шығарады: <blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em; width:40%"> 2Na[Au(CN)₂] +Zn = Na₂ [Zn (CN)₄] +2Au </blockquote> Бұл шыққан алтынды мырыштан тазалау үшін сұйық [[Күкірт қышқылы|күкірт қышкылы]]<nowiki/>мен жуады, [[мырыш]] еріп кетеді. [[Күміс]] сияқты басқа қоспалардан тазалау үшін концентрленген ыстық [[күкірт қышқылы]]мен жуады, онда күміс Ag₂SO₄-кe айналады. Кейде күмістен тазалау үшін электролиздеуді қолданады - анод - тазартылмаған алтын, катод - таза алтын, электролит ретінде Н[АuС1₄] ертіндісін қолданады сонда күміс анод шламы түрінде қалады.[[Сурет:Toi 250kg gold bar.jpg|thumb|255x255px|250 кг алтын, Той музейі, Жапония.|солға]]Алтын - жұмсақ сары түсті, соғылғыш, созылғыш, жайылғыш, ауыр, жұмсақ. [[металл]]. Қалыңдығы, 0,0001 мм [[фольга]] жасауға болады. Алтын жұмсақ болғандықтан таза түрде емес, мыс және күміспен араластырылған құйма түрінде колданылады. Түрлі алтын заттарды алтын мен мыстың құймасынан жасайды, ол құймада көбінесе 58,3% алтын болады (алтын заттардың пробасы 583). Алтын белсенділігі тіпті нашар металл, активтік қатарында ол ақырғы орында тұр. Оттекпен тікелей еш жағдайда да қосылмайды. Сұйық заттардан тек калий немесе натрийцианидының ерітіндісінде, [[хлор]] суында және «патша сұйығында» ериді. «Патша сұйығы» үш көлем тұз қышқылымен бір көлем азот қышқылының коспасы: <blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em; width:40%"> 3HCl + HNO₃ = 2Cl+NOCl+2H₂O,<br /> Au + 2Cl + NOCI = AuCl₃ + NO,<br /> АuСl₃ + НСl = Н[АuСl]₄ </blockquote> Алтын селен қышқылында да (күшті тотықтырғыш) ериді: <blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em; width:40%"> 2Au + 6H₂SeO₄ = Au₂(SeO)₄ + 3SeO₂ + 6H₂O </blockquote> Алтын ұсақ ұнтақ түрінде хлормен, 400 - 650° С [[фосфор]] буымен реакцияласады. Алтыннан монета (ақша) жасайды (тұтынуға шығарылған қағаз ақшаның қорғауышы ретінде банкта жатады); тіс салады, басқа металдардың бетіне жалатады және әсемдікке тұтынатын әшекей бұйымдар жасайды. == Алтынның қосылыстapы == Алтын қосылыстарда бір және үш валенттік көрсетеді, бірақ үш валентті қосылыстары берігірек. Бір валентті алтынның тұздары бір валентті мыстың, қосылыстары сияқты диспропорцияланып үш валентті қосылыс және дербес алтын береді: <blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em; width:25%"> 3AuCI=AuCl₃ + 2Au,<br /> 3AuCl + KCl = K[AuCl₄] +2Au </blockquote> Бір валентті алтыннын комплексті қосылыстары ауриттер тұрактырақ, мысалы K[Au(CN)₂]. Алтынның (I) оксиді да қыздырса тотығу-тотықсыздану реакциясына ұшырайды <blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em; width:25%"> 2Au₂O = 4Au + O₂ </blockquote> Алтынның үш валентті қосылыстары көбірек. Алтынның (III) оксиді Au₂O₃ - қара қоңыр, Au₂S₃ - қара, Au(ОН)₃ - күрең түсті барлығы қатты заттар, суда еритіні тек AuСl₃. Алтынның (III) гидроксиді Au(ОН)₃ амфотерлі зат, сілтілерде және қышқылдарда еріп аниондық комплекстер түзеді: <blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em; width:25%"> NaOH + Au(OH)₃ = Na[Au(OH)₄],<br /> Au(OH)₃ + 4HCl = H[AuCl₄] +3H₂O,<br /> Au(OH)₃ + 4HNO₃ = H[Au(NO₃)₄] +3H₂O </blockquote> Аниондық комплекс түзілуінен алтынның галогенидтері галогено-аураттарга айналғыш келеді: <blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em; width:25%"> NaBr + AuBr₃ = Na[AuBr₄] </blockquote> AuCl₃ гидролизінде аквоқышқылдap түзіледі. <blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em; width:25%"> AuCl₃ + H₂O = H₂[AuOCl₃] </blockquote> Алтынның оңайырақ алынатын қосылысы AuCl₃ өзге косылыстары осыдан алынады. Алтынның барлық қосылыстары айырылғанда металдық алтын бөлініп шығады.<ref>Қазақстан балалар энциклопедиясы</ref> == Қолданылуы == Алтын ақшалық кұнды металл (валюта). Coнымен қатар ол әр түрлі әшекейлік-көркемдік өнім, зергерлік бұйымдарға қолданылады.<ref>Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап [[Абай]] атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69</ref> == Кен орны == Алтын кені мол кездесетін [[ТМД]] аймақтары: [[Орал таулары]], [[Қазақстан]], [[Сібір]]. Алыс шетелдерде Аляскада, Колорадода (АҚШ), Африкада, Австралияда т. б. жатады .<ref>Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69</ref> == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == {{Commons|Gold}} * [http://www.fingramota.kz/kz/invest/drag%20metalli.php Бағалы металдар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520131229/http://fingramota.kz/kz/invest/drag%20metalli.php |date=2011-05-20 }} {{Менделеевтің периодтық кестесі}} [[Санат:Асыл металдар]] [[Санат:Химиялық элементтер]] [[Санат:Алтын]] [[Санат:Алтын қоспалары]] [[Санат:Тағам қоспалары]] [[Санат:Бояғыштар]] [[Санат:Өтпелі металдар]] [[Санат:Тиын металдары мен қорытпалары]] q89ayaplf5c3qh9yl164079rwwpplgv 0 11581 3615251 3154520 2026-06-10T12:38:56Z Көперхан Анаргүл 182332 3615251 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Анар'' | image = Pomegranate DSW.JPG | image_width = 240px | image_caption = ''Punica granatum'' | regnum = [[Өсімдіктер]] | divisio = [[Flowering plant|Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | subclassis = [[Rosidae]] | ordo = [[Myrtales]] | familia = [[Lythraceae]] | subfamilia = '''Punicoideae''' | subfamilia_authority = ([[Horan.]]) Graham, Thorne & Reveal | genus = '''''Punica''''' | subdivision_ranks = Species | subdivision = ''[[Punica granatum]]''&nbsp;[[Карл Линней]]<br /> ''[[Punica protopunica]]''&nbsp;[[John Hutton Balfour|Balf.]] }} '''Анар''' ({{lang-la|Púnica granátum}}) — анар тұқымдасына жататын [[ағаш]] немесе [[бұта]] тәрізді субтропикалық [[өсімдік]]. Жабайы анар [[Кавказ]]да, [[Орталық Азия|Орта]] және Кіші [[Азия]]да, [[Ауғанстан]] мен [[Үндістан]] елдерінде кездеседі . Кәдімгі анар (Punica granatum) Орталық Азия жемістерінің ішінде көп өсірілетін дақыл. Оңтүстік [[Қазақстан]]да анардың қызғылт Гюлоща, Бала-мюрсаль, Қазеке анар, Қызыл анар, т.б. сорттары өсіріледі. Биіктігі 3—5 м, [[бұтақ]]тары тікенекті, ашық қызыл түсті келеді. Анар жарықты жақсы көреді, құрғақшылыққа төзімді, суыққа төзімсіз. Бақта қатар аралығы 4 × 2 м немесе 4 × 3 м етіп отырғызылады. Отырғызылғаннан кейін 3—4 жылда [[жеміс]] бере бастайды. Анар тұқымынан және өсімді (внгнтативті) тәсілмен, ал қолда отырғызылатын сұрыптары, көбінесе, сүректелген қалемше немесе ұластыру арқылы көбейеді. Орта есеппен әр ағаштан 25—30 кг өнім алынады. Ағаштары жемісті 30-50 жылға дейін береді. Кейбір анар 300 жылға дейін өседі. Жемісінің салмағы 200-ден 1000 г-ға дейін, дөңгелек (диаметрі&nbsp;— 8—10 см), [[шырын]]ды, көп тұқымды, сыртында қатты қабығы бар. Жемісінің шырынында 80—90% су, 8—12% қант, 0.5—5 % түрлі [[қышқыл]]дар, 3—4% көмірсу, С, B [[витамин]]дері болады. [[Шарап|Шарапқа]] және тағамға тұздық ретінде қосылады. Анардың қабағынан таспа құрт түсіретін дәрілік препарат дайындалады, тамырынан бояулық зат алынады, сондай-ақ [[тұмау]], [[күйік]], іш құрылысы ауруларында пайдаланылады.Оңтүстік Қазақстанда Анардың қызғылт Гюлоща, Бала-мюрсаль, Қазаке анар, Қызыл анар, т.б. сұрыптары өсіріледі.<ref>Қазақстан Республикасының табиғаты, 7 том;</ref> [[Сурет:Illustration Punica granatum2.jpg|thumb|left]] Анар шырыны — бағалы және [[диета]]лық тағам. Бірдей мөлшерде пен анар қосып қайнатылғын шырыннан (гренадин) [[кисель]], [[мусс]] дайындауға болады. Әбден қайнатып қойыртылған анар шырыны түрлі тағамдарға дәмдеуіш ретінде пайдаланылады, бұл көбінесе [[кавказ асханасы]]на тән; тағамға жағымды қышқылтым дәм береді. Шырынын (құрамында танин болуына байланысты) және жемісінің қабығын [[медицина]] асқазанның жұмысы бұзылғанда, ал кепкен бұтақтары мен діңінің қабығын ішек құртына қарсы дәрі ретінде қолданады. Асқазаны ауыратындар, асқазан сөлінің қышқылы жоғары, [[гастрит]]пен ауыратындар, сондай-ақ [[энтероколитцен]] ауырғанда анардың ащы сұрыптарын пайдалануға болмайды.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> == Өсімдік туралы == Анар – анар тұқымдасына жататын ағаш немесе бұта тәрізді өсімдік. Кейбір деректер бойынша отаны – Парсы елі болып саналады. Жабайы анар [[Кавказ]]да, Орта және Кіші Азияда, [[Ауғанстан]] мен [[Үндістан]]да кездеседі. Қазіргі кезде мәдени түрі тропикалық және субтропикалық аймақтарда таралған. [[Иран]], [[Ауғанстан]], [[Қырым]], [[Югославия]], [[Италия]], [[Испания]], [[Португалия]], [[Франция]], [[Армения]], [[Әзірбайжан]], [[Өзбекстан]], [[Тәжікстан]], [[Грузия]] мемлекеттерінде анар өсіру өндіріске қойылған. Сондай-ақ, анар Қазақстанның жылы аймақтарында да кездеседі. Оңтүстік Қазақстанда анардың қызғылт Гюлоща, Бала-мюрсаль, Қызыл анар т.б. сұрыптары өсіріледі. Анар ағашының биіктігі 5-6 м. Бұтақтары тікенекті. Жапырағы жылтыр, гүлі түтікшелі келген сары-қызыл түсті. Жемісінің пішіні домалақ, қабығы қатты, түсі сары түстен қызғылтқа дейін құбылмалы. Салмағы 200-ден 1000 г-ға дейін, шырынды, көп тұқымды. Тұқым өзара жемістің ішінде жеке «қоршаулар» арқылы 6-12 бөлімшеге ажыратылып тұрады. Әр тұқымның сыртында нәрлі, мөлдір, қышқылтым-тәтті шырын болады. Анар жаз кезінде күн көзінің тік түсуін өте жақсы көреді. Кейде тіпті күн сәулесі жетіспей қалса, гүлдемей қояды. Құрғақшылыққа төзімді, суыққа төзімсіз келеді. Анар жемісі қантқа, таннинге, С витаминіне, өзектерге, органикалық қышқылдарға, азотқа, фитонцидке, минералды заттарға және кальций, магний, натрийге микроэлементтеріне бай. Жемістің құрамындағы заттар адам организміне өте пайдалы. Қанның құрамында темір аз болса және адам сүйектері сынғанда тез бітіп кету үшін анарды жеу керек. Асқазан қабынуына және терінің күйгеніне анар жемісінің қабығы жақсы көмектеседі (қайнатылған түрде). Анардың қабығы қайнатылған кезде бөлінетін заттар имунитетті нығайтады. Сонымен қатар анар қабығынан таспа құрт түсіретін дәрі дайындайды. Тұрмыста тамырынан бояулық зат алынады. Анардан шырын, шарап, салқын сусындар дайындалады. Анарды күнделікті тағамға, салаттарға қосып пайдаланады.<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2</ref> == Қолданылуы == Анар тұқымнан және вегативті тәсілмен – қалемшелеу, ұластыру арқылы көбейеді. Отырғызылғаннан кейін 3-4 жылда жеміс бере бастайды. Орта есеппен әр ағаштан 25-30 кг, кейбір сұрыптары 50-60 кг-ға дейін жеміс береді. Негізінен анар ағаштары жемісті 30-50 жылға дейін береді. Анар ағашының кейбір түрлері 300 жылға дейін өмір сүреді. == Сілтемелер == * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220104018/http://gulstan.kz/ |date=2012-02-20 }} == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} [[Санат:Тергүлдер]] [[Санат:Жеміс]] {{stub}} bucr8ngbrp4o5kj57sc7h8x52gvrj0p 3615551 3615251 2026-06-11T07:06:51Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] ([[User talk:Көперхан Анаргүл|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 2910968 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Анар'' | image = Pomegranate DSW.JPG | image_width = 240px | image_caption = ''Punica granatum'' | regnum = [[Өсімдіктер]] | divisio = [[Flowering plant|Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | subclassis = [[Rosidae]] | ordo = [[Myrtales]] | familia = [[Lythraceae]] | subfamilia = '''Punicoideae''' | subfamilia_authority = ([[Horan.]]) Graham, Thorne & Reveal | genus = '''''Punica''''' | subdivision_ranks = Species | subdivision = ''[[Punica granatum]]''&nbsp;[[Карл Линней]]<br /> ''[[Punica protopunica]]''&nbsp;[[John Hutton Balfour|Balf.]] }} '''Анар''' ({{lang-la|Púnica granátum}}) — анар тұқымдасына жататын [[ағаш]] немесе бұта тәрізді субтропикалық [[өсімдік]]. Жабайы анар [[Кавказ]]да, [[Орталық Азия|Орта]] және Кіші [[Азия]]да, [[Ауғанстан]] мен [[Үндістан]] елдерінде кездеседі . Кәдімгі анар (Punica granatum) Орталық Азия жемістерінің ішінде көп өсірілетін дақыл. Оңтүстік [[Қазақстан]]да анардың қызғылт Гюлоща, Бала-мюрсаль, Қазеке анар, Қызыл анар, т.б. сорттары өсіріледі. Биіктігі 3—5 м, [[бұтақ]]тары тікенекті, ашық қызыл түсті келеді. Анар жарықты жақсы көреді, құрғақшылыққа төзімді, суыққа төзімсіз. Бақта қатар аралығы 4 × 2 м немесе 4 × 3 м етіп отырғызылады. Отырғызылғаннан кейін 3—4 жылда [[жеміс]] бере бастайды. Анар тұқымынан және өсімді (внгнтативті) тәсілмен, ал қолда отырғызылатын сұрыптары, көбінесе, сүректелген қалемше немесе ұластыру арқылы көбейеді. Орта есеппен әр ағаштан 25—30 кг өнім алынады. Ағаштары жемісті 30-50 жылға дейін береді. Кейбір анар 300 жылға дейін өседі. Жемісінің салмағы 200-ден 1000 г-ға дейін, дөңгелек (диаметрі&nbsp;— 8—10 см), [[шырын]]ды, көп тұқымды, сыртында қатты қабығы бар. Жемісінің шырынында 80—90% су, 8—12% қант, 0.5—5 % түрлі [[қышқыл]]дар, 3—4% көмірсу, С, B [[витамин]]дері болады. Шарапқа және тағамға тұздық ретінде қосылады. Анардың қабағынан таспа құрт түсіретін дәрілік препарат дайындалады, тамырынан бояулық зат алынады, сондай-ақ [[тұмау]], [[күйік]], іш құрылысы ауруларында пайдаланылады.Оңтүстік Қазақстанда Анардың қызғылт Гюлоща, Бала-мюрсаль, Қазаке анар, Қызыл анар, т.б. сұрыптары өсіріледі.<ref>Қазақстан Республикасының табиғаты, 7 том;</ref> [[Сурет:Illustration Punica granatum2.jpg|thumb|left]] Анар шырыны — бағалы және [[диета]]лық тағам. Бірдей мөлшерде пен анар қосып қайнатылғын шырыннан (гренадин) [[кисель]], [[мусс]] дайындауға болады. Әбден қайнатып қойыртылған анар шырыны түрлі тағамдарға дәмдеуіш ретінде пайдаланылады, бұл көбінесе [[кавказ асханасы]]на тән; тағамға жағымды қышқылтым дәм береді. Шырынын (құрамында танин болуына байланысты) және жемісінің қабығын [[медицина]] асқазанның жұмысы бұзылғанда, ал кепкен бұтақтары мен діңінің қабығын ішек құртына қарсы дәрі ретінде қолданады. Асқазаны ауыратындар, асқазан сөлінің қышқылы жоғары, [[гастрит]]пен ауыратындар, сондай-ақ [[энтероколитцен]] ауырғанда анардың ащы сұрыптарын пайдалануға болмайды.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> == Өсімдік туралы == Анар – анар тұқымдасына жататын ағаш немесе бұта тәрізді өсімдік. Кейбір деректер бойынша отаны – Парсы елі болып саналады. Жабайы анар [[Кавказ]]да, Орта және Кіші Азияда, [[Ауғанстан]] мен [[Үндістан]]да кездеседі. Қазіргі кезде мәдени түрі тропикалық және субтропикалық аймақтарда таралған. [[Иран]], [[Ауғанстан]], [[Қырым]], [[Югославия]], [[Италия]], [[Испания]], [[Португалия]], [[Франция]], [[Армения]], [[Әзірбайжан]], [[Өзбекстан]], [[Тәжікстан]], [[Грузия]] мемлекеттерінде анар өсіру өндіріске қойылған. Сондай-ақ, анар Қазақстанның жылы аймақтарында да кездеседі. Оңтүстік Қазақстанда анардың қызғылт Гюлоща, Бала-мюрсаль, Қызыл анар т.б. сұрыптары өсіріледі. Анар ағашының биіктігі 5-6 м. Бұтақтары тікенекті. Жапырағы жылтыр, гүлі түтікшелі келген сары-қызыл түсті. Жемісінің пішіні домалақ, қабығы қатты, түсі сары түстен қызғылтқа дейін құбылмалы. Салмағы 200-ден 1000 г-ға дейін, шырынды, көп тұқымды. Тұқым өзара жемістің ішінде жеке «қоршаулар» арқылы 6-12 бөлімшеге ажыратылып тұрады. Әр тұқымның сыртында нәрлі, мөлдір, қышқылтым-тәтті шырын болады. Анар жаз кезінде күн көзінің тік түсуін өте жақсы көреді. Кейде тіпті күн сәулесі жетіспей қалса, гүлдемей қояды. Құрғақшылыққа төзімді, суыққа төзімсіз келеді. Анар жемісі қантқа, таннинге, С витаминіне, өзектерге, органикалық қышқылдарға, азотқа, фитонцидке, минералды заттарға және кальций, магний, натрийге микроэлементтеріне бай. Жемістің құрамындағы заттар адам организміне өте пайдалы. Қанның құрамында темір аз болса және адам сүйектері сынғанда тез бітіп кету үшін анарды жеу керек. Асқазан қабынуына және терінің күйгеніне анар жемісінің қабығы жақсы көмектеседі (қайнатылған түрде). Анардың қабығы қайнатылған кезде бөлінетін заттар имунитетті нығайтады. Сонымен қатар анар қабығынан таспа құрт түсіретін дәрі дайындайды. Тұрмыста тамырынан бояулық зат алынады. Анардан шырын, шарап, салқын сусындар дайындалады. Анарды күнделікті тағамға, салаттарға қосып пайдаланады.<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2</ref> == Қолданылуы == Анар тұқымнан және вегативті тәсілмен – қалемшелеу, ұластыру арқылы көбейеді. Отырғызылғаннан кейін 3-4 жылда жеміс бере бастайды. Орта есеппен әр ағаштан 25-30 кг, кейбір сұрыптары 50-60 кг-ға дейін жеміс береді. Негізінен анар ағаштары жемісті 30-50 жылға дейін береді. Анар ағашының кейбір түрлері 300 жылға дейін өмір сүреді. == Сілтемелер == * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220104018/http://gulstan.kz/ |date=2012-02-20 }} == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} [[Санат:Тергүлдер]] [[Санат:Жеміс]] {{stub}} sd0x20y0ywk33n6vgwx018idnuo9m0q 3615552 3615551 2026-06-11T07:07:17Z 1nter pares 146705 3615552 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Анар'' | image = Pomegranate DSW.JPG | image_width = 240px | image_caption = ''Punica granatum'' | regnum = [[Өсімдіктер]] | divisio = [[Flowering plant|Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | subclassis = [[Rosidae]] | ordo = [[Myrtales]] | familia = [[Lythraceae]] | subfamilia = '''Punicoideae''' | subfamilia_authority = ([[Horan.]]) Graham, Thorne & Reveal | genus = '''''Punica''''' | subdivision_ranks = Species | subdivision = ''[[Punica granatum]]''&nbsp;[[Карл Линней]]<br /> ''[[Punica protopunica]]''&nbsp;[[John Hutton Balfour|Balf.]] }} '''Анар''' ({{lang-la|Púnica granátum}}) — анар тұқымдасына жататын [[ағаш]] немесе бұта тәрізді субтропикалық [[өсімдік]]. Жабайы анар [[Кавказ]]да, [[Орталық Азия|Орта]] және Кіші [[Азия]]да, [[Ауғанстан]] мен [[Үндістан]] елдерінде кездеседі . Кәдімгі анар (Punica granatum) Орталық Азия жемістерінің ішінде көп өсірілетін дақыл. Оңтүстік [[Қазақстан]]да анардың қызғылт Гюлоща, Бала-мюрсаль, Қазеке анар, Қызыл анар, т.б. сорттары өсіріледі. Биіктігі 3—5 м, [[бұтақ]]тары тікенекті, ашық қызыл түсті келеді. Анар жарықты жақсы көреді, құрғақшылыққа төзімді, суыққа төзімсіз. Бақта қатар аралығы 4 × 2 м немесе 4 × 3 м етіп отырғызылады. Отырғызылғаннан кейін 3—4 жылда [[жеміс]] бере бастайды. Анар тұқымынан және өсімді (внгнтативті) тәсілмен, ал қолда отырғызылатын сұрыптары, көбінесе, сүректелген қалемше немесе ұластыру арқылы көбейеді. Орта есеппен әр ағаштан 25—30 кг өнім алынады. Ағаштары жемісті 30-50 жылға дейін береді. Кейбір анар 300 жылға дейін өседі. Жемісінің салмағы 200-ден 1000 г-ға дейін, дөңгелек (диаметрі&nbsp;— 8—10 см), [[шырын]]ды, көп тұқымды, сыртында қатты қабығы бар. Жемісінің шырынында 80—90% су, 8—12% қант, 0.5—5 % түрлі [[қышқыл]]дар, 3—4% көмірсу, С, B [[витамин]]дері болады. Шарапқа және тағамға тұздық ретінде қосылады. Анардың қабағынан таспа құрт түсіретін дәрілік препарат дайындалады, тамырынан бояулық зат алынады, сондай-ақ [[тұмау]], [[күйік]], іш құрылысы ауруларында пайдаланылады.Оңтүстік Қазақстанда Анардың қызғылт Гюлоща, Бала-мюрсаль, Қазаке анар, Қызыл анар, т.б. сұрыптары өсіріледі.<ref>Қазақстан Республикасының табиғаты, 7 том;</ref> [[Сурет:Illustration Punica granatum2.jpg|thumb|left]] Анар шырыны — бағалы және [[диета]]лық тағам. Бірдей мөлшерде пен анар қосып қайнатылғын шырыннан (гренадин) [[кисель]], [[мусс]] дайындауға болады. Әбден қайнатып қойыртылған анар шырыны түрлі тағамдарға дәмдеуіш ретінде пайдаланылады, бұл көбінесе [[кавказ асханасы]]на тән; тағамға жағымды қышқылтым дәм береді. Шырынын (құрамында танин болуына байланысты) және жемісінің қабығын [[медицина]] асқазанның жұмысы бұзылғанда, ал кепкен бұтақтары мен діңінің қабығын ішек құртына қарсы дәрі ретінде қолданады. Асқазаны ауыратындар, асқазан сөлінің қышқылы жоғары, [[гастрит]]пен ауыратындар, сондай-ақ [[энтероколитцен]] ауырғанда анардың ащы сұрыптарын пайдалануға болмайды.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> == Өсімдік туралы == Анар – анар тұқымдасына жататын ағаш немесе бұта тәрізді өсімдік. Кейбір деректер бойынша отаны – Парсы елі болып саналады. Жабайы анар [[Кавказ]]да, Орта және Кіші Азияда, [[Ауғанстан]] мен [[Үндістан]]да кездеседі. Қазіргі кезде мәдени түрі тропикалық және субтропикалық аймақтарда таралған. [[Иран]], [[Ауғанстан]], [[Қырым]], [[Югославия]], [[Италия]], [[Испания]], [[Португалия]], [[Франция]], [[Армения]], [[Әзірбайжан]], [[Өзбекстан]], [[Тәжікстан]], [[Грузия]] мемлекеттерінде анар өсіру өндіріске қойылған. Сондай-ақ, анар Қазақстанның жылы аймақтарында да кездеседі. Оңтүстік Қазақстанда анардың қызғылт Гюлоща, Бала-мюрсаль, Қызыл анар т.б. сұрыптары өсіріледі. Анар ағашының биіктігі 5-6 м. Бұтақтары тікенекті. Жапырағы жылтыр, гүлі түтікшелі келген сары-қызыл түсті. Жемісінің пішіні домалақ, қабығы қатты, түсі сары түстен қызғылтқа дейін құбылмалы. Салмағы 200-ден 1000 г-ға дейін, шырынды, көп тұқымды. Тұқым өзара жемістің ішінде жеке «қоршаулар» арқылы 6-12 бөлімшеге ажыратылып тұрады. Әр тұқымның сыртында нәрлі, мөлдір, қышқылтым-тәтті шырын болады. Анар жаз кезінде күн көзінің тік түсуін өте жақсы көреді. Кейде тіпті күн сәулесі жетіспей қалса, гүлдемей қояды. Құрғақшылыққа төзімді, суыққа төзімсіз келеді. Анар жемісі қантқа, таннинге, С витаминіне, өзектерге, органикалық қышқылдарға, азотқа, фитонцидке, минералды заттарға және кальций, магний, натрийге микроэлементтеріне бай. Жемістің құрамындағы заттар адам организміне өте пайдалы. Қанның құрамында темір аз болса және адам сүйектері сынғанда тез бітіп кету үшін анарды жеу керек. Асқазан қабынуына және терінің күйгеніне анар жемісінің қабығы жақсы көмектеседі (қайнатылған түрде). Анардың қабығы қайнатылған кезде бөлінетін заттар имунитетті нығайтады. Сонымен қатар анар қабығынан таспа құрт түсіретін дәрі дайындайды. Тұрмыста тамырынан бояулық зат алынады. Анардан шырын, шарап, салқын сусындар дайындалады. Анарды күнделікті тағамға, салаттарға қосып пайдаланады.<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2</ref> == Қолданылуы == Анар тұқымнан және вегативті тәсілмен – қалемшелеу, ұластыру арқылы көбейеді. Отырғызылғаннан кейін 3-4 жылда жеміс бере бастайды. Орта есеппен әр ағаштан 25-30 кг, кейбір сұрыптары 50-60 кг-ға дейін жеміс береді. Негізінен анар ағаштары жемісті 30-50 жылға дейін береді. Анар ағашының кейбір түрлері 300 жылға дейін өмір сүреді. == Сілтемелер == * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220104018/http://gulstan.kz/ |date=2012-02-20 }} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Тергүлдер]] [[Санат:Жеміс]] qzacgnlth5488l24npm5rkb3j3luqu6 3615553 3615552 2026-06-11T07:07:42Z 1nter pares 146705 3615553 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Анар'' | image = Pomegranate DSW.JPG | image_width = 240px | image_caption = ''Punica granatum'' | regnum = [[Өсімдіктер]] | divisio = [[Flowering plant|Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | subclassis = [[Rosidae]] | ordo = [[Myrtales]] | familia = [[Lythraceae]] | subfamilia = '''Punicoideae''' | subfamilia_authority = ([[Horan.]]) Graham, Thorne & Reveal | genus = '''''Punica''''' | subdivision_ranks = Species | subdivision = ''[[Punica granatum]]''&nbsp;[[Карл Линней]]<br /> ''[[Punica protopunica]]''&nbsp;[[John Hutton Balfour|Balf.]] }} '''Анар''' ({{lang-la|Púnica granátum}}) — анар тұқымдасына жататын [[ағаш]] немесе бұта тәрізді субтропикалық [[өсімдік]]. Жабайы анар [[Кавказ]]да, [[Орталық Азия|Орта]] және Кіші [[Азия]]да, [[Ауғанстан]] мен [[Үндістан]] елдерінде кездеседі . Кәдімгі анар (Punica granatum) Орталық Азия жемістерінің ішінде көп өсірілетін дақыл. Оңтүстік [[Қазақстан]]да анардың қызғылт Гюлоща, Бала-мюрсаль, Қазеке анар, Қызыл анар, т.б. сорттары өсіріледі. Биіктігі 3—5 м, [[бұтақ]]тары тікенекті, ашық қызыл түсті келеді. Анар жарықты жақсы көреді, құрғақшылыққа төзімді, суыққа төзімсіз. Бақта қатар аралығы 4 × 2 м немесе 4 × 3 м етіп отырғызылады. Отырғызылғаннан кейін 3—4 жылда [[жеміс]] бере бастайды. Анар тұқымынан және өсімді (внгнтативті) тәсілмен, ал қолда отырғызылатын сұрыптары, көбінесе, сүректелген қалемше немесе ұластыру арқылы көбейеді. Орта есеппен әр ағаштан 25—30 кг өнім алынады. Ағаштары жемісті 30-50 жылға дейін береді. Кейбір анар 300 жылға дейін өседі. Жемісінің салмағы 200-ден 1000 г-ға дейін, дөңгелек (диаметрі&nbsp;— 8—10 см), [[шырын]]ды, көп тұқымды, сыртында қатты қабығы бар. Жемісінің шырынында 80—90% су, 8—12% қант, 0.5—5 % түрлі [[қышқыл]]дар, 3—4% көмірсу, С, B [[витамин]]дері болады. Шарапқа және тағамға тұздық ретінде қосылады. Анардың қабағынан таспа құрт түсіретін дәрілік препарат дайындалады, тамырынан бояулық зат алынады, сондай-ақ [[тұмау]], [[күйік]], іш құрылысы ауруларында пайдаланылады.Оңтүстік Қазақстанда Анардың қызғылт Гюлоща, Бала-мюрсаль, Қазаке анар, Қызыл анар, т.б. сұрыптары өсіріледі.<ref>Қазақстан Республикасының табиғаты, 7 том;</ref> [[Сурет:Illustration Punica granatum2.jpg|thumb|left]] Анар шырыны — бағалы және [[диета]]лық тағам. Бірдей мөлшерде пен анар қосып қайнатылғын шырыннан (гренадин) [[кисель]], [[мусс]] дайындауға болады. Әбден қайнатып қойыртылған анар шырыны түрлі тағамдарға дәмдеуіш ретінде пайдаланылады, бұл көбінесе [[кавказ асханасы]]на тән; тағамға жағымды қышқылтым дәм береді. Шырынын (құрамында танин болуына байланысты) және жемісінің қабығын [[медицина]] асқазанның жұмысы бұзылғанда, ал кепкен бұтақтары мен діңінің қабығын ішек құртына қарсы дәрі ретінде қолданады. Асқазаны ауыратындар, асқазан сөлінің қышқылы жоғары, [[гастрит]]пен ауыратындар, сондай-ақ [[энтероколитцен]] ауырғанда анардың ащы сұрыптарын пайдалануға болмайды.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> == Өсімдік туралы == Анар – анар тұқымдасына жататын ағаш немесе бұта тәрізді өсімдік. Кейбір деректер бойынша отаны – Парсы елі болып саналады. Жабайы анар [[Кавказ]]да, Орта және Кіші Азияда, [[Ауғанстан]] мен [[Үндістан]]да кездеседі. Қазіргі кезде мәдени түрі тропикалық және субтропикалық аймақтарда таралған. [[Иран]], [[Ауғанстан]], [[Қырым]], [[Югославия]], [[Италия]], [[Испания]], [[Португалия]], [[Франция]], [[Армения]], [[Әзірбайжан]], [[Өзбекстан]], [[Тәжікстан]], [[Грузия]] мемлекеттерінде анар өсіру өндіріске қойылған. Сондай-ақ, анар Қазақстанның жылы аймақтарында да кездеседі. Оңтүстік Қазақстанда анардың қызғылт Гюлоща, Бала-мюрсаль, Қызыл анар т.б. сұрыптары өсіріледі. Анар ағашының биіктігі 5-6 м. Бұтақтары тікенекті. Жапырағы жылтыр, гүлі түтікшелі келген сары-қызыл түсті. Жемісінің пішіні домалақ, қабығы қатты, түсі сары түстен қызғылтқа дейін құбылмалы. Салмағы 200-ден 1000 г-ға дейін, шырынды, көп тұқымды. Тұқым өзара жемістің ішінде жеке «қоршаулар» арқылы 6-12 бөлімшеге ажыратылып тұрады. Әр тұқымның сыртында нәрлі, мөлдір, қышқылтым-тәтті шырын болады. Анар жаз кезінде күн көзінің тік түсуін өте жақсы көреді. Кейде тіпті күн сәулесі жетіспей қалса, гүлдемей қояды. Құрғақшылыққа төзімді, суыққа төзімсіз келеді. Анар жемісі қантқа, таннинге, С витаминіне, өзектерге, органикалық қышқылдарға, азотқа, фитонцидке, минералды заттарға және кальций, магний, натрийге микроэлементтеріне бай. Жемістің құрамындағы заттар адам организміне өте пайдалы. Қанның құрамында темір аз болса және адам сүйектері сынғанда тез бітіп кету үшін анарды жеу керек. Асқазан қабынуына және терінің күйгеніне анар жемісінің қабығы жақсы көмектеседі (қайнатылған түрде). Анардың қабығы қайнатылған кезде бөлінетін заттар имунитетті нығайтады. Сонымен қатар анар қабығынан таспа құрт түсіретін дәрі дайындайды. Тұрмыста тамырынан бояулық зат алынады. Анардан шырын, шарап, салқын сусындар дайындалады. Анарды күнделікті тағамға, салаттарға қосып пайдаланады.<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2</ref> == Қолданылуы == Анар тұқымнан және вегативті тәсілмен – қалемшелеу, ұластыру арқылы көбейеді. Отырғызылғаннан кейін 3-4 жылда жеміс бере бастайды. Орта есеппен әр ағаштан 25-30 кг, кейбір сұрыптары 50-60 кг-ға дейін жеміс береді. Негізінен анар ағаштары жемісті 30-50 жылға дейін береді. Анар ағашының кейбір түрлері 300 жылға дейін өмір сүреді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} == Сілтемелер == * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220104018/http://gulstan.kz/ |date=2012-02-20 }} [[Санат:Тергүлдер]] [[Санат:Жеміс]] nscp66l99x0ilazni430bcsk8lr4hqa 0 12452 3615630 3556249 2026-06-11T08:34:23Z Көперхан Анаргүл 182332 3615630 wikitext text/x-wiki [[File:HP LaserJet 4000n.jpg|200px|thumb|Принтер]] [[Сурет:Принтер картриджі.jpg|200px|thumb|Лазерлі принтер картриджінің сызбанұсқасы]] '''Принтер''' ({{lang-en|printer}}) — [[мәтін]] мен [[Кескін|кескіндерді]] қағазға немесе басқа да басып шығарылатын арқауларға шығаруға арналған құрылғы, [[ЭЕМ]]-ның ақпарат басып шығаруға арналған перифериялық құрылғыларының бір түрі. Баспа таңбаларын басу әдістеріне қарай Принтерлер матрицалық, сия құюшы ағыстық, (струйный), лазерлік, жарықаласыдиодтық, жылулық, сублимац., т.б. болып бөлінеді. Принтердің негізгі техникалық сипаттамаларына оның айыру қабілеті, басу жылдамдығы, материалдардың шығындылығы, фото басу мүмкіндігі, т.б. жатады. Айыру қабілеті бір дюймге келетін нүктелер санымен (қысқаша dpі) анықталады. Ағыстық П-лерде бұл шама 600 dpі-ден 4800 dpі-ге дейін, кейбір модельдерде одан да жоғары болады. Лазерлік, жарықаласыдиодтық принтерлердің айыру қабілеті әдетте 600 — 1200 dpі болады. Шығындылығы мен басу жылдамдығы жағынан лазерлік және жарықаласыдиодтық принтерлер ағыстық принтерлерден тиімдірек. Матрицалық принтерлердің шығындылығы аз болғанымен, басу сапасы, жылдамдығы жағынан жоғарыда айтылған принтерлерден нашар. [[Сурет:Epson FX-85 printer.jpg|нобай|оңға|Epson Fx-85]] == Әдебиет == * Қазақстан Республикасында ақпараттық теңсіздікті төмендету бағдарламасы бойынша халықты компьютерлік сауаттылыққа оқыту жөніндегі оқу-әдістемелік құрал 2007 ж. ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{бастама}} {{Компьютер компоненттері}} [[Санат:Ақпараттану]] [[Санат:Компьютерлік техника]] [[Санат:ЭЕМ]] h22wm1mvroxo3c9q4i64tpa7nckx9y6 3615634 3615630 2026-06-11T08:36:21Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] ([[User talk:Көперхан Анаргүл|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3556249 wikitext text/x-wiki [[File:HP LaserJet 4000n.jpg|200px|thumb|Принтер]] [[Сурет:Принтер картриджі.jpg|200px|thumb|Лазерлі принтер картриджінің сызбанұсқасы]] '''Принтер''' ({{lang-en|printer}}) — мәтін мен кескіндерді қағазға немесе басқа да басып шығарылатын арқауларға шығаруға арналған құрылғы, [[ЭЕМ]]-ның ақпарат басып шығаруға арналған перифериялық құрылғыларының бір түрі. Баспа таңбаларын басу әдістеріне қарай Принтерлер матрицалық, сия құюшы ағыстық, (струйный), лазерлік, жарықаласыдиодтық, жылулық, сублимац., т.б. болып бөлінеді. Принтердің негізгі техникалық сипаттамаларына оның айыру қабілеті, басу жылдамдығы, материалдардың шығындылығы, фото басу мүмкіндігі, т.б. жатады. Айыру қабілеті бір дюймге келетін нүктелер санымен (қысқаша dpі) анықталады. Ағыстық П-лерде бұл шама 600 dpі-ден 4800 dpі-ге дейін, кейбір модельдерде одан да жоғары болады. Лазерлік, жарықаласыдиодтық принтерлердің айыру қабілеті әдетте 600 — 1200 dpі болады. Шығындылығы мен басу жылдамдығы жағынан лазерлік және жарықаласыдиодтық принтерлер ағыстық принтерлерден тиімдірек. Матрицалық принтерлердің шығындылығы аз болғанымен, басу сапасы, жылдамдығы жағынан жоғарыда айтылған принтерлерден нашар. [[Сурет:Epson FX-85 printer.jpg|нобай|оңға|Epson Fx-85]] == Әдебиет == * Қазақстан Республикасында ақпараттық теңсіздікті төмендету бағдарламасы бойынша халықты компьютерлік сауаттылыққа оқыту жөніндегі оқу-әдістемелік құрал 2007 ж. ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{бастама}} {{Компьютер компоненттері}} [[Санат:Ақпараттану]] [[Санат:Компьютерлік техника]] [[Санат:ЭЕМ]] 34rwcn12xls0yvj7snmq6tvpzp2tcmd 0 13715 3615596 3419645 2026-06-11T08:17:02Z Көперхан Анаргүл 182332 3615596 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Keyboard KAZ.png|350 px|thumb|Қазақ [[пернетақта жаймасы]] ([[Ё (кирил)|Ё]] әрпі әдетте орыс жаймасына көшіп теріледі)]] '''Пернетақта''' — компьютерге [[ақпарат]] енгізу және оның жұмысын басқаруға арналған арнайы құрылғы. Әзірге [[компьютер]]ге адамның дауысын таныту міндеті жеткілікті дәрежеде орындалған жоқ, сондықтан пернетақта – пайдаланылушылардың компьютерге әріптік – сандық [[Ақпарат|ақпаратты]] енгізудің негізгі тәсілі болып келеді. Қазіргі таңда кеңінен тараған Windows-қа лайықталған пернетақта 104 пернеден (клавиштен) тұрады, оның екеуі – Windows терезелері бейнеленген пернелер. Пернетақтаның әр бір пернесі оймақтай (механикалық немесе мембраналық) ажыратып – қосқышқа арналған қақпақ болып табылады. Пернетақтадағы шағын микропроцессор осы ажыратып – қосқыштардың қалып күйін қадағалап отырып, әр бір перне басылып, қайта жіберілген кезде компьютерге сәйкес хабарды (үзуді) жөнелтеді, ал компьютердің (амалдық жүйенің) бағдарламасы бұл хабарларды өңдейді. Пернетақта 4 бөлікке бөлінген : әріптік сандық бөлік; жүгіргіні басқару және мәтіндік түзету пернелері ; жетелік пернелер; сандық бөлік. <ref>{{cite book | title=Қазақстан Республикасында ақпараттық теңсіздікті төмендету бағдарламасы бойынша халықты компьютерлік сауаттылыққа оқыту жөніндегі оқу-әдістемелік құрал 2007ж.}}</ref> '''Пернетақта''' ('''Клавиатура'''; ''keyboard'') — 1) [[компьютер]]ге [[мәліметтер]] мен командаларды енгізуге арналған құрылғы. Ол [[перне]]лерден тұрады, оның көмегімен сандық және [[мәтіндік ақпарат]]тарды немесе түрлі командаларды енгізуге болады. Пернені басқанда, осыған сәйкес жазылған символ немесе басқа амал орындалады. Қазіргі кезде көптеген компьютердің пернетақталары 101 пернеден, бірнеше жарық индикатордан тұрады. Олар перненің жұмыс режімдері туралы хабар беріп отырады. Пернетақтада мыналар бар: а) жазба машиналарының стандартты цифлары бар пернелер, латын және орыс әріптері мен тыныс белгілері; ә) кішкене цифрлық пернетақта; б) редакциялайтын пернелер; в) меңзерді басқару пернесі; г) қызметтік пернелер; ғ) арнаулы пернелер. Әріптік-цифрлық пернелер негізінде операциялық жүйелердің командалары мен мәтіндерін енгізу үшін пайдаланылады. Кіші цифрлық пернетақталар негізгі пернетақталардағы цифрларды қайталайды және ол сандық мәліметтерді енгізу үшін ыңғайлы. Редакциялайтын пернелер мен меңзерді басқару пернелері [[экран]]ға шыққан ақпараттармен жұмыс істеу үшін пайдаланылады. Қызметтік пернелер есептеу жүйесінің түрлі міндеттерін немесе жеке программаларды басқаруға арналған. Арнаулы пернелер компьютерлерді басқару және пернетақта режімдерін орындау үшін қажет; 2) түрлі операцияларды басқару және мәліметтерді енгізу мен редакциялауға пайдаланылатын белгілі бір тәртіппен орналасқан пернелер жиынтығы. Компьютердің пернетақтасы — үлгіқалыпты қосқыш орны бар және жүйелік тақшамен байланысқан тізбекті интерфейсі бар біркелкіленген құрылғы. Оларда 83 (84), 101 (102), 104 (105) немесе 122 перне болады. == Пернелердің түрлері == Пернетақта пернелері атқаратын қызметіне қатысты келесідей топтарға бөлінеді: * Енгізу пернелері ([[Әріптік-цифрлық пернетақта|әріптік-цифрлық]]) — мұнда қарапайым баспа машинасында болатын пернелер жинақталады, яғни әріптік, сандық және символдық пернелер. * Басқару пернелері — бұл пернелер жеке түрінде немесе басқа пернелермен бірге басыла отырып нақты әрекеттерді орындайды. Көбінесе [[Ctrl|CTRL]], [[Alt (перне)|ALT]], [[Windows (перне)|Windows]] белгісі бар перне және [[Esc (перне)|ESC]] қолданылады. * [[Функционал перне]]лер — арнайы тапсырмаларды орындау үшін қолданылады. Олар F1, F2, F3 және ары қарай F12 дейінгі пернелер тізбегінен тұрады. Түрлі бағдарламаларға қатысты бұл пернелердің қызметтері әр түрлі болып келеді. * [[Курсор басқару пернелері]] — бұл пернелер құжаттарда, веб-беттерде және мәтін түзетуде орын ауыстыру үшін қолданылады. Оларға бағыттауыш пернелер, сондай-ақ, HOME, END, PAGE UP, PAGE DOWN пернелері жатады. * [[Сандық бөлік]] — бұл пернетақта сандарды тез енгізу үшін өте ыңғайлы. Ондағы пернелер қарапайым калькулятор немесе есептеу машинасына сәйкес топталып жинақталған. Үш негізгі қосымша пернелер: * PRTSCN (немесе PRINT SCREEN) – экран бетін суретке түсіріп, оны компьютер жадысындағы [[алмасу буфері]]не көшіреді. Оны [[Microsoft Paint]] немесе басқа бағдарламаға сурет ретінде қойып (CTRL+V), сол бағдарлама арқылы баспаға беруге болады. * SCRLK (немесе [[Scroll Lock|SCROLL LOCK]]) – бұл пернені басу көптеген бағдарламаларға әсер етпейді. Бірақ кейбір бағдарламаларда оны басу бағыттауыш пернелердің, PAGE UP және PAGE DOWN әрекетін өзгертеді; бұл пернелерді басу белгіленген фрагмент немесе курсор қалпын өзгертпестен құжатты айналдыру мүмкіндігін береді. Пернетақтада бұл перненің қосып/өшірілуі түстік индикатормен көрсетіледі. * PAUSE/BREAK – бұл перне көп қолдана бермейді. Кейбір ескі бағдарламаларда бұл пернені басу бағдарламаны тоқтатады немесе CTRL –мен бірге басу оның орындалуын тоқтатады. * Электронды - Компьютер бетінен ақпарат енгізіге мүмкіндік беретін цифрланған пернетақта түрі ==Тағы қараңыз== * [[Жылдам пернелер]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Компьютер пернетақтасы}} {{Компьютер компоненттері}} [[Санат:Пернетақта]] h151b2aht7auq671s6got3zpr3ohfqy 3615601 3615596 2026-06-11T08:21:45Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] ([[User talk:Көперхан Анаргүл|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurtenge|Nurtenge]] соңғы нұсқасына қайтарды 3324848 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Keyboard KAZ.png|350 px|thumb|Қазақ [[пернетақта жаймасы]] ([[Ё (кирил)|Ё]] әрпі әдетте орыс жаймасына көшіп теріледі)]] '''Пернетақта''' — компьютерге [[ақпарат]] енгізу және оның жұмысын басқаруға арналған арнайы құрылғы. Әзірге [[компьютер]]ге адамның дауысын таныту міндеті жеткілікті дәрежеде орындалған жоқ, сондықтан пернетақта – пайдаланылушылардың компьютерге әріптік – сандық ақпаратты енгізудің негізгі тәсілі болып келеді. Қазіргі таңда кеңінен тараған Windows-қа лайықталған пернетақта 104 пернеден (клавиштен) тұрады, оның екеуі – Windows терезелері бейнеленген пернелер. Пернетақтаның әр бір пернесі оймақтай (механикалық немесе мембраналық) ажыратып – қосқышқа арналған қақпақ болып табылады. Пернетақтадағы шағын микропроцессор осы ажыратып – қосқыштардың қалып күйін қадағалап отырып, әр бір перне басылып, қайта жіберілген кезде компьютерге сәйкес хабарды (үзуді) жөнелтеді, ал компьютердің (амалдық жүйенің) бағдарламасы бұл хабарларды өңдейді. Пернетақта 4 бөлікке бөлінген : әріптік сандық бөлік; жүгіргіні басқару және мәтіндік түзету пернелері ; жетелік пернелер; сандық бөлік. <ref>{{cite book | title=Қазақстан Республикасында ақпараттық теңсіздікті төмендету бағдарламасы бойынша халықты компьютерлік сауаттылыққа оқыту жөніндегі оқу-әдістемелік құрал 2007ж.}}</ref> '''Пернетақта''' ('''Клавиатура'''; ''keyboard'') — 1) [[компьютер]]ге [[мәліметтер]] мен командаларды енгізуге арналған құрылғы. Ол [[перне]]лерден тұрады, оның көмегімен сандық және [[мәтіндік ақпарат]]тарды немесе түрлі командаларды енгізуге болады. Пернені басқанда, осыған сәйкес жазылған символ немесе басқа амал орындалады. Қазіргі кезде көптеген компьютердің пернетақталары 101 пернеден, бірнеше жарық индикатордан тұрады. Олар перненің жұмыс режімдері туралы хабар беріп отырады. Пернетақтада мыналар бар: а) жазба машиналарының стандартты цифлары бар пернелер, латын және орыс әріптері мен тыныс белгілері; ә) кішкене цифрлық пернетақта; б) редакциялайтын пернелер; в) меңзерді басқару пернесі; г) қызметтік пернелер; ғ) арнаулы пернелер. Әріптік-цифрлық пернелер негізінде операциялық жүйелердің командалары мен мәтіндерін енгізу үшін пайдаланылады. Кіші цифрлық пернетақталар негізгі пернетақталардағы цифрларды қайталайды және ол сандық мәліметтерді енгізу үшін ыңғайлы. Редакциялайтын пернелер мен меңзерді басқару пернелері [[экран]]ға шыққан ақпараттармен жұмыс істеу үшін пайдаланылады. Қызметтік пернелер есептеу жүйесінің түрлі міндеттерін немесе жеке программаларды басқаруға арналған. Арнаулы пернелер компьютерлерді басқару және пернетақта режімдерін орындау үшін қажет; 2) түрлі операцияларды басқару және мәліметтерді енгізу мен редакциялауға пайдаланылатын белгілі бір тәртіппен орналасқан пернелер жиынтығы. Компьютердің пернетақтасы — үлгіқалыпты қосқыш орны бар және жүйелік тақшамен байланысқан тізбекті интерфейсі бар біркелкіленген құрылғы. Оларда 83 (84), 101 (102), 104 (105) немесе 122 перне болады. == Пернелердің түрлері == Пернетақта пернелері атқаратын қызметіне қатысты келесідей топтарға бөлінеді: * Енгізу пернелері ([[Әріптік-цифрлық пернетақта|әріптік-цифрлық]]) — мұнда қарапайым баспа машинасында болатын пернелер жинақталады, яғни әріптік, сандық және символдық пернелер. * Басқару пернелері — бұл пернелер жеке түрінде немесе басқа пернелермен бірге басыла отырып нақты әрекеттерді орындайды. Көбінесе [[Ctrl|CTRL]], [[Alt (перне)|ALT]], [[Windows (перне)|Windows]] белгісі бар перне және [[Esc (перне)|ESC]] қолданылады. * [[Функционал перне]]лер — арнайы тапсырмаларды орындау үшін қолданылады. Олар F1, F2, F3 және ары қарай F12 дейінгі пернелер тізбегінен тұрады. Түрлі бағдарламаларға қатысты бұл пернелердің қызметтері әр түрлі болып келеді. * [[Курсор басқару пернелері]] — бұл пернелер құжаттарда, веб-беттерде және мәтін түзетуде орын ауыстыру үшін қолданылады. Оларға бағыттауыш пернелер, сондай-ақ, HOME, END, PAGE UP, PAGE DOWN пернелері жатады. * [[Сандық бөлік]] — бұл пернетақта сандарды тез енгізу үшін өте ыңғайлы. Ондағы пернелер қарапайым калькулятор немесе есептеу машинасына сәйкес топталып жинақталған. Үш негізгі қосымша пернелер: * PRTSCN (немесе PRINT SCREEN) – экран бетін суретке түсіріп, оны компьютер жадысындағы [[алмасу буфері]]не көшіреді. Оны [[Microsoft Paint]] немесе басқа бағдарламаға сурет ретінде қойып (CTRL+V), сол бағдарлама арқылы баспаға беруге болады. * SCRLK (немесе [[Scroll Lock|SCROLL LOCK]]) – бұл пернені басу көптеген бағдарламаларға әсер етпейді. Бірақ кейбір бағдарламаларда оны басу бағыттауыш пернелердің, PAGE UP және PAGE DOWN әрекетін өзгертеді; бұл пернелерді басу белгіленген фрагмент немесе курсор қалпын өзгертпестен құжатты айналдыру мүмкіндігін береді. Пернетақтада бұл перненің қосып/өшірілуі түстік индикатормен көрсетіледі. * PAUSE/BREAK – бұл перне көп қолдана бермейді. Кейбір ескі бағдарламаларда бұл пернені басу бағдарламаны тоқтатады немесе CTRL –мен бірге басу оның орындалуын тоқтатады. * Электронды - Компьютер бетінен ақпарат енгізіге мүмкіндік беретін цифрланған пернетақта түрі ==Тағы қараңыз== * [[Жылдам пернелер]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Компьютер пернетақтасы}} {{Компьютер компоненттері}} [[Санат:Пернетақта]] tkx5b1xyu5tyf2bvlqgmlc8e4ketp2r 0 14131 3615643 3534968 2026-06-11T08:47:55Z Көперхан Анаргүл 182332 3615643 wikitext text/x-wiki 2025 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша [[Қазақстан|Қазақстан Республикасында]] облыстардың саны 17, аудандар - 195, қалалар - 90, оның ішінде республикалық маңызы бар қалалар - 3, кенттер - 29, ауылдық округтер - 2 160, ауылдар - 6 179 құрайды. Республика бойынша ең көп аудандар саны Ақмола облысында, ал облыстық маңызы бар қалалар мен кенттік әкім аппараттары Қарағанды облысында. Ақмола және Қостанай облыстарында ауылдық әкім аппараттары көп болса, ауылдық елді мекендердің саны ең көп - Түркістан облысында. <ref>https://stat.gov.kz/industries/social-statistics/demography/publications/281766/</ref> == Қазіргі әкімшілік бөлінісі == === Бірінші деңгей === [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] 17 облысқа және 3 республикалық маңызы бар қалаға бөлінеді. * [[Астана]] қаласы — Қазақстанның елордасы. * [[Алматы]] қаласы — ерекше мәртебеге ие республикалық маңызы бар қала. * [[Шымкент]] қаласы — республикалық маңызы бар қала. {{Қазақстанның әкімшілік бөлінісі}} {| class="standard" align=center border="1" !rowspan="1"|№ !rowspan="1"|'''Таңбасы''' !rowspan="1"|'''Әкімшілік бірлік''' !rowspan="1"|'''Орталығы''' !rowspan="1"|'''Жер аумағы, км²,<br />08.06.2022''' !rowspan="1"|'''Халық саны, адам,<br />01.10.2022<ref>[https://www.stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT452810 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2022 жылғы 1 қазанға)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221209103233/https://www.stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT452810 |date=2022-12-09 }}</ref>''' !rowspan="1"|'''[[Қоныстану тығыздығы]],<br />адам/км²''' !rowspan="1"|'''Жан басына шаққандағы [[Жалпы ішкі өнім|ЖІӨ]], мың [[Қазақстан теңгесі|теңге]]'''<br />2023 ж.<ref>[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/157558/file/kk/ Қазақстан Республикасының жалпы өңірлік өнімі (2023ж. қаңтар-желтоқсан)]</ref> |- |colspan=8 align=center bgcolor="#EFEFEF" | Республикалық маңызы бар қалалар |- | 1 | [[Сурет:Emblem of Astana (latin).svg|50x50px]] | colspan="2" | [[Астана]] қаласы | 797,33 | align="right" |1 340 782 | 1681,6 | 9 247 |- | 2 | [[Сурет:Coat of arms of Almaty.svg|50x50px]] | colspan="2" | [[Алматы]] қаласы | 682 | align="right" |2 147 113 | 3148,3 | 11 310,4 |- | 3 | [[Сурет:Coat of arms of Shymkent.png|50 px]] | colspan="2" | [[Шымкент]] қаласы | 1162,8 | align="right" |1 184 113 | 1018,3 | 3 064,8 |- | colspan=10 align=center bgcolor="#EFEFEF" | Облыстар |- | 4 | [[Сурет:Abai oblysy eltanba.jpg|50 px]] | [[Абай облысы]] | [[Семей]] | 185 500 | align="right" |610 183 | 3,3 | 4 983,1 |- | 5 | [[Сурет:Coat of Arms of Aqmola Province (new).png|50 px]] | [[Ақмола облысы]] | [[Көкшетау]] | 146 219 | align="right" |786 012 | 5,4 | 4 676,7 |- | 6 | [[Сурет:Aktyubinsk-obl-coat-of-arms.png|50 px]] | [[Ақтөбе облысы]] | [[Ақтөбе]] | 300 629 | align="right" |924 845 | 3,1 | 5 052,4 |- | 7 | [[Сурет:Алматы облысы герб.png|50 px]] | [[Алматы облысы]] | [[Қонаев (қала)|Қонаев]] | 105 263 | align="right" |1 497 025 | 14,2 | 3 276,2 |- | 8 | [[Сурет:Coat of arms of Atyrau.svg|50px]] | [[Атырау облысы]] | [[Атырау]] | 118 631 | align="right" |689 674 | 5,8 | 21 401,2 |- | 9 | [[Сурет:Coat of Arms Batys Oblysy.png|50 px]] | [[Батыс Қазақстан облысы]] | [[Орал]] | 151 339 | align="right" | 686 655 | 4,5 | 6 956,6 |- | 10 | [[Сурет:Zhambyl province seal.png|50 px]] | [[Жамбыл облысы]] | [[Тараз]] | 144 264 | align="right" | 1 215 482 | 8,4 | 2 547,1 |- | 11 | [[Сурет:Jetisu Region Emblem.jpg|50px]] | [[Жетісу облысы]] | [[Талдықорған]] | 118 648 | align="right" | 698 952 | 5,9 | 2 754,6 |- | 12 | [[Сурет:Coat of Arms of Karagandy Province.svg|50 px]] | [[Қарағанды облысы]] | [[Қарағанды]] | 239 045 | align="right" | 1 134 146 | 4,7 | 7 443,5 |- | 13 | [[Сурет:Logo Kostanay Province.png|50 px]] | [[Қостанай облысы]] | [[Қостанай]] | 196 001 | align="right" |832 445 | 4,2 | 5 550,6 |- | 14 | [[Сурет:Kyzylorda province seal.svg|50 px]] | [[Қызылорда облысы]] | [[Қызылорда]] | 226 019 | align="right" | 830 901 | 3,7 | 3 414 |- | 15 | [[Сурет:Маңғыстау логотибі.jpg|50 px]] | [[Маңғыстау облысы]] | [[Ақтау]] | 165 642 | align="right" | 761 401 | 4,6 | 6 263,7 |- | 16 | [[Сурет:Logo Pavlodar region.png|50 px]] | [[Павлодар облысы]] | [[Павлодар]] | 124 755 | align="right" | 754 829 | 6,1 | 5 761,2 |- | 17 | [[Сурет:North Kazakhstan province seal.png|50 px]] | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] | [[Петропавл]] | 97 993 | align="right" | 534 966 | 5,5 | 4 189,5 |- | 18 | [[Сурет:Turkistan region seal.png|50 px]] | [[Түркістан облысы]] | [[Түркістан (қала)|Түркістан]] | 117 249 | align="right" | 2 110 502 | 18 | 1 955,5 |- | 19 | [[Сурет:Coat of arms of Ulytau Region.svg|50 px]] | [[Ұлытау облысы]] | [[Жезқазған]] | 188 936 | align="right" | 221 014 | 1,2 | 8 802,1 |- | 20 | [[Сурет:Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg|50px]] | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | [[Өскемен]] | 97 800 | align="right" | 730 812 | 7,5 | 6 135,4 |- style="background: #CCC;" | || ||Барлығы|| ||2 724 902||align="right"|19 691 858||7,2|| 6 058,3 |} === Екінші деңгей === Әкімшілік бөліністің екінші деңгейіне 170 ауылдық жердегі аудан, 19 қалалық жердегі аудан және 39 облыстық маңызы бар қала жатады. Республикалық маңызы бар қалалардағы аудандар: # Астанада — 6 аудан # Алматыда — 8 аудан # Шымкентте — 5 аудан Облыстық маңызы бар қала мәртебесін дамыған өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымы бар, халқының саны 50 мың адамнан жоғары ірі экономикалық және мәдени орталықтар алады. === Үшінші деңгей === Үшінші деңгейде 48 аудандық маңызы бар қала, 6 қалалық жердегі аудан (облыстық маңызы бар Қарағанды, Ақтөбе және Тараз қалаларында екі-екіден), 27 кент әкімдігі, 2165 ауылдық округ және 101 ауыл әкімдігі бар. Облыстық маңыздағы қала ішінде аудан ондағы халық саны 400 мың адамнан асқанда құрылады. == Тарихы == === Ресей империясы === XX ғасыр басында Қазақстан аумағында жеті облыс болған: #[[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]] — [[Омбы]] қаласы #[[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]] — [[Алматы|Верный]] қаласы #[[Күнгей Каспий облысы]] — [[Ашхабад]] қаласы #[[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысы]] — [[Орал]] қаласы #[[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]] — [[Семей]] қаласы #[[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]] — [[Ташкент]] қаласы #[[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]] — [[Орынбор]] қаласы (облыс құрамына кірген жоқ) Бұдан бөлек әскери әкімшілік бірліктер болған: # [[Дала генерал-губернаторлығы]] — [[Омбы]] қаласы (құрамына [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола]], [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей]], [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облыстары]] кірді) # [[Түркістан генерал-губернаторлығы]] — [[Ташкент]] қаласы (құрамына [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу]], [[Күнгей Каспий облысы|Күнгей Каспий]], [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария]], сондай-ақ [[Самарқан облысы (Ресей империясы)|Самарқан]], [[Ферғана облысы (Ресей империясы)|Ферғана облыстары]] мен [[Әмудария бөлімі]] кірді) Қазіргі Батыс, Солтүстік және Шығыс Қазақстандағы кей аумақтар [[Астрахан губерниясы|Астрахан]], [[Самара губерниясы|Самара]], [[Тобыл губерниясы|Тобыл]], [[Томбы губерниясы|Томбы]] губернияларының құрамында болды. === Кеңес заманы === [[Сурет:Kazakhstan 1959 ru.svg|400 px|thumb| Қазақ КСР-інің 1959 жылғы әкімшілік бөлінісі]] * 1920: Семей губерниясы құрылды * 1921: Төмендегідей губерниялар құрылды ** Ақмола губерниясы - Петропавл қаласы ** Ақтөбе губерниясы - Ақтөбе қаласы ** Қостанай губерниясы - Қостанай қаласы * 1924: Жетісу, Сырдария губерниялары құрылды * 13 қыркүйек 1925: Қостанай губерниясы жойылып, орнына Қостанай уезі құрылды * 14 қыркүйек 1925: Қостанай уезі болыстарынан Қостанай округі құрылды * 17 қаңтар 1928: Қазақ АКСР-індегі барлық губерниялар жойылып, орнына 13 округ құрылды # [[Адай округі]] - [[Ойыл (ауыл)|Ойыл]] ауылы # [[Ақмола округі]] - [[Астана|Ақмола]] қаласы # [[Ақтөбе округі]] - [[Ақтөбе]] қаласы # [[Алматы округі]] - [[Алматы]] қаласы # [[Гурьев округі]] - [[Атырау|Гурьев]] қаласы # [[Қарқаралы округі]] - [[Қарқаралы]] қаласы # [[Қостанай округі]] - [[Қостанай]] қаласы # [[Петропавл округі|Қызылжар округі]] - [[Петропавл]] қаласы # [[Қызылорда округі]] - [[Қызылорда]] қаласы # [[Орал округі]] - [[Орал]] қаласы # [[Павлодар округі]] - [[Павлодар]] қаласы # [[Семей округі]] - [[Семей]] қаласы # [[Сырдария округі]] - [[Шымкент]] қаласы * 10 мамыр 1928: Қызылжар округінің атауы [[Петропавл округі]] болып өзгерді * 10 сәуір 1929: [[Адай округі]] жойылды * 17 желтоқсан 1930: [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]]-інің барлық округтері жойылып, аудандары ірілендіріліп, республикалық билікке тікелей бағынуға берілді * 10 наурыз 1932: [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]]-інде округтердің орнына 6 облыс құрылды # [[Ақтөбе облысы]] - [[Ақтөбе]] қаласы # [[Алматы облысы]] - [[Алматы]] қаласы # [[Батыс Қазақстан облысы]] - [[Орал]] қаласы # [[Қарағанды облысы]] - [[Петропавл]] қаласы # [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]] - [[Шымкент]] қаласы # [[Шығыс Қазақстан облысы]] - [[Семей]] қаласы * 1 шілде 1933: [[Гурьев округі]] қайта құрылды * 4 шілде 1934: [[Қарқаралы округі]] қайта құрылды * 29 шілде 1936: [[Қарқаралы округі]] жойылды. [[Қостанай облысы|Қостанай]] және [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстан]] облыстары құрылды. [[Қарағанды облысы]]ның орталығы [[Петропавл]]дан [[Қарағанды]]ға көшірілді * 5 желтоқсан 1936: [[Гурьев округі]] жойылды * 15 қаңтар 1938: [[Атырау облысы|Гурьев]], [[Қызылорда облысы|Қызылорда]] және [[Павлодар облысы|Павлодар]] облыстары құрылды * 14 қазан 1939: [[Ақмола облысы|Ақмола]], [[Жамбыл облысы|Жамбыл]] және [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей]] облыстары құрылды. [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның орталығы [[Семей]]ден [[Өскемен]]ге көшірілді * 16 наурыз 1944: [[Көкшетау облысы|Көкшетау]] және [[Талдықорған облысы|Талдықорған]] облыстары құрылды * 6 маусым 1959: [[Талдықорған облысы]] жойылды * 26 желтоқсан 1960: [[Тың өлкесі]] құрылды. [[Ақмола облысы]] жойылып, аумағы өлкенің тікелей басқаруына өтті * 24 сәуір 1961: Тың өлкесі құрамында орталығы [[Астана|Целиноград]] қаласында [[Ақмола облысы|Целиноград облысы]] құрылды # [[Тың өлкесі]] - [[Астана|Целиноград]] қаласы (Көкшетау, Қостанай, Павлодар, Солтүстік Қазақстан, Целиноград) * 3 мамыр 1962: [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан]] және [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан]] облыстары Орал және Шымкент болып өзгерді. Құрамына 6 облыс кіретін Батыс Қазақстан және Оңтүстік Қазақстан өлкелері құрылды: # [[Батыс Қазақстан өлкесі]] - [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе]] қаласы (Ақтөбе, Гурьев, Орал) # [[Оңтүстік Қазақстан өлкесі]] - [[Шымкент]] қаласы (Жамбыл, Қызылорда, Шымкент) * 1 желтоқсан 1964: Батыс Қазақстан және Оңтүстік Қазақстан өлкелері жойылды * 19 қазан 1965: Тың өлкесі жойылды * 23 желтоқсан 1967: [[Талдықорған облысы]] қайта құрылды * 23 қараша 1970: [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай облысы]] құрылды * 20 наурыз 1973: [[Маңғыстау облысы|Маңғышлақ]] және [[Жезқазған облысы|Жезқазған]] облыстары құрылды * 2 маусым 1988: Маңғышлақ және Торғай облыстары жойылды * 17 тамыз 1990: [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау]] (бұрынғы Маңғышлақ) және [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай]] облыстары қайта құрылды === Қазіргі заман === [[Сурет:Kazakhstan obl ru.svg|thumb|450 px|Қазақстанның 2001-2018 жылдардағы әкімшілік бөлінісі]] * 21 ақпан 1992: Гурьев облысы [[Атырау облысы]] болып өзгертілді * 6 шілде 1992: Целиноград, Орал, Шымкент облыстарына бұрынғы [[Ақмола облысы|Ақмола]], [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан]] және [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан]] атаулары қайтарылды * 22 сәуір 1997: [[Талдықорған облысы|Талдықорған]], [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай]] облыстары жойылды * 3 мамыр 1997: [[Жезқазған облысы|Жезқазған]], [[Көкшетау облысы|Көкшетау]], [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей]] облыстары жойылды * 10 желтоқсан 1997: [[Астана|Ақмола]] қаласы Қазақстанның астанасы ретінде ресми түрде жарияланды * 6 мамыр 1998: Қазақстанның елордасы Ақмола қаласы [[Астана]] болып өзгертілді * 8 сәуір 1999: [[Солтүстік Қазақстан облысы]]ның оңтүстігіндегі 3 аудан [[Көкшетау]] қаласымен бірге [[Ақмола облысы]]на берілді. [[Ақмола облысы]]ның орталығы [[Астана]]дан [[Көкшетау]]ға көшірілді * 14 сәуір 2001: [[Алматы облысы]]ның орталығы [[Алматы]]дан [[Талдықорған]]ға көшірілді * 19 маусым 2018: Оңтүстік Қазақстан облысының атауы [[Түркістан облысы]] болып өзгерді. [[Шымкент]] қаласы республикалық маңызы бар қалаға жатқызылып, облыс орталығы [[Түркістан (қала)|Түркістан]]ға көшірілді [[Сурет:Oblast changes overview2.jpg|right|500px|thumb|Қазақстан облыстары шекараларының өзгеріс тарихы (1954-2016)]] * 23 наурыз 2019: Қазақстанның елордасы Астана қаласы [[Астана|Нұр-Сұлтан]] болып өзгертілді * 8 маусым 2022: [[Алматы облысы]]ның орталығы [[Талдықорған]]нан [[Қонаев (қала)|Қонаев]] (бұрынғы Қапшағай) қаласына көшірілді. Жаңадан 3 облыс құрылды: # [[Абай облысы]] - [[Семей]] қаласы # [[Жетісу облысы]] - [[Талдықорған]] қаласы # [[Ұлытау облысы]] - [[Жезқазған]] қаласы * 17 қыркүйек 2022: Қазақстанның елордасы Нұр-Сұлтан қаласына бұрынғы [[Астана]] атауы қайтарылды == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан аудандары]] * [[Қазақстан қалалары]] * [[Қазақстан кенттері]] * [[Қазақстан ауылдық округтері]] {{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}} {{Қазақстан тақырыптарда}} [[Санат:Қазақстан әкімшілік бөлінісі]] aziknmlbpgu02mn41viwjzk0sqtiyd4 3615688 3615643 2026-06-11T10:58:35Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] ([[User talk:Көперхан Анаргүл|т]]) өңдемелерінен [[User:Altynay Muftalova|Altynay Muftalova]] соңғы нұсқасына қайтарды 3534968 wikitext text/x-wiki 2025 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша Қазақстан Республикасында облыстардың саны 17, аудандар - 195, қалалар - 90, оның ішінде республикалық маңызы бар қалалар - 3, кенттер - 29, ауылдық округтер - 2 160, ауылдар - 6 179 құрайды. Республика бойынша ең көп аудандар саны Ақмола облысында, ал облыстық маңызы бар қалалар мен кенттік әкім аппараттары Қарағанды облысында. Ақмола және Қостанай облыстарында ауылдық әкім аппараттары көп болса, ауылдық елді мекендердің саны ең көп - Түркістан облысында. <ref>https://stat.gov.kz/industries/social-statistics/demography/publications/281766/</ref> == Қазіргі әкімшілік бөлінісі == === Бірінші деңгей === [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] 17 облысқа және 3 республикалық маңызы бар қалаға бөлінеді. * [[Астана]] қаласы — Қазақстанның елордасы. * [[Алматы]] қаласы — ерекше мәртебеге ие республикалық маңызы бар қала. * [[Шымкент]] қаласы — республикалық маңызы бар қала. {{Қазақстанның әкімшілік бөлінісі}} {| class="standard" align=center border="1" !rowspan="1"|№ !rowspan="1"|'''Таңбасы''' !rowspan="1"|'''Әкімшілік бірлік''' !rowspan="1"|'''Орталығы''' !rowspan="1"|'''Жер аумағы, км²,<br />08.06.2022''' !rowspan="1"|'''Халық саны, адам,<br />01.10.2022<ref>[https://www.stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT452810 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2022 жылғы 1 қазанға)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221209103233/https://www.stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT452810 |date=2022-12-09 }}</ref>''' !rowspan="1"|'''[[Қоныстану тығыздығы]],<br />адам/км²''' !rowspan="1"|'''Жан басына шаққандағы [[Жалпы ішкі өнім|ЖІӨ]], мың [[Қазақстан теңгесі|теңге]]'''<br />2023 ж.<ref>[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/157558/file/kk/ Қазақстан Республикасының жалпы өңірлік өнімі (2023ж. қаңтар-желтоқсан)]</ref> |- |colspan=8 align=center bgcolor="#EFEFEF" | Республикалық маңызы бар қалалар |- | 1 | [[Сурет:Emblem of Astana (latin).svg|50x50px]] | colspan="2" | [[Астана]] қаласы | 797,33 | align="right" |1 340 782 | 1681,6 | 9 247 |- | 2 | [[Сурет:Coat of arms of Almaty.svg|50x50px]] | colspan="2" | [[Алматы]] қаласы | 682 | align="right" |2 147 113 | 3148,3 | 11 310,4 |- | 3 | [[Сурет:Coat of arms of Shymkent.png|50 px]] | colspan="2" | [[Шымкент]] қаласы | 1162,8 | align="right" |1 184 113 | 1018,3 | 3 064,8 |- | colspan=10 align=center bgcolor="#EFEFEF" | Облыстар |- | 4 | [[Сурет:Abai oblysy eltanba.jpg|50 px]] | [[Абай облысы]] | [[Семей]] | 185 500 | align="right" |610 183 | 3,3 | 4 983,1 |- | 5 | [[Сурет:Coat of Arms of Aqmola Province (new).png|50 px]] | [[Ақмола облысы]] | [[Көкшетау]] | 146 219 | align="right" |786 012 | 5,4 | 4 676,7 |- | 6 | [[Сурет:Aktyubinsk-obl-coat-of-arms.png|50 px]] | [[Ақтөбе облысы]] | [[Ақтөбе]] | 300 629 | align="right" |924 845 | 3,1 | 5 052,4 |- | 7 | [[Сурет:Алматы облысы герб.png|50 px]] | [[Алматы облысы]] | [[Қонаев (қала)|Қонаев]] | 105 263 | align="right" |1 497 025 | 14,2 | 3 276,2 |- | 8 | [[Сурет:Coat of arms of Atyrau.svg|50px]] | [[Атырау облысы]] | [[Атырау]] | 118 631 | align="right" |689 674 | 5,8 | 21 401,2 |- | 9 | [[Сурет:Coat of Arms Batys Oblysy.png|50 px]] | [[Батыс Қазақстан облысы]] | [[Орал]] | 151 339 | align="right" | 686 655 | 4,5 | 6 956,6 |- | 10 | [[Сурет:Zhambyl province seal.png|50 px]] | [[Жамбыл облысы]] | [[Тараз]] | 144 264 | align="right" | 1 215 482 | 8,4 | 2 547,1 |- | 11 | [[Сурет:Jetisu Region Emblem.jpg|50px]] | [[Жетісу облысы]] | [[Талдықорған]] | 118 648 | align="right" | 698 952 | 5,9 | 2 754,6 |- | 12 | [[Сурет:Coat of Arms of Karagandy Province.svg|50 px]] | [[Қарағанды облысы]] | [[Қарағанды]] | 239 045 | align="right" | 1 134 146 | 4,7 | 7 443,5 |- | 13 | [[Сурет:Logo Kostanay Province.png|50 px]] | [[Қостанай облысы]] | [[Қостанай]] | 196 001 | align="right" |832 445 | 4,2 | 5 550,6 |- | 14 | [[Сурет:Kyzylorda province seal.svg|50 px]] | [[Қызылорда облысы]] | [[Қызылорда]] | 226 019 | align="right" | 830 901 | 3,7 | 3 414 |- | 15 | [[Сурет:Маңғыстау логотибі.jpg|50 px]] | [[Маңғыстау облысы]] | [[Ақтау]] | 165 642 | align="right" | 761 401 | 4,6 | 6 263,7 |- | 16 | [[Сурет:Logo Pavlodar region.png|50 px]] | [[Павлодар облысы]] | [[Павлодар]] | 124 755 | align="right" | 754 829 | 6,1 | 5 761,2 |- | 17 | [[Сурет:North Kazakhstan province seal.png|50 px]] | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] | [[Петропавл]] | 97 993 | align="right" | 534 966 | 5,5 | 4 189,5 |- | 18 | [[Сурет:Turkistan region seal.png|50 px]] | [[Түркістан облысы]] | [[Түркістан (қала)|Түркістан]] | 117 249 | align="right" | 2 110 502 | 18 | 1 955,5 |- | 19 | [[Сурет:Coat of arms of Ulytau Region.svg|50 px]] | [[Ұлытау облысы]] | [[Жезқазған]] | 188 936 | align="right" | 221 014 | 1,2 | 8 802,1 |- | 20 | [[Сурет:Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg|50px]] | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | [[Өскемен]] | 97 800 | align="right" | 730 812 | 7,5 | 6 135,4 |- style="background: #CCC;" | || ||Барлығы|| ||2 724 902||align="right"|19 691 858||7,2|| 6 058,3 |} === Екінші деңгей === Әкімшілік бөліністің екінші деңгейіне 170 ауылдық жердегі аудан, 19 қалалық жердегі аудан және 39 облыстық маңызы бар қала жатады. Республикалық маңызы бар қалалардағы аудандар: # Астанада — 6 аудан # Алматыда — 8 аудан # Шымкентте — 5 аудан Облыстық маңызы бар қала мәртебесін дамыған өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымы бар, халқының саны 50 мың адамнан жоғары ірі экономикалық және мәдени орталықтар алады. === Үшінші деңгей === Үшінші деңгейде 48 аудандық маңызы бар қала, 6 қалалық жердегі аудан (облыстық маңызы бар Қарағанды, Ақтөбе және Тараз қалаларында екі-екіден), 27 кент әкімдігі, 2165 ауылдық округ және 101 ауыл әкімдігі бар. Облыстық маңыздағы қала ішінде аудан ондағы халық саны 400 мың адамнан асқанда құрылады. == Тарихы == === Ресей империясы === XX ғасыр басында Қазақстан аумағында жеті облыс болған: #[[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]] — [[Омбы]] қаласы #[[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]] — [[Алматы|Верный]] қаласы #[[Күнгей Каспий облысы]] — [[Ашхабад]] қаласы #[[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысы]] — [[Орал]] қаласы #[[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]] — [[Семей]] қаласы #[[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]] — [[Ташкент]] қаласы #[[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]] — [[Орынбор]] қаласы (облыс құрамына кірген жоқ) Бұдан бөлек әскери әкімшілік бірліктер болған: # [[Дала генерал-губернаторлығы]] — [[Омбы]] қаласы (құрамына [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола]], [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей]], [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облыстары]] кірді) # [[Түркістан генерал-губернаторлығы]] — [[Ташкент]] қаласы (құрамына [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу]], [[Күнгей Каспий облысы|Күнгей Каспий]], [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария]], сондай-ақ [[Самарқан облысы (Ресей империясы)|Самарқан]], [[Ферғана облысы (Ресей империясы)|Ферғана облыстары]] мен [[Әмудария бөлімі]] кірді) Қазіргі Батыс, Солтүстік және Шығыс Қазақстандағы кей аумақтар [[Астрахан губерниясы|Астрахан]], [[Самара губерниясы|Самара]], [[Тобыл губерниясы|Тобыл]], [[Томбы губерниясы|Томбы]] губернияларының құрамында болды. === Кеңес заманы === [[Сурет:Kazakhstan 1959 ru.svg|400 px|thumb| Қазақ КСР-інің 1959 жылғы әкімшілік бөлінісі]] * 1920: Семей губерниясы құрылды * 1921: Төмендегідей губерниялар құрылды ** Ақмола губерниясы - Петропавл қаласы ** Ақтөбе губерниясы - Ақтөбе қаласы ** Қостанай губерниясы - Қостанай қаласы * 1924: Жетісу, Сырдария губерниялары құрылды * 13 қыркүйек 1925: Қостанай губерниясы жойылып, орнына Қостанай уезі құрылды * 14 қыркүйек 1925: Қостанай уезі болыстарынан Қостанай округі құрылды * 17 қаңтар 1928: Қазақ АКСР-індегі барлық губерниялар жойылып, орнына 13 округ құрылды # [[Адай округі]] - [[Ойыл (ауыл)|Ойыл]] ауылы # [[Ақмола округі]] - [[Астана|Ақмола]] қаласы # [[Ақтөбе округі]] - [[Ақтөбе]] қаласы # [[Алматы округі]] - [[Алматы]] қаласы # [[Гурьев округі]] - [[Атырау|Гурьев]] қаласы # [[Қарқаралы округі]] - [[Қарқаралы]] қаласы # [[Қостанай округі]] - [[Қостанай]] қаласы # [[Петропавл округі|Қызылжар округі]] - [[Петропавл]] қаласы # [[Қызылорда округі]] - [[Қызылорда]] қаласы # [[Орал округі]] - [[Орал]] қаласы # [[Павлодар округі]] - [[Павлодар]] қаласы # [[Семей округі]] - [[Семей]] қаласы # [[Сырдария округі]] - [[Шымкент]] қаласы * 10 мамыр 1928: Қызылжар округінің атауы [[Петропавл округі]] болып өзгерді * 10 сәуір 1929: [[Адай округі]] жойылды * 17 желтоқсан 1930: [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]]-інің барлық округтері жойылып, аудандары ірілендіріліп, республикалық билікке тікелей бағынуға берілді * 10 наурыз 1932: [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]]-інде округтердің орнына 6 облыс құрылды # [[Ақтөбе облысы]] - [[Ақтөбе]] қаласы # [[Алматы облысы]] - [[Алматы]] қаласы # [[Батыс Қазақстан облысы]] - [[Орал]] қаласы # [[Қарағанды облысы]] - [[Петропавл]] қаласы # [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]] - [[Шымкент]] қаласы # [[Шығыс Қазақстан облысы]] - [[Семей]] қаласы * 1 шілде 1933: [[Гурьев округі]] қайта құрылды * 4 шілде 1934: [[Қарқаралы округі]] қайта құрылды * 29 шілде 1936: [[Қарқаралы округі]] жойылды. [[Қостанай облысы|Қостанай]] және [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстан]] облыстары құрылды. [[Қарағанды облысы]]ның орталығы [[Петропавл]]дан [[Қарағанды]]ға көшірілді * 5 желтоқсан 1936: [[Гурьев округі]] жойылды * 15 қаңтар 1938: [[Атырау облысы|Гурьев]], [[Қызылорда облысы|Қызылорда]] және [[Павлодар облысы|Павлодар]] облыстары құрылды * 14 қазан 1939: [[Ақмола облысы|Ақмола]], [[Жамбыл облысы|Жамбыл]] және [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей]] облыстары құрылды. [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның орталығы [[Семей]]ден [[Өскемен]]ге көшірілді * 16 наурыз 1944: [[Көкшетау облысы|Көкшетау]] және [[Талдықорған облысы|Талдықорған]] облыстары құрылды * 6 маусым 1959: [[Талдықорған облысы]] жойылды * 26 желтоқсан 1960: [[Тың өлкесі]] құрылды. [[Ақмола облысы]] жойылып, аумағы өлкенің тікелей басқаруына өтті * 24 сәуір 1961: Тың өлкесі құрамында орталығы [[Астана|Целиноград]] қаласында [[Ақмола облысы|Целиноград облысы]] құрылды # [[Тың өлкесі]] - [[Астана|Целиноград]] қаласы (Көкшетау, Қостанай, Павлодар, Солтүстік Қазақстан, Целиноград) * 3 мамыр 1962: [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан]] және [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан]] облыстары Орал және Шымкент болып өзгерді. Құрамына 6 облыс кіретін Батыс Қазақстан және Оңтүстік Қазақстан өлкелері құрылды: # [[Батыс Қазақстан өлкесі]] - [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе]] қаласы (Ақтөбе, Гурьев, Орал) # [[Оңтүстік Қазақстан өлкесі]] - [[Шымкент]] қаласы (Жамбыл, Қызылорда, Шымкент) * 1 желтоқсан 1964: Батыс Қазақстан және Оңтүстік Қазақстан өлкелері жойылды * 19 қазан 1965: Тың өлкесі жойылды * 23 желтоқсан 1967: [[Талдықорған облысы]] қайта құрылды * 23 қараша 1970: [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай облысы]] құрылды * 20 наурыз 1973: [[Маңғыстау облысы|Маңғышлақ]] және [[Жезқазған облысы|Жезқазған]] облыстары құрылды * 2 маусым 1988: Маңғышлақ және Торғай облыстары жойылды * 17 тамыз 1990: [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау]] (бұрынғы Маңғышлақ) және [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай]] облыстары қайта құрылды === Қазіргі заман === [[Сурет:Kazakhstan obl ru.svg|thumb|450 px|Қазақстанның 2001-2018 жылдардағы әкімшілік бөлінісі]] * 21 ақпан 1992: Гурьев облысы [[Атырау облысы]] болып өзгертілді * 6 шілде 1992: Целиноград, Орал, Шымкент облыстарына бұрынғы [[Ақмола облысы|Ақмола]], [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан]] және [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан]] атаулары қайтарылды * 22 сәуір 1997: [[Талдықорған облысы|Талдықорған]], [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай]] облыстары жойылды * 3 мамыр 1997: [[Жезқазған облысы|Жезқазған]], [[Көкшетау облысы|Көкшетау]], [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей]] облыстары жойылды * 10 желтоқсан 1997: [[Астана|Ақмола]] қаласы Қазақстанның астанасы ретінде ресми түрде жарияланды * 6 мамыр 1998: Қазақстанның елордасы Ақмола қаласы [[Астана]] болып өзгертілді * 8 сәуір 1999: [[Солтүстік Қазақстан облысы]]ның оңтүстігіндегі 3 аудан [[Көкшетау]] қаласымен бірге [[Ақмола облысы]]на берілді. [[Ақмола облысы]]ның орталығы [[Астана]]дан [[Көкшетау]]ға көшірілді * 14 сәуір 2001: [[Алматы облысы]]ның орталығы [[Алматы]]дан [[Талдықорған]]ға көшірілді * 19 маусым 2018: Оңтүстік Қазақстан облысының атауы [[Түркістан облысы]] болып өзгерді. [[Шымкент]] қаласы республикалық маңызы бар қалаға жатқызылып, облыс орталығы [[Түркістан (қала)|Түркістан]]ға көшірілді [[Сурет:Oblast changes overview2.jpg|right|500px|thumb|Қазақстан облыстары шекараларының өзгеріс тарихы (1954-2016)]] * 23 наурыз 2019: Қазақстанның елордасы Астана қаласы [[Астана|Нұр-Сұлтан]] болып өзгертілді * 8 маусым 2022: [[Алматы облысы]]ның орталығы [[Талдықорған]]нан [[Қонаев (қала)|Қонаев]] (бұрынғы Қапшағай) қаласына көшірілді. Жаңадан 3 облыс құрылды: # [[Абай облысы]] - [[Семей]] қаласы # [[Жетісу облысы]] - [[Талдықорған]] қаласы # [[Ұлытау облысы]] - [[Жезқазған]] қаласы * 17 қыркүйек 2022: Қазақстанның елордасы Нұр-Сұлтан қаласына бұрынғы [[Астана]] атауы қайтарылды == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан аудандары]] * [[Қазақстан қалалары]] * [[Қазақстан кенттері]] * [[Қазақстан ауылдық округтері]] {{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}} {{Қазақстан тақырыптарда}} [[Санат:Қазақстан әкімшілік бөлінісі]] g41ldw5ra8ffzq6vv4l8tm4jcq2qn0b 0 14395 3615648 3145610 2026-06-11T08:59:58Z Көперхан Анаргүл 182332 3615648 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Ақтөбе алаңындағы Шаңырақ.jpg|thumb|[[Ақтөбе]] алаңындағы Шаңырақ]] [[Сурет:Shanyraq.jpg|thumb|[[Киіз үй]] төбесіндегі шаңырақ]] '''Шаңырақ''' ({{lang-ba|сағыраҡ}}; [[Чуваш тілі|чув]]. ''шăнăркă'', {{lang-ky|түндүк}}, бур., {{lang-mn|тооно}}) — киіз үй [[күмбез]]ін кереге көзді крестімен дөңгелек ішінде қоршалана аяқталған [[Конструктив|конструктивті]] элемент. [[Күмбез]]дің бүйір элементтерін - [[уық]]тарын ұстап тұруы үшін , ойықтан күн жарығының сәулесі пайда болуы үшін және [[ошақ]] түтіннің сыртқа шығуына орай арналады. '''Шаңырақ'''- [[киіз үй]]дің ең жоғарғы бөлігі. Оның пішіні [[күмбез]] тәріздес, '''шаңырақ''' [[уық]]тардың ұштарын біріктіріп ұстап тұрады. Киіз үйдің үстіндегі дөңгелек шеңбер осылай аталатыны белгілі. «Ортада темір пеш, тұрбасы шаңырақтан асып шығып жатыр» (Ғ. Сланов, Замана.).<ref>Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6</ref> ==Шаңырақ. Қара шаңырақ. Дәстүр.== Қазақ халқы “шаңырақ” деген сөзге көптеген [[ұғым]]дарды жатқызады. Мысалы “Пәленшекемнiң ұрпағы пәлен шаңыраққа жетiптi” деп, бiр ауылдың, не бiр [[ру]]дың есiмiн жобалап отыратын болған. Шаңырақ киiз үйдiң [[күмбез]]дiк, жартышарлық ұлттық, көркемдік қасиетiн сақтап тұрады. Үйге жарық түсiрiп, үйге жағылған от түтiнiн ауаға шығуын қамтамасыз етедi. Жалпы “Қара шаңырақ” атауы сол киiз үйге деген ежелгiлiк, ескiлiк көз қарас тудыруымен қатар, қасиеттiлiк күш-қуат та бере алатын сөз. Ол сөз сол үй иелерiнiң тамырларының терең, ру басы бабалар тарихымен астасып жатқандығының жҽне олардың ата дәстүрiн жалғастырып келе жатқан адамдар екенiнiң белгiсi, дәлелi секiлдi болып тұрады. “Қара шаңырақ” атауы бар үй сол рудың және сол румен қарым-қатынастағы басқалардың да құрмет тұтары, тағзым етерi болып саналады. Қара шаңырақ иесi көп жағдайда аты аталып, марапатталып жатады. Шетте жүрген, қонысы басқа сол қара шаңырақ ұрпақтары мен жек-жаттары қара шаңыраққа сәлем бере келiп, арнайы [[сыбаға]]лар әкеледi. Жасы үлкендерi еншiлерiн алып бөлек үй болып кеткенде әкенiң кенжесi ([[сүткенже]]сi) әке қолында қарашаңырақ иесi боп қалады. Ата-ананы күтiп-бағу кенже баланың мiндетi. Бұл үй еншi алып кеткендерге үлкен үй боп есетеледi.<ref>Қазақтың киіз үйі / Сайын Назарбекұлы. - Астана : Елорда, 2005. - 93 б. : ISBN 9965-06-399-0</ref> ==Құрылысы== Шаңырақ бірнеше бөлшектерден тұрады: # [[Тоғын]] - шаңырақтың негізі. Қатты ағаштан жасалып, өрнектеледі. # [[Күлдіреуіш]] - Сәмбі талынан иіліп жасалады. Әр иінде 3 күлдіреуіштен 8-ге дейін болады. # [[Беріктік]] - Ол күлдіреуіштер ыдырап кетпеу үшін орнатылады, өрнектеледі. # [[Шаңырақтың көзі]] - Оған уықтың қаламы кіріп тұрады. Тоғын мен беріктікті шаңырақтың ішкі жағынан өрнектейді.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> == Мемлекеттік рәміздерде == Шаңырақ Қырғызстанның мемлекеттік туында, Қазақстанның және қазақтар тұратын Моңғолия және [[Баян-Өлгей аймағы|Баян-Өлгий]] облысының елтаңбаларында, сондай-ақ 2005 жылғы Қызыл қаласының елтаңбасында бейнеленген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Үй тұрмысы]] [[Санат:Тұрмыс]] [[Санат:Киіз үй]] 5t0plz048f4dqcp33ou2sfkfv8safdy 0 14648 3615598 3521589 2026-06-11T08:21:10Z Көперхан Анаргүл 182332 3615598 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Mavrica.jpg|thumb|upright]] [[Сурет:Двойная радуга над Красной площадью.jpg|нобай|Қызыл алаңның үстіндегі қос кемпірқосақ]] [[Сурет:Радуга над Гродно.jpg|thumb|Гродно қаласының үстіндегі кемпірқосақ, [[Беларусь]]]] '''Кемпірқосақ''' (күнжелек) — аспан күмбезінде түрлі түсті доға түрінде көрінетін атмосферадағы [[оптикалық]] құбылыс. Ол аспанның бір жағында торлаған бұлттан [[жаңбыр]] жауып, қарсы жағында жарқырап [[күн]] шығып тұрған кезде көрінеді. Кемпірқосақ тікелей түскен күн сәулесінің [[жаңбыр]] тамшыларынан өткенде сынып, құрамдас бөліктерге (қызыл, сарғылт, сары, жасыл, көгілдір, көк, күлгін) бөлінуінің және тамшы бетінен шағылған толқын ұзындығы әр түрлі сәулелердің [[дифракциялануы]] мен [[интерференциялануы]] нәтижесінде пайда болады. Кемпірқосақтың айқындығы жаңбыр тамшыларының үлкен-кішілігіне байланысты өзгеріп отырады. Тамшы үлкен болса кемпірқосақ айқын, жарық болып көрінеді. Кейде алғашқы кемпірқосақпен бірге екінші кемпірқосақ қабаттаса көрінеді, оны [[қос кемпірқосақ]] деп атайды. Қос кемпірқосақ күн сәулесінің су тамшысына белгілі бұрыш жасай, екі рет шағылысуынан түзіледі. Сонымен бірге ай сәулесінен пайда болатын кемпірқосақты [[ай кемпірқосағы]] деп атайды<ref>Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.</ref>. «Кемпірқосақ» сөзі «Кем бір қосақ» сөз тіркесінен шыққан. Жеті түсті доғадан құралғандықтан, доғаларды үш қосқа және бір дара (қосақсыз) доғаға бөлуге болады. Соңғы қостың бір қосағы кем болғандықтан «кем бір қосақ» сөзі тұрақты сөз тіресіне айналып кеткен. Қазақ тіліндегі ілгерінді ықпалдың нәтижесінде «б» ұяң дыбысы «м» үнді дыбысының ықпалынан «п» қатаң дыбысына айналып, «кемпірқосақ» атауы шыққан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Атмосфералық оптикалық құбылыстар]] mgw7ffpoeec04qyupl2v01aejy9ro1e 3615599 3615598 2026-06-11T08:21:27Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] ([[User talk:Көперхан Анаргүл|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurtenge|Nurtenge]] соңғы нұсқасына қайтарды 3466659 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Mavrica.jpg|thumb|upright]] [[Сурет:Двойная радуга над Красной площадью.jpg|нобай|Қызыл алаңның үстіндегі қос кемпірқосақ]] [[Сурет:Радуга над Гродно.jpg|thumb|Гродно қаласының үстіндегі кемпірқосақ, [[Беларусь]]]] '''Кемпірқосақ''' (күнжелек) — аспан күмбезінде түрлі түсті доға түрінде көрінетін атмосферадағы [[оптикалық]] құбылыс. Ол аспанның бір жағында торлаған бұлттан жаңбыр жауып, қарсы жағында жарқырап [[күн]] шығып тұрған кезде көрінеді. Кемпірқосақ тікелей түскен күн сәулесінің [[жаңбыр]] тамшыларынан өткенде сынып, құрамдас бөліктерге (қызыл, сарғылт, сары, жасыл, көгілдір, көк, күлгін) бөлінуінің және тамшы бетінен шағылған толқын ұзындығы әр түрлі сәулелердің [[дифракциялануы]] мен [[интерференциялануы]] нәтижесінде пайда болады. Кемпірқосақтың айқындығы жаңбыр тамшыларының үлкен-кішілігіне байланысты өзгеріп отырады. Тамшы үлкен болса кемпірқосақ айқын, жарық болып көрінеді. Кейде алғашқы кемпірқосақпен бірге екінші кемпірқосақ қабаттаса көрінеді, оны [[қос кемпірқосақ]] деп атайды. Қос кемпірқосақ күн сәулесінің су тамшысына белгілі бұрыш жасай, екі рет шағылысуынан түзіледі. Сонымен бірге ай сәулесінен пайда болатын кемпірқосақты [[ай кемпірқосағы]] деп атайды<ref>Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.</ref>. «Кемпірқосақ» сөзі «Кем бір қосақ» сөз тіркесінен шыққан. Жеті түсті доғадан құралғандықтан, доғаларды үш қосқа және бір дара (қосақсыз) доғаға бөлуге болады. Соңғы қостың бір қосағы кем болғандықтан «кем бір қосақ» сөзі тұрақты сөз тіресіне айналып кеткен. Қазақ тіліндегі ілгерінді ықпалдың нәтижесінде «б» ұяң дыбысы «м» үнді дыбысының ықпалынан «п» қатаң дыбысына айналып, «кемпірқосақ» атауы шыққан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Атмосфералық оптикалық құбылыстар]] i8l65mktgv2oewsuxghecgdh6rwy8ay 0 17070 3615410 2958910 2026-06-10T20:32:36Z 1nter pares 146705 3615410 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Клоппенбург |шынайы атауы = Cloppenburg |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen cloppenburg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=50 |lat_sec=52 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=2 |lon_sec=38 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Клоппенбург |кестедегі аудан = Клоппенбург (аудан){{!}}Клоппенбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Вольфганг Визе |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 70,62 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 39 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 34 913 |санақ жылы = 2018 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04471 |пошта индексі = 49661 |пошта индекстері = |автомобиль коды = CLP |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 4 53 004 |ортаққордағы санаты = Cloppenburg |сайты = http://www.cloppenburg.de/ |сайт тілі = de }} '''Клоппенбург''' ({{lang-de|Cloppenburg}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Клоппенбург (аудан)|Клоппенбург]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 32 571 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 70,62 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 53 004''. Қаланың басшысы — Вольфганг Визе. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.cloppenburg.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Клоппенбург ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] gsfwhfwu48uyb8lr4idnfyzuqj67rog 0 18040 3615476 3481369 2026-06-11T03:46:31Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3615476 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toyota Motor Corporation<br/><small>''Toyota Jidosha Kabushiki-gaisha''<br/>トヨタ自動車株式会社</small> |логотипі = Toyota Motor North America logo (2019).svg |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{tyo|7203}}, {{OSX|7203}},<br /> {{NagoyaB|7203}}, {{Nyse|TM}} |қызметі = |ұраны = ''Арманынды іске асыр'' (Қазақстан)<br />''Drive Your Dreams''. {{lang-ja|人、社会、地球の新しい未来へ}} ([[Жапония]]) |құрылды = [[28 тамыз]] [[1937 жыл]]ы |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бұрынғы атауы = |құрушы = Киитиро Тойода |орналасуы = {{байрақ|Жапония}}: [[Тоёта]], [[Айти]] |басты адамдары = <div> * [[Фуджио Чо]] <small>(Төраға және өкіл директор)</small> * [[Aкио Тойода]] <small>(Президент және өкіл директор)</small> </div> |саласы = [[Автомобиль өнеркәсібі]] |өнімі = Жеңіл және коммерциялық автомобильдер, автобустар [[Тойота (автомобиль)|Toyota]], [[Лексус|Lexus]], [[Scion]] |айналым = {{өсім}} ¥28,403 трлн<br><small>$258 млрд (2016)</small><ref name="ar2016">{{cite web|title=Annual Report 2016 on the SEC Filing form 20-F|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1094517/000119312516630645/d19734d20f.htm|publisher=Toyota Motors Corporation|accessdate=2016-08-10|language=en|archive-date=2016-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822125624/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1094517/000119312516630645/d19734d20f.htm|deadlink=no}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} ¥2.854 трлн<br><small>$25.9 млрд. (2016)</small><ref name="ar2016" /> |таза табысы = {{өсім}} ¥2,313 трлн<br><small>$21 млрд. (2016)</small><ref name="ar2016" /> |қызметкерлер саны = 349 мың (2016)<ref name="ar2016" /> |басшы компания = |бағынышты компания = [[Toyota Financial Services]]<br>[[Daihatsu]]<br>[[Hino Motors]]<br>[[Denso]]<br>[[Toyota Industries]]<br>[[Lexus]] |аудитор = [[PricewaterhouseCoopers]] |сайты = [https://global.toyota/ Ресми жаһандық сайты] }} '''Toyota Motor Corporation''' ({{lang-ja|トヨタ自動車株式会社}} ''тойота дзидо:ша кабушикигайша'') — әлемнің ең ірі [[машина жасау]], сондай-ақ [[қаржы қызметі|қаржылық қызмет]] көрсететін және қосымша бірнеше бизнес бағыттары бар [[корпорация]]. Штаб-пәтері - [[Жапония]]ның Тойота қаласында, Айчи аумағында орналасқан. Fortune Global 500<ref>[http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/full_list/ Fortune Global 500] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191005012317/https://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/full_list/ |date=2019-10-05 }}</ref> ([[2010 жыл]]ы) – компания 5-ші орынды иеленген. Toyota Motor Corporation — [[Toyota Group]]-тың басты мүшесі болып саналады. «Toyota» [[бренд]]і көбінесе осы компаниямен байланысты. «Тойота» автокөліктерінің белгісі сопақ әрі оны перпендикуляр қиған доғал шеңберлер арқылы белгіленеді және осы перпендикуляр тұрған доғал шеңберді жартылай қиыс сызық кесіп өтеді. Бұл иненің көзі мен одан өткен жіпті білдіреді. [[Киичиро Тойода|Киичироның]] әкесінің тоқыма цехында сондай-ақ ине және жіп шығару ісі де жүзеге асқан. Содан бері осы белгі «Тойота» автомобильдерінің сауда белгісі болып қалыптасқан == Тарихы == [[File:Toyota museum 026.JPG|right|250px|thumb|Айчи қаласындағы Тойота мұражайы]] «Toyota» жапондық автомобиль компаниясы [[1933 жыл]]ы тоқыма станоктарын дайындаумен айналысатын '''Toyoda Automatic Loom Works''' зауытының бөлімшесі ретінде құрылды. [[1929 жыл]]ы Киичиро Тойода [[Еуропа]] мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа машина өнеркәсібімен танысуға сапар жасады. [[1930 жыл]]ы компания иесіні Сакичи Тойоданың ұлы Киичиро Тойода американдық үлгімен [[қозғалтқыш|бензинді қозғалтқышты]] автомобильдер шығара бастады. Оның бірқатар өзгерген тегі фирманың сауда маркасы болды. [[Жапония]] Үкіметі Toyoda Automatic Loom Works компаниясының бұл бастамасын қолдады. [[1934 жыл]]ы компания бірінші рет А типтегі қозғалтқыштағы жолаушы тасымалдайтын автомобиль шығарды, осы модель [[1935 жыл]]дың 1 мамырында пайдалануға берілді, осы жылы G1 жүк машинасы тамыз айында қолданысқа енді. АА маркалы көлігінің өндірісі [[1936 жыл]]ы басталды. Алдыңғы моделдер [[Dodge]] Power Wagon и [[Chevrolet]] моделдеріне ұқсас болды. '''Toyota Motor Co., Ltd.'''- [[1937 жыл]]ы өздігінен қызмет атқаратын компания болып негізделді. Компанияны құрушының тегі «Тойода» (豊田) болып аталатынына қарамастан, компанияға «Тойота» (トヨタ) аты берілді. Өйткені, Жапонияда 8 саны сәттілік әкеледі деп саналады, ал [[катакана]]мен жазылған «Тоёта» (トヨタ) атауы дәл 8 сызықтан тұрады. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде компания Жапония императорлығына жүк тасымалдаушы көлік шығарумен айналысты. Сол кездегі қатаң тапшылық үшін Жапонияның әскери жүк тасымалдаушы көлігі ең оңайлатылған нұсқада, мысалы, бір ғана фарасымен жасалды. Кейбіреулердің ойынша соғыстың жылдам біткені Аичи қаласындағы Toyota зауытын бомбылаудың әсерінен болды деп санайды. [[File:Toyota Headquarter Toyota City.jpg|thumb|250px|Toyota Motor Corporation бас пәтері]] Toyota Motor Corporation соғыстан кейін [[1947]] жылы коммерциялық жолаушы тасымалдайтын көлік SA моделін шығарды. [[1950]] жылы Toyota Motor Sales Co атаулы сатумен айналысатын жеке компания құрылды. (Ол [[1982]] жылға дейін қызмет атқарды). [[1956]] жылы сәуірде Toyopet делдалдық жүйе құрылды. [[1957]] жылы Toyota Crown Америкаға [[экспорт]]қа жіберілетін алғашқы жапондық автомобиль болды. ([[Бразилия]]ға да экспортталды). Тойота [[1960 жыл]]ы жылдам қарқынмен кеңейе бастады. Ең алғашқы «Тойота» маркалы автомобиль Жапония аумағынан тыс [[1963 жыл]]ы [[Аустралия]]ның [[Мельбурн]] қаласында [[конвейер]]ден шығарылды. [[2009 жыл]]дың мамыр айында компания қаржылық [[залал]]ға ұшырады<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/business/2009/05/090508_toyota_loss.shtml Впервые с 1950-го Toyota закончила год с убытками]</ref>.Бұл 1950 жылдан бастап болмаған еді. == Меншік иелері мен басшылық == [[2008 жыл]]дағы компания [[акция]]ларының негізгі иелері: * The Master Trust Bank of Japan (6,29 %), * Japan Trustee Services Bank (6,29 %), * Toyota Industries Corporation (5,81 %), * 9 % — қазынашылық акция. Компанияның төрағасы — '''Фудзио Чо'''. Президенті — '''Акио Тойода''' <ref>[http://www.k2kapital.com/news/fin/527898.html Японская Toyota в 2008 г. продала на 4 % меньше автомобилей, чем в 2007 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413234644/http://www.k2kapital.com/news/fin/527898.html |date=2009-04-13 }}</ref>. == Қызметі == Компания '''Toyota''', '''[[Lexus]]''', '''[[Scion]]''', '''[[Daihatsu]]''', '''[[Hino]]''' деген жолаушы тасымалдайтын, жүк тасымалдайтын автомобильдер және автобустар брендтерін шығарады. [[31 наурыз]] [[2008 жыл]]ы аяқталған [[2007 жыл|2007]]-[[2008 жыл|2008]] [[қаржы жылы]]нда корпарация 9,37 млн автомобиль сатты. [[2008 жыл]]дың [[түсім]]і — $204,352 млрд, [[таза пайда]]сы — $-4,349 млрд құрады. <gallery mode="slideshow"> Сурет:1936 Toyoda Model AA 03.jpg|1936 Toyota Model AA, Toyoda бiртума логотипымен Сурет:07-Toyota-Yaris-3door.jpg|Toyota Yaris Сурет:2006 Toyota Corolla-Axio 01.jpg|Toyota Corolla Axio Сурет:2007 Toyota Camry (ACV40R) Sportivo sedan (2007-10-12) 01.jpg|Toyota Camry Сурет:ToyotaAllion20070604.jpg|Toyota Allion Сурет:Toyota Avensis 2 front 20071015.jpg|Toyota Avensis Сурет:05-07 Toyota-Avalon.jpg|Toyota Avalon </gallery> === Әлемдегі ең ірі көлік шығарушы === [[2007]] ж. I кварталында Toyota Motor, [[General Motors]]–қа қарағанда көп машина шығарып сатты. GM 76 жыл бойы «әлемдегі ең ірі көлік шығарушы» атқа ие болған. Соңғы жылдары GM және басқа да американдық көлік шығарушылар дағдарысқа байланысты өндірісті қысқартып, бірінші кезекте нарықта бәсекелесі Toyota маркасына орынды босатқан. І кварталда 2,37 млн автомобиль шығарып, 2,35 млн сатқаны туралы жапония 24 сәуірде хабарлаған. Осылайша ең алғаш рет 2,34 млн шығарып, 2,26 млн сатқан GM алдына шыққан.<ref>«Toyota — крупнейший автоконцерн в мире» Ведомости 25.04.2007, № 74 (1848)</ref>. === Toyota Қазақстанда === [[Қазақстан]]дағы ресми делдалы (дилері) ретінде 1993 ж. [[Алматы]]да [[Астана моторс]] құрылған. Ол көптеген мамандандырылған кәсіпорындар ашуға ұйтқы болды. Соның ішінде 1995 ж. компаниядан бөлініп шыққан “Алматы Тойота орталығы” (“Toyota Center Almaty”) тех. қызмет көрсету ст. бар. Жеңіл автомобильдер, джиптер, шағын автобустар, “Тойота” автобустарын сатады. Стансадан сатып алынған әрбір автомобильге “Toyota Motor Corporatіon” компаниясы 50 000 км қашықтыққа немесе 12 айға кепілдік береді. 1995 ж. “Астана моторс” компаниясынан оқшау отау тіккен “Астана секьюрити” (Astana Securіty — қауіпсіздік қызметі) жеке тұлғалар мен заңды тұлғаларды, объектілерді қорғайды, ҚР-да тасылатын жүктердің қауіпсіздігін қаматамасыз етумен айналысады. [[Астана]], [[Қостанай]], [[Ақтөбе]] қ-ларында компанияның филиалдары жұмыс істейді. "Тойота Файнэншл Сервисез Қазақстан" МҚҰ " ЖШС тұлғасында корпорацияның қаржы бөлімшесі 2022 жылғы маусымдағы жағдай бойынша 147.6 млрд. теңге көрсеткішімен Қазақстанның МҚҰ арасында жиынтық активтер көлемі бойынша екінші орында<ref>[https://zanimaem.kz/chto-izmenilos-na-rynke-mfo-kazakhstana-za-6-mesyacev-2022-goda/ Рынок МФО Казахстана за 6 месяцев 2022 года - Zanimaem.kz]</ref> === Toyota Ресейде === [[2011 жыл]]ы [[Ресей]]де компанияның екі еншілес компаниясы құрылды: ЖШС "Тойота Мотор" (автомобильді сатуға жауапты), басты офисі [[Мәскеу]]де; ЖШС "Тойота Мотор Мануфекчуринг Ресей" ( автомобильді Ресейде жасап шығаруға жауапты), басты офисі [[Санкт-Петербург]]те. ==== Автомобильді Ресейде сату ==== [[1998]] жылы компания мәскеулік Toyota Motor Corporation өкілдігін ашты. Содан автомобиль нарығының динамикалық дамуына байланысты маркетинг және сату бойынша ЖШС «Тойота мотор» ұлттық компания ашуға шешім қабылданды. [[2002]] жылдың 1 сәуірінен бастап ЖШС «Тойота мотор» Ресей аумағында жұмыс істей бастады. <ref name="toyota.ru">{{cite web|author=Toyota.ru|url=http://www.toyota.ru/about/index.aspx|title=О компании Тойота|accessdate=2010-02-02|lang=ru|description=Официальный сайт компании|archiveurl=http://www.webcitation.org/61AnavmXZ|archivedate=2011-08-24}}</ref>. ЖШС «Тойота мотор» Президенттері: <ref>[https://web.archive.org/web/20090611090750/http://www.rbcdaily.ru/2009/06/08/cnews/418009 Антикризисная философия: ООО «Тойота Мотор» возглавил новый президент :: РБК daily от 08.06.2009]</ref> * [[2004]]—[[2009]] жылы — '''Томоаки Нишитани'''; * [[2009 жыл]]дың маусымынан — '''Такеши Исогая'''. [[2007 жыл]]ы Ресейде ЖАҚ «Тойота Банк»жұмыс істей бастады, [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]]ете өкілдігі бар. [[Банк]] қызметі — жеке автонесиелеу және ресми делдардарды Toyota и Lexus автомобилдерімен корпоративті [[несие]]леу. Toyota концерні, жеке деректер бойынша, Ресейде Банк ашқан халықаралық алғашқы көлік шығарушы болды.<ref>[http://www.toyota-bank.ru/about Тойота Банк :: О Toyota Financial Services<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. <ref>[http://www.autostat.ru/default.asp?Sect=292&Art=1599#aT Итоги продаж по периодам за 2003 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413234636/http://www.autostat.ru/default.asp?Sect=292&Art=1599#aT |date=2009-04-13 }}</ref><ref>[http://www.autostat.ru/default.asp?Sect=292&Art=1905#aT Итоги продаж за I кв. 2004 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414011539/http://www.autostat.ru/default.asp?Sect=292&Art=1905#aT |date=2009-04-14 }}</ref><ref>[http://www.autostat.ru/default.asp?Sect=292&Art=1925#aT Итоги продаж за 1-е полугодие 2004 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071220202028/http://www.autostat.ru/default.asp?Sect=292&Art=1925#aT |date=2007-12-20 }}</ref><ref>[http://www.autostat.ru/default.asp?Sect=292&Art=1941#aT Итоги продаж за 9 айяцев 2004 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414003138/http://www.autostat.ru/default.asp?Sect=292&Art=1941#aT |date=2009-04-14 }}</ref><ref>[http://www.autostat.ru/default.asp?Sect=292&Art=2242#aT Итоги продаж за 2004 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414011049/http://www.autostat.ru/default.asp?Sect=292&Art=2242#aT |date=2009-04-14 }}</ref><ref>[http://www.toyota.ru/about/news_and_events/sales_I_2006.asp Итоги продаж за I кв. 2006 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060430175835/http://www.toyota.ru/about/news_and_events/sales_I_2006.asp |date=2006-04-30 }}</ref><ref>[http://www.toyota.ru/about/news_and_events/sum_2006.asp Итоги продаж за 1-е полугодие 2006 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070319231437/http://www.toyota.ru/about/news_and_events/sum_2006.asp |date=2007-03-19 }}</ref><ref>[http://www.toyota.ru/about/news_and_events/sum_2006_9months.asp Итоги продаж за 9 айяцев 2006 ж.]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.toyota.ru/about/news_and_events/sum_sales_2006.asp Итоги продаж за 2006 год]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.toyota.ru/about/news_and_events/sum_sales_2007_1q.asp Итоги продаж за I кв. 2007 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070824153727/http://www.toyota.ru/about/news_and_events/sum_sales_2007_1q.asp |date=2007-08-24 }}</ref><ref>[http://www.toyota.ru/about/news_and_events/sum_sales_2007.asp Итоги продаж за 1-е полугодие 2007 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070824154004/http://www.toyota.ru/about/news_and_events/sum_sales_2007.asp |date=2007-08-24 }}</ref>: [[File:09 Toyota Corolla.jpg|200px|thumb|Toyota Corolla ең әйгiлi және әлемдегі көп сатылған автокөлiктердiң бiрi болып табылады.]] {| class="wikitable standard" |+ | ! colspan=4|2004 ! colspan=4|2005 ! colspan=4|2006 ! colspan=4|2007 ! colspan=4|2008 |----- | | 3 ай. | 6 ай. | 9 ай. | bgcolor=#E6E6FA|Қорытынды | 3 ай. | 6 ай. | 9 ай. | bgcolor=#E6E6FA|Қорытынды | 3 ай. | 6 ай. | 9 ай. | bgcolor=#E6E6FA|Қорытынды | 3 ай. | 6 ай. | 9 ай. | bgcolor=#E6E6FA|Қорытынды | 3 ай. | 6 ай. | 9 ай. | bgcolor=#E6E6FA|Қорытынды |----- | Toyota Yaris|Yaris <!-- 2004 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|с. <!-- 2005 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|с. <!-- 2006 --> |229 |1 125 |1 776 |bgcolor=#E6E6FA|2 714 <!-- 2007 --> |920 |2 256 | |bgcolor=#E6E6FA|4 775 <!-- 2008 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|5 693 |----- | Auris <!-- 2004 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|ш. <!-- 2005 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|ш. <!-- 2006 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|ш. <!-- 2007 --> |11 |3 774 | |bgcolor=#E6E6FA|10 908 <!-- 2008 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|19 342 |----- | Toyota Corolla <!-- 2004 --> |2 976 |5 390 |8 746 |bgcolor=#E6E6FA|12 973 <!-- 2005 --> |4 231 |10 505 |16 982 |bgcolor=#E6E6FA|22 442 <!-- 2006 --> |4 680 |12 866 |23 019 |bgcolor=#E6E6FA|31 222 <!-- 2007 --> |10 345 |22 584 | |bgcolor=#E6E6FA|38 942 <!-- 2008 --> | | |47 260 |bgcolor=#E6E6FA|63 986 |----- | Toyota Verso <!-- 2004 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|с. <!-- 2005 --> |− |− |230 |bgcolor=#E6E6FA|402 <!-- 2006 --> |236 |661 |987 |bgcolor=#E6E6FA|1 228 <!-- 2007 --> |242 |559 | |bgcolor=#E6E6FA|1 039 <!-- 2008 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|923 |----- | Toyota Avensis <!-- 2004 --> |м.ж. |2 902 |4 330 |bgcolor=#E6E6FA|6 092 <!-- 2005 --> |1 455 |4 301 |6 367 |bgcolor=#E6E6FA|8 612 <!-- 2006 --> |2 290 |5 866 |9 112 |bgcolor=#E6E6FA|13 140 <!-- 2007 --> |3 834 |10 529 | |bgcolor=#E6E6FA|20 843 <!-- 2008 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|19 337 |----- | Toyota Camry <!-- 2004 --> |1 651 |4 545 |6 873 |bgcolor=#E6E6FA|9 797 <!-- 2005 --> |2 203 |6 417 |9 914 |bgcolor=#E6E6FA|12 860 <!-- 2006 --> |2 039 |6 804 |12 060 |bgcolor=#E6E6FA|18 099 <!-- 2007 --> |4 081 |11 921 | |bgcolor=#E6E6FA|26 358 <!-- 2008 --> | | |21 640 |bgcolor=#E6E6FA|28 029 |----- | Toyota RAV4 <!-- 2004 --> |1 090 |2 664 |4 406 |bgcolor=#E6E6FA|6 156 <!-- 2005 --> |1 268 |3 596 |4 977 |bgcolor=#E6E6FA|6 335 <!-- 2006 --> |2 346 |5 445 |8 589 |bgcolor=#E6E6FA|12 030 <!-- 2007 --> |5 058 |10 704 | |bgcolor=#E6E6FA|22 856 <!-- 2008 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|22 918 |----- | Toyota Land Cruiser Prado <!-- 2004 --> |773 |1 573 |2 252 |bgcolor=#E6E6FA|3 667 <!-- 2005 --> |1 049 |2 421 |3 354 |bgcolor=#E6E6FA|4 449 <!-- 2006 --> |1 466 |3 753 |5 888 |bgcolor=#E6E6FA|8 382 <!-- 2007 --> |2 552 |5 431 | |bgcolor=#E6E6FA|11 542 <!-- 2008 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|16 236 |----- | Toyota Land Cruiser 100 <!-- 2004 --> |949 |2 212 |3 551 |bgcolor=#E6E6FA|4 964 <!-- 2005 --> |1 007 |2 355 |3 448 |bgcolor=#E6E6FA|5 314 <!-- 2006 --> |1 696 |4 171 |6 443 |bgcolor=#E6E6FA|8 502 <!-- 2007 --> |2 243 |4 360 | |bgcolor=#E6E6FA|6 425 <!-- 2008 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA| |----- | Toyota Land Cruiser 200 <!-- 2004 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|ш. <!-- 2005 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|ш. <!-- 2006 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|ш. <!-- 2007 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|ш. <!-- 2008 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|12 388 |----- | Toyota Hiace <!-- 2004 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|с. <!-- 2005 --> |7 |62 |145 |bgcolor=#E6E6FA|224 <!-- 2006 --> |46 |148 |259 |bgcolor=#E6E6FA|372 <!-- 2007 --> |82 |213 | |bgcolor=#E6E6FA| <!-- 2008 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA| |----- |Барлығы: <!-- 2004 --> |9 213 |19 404 |30 323 |bgcolor=#ADD8E6|43 649 <!-- 2005 --> |11 220 |29 798 |45 417 |bgcolor=#ADD8E6|60 638 <!-- 2006 --> |15 028 |40 839 |68 133 |bgcolor=#ADD8E6|95 689 <!-- 2007 --> |29 368 |72 331 | |bgcolor=#ADD8E6|144 975 <!-- 2008 --> | | |144 547 |bgcolor=#ADD8E6|188 866 |+ |} с. — Ресейде сатылмады<br /> ш. — шығарылмады<br /> м.ж. — мәлiметтер жоқ Түсініктеме: Көліктердің сатылымы сәйкес болмауы мүмкін, бұл есеп жаңа көрсеткіштерден алынды. [[File:Toyota Land Cruiser front 20071126.jpg|200px|thumb|Toyota Land Cruiser Prado]] ==== Ресейдегі көлік өндірісі ==== [[2005]] жылы Toyota Ресейдің Мин эконом дамуымен Санкт-Петербург әкімшілігімен (Шушары) қаласында көлік шығару зауытын салу келісіміне қол қойды. Өндіріс [[2007]] жылдың 21 желтоқсанында ашылды, бірінші этапта зауыт 1жылда Toyota Camry «Е»класты көлігін 20 мың көлік шығарып, ресейдің ішкі нарығына енгізу керек. (әріде экспортқа жөнелту мүмкін) Кейін өндіріс көлемі 1 жылда - 50 мың машинаға көтеріліп, ал болашақта 200-300 мың машинаға көтеріледі. Бұл жоба көлемі 150 млн долларға бағаланып отыр. <ref>Интервью: Тадаси Арасима, президент Toyota Motor Europe. Ведомости, № 62 (1836), 9 сәуір 2007</ref><ref>[http://www.vedomosti.ru/newsline/index.shtml?2007/12/21/526035 Греф купит Toyota Camry]</ref>. [[2011]] жылы компания Toyota Land Cruiser Prado өндірісінің жоспарын Алыс Шығысқа Sollers и Mitsui серіктес өндіріске жариялады.<ref>[http://ksonline.ru/ks/-/id/24956/ Такеши Исогая: «Сибирь — удачная площадка для определения сильных и слабых сторон нашей продукции». деловая газета «Континент Сибирь», сәуір 2011]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ЖШС «Тойота Мотор Мануфекчуринг Ресей» (Toyota Motor Manufacturing Russia): Бас директоры: * [[2005]] — [[2008]] жылдары— Масааки Мидзукава * [[2008]] — [[2011]] жылдары — Митсуаки Сугимори; * [[2011]] жылдың басынан — Йошинори Матсунага. ==Өндіру және сату== {| class="wikitable" style="text-align:right" |- ! rowspan=2 | Күнтізбе жылы ! colspan=2 | Барлығы ! colspan=2 | Жапония ! Құрама Штаттар |- ! Өндіріс ! Сатылым ! Өндіріс ! Сатылым ! Сатылым |- | 1935 | | | 21 | | |- | 1936 | | | 1,142 | | |- | 1937 | | | 4,013 | | |- | 1938 | | | 4,615 | | |- | 1939 | | | 11,981 | | |- | 1940 | | | 14,787 | | |- | 1941 | | | 14,611 | | |- | 1942 | | | 16,302 | | |- | 1943 | | | 9,827 | | |- | 1944 | | | 12,720 | | |- | 1945 | | | 3,275 | | |- | 1946 | | | 5,821 | | |- | 1947 | | | 3,922 | | |- | 1948 | | | 6,703 | | |- | 1949 | | | 10,824 | | |- | 1950 | | | 11,706 | | |- | 1951 | | | 14,228 | | |- | 1952 | | | 42,106 | | |- | 1953 | | | 16,496 | | |- | 1954 | | | 22,713 | | |- | 1955 | | | 22,786 | | |- | 1956 | | | 46,716 | | |- | 1957 | | | 79,527 | | |- | 1958 | | | 78,856 | | |- | 1959 | | | 101,194 | | |- | 1960 | | | 154,770 | | |- | 1961 | | |210,937 | | |- | 1962 | | | 230,350 | | |- | 1963 | | | 318,495 | | |- | 1964 | | |425,764 | | |- | 1965 | | | 477,643 | | |- | 1966 | | | 587,539 | | |- | 1967 | | | 832,130 | | |- | 1968 | | | 1,097,405 | | |- | 1969 | | | 1,471,211 | | |- | 1970 | | | 1,609,190 | | |- | 1971 | | | 1,955,033 | | |- | 1972 | | | 2,087,133 | | |- | 1973 | | | 2,308,098 | | |- | 1974 | | | 2,114,980 | | |- | 1975 | | | 2,336,053 | | |- | 1976 | | | 2,487,851 | | |- | 1977 | | | 2,720,758 | | |- | 1978 | | | 2,929,157 | | |- | 1979 | | | 2,996,225 | | |- | 1980 | | | 3,293,344 | | |- | 1981 | | | 3,220,418 | | |- | 1982 | | | 3,144,557 | | |- | 1983 | | | 3,272,335 | | |- | 1984 | | | 3,429,249 | | |- | 1985 | | | 3,665,622 | | |- | 1986 | | | 3,660,167 | | |- | 1987 | | | 3,638,279 | | |- | 1988 | | | 3,956,697<ref name="Outline1998">{{cite journal | author=Toyota Motor Corporation| title=Outline of Toyota| year=1998}}</ref> | 2,120,273<ref name="Outline1998" /> | |- | 1989 | | | 3,975,902<ref name="Outline1998" /> | 2,308,863<ref name="Outline1998" /> | 945,353{{citation needed|date=April 2013}} |- | 1990 | | | 4,212,373<ref name="Outline1998" /> | 2,504,291<ref name="Outline1998" /> | 1,058,005{{citation needed|date=April 2013}} |- | 1991 | | | 4,085,071<ref name="Outline1998" /> | 2,355,356<ref name="Outline1998" /> | 1,010,480{{citation needed|date=April 2013}} |- | 1992 | | | 3,931,341<ref name="Outline1998" /> | 2,228,941<ref name="Outline1998" /> | 1,023,641{{citation needed|date=April 2013}} |- | 1993 | | | 3,561,750<ref name="Outline1998" /> | 2,057,848<ref name="Outline1998" /> | 1,033,211{{citation needed|date=April 2013}} |- | 1994 | | | 3,508,456<ref name="Outline1998" /> | 2,031,064<ref name="Outline1998" /> | 1,088,073{{citation needed|date=April 2013}} |- | 1995 | | | 3,171,277<ref name="Outline1998" /> | 2,060,125<ref name="Outline1998" /> | 1,083,351{{citation needed|date=April 2013}} |- | 1996 | | | 3,410,060<ref name="Outline1998" /> | 2,135,276<ref name="Outline1998" /> | 1,159,718{{citation needed|date=April 2013}} |- | 1997 | | | 3,502,046<ref name="Outline1998" /> | 2,005,949<ref name="Outline1998" /> | 1,230,112{{citation needed|date=April 2013}} |- | 1998 | 5,210,000<ref name=ToyotaOICACY1998>{{cite web|url=http://oica.net/wp-content/uploads/2007/06/cl98cons2.pdf|title=World motor vehicle production by manufacturer |publisher=OICA |date= маусым 1, 1999|accessdate=мамыр 30, 2010}} Toyota and Daihatsu</ref> | | | | 1,361,025{{citation needed|date=April 2013}} |- | 1999 | 5,462,000<ref name=ToyotaOICACY1999>{{cite web|url=http://oica.net/wp-content/uploads/2007/06/cl99cons2.pdf|title=World motor vehicle production by manufacturer |publisher=OICA |date= маусым 1, 2000|accessdate=мамыр 30, 2010}} Toyota and Daihatsu</ref> | | | | 1,475,441{{citation needed|date=April 2013}} |- | 2000 | 5,954,723<ref name=ToyotaOICACY2000>{{cite web|url=http://oica.net/wp-content/uploads/2007/06/worldranking2000.pdf|title=World motor vehicle production by manufacturer |publisher=OICA |date= маусым 1, 2001|accessdate=мамыр 30, 2010}} Toyota, Daihatsu, Hino</ref> | | | | 1,619,206<ref>{{cite press release|url=http://www.theautochannel.com/news/2002/01/03/034042.html |title=Toyota Sets Sales Record for Sixth Year in a Row |publisher=Theautochannel.com |date=қараша 17, 2004 |accessdate=шілде 25, 2009}}</ref> |- | 2001 | 5,847,743<ref name=ToyotaCY2001>{{cite press release|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/02/0124.html|title=Overseas Production Up in CY 2001|publisher=Toyota Motor Corporation |date= January 24, 2002|accessdate=мамыр 30, 2010}}</ref> | | 4,046,637<ref name=ToyotaCY2001/> | 2,291,503<ref name=ToyotaCY2001/> | 1,741,254{{Citation needed|date=мамыр 2010}} |- | 2002 | 6,309,307<ref name=ToyotaCY2002>{{cite press release|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/03/0127.html|title=Overseas Production Continues to Climb in CY2002|date= January 27, 2003|accessdate=мамыр 30, 2010}}</ref> | | 4,138,873<ref name=ToyotaCY2002/> | 2,218,324<ref name=ToyotaCY2002/> | 1,756,127<ref>{{cite press release|url=http://www.theautochannel.com/news/2004/01/05/175869.html |title=Toyota Announces Best Sales Year in Its 46-Year History, Breaks Sales Record for Eighth Year in a Row |publisher=Theautochannel.com |date=қараша 17, 2004 |accessdate=шілде 25, 2009}}</ref> |- | 2003 | 6,826,166<ref name=ToyotaCY2003>{{cite press release|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/04/0126.html|title=Worldwide Production Up in CY2003|publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 26, 2004 |accessdate=мамыр 30, 2010}}</ref> | | 4,244,667<ref name=ToyotaCY2003/> | 2,305,635<ref name=ToyotaCY2003/> | 1,866,314{{Citation needed|date=мамыр 2010}} |- | 2004 | 7,547,177<ref name=ToyotaCY2004>{{cite press release|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/05/0125.html|title=Worldwide Production and Sales Continue to Increase|publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 25, 2005 |accessdate=мамыр 30, 2010}}</ref> | | 4,454,212<ref name=ToyotaCY2004/> | 2,387,556<ref name=ToyotaCY2004/> | 2,060,049<ref>{{cite press release|url=http://www.theautochannel.com/news/2006/01/04/205039.html |title=Toyota Reports 2005 and December Sales |publisher=Theautochannel.com |accessdate=шілде 25, 2009}}</ref> |- | 2005 | 8,232,143<ref name=ToyotaCY2005>{{cite press release|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/06/0126.html|title=TMC Announces Results for December 2005 and CY2005|publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 26, 2006 |accessdate=мамыр 30, 2010}}</ref> | | 4,611,076<ref name=ToyotaCY2005/> | 2,368,817<ref name=ToyotaCY2005/> | 2,260,296{{Citation needed|date=мамыр 2010}} |- | 2006 |9,017,786<ref name=ToyotaCY2006>{{cite press release|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/07/0126.html|title=TMC Announces Results for December 2006 and CY2006|publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 26, 2007 |accessdate=мамыр 30, 2010}}</ref> | | 5,085,600<ref name=ToyotaCY2006/> | 2,368,706<ref name=ToyotaCY2006/> | 2,542,524<ref>{{cite press release|url=http://www.theautochannel.com/news/2008/01/03/074293.html |title=Toyota Reports 2007 and December Sales |publisher=Theautochannel.com |accessdate=шілде 25, 2009}}</ref> |- | 2007 | 9,497,754<ref name=ToyotaCY2007>{{cite press release|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/08/0128.html|title=TMC Announces Results for December 2007 and CY2007|publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 28, 2008 |accessdate=мамыр 30, 2010}}</ref> | | 5,119,631<ref name=ToyotaCY2007/> | 2,261,515<ref name=ToyotaCY2007/> | 2,620,825<ref>{{cite press release|url=http://www.toyotageorgetown.com/detailnews.asp?PRID=250|title=Toyota Reports 2007 And December Sales|publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 3, 2008 |accessdate=September 9, 2012|archiveurl=http://web.archive.org/web/20080109224918/http://www.toyotageorgetown.com/detailnews.asp?PRID=250|archivedate=January 9, 2008}}</ref> |- | 2008 | 9,225,236<ref name=ToyotaCY2008>{{cite web|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/09/0128.html|title=TMC Announces Results for December 2008 and CY2008|publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 28, 2009 |accessdate=мамыр 30, 2010}}</ref> | | 4,911,861<ref name=ToyotaCY2008/> | 2,153,197<ref name=ToyotaCY2008/> | 2,217,662<ref name="Theautochannel.com">{{cite web|url=http://www.theautochannel.com/news/2009/01/05/346214.html |title=Toyota Reports 2008 and December Sales |publisher=Theautochannel.com |accessdate=шілде 25, 2009}}</ref> |- | 2009 | 7,234,439<ref name=ToytaCY2009>{{cite web|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/10/01/0125.html |title=TMC Announces Results for December 2009 and CY2009 |publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 25, 2010 |accessdate=мамыр 29, 2010}}</ref> | | 3,543,199<ref name=ToytaCY2009/> | 1,996,174<ref name=ToytaCY2009/> | 1,770,147<ref name=ToytaUSA2009>{{cite web|url=http://www.autonews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20100105/DATACENTER/100109968 |title=Data Center: U.S. total vehicle sales by make, Dec. & YTD |publisher=Automotive News |date=January 11, 2010 |accessdate=мамыр 29, 2010}}</ref> |- | 2010 | 8,557,351<ref name=TTAC_Top_3>{{cite news| url=http://www.thetruthaboutcars.com/2011/01/ttac-announces-the-top-3-automakers-of-2010-now-with-official-numbers/| publisher=The Truth About Cars | title=TTAC Announces The Top 3 Automakers Of 2010 | date=шілде 27, 2010 | accessdate=January 27, 2011}}</ref> | 8,418,000<ref name=ToyotaCY2010sales>{{cite web|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/11/01/0124.pdf |title=Toyota Announces Sales Results for 2010 |publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 24, 2011 |accessdate=January 27, 2011}}</ref> | 4,047,343<ref name=ToyotaCY2010production>{{cite web|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/11/01/0127.html|title=Toyota Announces Results for December 2010 and CY2010 |publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 27, 2011 |accessdate=January 27, 2011}}</ref> | 2,203,849<ref name="ToyotaCY2010production"/> | 1,763,595<ref name=ToyotaCY2010USA>{{cite web|url=http://pressroom.toyota.com/pr/tms/toyota-reports-december-and-2010-190021.aspx|title=Toyota Reports December and 2010 Sales |publisher=Toyota |location=USA |date=January 4, 2011 |accessdate=January 27, 2011}}</ref> |- | 2011 | 7,858,091<ref name="ToyotaCY2011">{{cite press release|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/12/01/0127.html|title=TMC Announces Results for December 2011 and CY2011|publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 27, 2012 |accessdate=September 9, 2012}}</ref> | | 3,483,464<ref name="ToyotaCY2011"/> | 1,783,521<ref name="ToyotaCY2011"/> | 1,644,661<ref>{{cite press release|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=conewsstory&tkr=TM:US&sid=aM8SyvkA4Rmo|title=Toyota Reports December 2011 and Year-End Sales|publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 4, 2012 |accessdate=September 9, 2012}}</ref> |- | 2012 | 9,909,440<ref name="ToyotaCY2012">{{cite press release|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/13/01/0128.html|title=TTMC Announces Results for December 2012 and CY2012|date=January 28, 2013 |accessdate=February 4, 2013}}</ref> | 9,748,000<ref name="ToyotaCY2012"/> | 4,420,158<ref name="ToyotaCY2012"/> | 2,411,890<ref name="ToyotaCY2012"/> | 2,082,504<ref>{{cite press release |url=http://pressroom.toyota.com/releases/december+2012+sales+chart.htm |title=December 2012 and Year-End Sales Chart |publisher=Toyota |location=USA |date=January 3, 2013 |accessdate=January 11, 2013}}</ref> |- | 2013 |10,117,274<ref name="ToyotaCY2013">{{cite press release |url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/14/01/0129.html |title=TMC Announces Results for December 2013 and CY2013 |publisher=Toyota Motor Corporation |location=Japan |date=2013-01-29 |accessdate=2014-02-03}}</ref> | 9,980,000 <ref name="ToyotaCY2013"/> | 4,290,652 <ref name="ToyotaCY2013"/> | 2,295,222 <ref name="ToyotaCY2013"/> | 2,236,042<ref>{{cite press release |url=http://pressroom.toyota.com/releases/tms+december+2013+sales+chart.htm |title=December 2013 Sales Chart |publisher=Toyota |location=USA |date=January 2013 |accessdate=January 10, 2014}}</ref> |- | 2014 | | | | | 2,373,771<ref>{{cite press release |url=http://pressroom.toyota.com/article_display.cfm?article_id=4908 |title=Toyota U.S. Sales Summary |publisher=Toyota |location=USA |accessdate=February 14, 2015}}</ref> |- ! rowspan=2 | Күнтізбе жылы ! Өндіріс ! Сатылым ! Өндіріс ! Сатылым ! Сатылым |- ! colspan=2 | Жалпы ! colspan=2 | Жапония ! Құрама Штаттар |} <small>Ескерту:Жапон өндірісінің 1937 жыл 1987 жыл аралығы көрсетілген.<ref name="fiftyyears">{{cite book | title=Toyota: A history of the First 50 Years| year=1988| publisher=Toyota Motor Corporation| isbn=0-517-61777-3}}, p461.</ref> Əлемдік өндіріс 1998 жылдан басталады, ғаламдық жəне жапондық өндіріс, 2001 жылдан жапондық өндіріске Daihatsu жəне Hino қосылды.</small> {{Clear}} == Экологиялық технологиялар == === Гибридты технологиялар === [[File:Lexus LS 600h front.JPG|200px|thumb|Гибридті седан Lexus LS 600]] Toyota Motor [[1997]] жылдан бастап автомобиль нарығында гибридты технологияларды қарқынды ұсынған алғашқы компания, жаппай (Toyota Prius) гибридты автомобиль шығарып және сатушы. Кейінірек компания гибридты мықты жинақталған Camry моделін, Lexus моделін шығара бастады. Компания өзінің гибридты технологиясын «Hybrid Synergy Drive» деп атайды, ал Lexus моделі үшін «Lexus Hybrid Drive»деп аталады. Prius моделі [[АҚШ|АҚШ-та]] ең жақсы өтетін модель. Тойота қазір үш гибрид автосы «Hybrid Synergy Drive» жүйесімен негізделген : Prius, Highlander және Camry. Гибридты Toyota Sienna танымал минивэн машинасын [[2010]] жылы шығаруға жоспарлап отыр, ал [[2030]] жылы компания барлық өнімін «Hybrid Synergy Drive» жасауға жоспарлап отыр. [[2011]] жылыдың [[28 ақпан]]ына дейін компания 3,03 млн гибрид автомобиль сатты <ref>[http://www.greencarcongress.com/2011/03/cumulative-worldwide-sales-of-toyota-hybrids-top-3m-units.html Cumulative worldwide sales of Toyota hybrids top 3M units. 8 наурыз 2011]</ref>. === Электромобилдер === [[File:Toyota Estima hybrid 01.jpg|200px|right|thumb|Toyota Estima Hybrid]] General Motors компаниясы Chevrolet Volt электромобилін жасау жоспарын айтқаннан кейін, Toyota Motor соған ұқсасын жоспарлауға кірісті. Қазір компания [[Жапония]]да, [[АҚШ]] пен [[Еуропа]]да "Toyota Plug-in HV' сынақтан өткізуде. Ұқсас Chevrolet Volt бұл модель - Li-ion аккумуляторына негізделіп жасалған. Электромобилдер қоршаған ортаға, гидридты қозғағышы бар көліктерге қарағанда, ешқандай кері әсерін тигізбейді. == Елдер бойынша серiктестiктiң ұрандары == [[File:Toyota Camry LE.jpg|200px|right|thumb|Toyota Camry көптеген елдерде құрастырылып, жиналады]] * [[File:Flag of the United States.svg|25px]], [[File:Flag of New Zealand.svg|20px]] ''Moving Forward'' * [[File:Flag of the United States.svg|25px]] ([[Испан тілі|Испан тілдес]]) ''Avanza Confiado'' * [[File:Flag of Puerto Rico.svg|25px]] ''Maneja Confiado'' * [[File:Flag of Europe.svg|25px]] ''Today. Tomorrow. Toyota'' * [[File:Flag of Australia.svg|25px]] ''Oh What a Feeling!'' * [[File:Flag of the Czech Republic.svg|25px]] ''Nic není nemožné'' * [[File:Flag of Germany.svg|25px]]&nbsp;[[File:Flag of Austria.svg|25px]] ''Nichts Ist Unmöglich'' * [[File:Flag of Venezuela.svg|25px]]&nbsp; [[File:Flag of Peru (state).svg|25px]]&nbsp; [[File:Flag of Chile.svg|25px]]&nbsp; [[File:Flag of Ecuador.svg|25px]] (және [[Орталық Америка]] елдері) ''Avancemos Juntos'' * [[File:Flag of Panama.svg|25px]] ''Moviendo Vidas'' * [[File:Flag of Canada.svg|25px]] {{lang-en|Make Things Better}}, {{lang-fr|Faire Toujours Mieux}} * [[File:Flag of South Africa.svg|25px]] ''Lead the Way'' * [[File:Flag of Mexico.svg|25px]] ''Ve Más Allá'' * [[File:Flag of Russia.svg|25px]] &nbsp;[[File:Flag of Ukraine.svg|25px]]&nbsp;[[File:Flag of Belarus.svg|25px]] ''Управляй мечтой'' * [[File:Flag of Kazakhstan.svg|25px]] ''Арманыңды іске асыр'' * [[File:Flag of Israel.svg|25px]] ''hайОм-махАр'' היום-מחר; Бүгін-ертең == Автоспорттағы белсенділігі == === Ралли === === NASCAR === === Формула 1 (F1) === [[File:Toyota F1 2003.jpg|left|thumb|250px|Toyota F1 2003.]] 2002 жылы Toyota- Toyota Team Europe-мен Кёльне, Германиядағы Формулы 1 қатысты. Үлкен бюджетке қарамастан, команда жанкүйерлер күткен нәтиже көрсеткен жоқ. 2004 жылы жобалаушы Майк Гаскойн жұмысқа алынды. Бірақ жоғары көрсеткіштер көрсетпегендіктен 2006 жылы контрактан босатылды. 2007 жылы Toyota Williams командасына өзінің қозғағыштарын жібереді. 2009 жылы, команда үшін соңғы маусым болды, пилоттары-Ярно Трулли мен Тимо Глок. 4 қарашада Toyota Формулы 1-ден кететіндігін жариялады. === Toyota Racing Development (TRD) === [[File:Brian Vickers2007Texas.jpg|200px|thumb|TRD құрастыраған Toyota Camry]] [[7 маусым]] [[1954]] жылы Toyota Technocraft Co., Ltd., компаниясы құрылды. Оның басты мақсаты - Концерннің басты компанияларының көліктерін жөндеу және қызмет көрсету болды. Әр түрлі жарыстарға табысты қатысу үшін зауыттағы Toyota көлігіне Toyota Technocraft-тан автоспорттық Toyota Racing Development көлік бөлінді, қазіргі таңда тюнинг-ателье дәрежесіне бөлінген. [[1979]] жылы TRD USA бөлімі ашылды. Зауыттың TRD шеберлерінің маңызды жұмысы Формула-3 жарысына команда дайындау болды. Сондай-ақ Toyota Racing Development бөліміндегі жүк көліктерін Super GT чемпионатына дайындау. Ательенің қызықты жұмысы жеке клиенттерге азлитражды Toyota ist, Toyota Vitz и Toyota bB 2002 жылғы сериялары және жолсыз жерде жүретін Toyota FJ Cruiser көліктерін жөндеу. Бөлім шеберлеріне Toyota Racing Development, GT-Four Toyota Celica үшін үш буындағы модификацияланған көлік авторлық құқығы жатады.<ref>[http://www.ambox.ru/content/articles/71/4949/ История и современные проекты Toyota Racing Development] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100817224724/http://ambox.ru/content/articles/71/4949/ |date=2010-08-17 }}</ref> == Бизнесті жүргізу қағидасы == ''' Тойота (Toyota Production System) компания менеджментінің 14 қағидасы ''' (Toyota Production System) # Қысқа мерзімді қаржылық нысанға залал келтіруіне қарамастан, басқарма шешімін ұзақ мерзімге қабылдау. # Үзілмейтін ағым процессі түпкі мәселені шешуге көмектеседі. # Қайта шығаруды болдырмау үшін «Тартылу» сұлбасын пайдалан. Тұтынушы қажетті сұрансын өз мерзімінде және өзінің қажетті санында алу үшін, өндіріс жұмысын сапалы ұйымдастыруды қажет етеді. # Жұмыс көлемін түзе. Дұрыс, үнемді өндірісті құру және сапалы қызмет көрсету үшін - түскен тапсырысқа қарамастан өндіріс графигін дұрыс құру қажет. # Сапа қажет етсе, өндірісті тоқтат. # Стандартты есептер мен қызметкерлердің толық өкілеттілігі тоқтаусыз кемелдену негізі. # Бір де бір мәселе байқаусыз қалмау үшін бақылау жасап тұр. # Сенімді, сынақтан өткен технологияны пайдалан. # Өз ісін толық меңгерген және де басқаларға да үйретеді деген оймен көшбасшыларды тәрбиеле. # Өз серіктестерің мен мердігерлерді сыйла, оларға қиын сауал қой және орындалуына көмектес. # Жағдайды шешкің келсе, оған өз көзіңмен қара . # Барлық жағдайды ойлап , өлшеп барып шешім қабылда. # Өз компанияңды талмай үйренуші жетілген және қорытынды жасалған ұйымға айналдыр. # Қажырлы еңбек - бәрін жеңбек. == Тағы қараңыз == {{commonscat|Toyota}} * [[Формула-1]] == Дереккөздер == {{reflist|2}} == Сілтемелер == * [http://kk.toyotakz.com kk.toyotakz.com] — Toyota-ның Қазақстандағы ресми сайты {{Toyota}} [[Санат:Toyota]] [[Санат:Жапония автомобиль жасау компаниялары]] 27qpmu6b6mfhhypp5lw97gck8hu5fty 0 22007 3615650 3528663 2026-06-11T09:01:24Z Көперхан Анаргүл 182332 3615650 wikitext text/x-wiki {{уики}} [[Сурет:Sicily Selinunte Temple E (Hera).JPG|thumb|150px|right|Сицилиядағы Грек храмы]] '''Сәулет''' - [[құрылыс]] және жобалау салу [[өнер]]і.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Механика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007 жыл.-29 1 б. ISBN 9965-08-234-0</ref> '''Архитектура, сәулет өнері''' – ''құрылысты жобалау, салу, оған көркемдік бейне беру өнері. (Архитектура латынша archіtectura, ал грекше аrchіtekton, яғни құрылысшы деген мағынаны білдіреді).'' Архитектура туындылары адамның күнбе-күнгі тіршілік ортасын қалыптастырады. Олар: әр түрлі қажеттіліктерді атқаруға арналған және адамның эстетикалық талғамына жауап бере алатындай болып салынған тұрғын үйлер, қоғамдық ғимараттар, өнеркәсіптік кешендер. '''Сәулет өнері''' – техниканың, ғылымның және өнердің тоғысқан жері. Адамзат баласы көне заманнан бастап құрылыспен айналысқан. Адамдар [[неолит]] кезінде үйді ағаштан, қамыстан, талдан және балшықтан салды. Су айдынында, қағылған қазықтың үстіне тұрғызылған үйлер де болған. Біздің заманымыздан бұрынғы 2-мыңжылдықтың ортасында ірі тастардан қаланған монументті құрылыстар: кромлехтер, менгирлер мен дольмендер пайда болды. [[Менгирлер]] тігінен қойылған биік тастар тізбегінен тұрады. Дольмен – қатар қойылған екі тастың үсті үшінші таспен жабылып, біріне-бірі жалғасып келетін дәліз іспеттес. [[Сурет:All Gizah Pyramids-3.jpg|thumb|left|Ғизадағы пирамидалар]] Ал шеңбер жасап, төбелері жабылған тас құрылыстарды кромлех дейді. [[Ніл]], [[Евфрат]], [[Тигр]], [[Үнді өзені|Үнді]], [[Ганга өзені|Ганга]], Чанзен өзендерінің сағаларында көне заманда [[Мысыр]], [[Месопотамия]], [[Үндістан]] және [[Қытай]] сияқты ірі мемлекеттер пайда болып, ғаламат сәулет туындылары дүниеге келді. [[Мардук |Мардук]] атты құдайға арналған [[Вавилон]] мұнарасы іргетасы 250 м биік тұғырға орнатылды. Анығында бұл жеті қабатты, ұшар басына қарай баспалдақтап жіңішкере беретін зиккурат еді. [[Месопотамия]]да ежелгі заманның өзінде-ақ біздің заманымыздан бұрынғы 5000 – 1800 ж. каналдар, су қоймалары, акведуктар, көпірлер мен бекіністер салынды. Тигр мен Евфратты қосқан ұзындығы 400 км каналды техникалық зор жетістік деп айтуға болды. Біздің заманымыздан бұрынғы 2700 – 2200 ж. салынған Мысыр пирамидалары мен ғибадатханалары зерттеушілер мен мамандарды әлі күнге дейін таңдандырып келеді. Месопотамияда ғимараттар балшықтан, күйдірілген кірпішпен салынып, сырты қапталып отырса, Мысырда олар сом тастан қаланды. Біздің заманымыздан бұрынғы 2200 – 1500 ж. [[Фивы]] қаласы астана болған тұста, жартасқа жартылай үңгіп салынған ғимараттар пайда болды. Жаңа патшалық (біздің заманымыздан бұрынғы 1500 – 1100) кезінде Карнак пен Луксордағы ғибадатхана кешендері салынды. Мысырдағы ең үлкен Карнак ғибадатханасы перғауын Сети І тұсында тұрғызылған. [[Сурет:Parthenon-Restoration-Nov-2005-a.jpg|thumb|[[Пантенон]], [[Афина]], [[Грекия]]]] Сәулет өнерінің дамуына зор үлес қосқан, елдің бірі – [[Грекия]]. Көне грек архитектурасының ең күшті дамыған кезі – біздің заманымыздан бұрынғы 5 ғасырдағы Периклдың билік құрған тұсы. Алдымен, [[Афина]] қаласының ең биік жеріндегі жартасқа ауданы 300Х130 м жерге [[Акрополь]] салынды. Ортасында сәулетшілер Иктин мен Калликрат Парфенон ғибадатханасын ұзындығы 70 м, ені 31 м (біздің заманымыздан бұрынғы 448 – 438) тұрғызды. Ғимарат шатырын биіктігі он метрге жуық, 136 (периметріне қойылған) бағана ұстап тұрды. Ішіне Фидий жасаған Афина мүсіні орнатылды. Грек сәулетшілерінің дүниежүзілік архитектураға қосқан бір жаңалығы – архитектуралық ордерлер жүйесі. Ордерлік жүйе бірнеше құрамдас бөліктен тұрады және олардың өзара орналасу тәртібі бар. Ең басты белгісі – бағана, олардың ұшар басы капитель деп аталады. '''Бағаналар''' – антаблементті (арқалықты) көтеріп тұрады. Ордерлік жүйенің үш негізгі түрі болған: дори, ионика және коринф ордерлері. Рим сәулет өнері дамудың үш кезеңінен өтті: патшалық дәуір (біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлар); республика кезеңі (біздің заманымыздан бұрынғы 5 – 1 ғасырлар) және императорлық дәуір (біздің заманымыздан бұрынғы1 ғасыр – біздің заманымыздың 5 ғасыры). Римнің дүрілдеп тұрған кезінде туған құрылыс – [[Пантеон]], құдайлар құрметіне орнатылған ғимарат. Оны сәулетші Аполлодор Дамасский 118 – 125 жылдары салған. Диаметрі 43 м. дөңгелек қабырға тұңғыш рет күмбезбен жабылды. Кірпіш аралас бетон қабырға алтын түсті сарғылт [[Мәрмәр]]<nowiki/>мен қапталды. Пантеонның диаметрі мен биіктігі бірдей – 43,5 м. Жарық жоғарыдан диаметрі 9 м тесіктен түсіп тұрады. Римнің таңқаларлық құрлыстарының бірі – 80 мың адам сиятын [[Колизей|Колизей амфитеатры]], онда ордерлер жүйесі қолданылды. Термы моншалар кешені салынды. Каракаллы моншасына үш мың адам бірден кіре алған. Римдіктер тамаша тас жолдар, су құбырларын, акведуктар және көпірлерді сала білді. Еуропа елдерінде бес түрлі архитектуралық стиль бірінен соң бірі орын алмастырды. Олар: [[роман стилі]], [[готика]], [[ренессанс]], [[барокко]], [[классицизм]]. Роман стилінің дамуына Франция көп ықпал етті. Мұның басты ерекшелігі – қабырғалары сом соғылған бітеу, салмақты болып келеді. Терезелері енсіз, тар, бекініске ұқсайды. '''Готика стилінің ерекшелігі''' – құрылыс композициясы жоғары созылып, салмақ көтеретін құрылыс қаңқасы күрделі болып келеді, терезелері сүйір етіп ойылады, күмбезі қиық болып келеді де қырлары бүріледі. Қиық күмбездің арқасында салмақ құрылыс қаңқасына түседі. Сырттағы тіреулер арқылы қабырғаға түсетін салмақ азаяды. Готиканың алғашқы туындысы Париждегі Нотр-Дам соборы (12 ғасырдың 2-жартысы – 13 ғасырдың басы). Бір келгенде 9 мың адам сияды. Әрбір тетігінде готикаға тән ерекшеліктер сақталған. Готиканың гүлденген шағы – 13 ғасыр. 100 жыл бойы салынған Реймс соборы (1212 – 1311) соның дәлелі. Собордың бір де бос жері жоқ, бәріне мүсіндер қойылған. Терезелердегі түрлі-түсті витраждар көздің жауын алады. Ренессанс стилі 15 ғасырда [[Италия]]да пайда болды, оны ежелгі дәуір өнерінің қайта жаңғыруы деп қарауға болады. [[Ренессанс]], яғни Қайта өркендеу дәуірінде архитектураның алатын орны ерекше болды. Бұнда құрылыс тым биіктетілмей айнала кеңістікке бауыр жазды. Ренессанс архитектурасы ежелгі дәуір архитектурасынан ордерлік жүйені ғана алған. [[Сурет:Paris Notre-Dame South View 03.JPG|нобай|[[Нотр Дам де Париж]], [[Франция]]]] Еуропа елдерінде 17 ғасыр мен 18 ғасырдың 1-жартысына дейін дамыған барокко стилінің басты ерекшелігі сәулеттік туынды тіп-тік, тақтадай жазық болмайды, оның әр қыры мүсіндік, болмаса әшекейлі әлеміштермен өрнектеледі, сәулетші мүсінші сияқты кең тыныспен, қиялға еркін беріліп жұмыс істейді. Еуропа елдерінде 17 – 19 ғасырларда классицизм стилі дамыды. Бұл бағыт, ежелгі дәуір архитектурасы мен ренессанстық архитектураның композициялық әдістері мен түрлерін жетілдіруден туған. Шығыс архитектурасының тарихы біздің заманымыздан бұрынғы мыңыншы жылдардан басталады. Үндістанда мінажат үйлерінің сәулетті нұсқалары: ступалар, үңгір-ғибадатханалар және жер үсті ғимараттары салынды, зәулім сарай кешендері пайда болды. Үнді архитектурасы композициясының байлығымен, түрінің әсемдігімен және мүсіндік бейнелердің әсерлілігімен көз тартады. Олар: біздің заманымыздан бұрынғы 1000 ж. салынған Каджураходағы, 14 ғасырда салынған Танджордағы ғибадатханалар. Қытай архитектурасының басты ерекшелігі өз елінің сенім-нанымынан туып, тұрмыс-тіршілігіне және табиғатына сай келеді. Жалған монументалшылдық пен бос әлеміштер кездеспейді. Әр тетік лайықты орнында тұрады, бар нәрсенің қолданыс табуы ақылға сыйымды. Әлемге әйгілі Ұлы Қытай қорғаны біздің заманымыздан бұрынғы 3 ғасырда салынған, Цзяюйганьнан (Ганьсу провинциясы) Ляодун шығанағына дейін созылған. Ежелгі Жапония архитектурасының жетістіктері ғибадатхана кешендерімен байланысты. Атап айтқанда олар: Нарадағы (көне астана) Хорюдзи (7 ғасыр), Якусидзи (7 – 8 ғасырлар), Удзидегі Бедоин (11 ғасыр), Киото қаласының түбіндегі Дзиседзи (15 ғасыр) ғибадатханалары. Бұл көне құрылыстардың кейбір композициялық құрылымы 14 – 18 ғасырларда өз жалғасын тапты. 19 ғасырдың 2-жартысынан бастап, 20 ғасырдың басында әлемде өндірістің жаңа түрлерінің пайда болуына байланысты фабрикалар, зауыттар, электр стансалары, вокзалдар, аңғарлар, гараждар, элеваторлар салынды және банктер, биржалар, фирмалар жұмыс істей бастады. Қалаларда көп қабатты үйлер бой көтерді, театрлар, музейлер, ауруханалар, ғылым және оқу ғимараттары салынды. Құрылыс техникасының дамуына байланысты бұл кезеңде металл, әйнек, темір-бетон кеңінен пайдаланылды. Үлкен кеңістіктерді жаба алатын, зәулім үйлер тұрғызуға мүмкіндік беретін жаңа жүйелер мен тәсілдер туды (ірі блокты, ірі панельді қабырғалар, тақия-күмбездер, ванттық құрастырмалар, т.б.). Инженер Александр [[Эйфель]] металдан 1889 ж. биіктігі 312 м [[Эйфель]] мұнарасын орнатты. Америкада көп қабатты зәулім үйлер пайда болды. Алғашқы биік үй 1880 ж. салынды. 55 қабат «Булворт-билдинг» 1913 ж., 77 қабат «Крайслер – Билдинг» 1932 ж. салынып бітті. 30-жылдардағы ең биік (380 м) 102 қабат «Эмпайр стейт билдинг» ұзақ уақыт биіктігі жағынан 1-орында тұрды. 1971 – 73 ж. Нью-Йоркте архитектор Минору Ямасакидің жобасы бойынша Халықаралық сауда орталығының призма тектес екі үйі іске қосылды (биіктігі 412 м, 110 қабат). Қазіргі әлемдегі ең биік ғимарат – «Сирс-Орбак» Чикагода, биіктігі 442 м, 109 қабат. Дүние жүзі архитектурасының дамуында көптеген бағыт болды: конструктивизм, функционализм, метаболизм, модерн, халықаралық стиль, органикалық архитектура, рационализм. 20 ғасыр архитектурасының дамуына зор үлес қосқан Огюст Перре бірінші болып қаңқалық құрылымдарды, темір-бетонды қолданды, құрылысқа стандарттауды және өнеркәсіптік әдістерді кіргізді. Италия инженері әрі архитектор [[Пьер Нерви]] армоцементті ойлап тауып, темір-бетонды тиімді және көркемдік тапқырлықпен пайдаланды. Ол Римде Спорт сарайын, Флоренцияда еңселі биік стадионды салды. Функционализмнің негізін қалаушылар Вальтер Гропиус пен Мис ван дер Роэ «Баухауз» көркем құрылыс мектебін басқарды, архитектуралық формалардың қалыптасу заңдылығын зерттеді. Америка архитекторы Франк Райт органикалық архитектураның (Пенсильваниядағы «Су үстіндегі үй», Нью-Йорктегі «Гуггенхейм» музейі) негізін қалады. Француз Ле Корбюзьенің архитектура тарихында алатын орны өте зор (Роншандағы капелла, Марселдегі тұрғын-үй, Чандигархтың жобасы, ондағы тұрғын және қоғамдық үйлер). Жапон сәулетшісі Кэндзо Тангэ жас кезінде Ле Корбюзьенің әсерінде болған, кейін өз жолын, шеберлік арнасын тапты. Оның Олимпиялық спорт кешені «Йойоги» 22 мың адам сиятын стадионнан, төрт мың адамдық жабық спорт залынан тұрады. Бұл спорт кешені мүсіндік сұлулығымен, батыл инженер-конструкторлық шешімімен, көлемінің динамикасымен ерекше көзге түседі. Тарихшыларымыздың айтуынша қазіргі уақытта Қазақстан жерінде 600-ден астам неолит және энеолит дәуірінің ескерткіштері мәлім. Неолиттік тұрақтар орналасу сипатына қарай – бұлақ, өзен, көл, үңгір тұрағы деп төрт түрге бөлінеді. Орталық Қазақстанда да кромлехтер, менгирлер, дольмендер болған. Бұлардың қойылу ретінде де Мысырдағы, Орталық Америкадағы құрылыстар сияқты астрономиялық заңдылықтар ескерілгендігі, сол кездегі діни-нанымдарға орай салынғандығы байқалады. Қазақстан жерінде біздің заманымыздан бұрынғы 1-мыңжылдықта тиграхауда сақтары тайпаларының үлкен тобы қоныстанған. Олар [[Қазақстан]] жерінің оңтүстік-шығысы мен оңтүстігін толық игерген. [[Сырдария]], Іле, Талас, Лепсі, Есік, Шелек, Шарын, Кеген өзендері аңғарларында көптеген үлкенді-кішілі обалар шоғырланған. Биіктігі 20 м-ге дейін жететін «патша» обалары Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанда өте көп. Біздің заманымыздан бұрынғы 5 ғасырға жататын Бесшатыр қорымынан («сақ пирамидаларынан») бөренелерден тұрғызылылып, жақсы сақталған ірі құрылыстар табылды. Бұлар Орта Азия мен Қазақстанда ағаштан салынған сәулет өнерінің ең ежелгі бірегей ескерткіштері болып табылады. Бесшатыр қорымы Іле өзенінің оң жағасында. Ол 31 обадан тұрады, олардың 21-і таспен, ал 10-ы қиыршық таспен және топырақпен жабылған. Үлкен обалардың диаметрі 45 м-ден 105 м-ге, биіктігі 6 м-ден 18 м-ге дейін жетеді. [[Алтын Адам|«Алтын адам»]] табылған [[Есік обасы]] үлкен қорымның оңтүстік шетінде орналасқан. Біздің заманымыздың 6 – 7 ғасырларында керуен жолының үстінде, Қазақстан жерінде Тараз, Құлан, Сайрам (Исфиджаб) Отырар, Сығанақ, Құмкент, Созақ, Алмалық сияқты ірі қалалар, Ақыртас, Баба Ата, Ақсүмбе сияқты қорған-бекіністер болған. Оңтүстік қалалары бекініс, шаһристан, рабаттан тұрған, су құбырлары болған. Торғай, Жыланшық, Кеңгір, Жезді, Сарысу өзендері бойынан 10 – 11 ғасырларда өмір сүрген алпысқа жуық қалашық орындары анықталды. [[Бабаджа-Хатун кесенесі|Бабаджа хатун күмбезі]], [[Айша бибі кесенесі|Айша Бибі мазары]], Жұбан ана күмбезі, сәулет өнерінің күрт дамығанын көрсетеді. [[Қарахандар әулетi|Қарахан әулеті]] тұсында [[Алаша хан күмбезі]], [[Жошы хан кесенесі|Жошы хан күмбезі]], [[Аяққамыр күмбезі]], [[Қожа Ахмет Иасауи]] кесенесі 10 – 14 ғасырлардағы Қазақстандағы сәулет өнерінің жоғары деңгейін танытады.<ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Сәулет өнері]] [[Санат:Әлеуметтану]] tucqh0vlwaom1hqvgxt34d7o33yk0vs 3615683 3615650 2026-06-11T10:56:56Z 1nter pares 146705 /* */ 3615683 wikitext text/x-wiki {{уики}} [[Сурет:Sicily Selinunte Temple E (Hera).JPG|thumb|150px|right|Сицилиядағы Грек храмы]] '''Сәулет''' — [[құрылыс]] және жобалау салу [[өнер]]і.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Механика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын — Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007 жыл.-29 1 б. ISBN 9965-08-234-0</ref> '''Архитектура, сәулет өнері''' — ''құрылысты жобалау, салу, оған көркемдік бейне беру өнері. (Архитектура латынша archіtectura, ал грекше аrchіtekton, яғни құрылысшы деген мағынаны білдіреді).'' Архитектура туындылары адамның күнбе-күнгі тіршілік ортасын қалыптастырады. Олар: әр түрлі қажеттіліктерді атқаруға арналған және адамның эстетикалық талғамына жауап бере алатындай болып салынған тұрғын үйлер, қоғамдық ғимараттар, өнеркәсіптік кешендер. '''Сәулет өнері''' – техниканың, ғылымның және өнердің тоғысқан жері. Адамзат баласы көне заманнан бастап құрылыспен айналысқан. Адамдар [[неолит]] кезінде үйді ағаштан, қамыстан, талдан және балшықтан салды. Су айдынында, қағылған қазықтың үстіне тұрғызылған үйлер де болған. Біздің заманымыздан бұрынғы 2-мыңжылдықтың ортасында ірі тастардан қаланған монументті құрылыстар: кромлехтер, менгирлер мен дольмендер пайда болды. [[Менгирлер]] тігінен қойылған биік тастар тізбегінен тұрады. Дольмен – қатар қойылған екі тастың үсті үшінші таспен жабылып, біріне-бірі жалғасып келетін дәліз іспеттес. [[Сурет:All Gizah Pyramids-3.jpg|thumb|left|Ғизадағы пирамидалар]] Ал шеңбер жасап, төбелері жабылған тас құрылыстарды кромлех дейді. [[Ніл]], [[Евфрат]], [[Тигр]], [[Үнді өзені|Үнді]], [[Ганга өзені|Ганга]], Чанзен өзендерінің сағаларында көне заманда [[Мысыр]], [[Месопотамия]], [[Үндістан]] және [[Қытай]] сияқты ірі мемлекеттер пайда болып, ғаламат сәулет туындылары дүниеге келді. [[Мардук |Мардук]] атты құдайға арналған [[Вавилон]] мұнарасы іргетасы 250 м биік тұғырға орнатылды. Анығында бұл жеті қабатты, ұшар басына қарай баспалдақтап жіңішкере беретін зиккурат еді. [[Месопотамия]]да ежелгі заманның өзінде-ақ біздің заманымыздан бұрынғы 5000 – 1800 ж. каналдар, су қоймалары, акведуктар, көпірлер мен бекіністер салынды. Тигр мен Евфратты қосқан ұзындығы 400 км каналды техникалық зор жетістік деп айтуға болды. Біздің заманымыздан бұрынғы 2700 – 2200 ж. салынған Мысыр пирамидалары мен ғибадатханалары зерттеушілер мен мамандарды әлі күнге дейін таңдандырып келеді. Месопотамияда ғимараттар балшықтан, күйдірілген кірпішпен салынып, сырты қапталып отырса, Мысырда олар сом тастан қаланды. Біздің заманымыздан бұрынғы 2200 – 1500 ж. [[Фивы]] қаласы астана болған тұста, жартасқа жартылай үңгіп салынған ғимараттар пайда болды. Жаңа патшалық (біздің заманымыздан бұрынғы 1500 – 1100) кезінде Карнак пен Луксордағы ғибадатхана кешендері салынды. Мысырдағы ең үлкен Карнак ғибадатханасы перғауын Сети І тұсында тұрғызылған. [[Сурет:Parthenon-Restoration-Nov-2005-a.jpg|thumb|[[Пантенон]], [[Афина]], [[Грекия]]]] Сәулет өнерінің дамуына зор үлес қосқан, елдің бірі – [[Грекия]]. Көне грек архитектурасының ең күшті дамыған кезі – біздің заманымыздан бұрынғы 5 ғасырдағы Периклдың билік құрған тұсы. Алдымен, [[Афина]] қаласының ең биік жеріндегі жартасқа ауданы 300Х130 м жерге [[Акрополь]] салынды. Ортасында сәулетшілер Иктин мен Калликрат Парфенон ғибадатханасын ұзындығы 70 м, ені 31 м (біздің заманымыздан бұрынғы 448 – 438) тұрғызды. Ғимарат шатырын биіктігі он метрге жуық, 136 (периметріне қойылған) бағана ұстап тұрды. Ішіне Фидий жасаған Афина мүсіні орнатылды. Грек сәулетшілерінің дүниежүзілік архитектураға қосқан бір жаңалығы – архитектуралық ордерлер жүйесі. Ордерлік жүйе бірнеше құрамдас бөліктен тұрады және олардың өзара орналасу тәртібі бар. Ең басты белгісі – бағана, олардың ұшар басы капитель деп аталады. '''Бағаналар''' – антаблементті (арқалықты) көтеріп тұрады. Ордерлік жүйенің үш негізгі түрі болған: дори, ионика және коринф ордерлері. Рим сәулет өнері дамудың үш кезеңінен өтті: патшалық дәуір (біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 6 ғасырлар); республика кезеңі (біздің заманымыздан бұрынғы 5 – 1 ғасырлар) және императорлық дәуір (біздің заманымыздан бұрынғы1 ғасыр – біздің заманымыздың 5 ғасыры). Римнің дүрілдеп тұрған кезінде туған құрылыс – [[Пантеон]], құдайлар құрметіне орнатылған ғимарат. Оны сәулетші Аполлодор Дамасский 118 – 125 жылдары салған. Диаметрі 43 м. дөңгелек қабырға тұңғыш рет күмбезбен жабылды. Кірпіш аралас бетон қабырға алтын түсті сарғылт [[Мәрмәр]]<nowiki/>мен қапталды. Пантеонның диаметрі мен биіктігі бірдей – 43,5 м. Жарық жоғарыдан диаметрі 9 м тесіктен түсіп тұрады. Римнің таңқаларлық құрлыстарының бірі – 80 мың адам сиятын [[Колизей|Колизей амфитеатры]], онда ордерлер жүйесі қолданылды. Термы моншалар кешені салынды. Каракаллы моншасына үш мың адам бірден кіре алған. Римдіктер тамаша тас жолдар, су құбырларын, акведуктар және көпірлерді сала білді. Еуропа елдерінде бес түрлі архитектуралық стиль бірінен соң бірі орын алмастырды. Олар: [[роман стилі]], [[готика]], [[ренессанс]], [[барокко]], [[классицизм]]. Роман стилінің дамуына Франция көп ықпал етті. Мұның басты ерекшелігі – қабырғалары сом соғылған бітеу, салмақты болып келеді. Терезелері енсіз, тар, бекініске ұқсайды. '''Готика стилінің ерекшелігі''' – құрылыс композициясы жоғары созылып, салмақ көтеретін құрылыс қаңқасы күрделі болып келеді, терезелері сүйір етіп ойылады, күмбезі қиық болып келеді де қырлары бүріледі. Қиық күмбездің арқасында салмақ құрылыс қаңқасына түседі. Сырттағы тіреулер арқылы қабырғаға түсетін салмақ азаяды. Готиканың алғашқы туындысы Париждегі Нотр-Дам соборы (12 ғасырдың 2-жартысы – 13 ғасырдың басы). Бір келгенде 9 мың адам сияды. Әрбір тетігінде готикаға тән ерекшеліктер сақталған. Готиканың гүлденген шағы – 13 ғасыр. 100 жыл бойы салынған Реймс соборы (1212 – 1311) соның дәлелі. Собордың бір де бос жері жоқ, бәріне мүсіндер қойылған. Терезелердегі түрлі-түсті витраждар көздің жауын алады. Ренессанс стилі 15 ғасырда [[Италия]]да пайда болды, оны ежелгі дәуір өнерінің қайта жаңғыруы деп қарауға болады. [[Ренессанс]], яғни Қайта өркендеу дәуірінде архитектураның алатын орны ерекше болды. Бұнда құрылыс тым биіктетілмей айнала кеңістікке бауыр жазды. Ренессанс архитектурасы ежелгі дәуір архитектурасынан ордерлік жүйені ғана алған. [[Сурет:Paris Notre-Dame South View 03.JPG|нобай|[[Нотр Дам де Париж]], [[Франция]]]] Еуропа елдерінде 17 ғасыр мен 18 ғасырдың 1-жартысына дейін дамыған барокко стилінің басты ерекшелігі сәулеттік туынды тіп-тік, тақтадай жазық болмайды, оның әр қыры мүсіндік, болмаса әшекейлі әлеміштермен өрнектеледі, сәулетші мүсінші сияқты кең тыныспен, қиялға еркін беріліп жұмыс істейді. Еуропа елдерінде 17 – 19 ғасырларда классицизм стилі дамыды. Бұл бағыт, ежелгі дәуір архитектурасы мен ренессанстық архитектураның композициялық әдістері мен түрлерін жетілдіруден туған. Шығыс архитектурасының тарихы біздің заманымыздан бұрынғы мыңыншы жылдардан басталады. Үндістанда мінажат үйлерінің сәулетті нұсқалары: ступалар, үңгір-ғибадатханалар және жер үсті ғимараттары салынды, зәулім сарай кешендері пайда болды. Үнді архитектурасы композициясының байлығымен, түрінің әсемдігімен және мүсіндік бейнелердің әсерлілігімен көз тартады. Олар: біздің заманымыздан бұрынғы 1000 ж. салынған Каджураходағы, 14 ғасырда салынған Танджордағы ғибадатханалар. Қытай архитектурасының басты ерекшелігі өз елінің сенім-нанымынан туып, тұрмыс-тіршілігіне және табиғатына сай келеді. Жалған монументалшылдық пен бос әлеміштер кездеспейді. Әр тетік лайықты орнында тұрады, бар нәрсенің қолданыс табуы ақылға сыйымды. Әлемге әйгілі Ұлы Қытай қорғаны біздің заманымыздан бұрынғы 3 ғасырда салынған, Цзяюйганьнан (Ганьсу провинциясы) Ляодун шығанағына дейін созылған. Ежелгі Жапония архитектурасының жетістіктері ғибадатхана кешендерімен байланысты. Атап айтқанда олар: Нарадағы (көне астана) Хорюдзи (7 ғасыр), Якусидзи (7 – 8 ғасырлар), Удзидегі Бедоин (11 ғасыр), Киото қаласының түбіндегі Дзиседзи (15 ғасыр) ғибадатханалары. Бұл көне құрылыстардың кейбір композициялық құрылымы 14 – 18 ғасырларда өз жалғасын тапты. 19 ғасырдың 2-жартысынан бастап, 20 ғасырдың басында әлемде өндірістің жаңа түрлерінің пайда болуына байланысты фабрикалар, зауыттар, электр стансалары, вокзалдар, аңғарлар, гараждар, элеваторлар салынды және банктер, биржалар, фирмалар жұмыс істей бастады. Қалаларда көп қабатты үйлер бой көтерді, театрлар, музейлер, ауруханалар, ғылым және оқу ғимараттары салынды. Құрылыс техникасының дамуына байланысты бұл кезеңде металл, әйнек, темір-бетон кеңінен пайдаланылды. Үлкен кеңістіктерді жаба алатын, зәулім үйлер тұрғызуға мүмкіндік беретін жаңа жүйелер мен тәсілдер туды (ірі блокты, ірі панельді қабырғалар, тақия-күмбездер, ванттық құрастырмалар, т.б.). Инженер Александр [[Эйфель]] металдан 1889 ж. биіктігі 312 м [[Эйфель]] мұнарасын орнатты. Америкада көп қабатты зәулім үйлер пайда болды. Алғашқы биік үй 1880 ж. салынды. 55 қабат «Булворт-билдинг» 1913 ж., 77 қабат «Крайслер – Билдинг» 1932 ж. салынып бітті. 30-жылдардағы ең биік (380 м) 102 қабат «Эмпайр стейт билдинг» ұзақ уақыт биіктігі жағынан 1-орында тұрды. 1971 – 73 ж. Нью-Йоркте архитектор Минору Ямасакидің жобасы бойынша Халықаралық сауда орталығының призма тектес екі үйі іске қосылды (биіктігі 412 м, 110 қабат). Қазіргі әлемдегі ең биік ғимарат – «Сирс-Орбак» Чикагода, биіктігі 442 м, 109 қабат. Дүние жүзі архитектурасының дамуында көптеген бағыт болды: конструктивизм, функционализм, метаболизм, модерн, халықаралық стиль, органикалық архитектура, рационализм. 20 ғасыр архитектурасының дамуына зор үлес қосқан Огюст Перре бірінші болып қаңқалық құрылымдарды, темір-бетонды қолданды, құрылысқа стандарттауды және өнеркәсіптік әдістерді кіргізді. Италия инженері әрі архитектор [[Пьер Нерви]] армоцементті ойлап тауып, темір-бетонды тиімді және көркемдік тапқырлықпен пайдаланды. Ол Римде Спорт сарайын, Флоренцияда еңселі биік стадионды салды. Функционализмнің негізін қалаушылар Вальтер Гропиус пен Мис ван дер Роэ «Баухауз» көркем құрылыс мектебін басқарды, архитектуралық формалардың қалыптасу заңдылығын зерттеді. Америка архитекторы Франк Райт органикалық архитектураның (Пенсильваниядағы «Су үстіндегі үй», Нью-Йорктегі «Гуггенхейм» музейі) негізін қалады. Француз Ле Корбюзьенің архитектура тарихында алатын орны өте зор (Роншандағы капелла, Марселдегі тұрғын-үй, Чандигархтың жобасы, ондағы тұрғын және қоғамдық үйлер). Жапон сәулетшісі Кэндзо Тангэ жас кезінде Ле Корбюзьенің әсерінде болған, кейін өз жолын, шеберлік арнасын тапты. Оның Олимпиялық спорт кешені «Йойоги» 22 мың адам сиятын стадионнан, төрт мың адамдық жабық спорт залынан тұрады. Бұл спорт кешені мүсіндік сұлулығымен, батыл инженер-конструкторлық шешімімен, көлемінің динамикасымен ерекше көзге түседі. Тарихшыларымыздың айтуынша қазіргі уақытта Қазақстан жерінде 600-ден астам неолит және энеолит дәуірінің ескерткіштері мәлім. Неолиттік тұрақтар орналасу сипатына қарай – бұлақ, өзен, көл, үңгір тұрағы деп төрт түрге бөлінеді. Орталық Қазақстанда да кромлехтер, менгирлер, дольмендер болған. Бұлардың қойылу ретінде де Мысырдағы, Орталық Америкадағы құрылыстар сияқты астрономиялық заңдылықтар ескерілгендігі, сол кездегі діни-нанымдарға орай салынғандығы байқалады. Қазақстан жерінде біздің заманымыздан бұрынғы 1-мыңжылдықта тиграхауда сақтары тайпаларының үлкен тобы қоныстанған. Олар [[Қазақстан]] жерінің оңтүстік-шығысы мен оңтүстігін толық игерген. [[Сырдария]], Іле, Талас, Лепсі, Есік, Шелек, Шарын, Кеген өзендері аңғарларында көптеген үлкенді-кішілі обалар шоғырланған. Биіктігі 20 м-ге дейін жететін «патша» обалары Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанда өте көп. Біздің заманымыздан бұрынғы 5 ғасырға жататын Бесшатыр қорымынан («сақ пирамидаларынан») бөренелерден тұрғызылылып, жақсы сақталған ірі құрылыстар табылды. Бұлар Орта Азия мен Қазақстанда ағаштан салынған сәулет өнерінің ең ежелгі бірегей ескерткіштері болып табылады. Бесшатыр қорымы Іле өзенінің оң жағасында. Ол 31 обадан тұрады, олардың 21-і таспен, ал 10-ы қиыршық таспен және топырақпен жабылған. Үлкен обалардың диаметрі 45 м-ден 105 м-ге, биіктігі 6 м-ден 18 м-ге дейін жетеді. [[Алтын Адам|«Алтын адам»]] табылған [[Есік обасы]] үлкен қорымның оңтүстік шетінде орналасқан. Біздің заманымыздың 6 – 7 ғасырларында керуен жолының үстінде, Қазақстан жерінде Тараз, Құлан, Сайрам (Исфиджаб) Отырар, Сығанақ, Құмкент, Созақ, Алмалық сияқты ірі қалалар, Ақыртас, Баба Ата, Ақсүмбе сияқты қорған-бекіністер болған. Оңтүстік қалалары бекініс, шаһристан, рабаттан тұрған, су құбырлары болған. Торғай, Жыланшық, Кеңгір, Жезді, Сарысу өзендері бойынан 10 – 11 ғасырларда өмір сүрген алпысқа жуық қалашық орындары анықталды. [[Бабаджа-Хатун кесенесі|Бабаджа хатун күмбезі]], [[Айша бибі кесенесі|Айша Бибі мазары]], Жұбан ана күмбезі, сәулет өнерінің күрт дамығанын көрсетеді. [[Қарахандар әулетi|Қарахан әулеті]] тұсында [[Алаша хан күмбезі]], [[Жошы хан кесенесі|Жошы хан күмбезі]], [[Аяққамыр күмбезі]], [[Қожа Ахмет Иасауи]] кесенесі 10 – 14 ғасырлардағы Қазақстандағы сәулет өнерінің жоғары деңгейін танытады.<ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Сәулет өнері]] [[Санат:Әлеуметтану]] 549sakqwy253i6fyoiamraq0n1444yd 0 22075 3615655 3542238 2026-06-11T09:06:34Z Көперхан Анаргүл 182332 3615655 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Newspaper vendor.jpg|thumb| alt=A.]] [[Сурет:Street Scene - Salta - Argentina.jpg|thumb]] '''Газет''' — мерзімді, уақытша не бір рет қана шығатын [[басылым]]. Ежелгі Шығыс қалаларында көпшілік орындарға ілінетін хан жарлықтарынан бастау алады. 16 ғасырда [[Венеция]]да «жаңалық жазушылар орталығы» құрылып, арнаулы ақпараттарын «газета» (италияша gazzetta — базар нарқы туралы ақпарат сатып алуға арналған ұсақ ақша) деп аталатын тиынға сатты. [[1631]] ж. француздық «La Gazzette» мерзімді басылымының шығуына байланысты «газета» термині осы заманғы мағынасына ие болды. Қазақ тіліндегі тұңғыш басылымдар «[[Түркістан уәлаятының газеті]]» (1870—82) мен «[[Дала уәлаятының газеті]]» (1888—1902). 20 ғасырдың басында қазақ зиялылары ұлттық мүддені көздеп, бұқаралық сананы оятуға ұмтылған [[Қазақ газеті|«Қазақ» газеті]] (1906), «Серке» (1907) басылымдарын шығаруды қолға алды. Қазіргі кезде қазақ тілінде 100-ге тарта газеттер шығарылады ("[[Егемен Қазақстан газеті|Егемен Қазақстан]]", "[[Жас Алаш (газет)|Жас Алаш]]", "[[Қазақ әдебиеті (газет)|Қазақ әдебиеті]]", "[[Ана тілі газеті|Ана тілі]]", "Алматы ақшамы" т.б). Олар шартты түрде: ресми, тәуелсіз, партиялық, т.б., сондай-ақ орталық (республикалық), облыстық, қалалық, аудандық газеттерге бөлінеді. Газеттің шығармашылық-шаруашылық жұмыстарына бас [[редактор]] басшылық жасайды.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. - 430 б. ISBN 9965-808-78-3</ref> == Ішкі сілтемелер == *[[Журнал]] == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == *[http://en.wikipedia.org/wiki/Newspaper Newspaper] {{en icon}} *[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0 Газета] {{ru icon}} {{wikify}} [[Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары]] ewer8npdr68x2h3iutsmbakmuti3fal 3615677 3615655 2026-06-11T10:54:55Z 1nter pares 146705 3615677 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Newspaper vendor.jpg|thumb| alt=A.]] [[Сурет:Street Scene - Salta - Argentina.jpg|thumb]] '''Газет''' — мерзімді, уақытша не бір рет қана шығатын [[басылым]]. Ежелгі Шығыс қалаларында көпшілік орындарға ілінетін хан жарлықтарынан бастау алады. 16 ғасырда [[Венеция]]да «жаңалық жазушылар орталығы» құрылып, арнаулы ақпараттарын «газета» (италияша gazzetta — базар нарқы туралы ақпарат сатып алуға арналған ұсақ ақша) деп аталатын тиынға сатты. [[1631]] ж. француздық «La Gazzette» мерзімді басылымының шығуына байланысты «газета» термині осы заманғы мағынасына ие болды. Қазақ тіліндегі тұңғыш басылымдар «[[Түркістан уәлаятының газеті]]» (1870—82) мен «[[Дала уәлаятының газеті]]» (1888—1902). 20 ғасырдың басында қазақ зиялылары ұлттық мүддені көздеп, бұқаралық сананы оятуға ұмтылған [[Қазақ газеті|«Қазақ» газеті]] (1906), «Серке» (1907) басылымдарын шығаруды қолға алды. Қазіргі кезде қазақ тілінде 100-ге тарта газеттер шығарылады ("[[Егемен Қазақстан газеті|Егемен Қазақстан]]", "[[Жас Алаш (газет)|Жас Алаш]]", "[[Қазақ әдебиеті (газет)|Қазақ әдебиеті]]", "[[Ана тілі газеті|Ана тілі]]", "Алматы ақшамы" т.б). Олар шартты түрде: ресми, тәуелсіз, партиялық, т.б., сондай-ақ орталық (республикалық), облыстық, қалалық, аудандық газеттерге бөлінеді. Газеттің шығармашылық-шаруашылық жұмыстарына бас [[редактор]] басшылық жасайды.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. - 430 б. ISBN 9965-808-78-3</ref> == Ішкі сілтемелер == *[[Журнал]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == *[http://en.wikipedia.org/wiki/Newspaper Newspaper] {{en icon}} *[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0 Газета] {{ru icon}} {{wikify}} [[Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары]] mwxa33tsd1plnj7sj9hpfi5xi91bdff 0 22097 3615649 3257630 2026-06-11T09:01:01Z Көперхан Анаргүл 182332 3615649 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Baiterek uka.jpg|thumb|left|[[Бәйтерек]]]] '''Ғимарат''' – [[сәулет]] өнерінің белгілі бір үлгі-тәсілімен салынған [[құрылыс]], [[үй]]. Оған түрлі үлгідегі (жеке, көптекшелі, т.б.) тұрғын үйлер, [[Қонақ Үй|қонақ үйлер]], әр түрлі мақсатқа арнап салынған сарайлар (мәдениет сарайы, спорт сарайы, оқушылар сарайы, т.б.) мен мәдени-қоғамдық құрылыстар (театр, [[клуб]], т.б.), мекеме үйлері, [[балабақша]], [[мектеп]] үйлері мен басқа оқу орындары үйлері, кесенелер мен [[ғибадатхана]]лар, [[дүкен]]дер мен сауда үйлері, әр түрлі тұрмыстық қызмет көрсету орындарының үйлері, т.б. [[архитектура]]лық құрылыстар жатады. Ғимарат (арабша – [[үй]] деген ұғымды білдіреді) салыну мақсатына және әр елдің ұлттық, [[тұрмыс-салт]], кәсіби-мәдени, діни-қоғамдық, шаруашылық жүргізу ерекшеліктеріне сәйкес, сондай-ақ салынатын орнының табиғи жағдайына, [[сәулетші]]нің талғамы мен жобасына да байланысты қилы-қилы үлгі мен түрлі кейіпте бола береді. Қазақстандағы көрнекті көне және жаңа ғимараттардың үлгілері ретінде [[Түркістан]] қаласындағы [[Қожа Ахмет Ясауи]] кесенесі, [[Алматы]] қаласындағы [[Республика сарайы]], [[Астана]] қаласындағы [[Қазақстан Республикасы]]ның Мемлекеттік мұражайының үйі сияқты оқшау архитектуралық үлгіде салынған құрылыстарды атауға болады.<ref name="source1">Қазақ тілі терминдер сөздігі I том</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Құрылыс]] gtv1wpy2x4ybto8xl8dbed35pw2ur8e 3615684 3615649 2026-06-11T10:57:10Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] ([[User talk:Көперхан Анаргүл|т]]) өңдемелерінен [[User:Casserium|Casserium]] соңғы нұсқасына қайтарды 3257630 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Baiterek uka.jpg|thumb|left|[[Бәйтерек]]]] '''Ғимарат''' – [[сәулет]] өнерінің белгілі бір үлгі-тәсілімен салынған [[құрылыс]], [[үй]]. Оған түрлі үлгідегі (жеке, көптекшелі, т.б.) тұрғын үйлер, [[Қонақ Үй|қонақ үйлер]], әр түрлі мақсатқа арнап салынған сарайлар (мәдениет сарайы, спорт сарайы, оқушылар сарайы, т.б.) мен мәдени-қоғамдық құрылыстар (театр, [[клуб]], т.б.), мекеме үйлері, [[балабақша]], [[мектеп]] үйлері мен басқа оқу орындары үйлері, кесенелер мен [[ғибадатхана]]лар, [[дүкен]]дер мен сауда үйлері, әр түрлі тұрмыстық қызмет көрсету орындарының үйлері, т.б. [[архитектура]]лық құрылыстар жатады. Ғимарат (арабша – үй деген ұғымды білдіреді) салыну мақсатына және әр елдің ұлттық, [[тұрмыс-салт]], кәсіби-мәдени, діни-қоғамдық, шаруашылық жүргізу ерекшеліктеріне сәйкес, сондай-ақ салынатын орнының табиғи жағдайына, [[сәулетші]]нің талғамы мен жобасына да байланысты қилы-қилы үлгі мен түрлі кейіпте бола береді. Қазақстандағы көрнекті көне және жаңа ғимараттардың үлгілері ретінде [[Түркістан]] қаласындағы [[Қожа Ахмет Ясауи]] кесенесі, [[Алматы]] қаласындағы [[Республика сарайы]], [[Астана]] қаласындағы [[Қазақстан Республикасы]]ның Мемлекеттік мұражайының үйі сияқты оқшау архитектуралық үлгіде салынған құрылыстарды атауға болады.<ref name="source1">Қазақ тілі терминдер сөздігі I том</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Құрылыс]] 5vhka247p3x96mqa6hreya9trl4p7da 0 22595 3615637 3554267 2026-06-11T08:37:06Z Көперхан Анаргүл 182332 3615637 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Red Clock.jpg|thumb|Механикалық үстел сағаты.]] '''Сағат''' — [[Тәулік|тәуліктiң]] ағымдағы уақытын анықтайтын және бір тәуліктен кіші уақыт аралықтарының ұзақтығын бірліктермен өлшейтін құрал. == Тарихы == Жүректің соғуы, теңіз суының көтерілуі мен қайтуы, күннің шығуы мен батуы, жыл мезгілдерінің алмасуы, т.б. Осылардың бәрі белгілі бір уақыт аралығында үздіксіз қайталанып отырады. Күн мен түннің алмасуын, Күн мен Айдың қозғалысын бақылай отырып, адам баласы жылды айларға, айды күндерге, ал күнді бұдан анағұрлым қысқа уақыт бөліктері сағаттарға бөле бастаған. Бұрын уақытты күннің көмегімен анықтаған. Мұндай сағат – күн сағаты деп аталады. Сағат тілінің орнына таяқша пайдаланады. Таяқшаны айнала шеңбер сызылады. Шеңберді 12 сағатқа бөледі. Бірақ мұндай сағаттар бұлтты күндері немесе түнде уақыт көрсете алмайды. Сондықтан да адамдар уақыт анықтаудың басқа жолдарын қарастыра бастаған. Сөйтіп су сағаты ойлап табылған. == Топтастырылуы == [[Сурет:Wooden hourglass 3.jpg|thumb|right|200px|Құм сағаты]] [[Сурет:Ancient Chinese Water Clock1.gif|thumb|right|200px|Қытай су сағаттары]] [[Сурет:Radio-with-Alarm clock.jpg|thumb|right|200px|Қоңыраулы үстел сағаты]] [[Сурет:St. Andrew's Catholic Church (Pasadena, California).JPG|thumb|right|200px|Мұнаралы сағат]] Өлшемі мен ыңғайлылығына қарай: * қалта сағаттары; * қол сағаттар; * күйме сағаттары; * үстелге қоятын сағаттар; * қабырға сағаттары; * жерде тұратын сағаттар; * мұнаралы сағаттар. Өлшеу механизмдері бойынша: * күн сағаттары; * жалынды сағаттар; * құмсағаттар; * сағаттар су перiлерi; * механикалық сағаттар; * камертон сағаттары; * кварц сағаттары; * электрондық сағаттар; * астрономиялық сағаттар; * атом сағаттары. == Су сағаттары == Су сағаттары немесе [[клепсидра]]. Негізгі механизмі құм сағаттар тәрізді<ref>Су, құм және от сағаттар таймен ретінде қолданыла алмайды</ref>. Су сағатында су бір ыдыстан екінші ыдысқа бірқалыпты тамшылап, құйылып тұратын. Мұндайда көрсеткіш тілі бар қалтқы жоғары көтеріліп немесе төмен түсіп, уақыттың дәл мезгілін білдірген. Бұл сағат уақытты күндіз де, түнде де көрсете беретін - тек суын еселеп отыруды ұмытпасаң, болғаны. Ал құм сағаты болса осы заманға дейін пайдаланылып келеді. == Құм сағат == Мұнда құм екі шыны сауыттан олардың тұтасқан тар мойыны арқылы бір-біріне алма-кезек сыздықтап, сусып ағып тұрады. Физиотерапиялық емшараларды мөлшерлеуде жиі қолданылады. == Механикалық сағаттар == Механикалық сағаттар жөніндегі алғашқы деректі ғалымдар ежелгі византиялық қолжазба нұсқалардан тапты. Бұл кезең 578 жылмен тұспа-тұс келеді. Алғашқы мехникалық сағаттардың тек бір ғана - сағаттық тілі болған. Сағатты майлаған кезде майдың қоюлануы, механизмнің кірлеуі серіппелердің босаңсуы салдарынан сағаттың жүріс дәлдігі төмендейді, сол себепті механикалық сағаттарда (2-3 жылда бір рет) тазалап, майлап отыру керек. 1404 жылы Мәскеуде Кремльде тұңғыш мұнара сағаты орнатылады. Көп кешікпей мұнара сағаттары басқа да көптеген қалаларда пайда болды. Шамамен, мұнан жүз жылдан кейін Еуропада алғашқы қалта сағаттары пайда бола бастады. == Маятникті сағаттар == Голландиялық ғалым Х. Гюйгенс 1657 жылы маятникті сағат ойлап тапты. Маятник (ұзынша салмасы бар ұзын шыбықша) бірқалыпты тербеледі. Яғни, оның әр тербелісі бірдей уақыт аралығында қайталанады. Маятниксіз сағаттар күніне уақыттан 15 минут артта қалып, немесе озып кете беретін. Ал қазіргі маятникті сағаттардың дәл уақыттан ауытқуы бір секундтан аспайды. Маятник сағаттың жүрісін реттеп отырады. Уақытты сақтауға арналған маятниктің артықшылығы - бұл гармоникалық осциллятор: Ол ұзындыққа байланысты нақты уақыт аралығында алға-артқа бұрылады және басқа жылдамдықтарда тербеліске қарсы тұрады. Маятникті сағаттар жұмыс істеу үшін стационар болуы керек. Кез келген қозғалыс немесе үдеулер маятниктің қозғалысына әсер етеді, дәлсіздіктер туғызады, сондықтан портативті сағатта қолданудың басқа механизмдері қажет болады. Бұған қоса, сағаттың барлығында да энергия көзі болып табылатын ең қажетті бөлшек болуға тиіс. Ол - салма тас, не болат серіппе немесе электр батареясы. == Қазіргі заман сағаттары == Соңғы бірнеше жылдарға дейін барлық сағатқа тән маңызды тетіктер - сағаттық, минуттық, секундтық уақыт бірліктерін көрсететін тілдері болып келеді. Ал бүгінгі таңда мұның басқа да түрлері кең тарай бастады, яғни, уақытты көрсететін тілі мен сандық межелері жоқ сағаттар шықты. Мұның орнына бетіндегі әйнекшелерден сағаттық, минуттық, секундтық, белгілерді санмен, санмен көрсетіп тұратын кішкене сағаттар дүниеге келді. Ал, кейбір сағаттар, сонымен бірге, жылдың айы мен күнін, аптаның қай күнін де көрсете алады. == Кварц сағаты == Қазіргі заманғы ғылым мен техника сағаттан механикалық маятниктің мүмкіндігі жетпейтін анағұрлым жоғары дәлдікті талап ете бастады. Осыған орай енді кварц сағаты жасалды. Мұнда "маятниктің"қызметін электр тогының әсерімен тербеліске келетін кварц пластинкасы атқарады. Кварц "маятникті" сағаттар отыз жыл ішінде бір секундқа ғана қателесуі мүмкін. Уақытты бұдан да дәлірек көрсететін "маятниктер" іздеу барысында ғылым өте күрделі тербеліс қимылдарын жүзеге асыратын молекулалар мен атомдарға назар аударды. Қазіргі кезде уақытты ең дәл көрсететін де осы атомдық және молекулалық сағаттар.тКварцтық сағат айына 40 секундқа дейін қателессе, механикалық сағат тәулік сайын 4-6 секундқа қалып кетеді. {{уики}} {{Уақытты өлшеу және уақыт стандарттары}} [[Санат:Сағаттар]] spqkcuy3c60aiwgmy65kbc2rvh7gtou 3615640 3615637 2026-06-11T08:39:21Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] ([[User talk:Көперхан Анаргүл|т]]) өңдемелерінен [[User:Биотехнология және экология ҒЗИ|Биотехнология және экология ҒЗИ]] соңғы нұсқасына қайтарды 3554267 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Red Clock.jpg|thumb|Механикалық үстел сағаты.]] '''Сағат''' — тәуліктiң ағымдағы уақытын анықтайтын және бір тәуліктен кіші уақыт аралықтарының ұзақтығын бірліктермен өлшейтін құрал. == Тарихы == Жүректің соғуы, теңіз суының көтерілуі мен қайтуы, күннің шығуы мен батуы, жыл мезгілдерінің алмасуы, т.б. Осылардың бәрі белгілі бір уақыт аралығында үздіксіз қайталанып отырады. Күн мен түннің алмасуын, Күн мен Айдың қозғалысын бақылай отырып, адам баласы жылды айларға, айды күндерге, ал күнді бұдан анағұрлым қысқа уақыт бөліктері сағаттарға бөле бастаған. Бұрын уақытты күннің көмегімен анықтаған. Мұндай сағат – күн сағаты деп аталады. Сағат тілінің орнына таяқша пайдаланады. Таяқшаны айнала шеңбер сызылады. Шеңберді 12 сағатқа бөледі. Бірақ мұндай сағаттар бұлтты күндері немесе түнде уақыт көрсете алмайды. Сондықтан да адамдар уақыт анықтаудың басқа жолдарын қарастыра бастаған. Сөйтіп су сағаты ойлап табылған. == Топтастырылуы == [[Сурет:Wooden hourglass 3.jpg|thumb|right|200px|Құм сағаты]] [[Сурет:Ancient Chinese Water Clock1.gif|thumb|right|200px|Қытай су сағаттары]] [[Сурет:Radio-with-Alarm clock.jpg|thumb|right|200px|Қоңыраулы үстел сағаты]] [[Сурет:St. Andrew's Catholic Church (Pasadena, California).JPG|thumb|right|200px|Мұнаралы сағат]] Өлшемі мен ыңғайлылығына қарай: * қалта сағаттары; * қол сағаттар; * күйме сағаттары; * үстелге қоятын сағаттар; * қабырға сағаттары; * жерде тұратын сағаттар; * мұнаралы сағаттар. Өлшеу механизмдері бойынша: * күн сағаттары; * жалынды сағаттар; * құмсағаттар; * сағаттар су перiлерi; * механикалық сағаттар; * камертон сағаттары; * кварц сағаттары; * электрондық сағаттар; * астрономиялық сағаттар; * атом сағаттары. == Су сағаттары == Су сағаттары немесе [[клепсидра]]. Негізгі механизмі құм сағаттар тәрізді<ref>Су, құм және от сағаттар таймен ретінде қолданыла алмайды</ref>. Су сағатында су бір ыдыстан екінші ыдысқа бірқалыпты тамшылап, құйылып тұратын. Мұндайда көрсеткіш тілі бар қалтқы жоғары көтеріліп немесе төмен түсіп, уақыттың дәл мезгілін білдірген. Бұл сағат уақытты күндіз де, түнде де көрсете беретін - тек суын еселеп отыруды ұмытпасаң, болғаны. Ал құм сағаты болса осы заманға дейін пайдаланылып келеді. == Құм сағат == Мұнда құм екі шыны сауыттан олардың тұтасқан тар мойыны арқылы бір-біріне алма-кезек сыздықтап, сусып ағып тұрады. Физиотерапиялық емшараларды мөлшерлеуде жиі қолданылады. == Механикалық сағаттар == Механикалық сағаттар жөніндегі алғашқы деректі ғалымдар ежелгі византиялық қолжазба нұсқалардан тапты. Бұл кезең 578 жылмен тұспа-тұс келеді. Алғашқы мехникалық сағаттардың тек бір ғана - сағаттық тілі болған. Сағатты майлаған кезде майдың қоюлануы, механизмнің кірлеуі серіппелердің босаңсуы салдарынан сағаттың жүріс дәлдігі төмендейді, сол себепті механикалық сағаттарда (2-3 жылда бір рет) тазалап, майлап отыру керек. 1404 жылы Мәскеуде Кремльде тұңғыш мұнара сағаты орнатылады. Көп кешікпей мұнара сағаттары басқа да көптеген қалаларда пайда болды. Шамамен, мұнан жүз жылдан кейін Еуропада алғашқы қалта сағаттары пайда бола бастады. == Маятникті сағаттар == Голландиялық ғалым Х. Гюйгенс 1657 жылы маятникті сағат ойлап тапты. Маятник (ұзынша салмасы бар ұзын шыбықша) бірқалыпты тербеледі. Яғни, оның әр тербелісі бірдей уақыт аралығында қайталанады. Маятниксіз сағаттар күніне уақыттан 15 минут артта қалып, немесе озып кете беретін. Ал қазіргі маятникті сағаттардың дәл уақыттан ауытқуы бір секундтан аспайды. Маятник сағаттың жүрісін реттеп отырады. Уақытты сақтауға арналған маятниктің артықшылығы - бұл гармоникалық осциллятор: Ол ұзындыққа байланысты нақты уақыт аралығында алға-артқа бұрылады және басқа жылдамдықтарда тербеліске қарсы тұрады. Маятникті сағаттар жұмыс істеу үшін стационар болуы керек. Кез келген қозғалыс немесе үдеулер маятниктің қозғалысына әсер етеді, дәлсіздіктер туғызады, сондықтан портативті сағатта қолданудың басқа механизмдері қажет болады. Бұған қоса, сағаттың барлығында да энергия көзі болып табылатын ең қажетті бөлшек болуға тиіс. Ол - салма тас, не болат серіппе немесе электр батареясы. == Қазіргі заман сағаттары == Соңғы бірнеше жылдарға дейін барлық сағатқа тән маңызды тетіктер - сағаттық, минуттық, секундтық уақыт бірліктерін көрсететін тілдері болып келеді. Ал бүгінгі таңда мұның басқа да түрлері кең тарай бастады, яғни, уақытты көрсететін тілі мен сандық межелері жоқ сағаттар шықты. Мұның орнына бетіндегі әйнекшелерден сағаттық, минуттық, секундтық, белгілерді санмен, санмен көрсетіп тұратын кішкене сағаттар дүниеге келді. Ал, кейбір сағаттар, сонымен бірге, жылдың айы мен күнін, аптаның қай күнін де көрсете алады. == Кварц сағаты == Қазіргі заманғы ғылым мен техника сағаттан механикалық маятниктің мүмкіндігі жетпейтін анағұрлым жоғары дәлдікті талап ете бастады. Осыған орай енді кварц сағаты жасалды. Мұнда "маятниктің"қызметін электр тогының әсерімен тербеліске келетін кварц пластинкасы атқарады. Кварц "маятникті" сағаттар отыз жыл ішінде бір секундқа ғана қателесуі мүмкін. Уақытты бұдан да дәлірек көрсететін "маятниктер" іздеу барысында ғылым өте күрделі тербеліс қимылдарын жүзеге асыратын молекулалар мен атомдарға назар аударды. Қазіргі кезде уақытты ең дәл көрсететін де осы атомдық және молекулалық сағаттар.тКварцтық сағат айына 40 секундқа дейін қателессе, механикалық сағат тәулік сайын 4-6 секундқа қалып кетеді. {{уики}} {{Уақытты өлшеу және уақыт стандарттары}} [[Санат:Сағаттар]] f3f31ironhw3rtpopvgexfsfuihx6w8 3 23199 3615474 3594870 2026-06-11T03:29:08Z Kazakhkingofprince 181280 3615474 wikitext text/x-wiki *[[user:Ashina/2011|2011]] *[[user:Ashina/2012|2012]] *[[user:Ashina/2013|2013]] *[[user:Ashina/2014|2014]] == админлік әрекет саны туралы == Ассалаумағалейкум! Сіздің [https://tools.wmflabs.org/xtools/adminstats/?project=kk.wikipedia.org&begin=2014-07-09&end= Админлік әрекеттер саны] төмен болуы себепті, алдағы үш айда статистикаңызды көтеруіңізді сұраймын. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 12:00, 2015 ж. қаңтардың 9 (ALMT)]] == AddThis gadget == [[Special:Diff/2213305|The AddThis gadget must be disabled]] per the [[m:privacy policy]]. --[[Қатысушы:Nemo bis|Nemo bis]] ([[Қатысушы талқылауы:Nemo bis|талқылауы]]) 17:15, 2015 ж. қаңтардың 23 (ALMT) == Жаңа админ сайлауы == Ассалаумағалейкум! [https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=Уикипедия:Админлерді_сайлау&diff=0&oldid=2217064 Жаңа админ сайлауы] бетіне назар аударып, өз пікіріңізді білдіруге шақырамын. --[[Қатысушы Талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 12:24, 2015 ж. қаңтардың 31 (ALMT)]] == Пікіріңіз керек == [[Уикипедия:Форум/Администраторлар#Жаңа мақалалар|Мында]] пікір білдіруіңізді сұраймын. --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:49, 2015 ж. ақпанның 15 (ALMT) == Жоба:Қазақстан == [[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Жоба:Қазақстан]] мынаған назар аударыңыз --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:08, 2015 ж. наурыздың 7 (ALMT) == Қазақ қыздары арасындағы алғашқы админ сайлауы == [https://kk.wikipedia.org/wiki/Уикипедия:Админлерді_сайлау Қазақ қыздары арасындағы алғашқы админ сайлауы] өтіп жатыр. Назар аударуыңызды сұраймын. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 09:22, 2015 ж. наурыздың 8 (ALMT)]] == Дауы беру == [[Уикипедия:Форум/Техникалық#ҚазУикиге_Content_Translate_(Мазмұн_аудару)_құралын_орнату|Мында]] дауыс беруіңізді сұраймын. --''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:30, 2015 ж. наурыздың 19 (ALMT) == жақсы мақала == Саламатсыз ба? [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/География|Мына жерде]] өз пікіріңізді білдірсеңіз. --[[Қатысушы:Магпар|Магпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Магпар|талқылауы]]) 19:00, 2015 ж. наурыздың 19 (ALMT) == Жақсы мақала == Ассалаумағалейкүм! [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Тынық мұхит|Жақсы мақаланы таңдау]]ға мән беруіңізді сұраймын[[File:Face-grin.svg|23px]].--[[Қатысушы:Zhaksilik|Zhaksilik]] ([[Қатысушы талқылауы:Zhaksilik|талқылауы]]) 21:38, 2015 ж. наурыздың 21 (ALMT) == Пікір білдіру == [[Қатысушы талқылауы:Arystanbek#Автопатруль|Мында]] пікір білдіруңізді сұраймын --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылауы]]) 15:12, 2015 ж. сәуірдің 22 (ALMT) <!-- http://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&oldid=2301989 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --> == Пікір білдіру == [[Қатысушы талқылауы:Arystanbek#Автопатруль|Мында]] пікір білдіруіңізді сұраймын. [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылауы]]) 15:26, 2015 ж. сәуірдің 22 (ALMT) <!-- http://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&oldid=2302003 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --> == Жазылудан бас тарту == Сіз жаппай [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі‎|хабарлама тарату тізімінде]] тұрсыз. Жазылудан бас тартқыңыз келсе тізімнен қатысушы есіміңізді аластаңыз. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылауы]]) 15:44, 2015 ж. сәуірдің 22 (ALMT) <!-- http://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&oldid=2302026 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --> == Талқылауға қатысу == [[Уикипедия:Форум/Техникалық#VisualEditor-ды барлық қатысушылар үшін қалыпты өңдеу редакторы ретінде қосу]] бөліміндегі талқылауға қатысуыңызды сұраймын. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылауы]]) 23:15, 2015 ж. сәуірдің 24 (ALMT) <!-- http://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&oldid=2302119 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --> == Талқылауға қатысу == [[Уикипедия:Форум/Администраторлар#Админлерді уақытқа сайласа|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын. Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]] 00:06, 2015 ж. маусымның 3 (ALMT) <!-- http://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&oldid=2302119 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --> == Сайлауға қатысу == [[Уикипедия:Бітікшілерді сайлау|Мында]] жаңа бітікші сайлауы өтіп жатыр. Дауыс беруге шақырамыз. Құрметпен [[Уикипедия:Админлер/Тізім|қазақша Уикипедия админлігі]]. Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]] 18:39, 2015 ж. маусымның 22 (ALMT) <!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&oldid=2325859 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --> == Жақсы мақалаға үміткер == [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Ақтөбе|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын. Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]00:36, 2015 ж. маусымның 23 (ALMT) <!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&oldid=2325859 тізімін пайдаланып User:GanS NIS@kkwiki деген хабарлама жіберген --> == Таңдаулы мақалаға үміткер == [[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Аристотель|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын. Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]] 15:28, 2015 ж. маусымның 24 (ALMT) <!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&oldid=2325859 тізімін пайдаланып User:GanS NIS@kkwiki деген хабарлама жіберген --> == Таңдаулы мақалаға үміткер == [[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Аристотель|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын. Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]] 15:28, 2015 ж. маусымның 24 (ALMT) <!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&oldid=2325859 тізімін пайдаланып User:GanS NIS@kkwiki деген хабарлама жіберген --> == Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі == [[Жоба талқылауы:Қазақ хандығы|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын. Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]] --13:57, 2015 ж. тамыздың 2 (ALMT) <!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&oldid=2333659 тізімін пайдаланып User:GanS NIS@kkwiki деген хабарлама жіберген --> == Өтіп жатқан үдерістерге назар аудару == Ассалаумағалейкум! Сіздерді Уикипедияда болып жатқан үдерістер мен талқылауларға уақтылы назар аударыып, өз пікірлеріңізді білдіріп отыруға шақырамын. [[Уикипедия:Администраторларды сайлау]] бетінде лебіздеріңізді қалдыруға шақырамын. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов 10:01, 2015 ж. тамыздың 29 (ALMT)]] == Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі == Ассалаумағалейкум! [[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі]] бетіне назар аудардыңыз ба? Сіздің админлік әрекеттеріңіздің айнасы осы беттен көрініс тапқан. Админ ретіндегі көрсеткішіңізді көтеруге шақырамын. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов 23:46, 2015 ж. тамыздың 31 (ALMT)]] == Таңдаулы мақалаға жаңа үміткер == {{Қатысушы Alphy Haydar/Таңдаулы мақала}} Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]] 16:27, 2015 ж. қазанның 13 (ALMT) <!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&oldid=2342844 тізімін пайдаланып User:GanS NIS@kkwiki деген хабарлама жіберген --> == Админ сайлау == [[Уикипедия:Администраторларды сайлау|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын. Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]] 11:22, 2015 ж. қарашаның 2 (ALMT) <!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&oldid=2342844 тізімін пайдаланып User:GanS NIS@kkwiki деген хабарлама жіберген --> == Жойғышбек жұлдызы == [[Уикипедия талқылауы:Марапаттама/«Жойғышбек жұлдызы» марапаттамасы|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын. Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]] 11:11, 2015 ж. қарашаның 21 (ALMT) <!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&oldid=2342844 тізімін пайдаланып User:GanS NIS@kkwiki деген хабарлама жіберген --> == Таңдаулы мақалаға дауыс беріңіз == [[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Ислам мемлекеті|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын. Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]] 02:20, 2016 ж. қаңтардың 6 (ALMT) <!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&oldid=2387997 тізімін пайдаланып User:GanS NIS@kkwiki деген хабарлама жіберген --> == Админ сайлау == [[Уикипедия:Администраторларды сайлау|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын. Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]] 12:32, 2016 ж. қаңтардың 13 (ALMT) <!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&oldid=2387997 тізімін пайдаланып User:GanS NIS@kkwiki деген хабарлама жіберген --> == Талқылау стилі == {| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:none; border: 1px solid #1188AA;" ! style="background:#E0E8FF" |[[Уикипедия:Форум/Администраторлар#Админлерді уақытқа сайласа|Мына талқылауға]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын: |- |<div style="height:100px; overflow:auto; padding:3px; background:white; text-align:left;"> {{#lsth:Уикипедия:Форум/Техникалық#Талқылау стилі|Талқылау стилі}} </div> <center>{{Clickable button 2|Талқылауға араласу|url={{fullurl:Уикипедия:Форум/Техникалық|action=edit&section=9}}|class=mw-ui-progressive}}</center><br /> |} Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]] 14:09, 2016 ж. қаңтардың 15 (ALMT) <!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&oldid=2387997 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --> == Бітікші құқынан айыру == [[Уикипедия:Бітікші құқынан айыру|Мұндағы]] талқылауға қатысуыңызды сұраймын. Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]] 17:42, 2016 ж. ақпанның 7 (ALMT) <!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&oldid=2402657 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --> == Патрулирование == [[Уикипедия:Форум/Техникалық#Патрулирование / Reviewing|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын. Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]] 19:33, 2016 ж. наурыздың 7 (ALMT) <!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&oldid=2414615 тізімін пайдаланып User:GanS NIS@kkwiki деген хабарлама жіберген --> == Flow жұмыс легіне қосу == {| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:none; border: 1px solid #1188AA;" ! style="background:#E0E8FF" |[[Уикипедия талқылауы:Талқылау легі|Мына талқылауға]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын: |- |<div style="height:200px; overflow:auto; padding:3px; background:white; text-align:left;"> {{#lsth:Уикипедия талқылауы:Талқылау_легі#Flow жұмыс легіне қосу|Flow жұмыс легіне қосу}} </div> <center>{{Clickable button 2|Талқылауға араласу|url={{fullurl:Уикипедия талқылауы:Талқылау легі|action=edit&section=1}}|class=mw-ui-progressive}}</center><br /> |} Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]] 21:28, 2016 ж. наурыздың 16 (ALMT) <!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&oldid=2414759 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --> == Жаңа бітікші сайлауына назар аудару == Ассалаумағалейкум! [[Уикипедия:Бітікшілерді сайлау|Бітікшілерді сайлау]] бетіне назар аударып, сайлауды өз көзқарасыңызды білдіруге шақырамын. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов 02:58, 2016 ж. наурыздың 22 (ALMT)]] == Бірнеше админні бірден құқығынан айыру == [[Уикипедия:Админ құқығынан айыру|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймыз. Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]] 16:08, 2016 ж. наурыздың 31 (ALMT) <!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&oldid=2414759 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --> == [[Аристотель]] - жақсы мақалаға үміткер == [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Аристотель|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын. Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]] 23:36, 2016 ж. мамырдың 1 (+06) <!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&oldid=2414759 тізімін пайдаланып User:GanS NIS@kkwiki деген хабарлама жіберген --> == Таңдаулы мақалаға үміткер == [[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын. Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]] 16:18, 2016 ж. шілденің 11 (+06) <!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&oldid=2414759 тізімін пайдаланып User:Мұхамеджан Амангелді@kkwiki деген хабарлама жіберген --> == Басты бет дизайны == [[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Басты бет дизайн|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын. Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]] 23:13, 2016 ж. тамыздың 16 (+06) <!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&oldid=2461540 тізімін пайдаланып User:Мұхамеджан Амангелді@kkwiki деген хабарлама жіберген --> == Талқылауға араласу == [[Topic:Ta49i1szcolrht7g|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын. Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]] 14:26, 2016 ж. тамыздың 22 (+06) <!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&oldid=2461540 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --> == Request == Hello. Could you create the article [[:ru:Образование в Азербайджане]] in Kazakh Wikipedia just like the article [[Қазақстанның білім беру жүйесі]] which you created? Thank you. [[Арнайы:Үлесі/31.200.11.79|31.200.11.79]] 16:33, 2017 ж. қаңтардың 27 (+06) == Болыс == Өзініздің ата бабаларыныз мекендеген болыстар туралы мақала жаза аласыз ба? Мысалы манадай: [[Ақшатау болысы]]--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]]) 12:13, 2017 ж. қыркүйектің 16 (+06) == Тексерілмеген мақалалар == [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] бетінде бүгінгі таңда 1681 тексерілмеген мақала бар екен. Тексерілмеген мақаланың басы 2016 жылдан бастап қалыптасқан, яғни 4 жыл уақыт болды деген сөз. Осы санаттағы мақалаларды бәріміз жабылып 2016 жылғы мақаланы түгелге жуық тексеріп шықсақ қалай болады? Ай-айға бөліп алсақ. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 00:05, 2020 ж. қаңтардың 9 (+06) == How we will see unregistered users == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin=content/> Hi! You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki. When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed. Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help. If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]]. We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January. Thank you. /[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]<section end=content/> </div> 00:17, 2022 ж. қаңтардың 5 (+06) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(5)&oldid=22532651 тізімін пайдаланып User:Johan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Үлгілер == Кеш жарық, сізге кемшілікті жазудың өзі біртүрлі екен, себеп бұрыннан келе жатқан қатысушысыз. Алайда сіз үлгі толтырғанда толық емес әрі туған/өлген жылдарын дұрыс толтырмайсыз, сонымен қатар туған/өлген жылдары және марапаттары параметріне арналған арнайы үлгілерді де қойып шықпайды екенсіз, сонымен қатар санаттар да толықтырылмай жатырсыз. Соларға мән беред деген ойдамын) рахмет [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:20, 2023 ж. қаңтардың 27 (+06) : Құрметті [[Қатысушы:Kasymov]] біртүрлі болмай өзіңізді еркін сезінуіңізге болады. Егер айтар ойыңыз болса, онда мәдениетті түрде хабарлап айтуығызға әбден болады. Мұғалім немесе профессор тонымен сөйлеудің еш қажеттігі жоқ. --[[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 20:35, 2023 ж. қаңтардың 29 (+06) ::Дұрыс айтасыз, уикипедия кез-келген адам еркін өңдей алатын жер. Мен жаңадан қосылғанда, сіз админ едіңіз. Сондықтан тәжірибелі қатысушы (сіз) болғандықтан, осындай қарапайым қателіктер кеткен үшін жазып едім. Сірә, жақтырмаған сияқтысыз. Мұғалім тоны.... енді қатысушыларға қалай түсіндіремін? '''Бауыржан Момышұлы''' деген мақалада үлгіні қалай толтырғанын қарай кетсеңіз, кезінде соны өзіңіз толықтырмақшы болыпсыз) --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:42, 2023 ж. ақпанның 1 (+06) ::: Википедия дамуына жанашырлықпен қарағаныңызға және дамуына қосып жүрген ниетіңізге көп рахмет! Бірақ, ең басты құндылық адамдардың арасындағы қарым-қатынас екенін ұмытпағайсыз. Ал сын ескертпеңіз үшін көп рахмет. Келер жолы бізге болсын, басқа қатысушыларға болсын қамқорлықпен, таза инструктивті түрде қалай ажасалатындығын көрсете отырып хабарлассаңыз жылдап қабылданар деп ойлаймын. Негізгі айтайын дегенім мектептегі "Неге бұлай істедің?" деген эмоциасы бар да, тиімділігі жоқ ескертуден гөрі, "Бұл нәрсені міне былай жасау қажет", "Мына жерде осындай қателік" бар деген тиімдірек болады. Ренжімеңіз! --[[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 08:24, 2023 ж. ақпанның 2 (+06) == Greetings and question from an English speaker == Hi, I found you on the kazakh wikipedia's english embassy. I'm working on a [[:commons:Category:Project Korikath|wikimedia commons project]] where we are collecting images and media files related to the daily lives and culture of Bangladesh and Canada, we'll gradually increase our coverage to other countries. The fact is, we'll have to use these images in different language versions of Wikipedia and other Wikimedia projects. The language boundary and zero understanding of the best practices of the different wikimedia projects create boundaries. I have already committed an edit on Kazakh Wikipedia. We will have to use the images and commit more edits on different wikimedia projects including the kazakh wikipedia. Would you please check my last edit and provide me some suggestions regarding our work? --[[Қатысушы:Mrb Rafi|Mrb Rafi]] ([[Қатысушы талқылауы:Mrb Rafi|талқылау]]) 23:48, 2023 ж. наурыздың 6 (+06) == Интеруикилерді түзету == Қайырлы күн! [[Кинематография]] мақаласына сілтейтін басқа тілдердің интеруикилерін алып тастай аласыз ба? Олар дұрыс қойылмаған. Кинематография — ол киноның синонимі, ал ағылшынша Cinematography — ол [[Операторлық өнер]] дегенге сілтеу керек. Мысалы: Academy Award for Best Cinematography — бұл [[Үздік операторлық жұмыс үшін Оскар сыйлығы]], ал Cinematographer қоюшы-оператор деп аударылады. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 14:49, 2023 ж. сәуірдің 8 (+06) == Rolling out new design == Hello! Thanks for coming with the question about the new design. The answers on the [[metawiki:Stewards' noticeboard#Rolling_out_new_design_for_Kazakh_Wikipedia|Stewards' noticeboard]] are correct. Honestly, at this moment, I'm not sure why a message about the change wasn't sent last year, when we were making the change on most Wikipedias where no one asked us for a reschedule. Anyway, we are able to do this any time. Is there a discussion about it in your community? Best, [[Қатысушы:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:SGrabarczuk (WMF)|талқылау]]) 22:49, 2023 ж. маусымның 12 (+06) == Бетті жылжыту == Қайырлы күн! [[Физикалық шамалар өлшемдер объектісі ретінде]] бетін [[Физикалық шама]] бетінің үстіне жылжыта аласыз ба? --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 12:59, 2023 ж. шілденің 5 (+06) :{{like|username=Ерден Карсыбеков}} == Разжигание розни == Прошу обратить внимание: [[Қатысушы талқылауы:Kasymov#Орыс әскери кемесі, сігіл ары!|здесь]] участник Kasymov позволяет себе оскорбительные высказывания в адрес русского народа. Считаю, это непозволительно! --[[Қатысушы:Лёха Вырвиглаз|Лёха V.]] ([[Қатысушы талқылауы:Лёха Вырвиглаз|талқылау]]) 14:38, 2023 ж. тамыздың 13 (+06) == Санат пен интеруики == Кеш жарық, жаңалан жазылған үлгілерге санат пен интеруики қою керек еді? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:46, 2023 ж. тамыздың 18 (+06) == Мақаланы ашу == Қайырлы күн, [[Рауан Кенжеханұлы]] мақаласын ашуыңызды сұраймын. Оны не себеппен қорғап қойдыңыз, мақаланы ретке келтірейін деп едім. [[Қатысушы:Ұлы Тұран|Ұлы Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Ұлы Тұран|талқылау]]) 12:55, 2023 ж. тамыздың 29 (+06) :Және [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] мақаласын ашып берсеңіз, санатын ауыстыру керек, ортаққор үлгісін дұрыстап жіберу қажет. [[Қатысушы:Ұлы Тұран|Ұлы Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Ұлы Тұран|талқылау]]) 15:28, 2023 ж. тамыздың 29 (+06) ::Өтінем, жауап берсеңіз. [[Қатысушы:Ұлы Тұран|Ұлы Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Ұлы Тұран|талқылау]]) 12:54, 2023 ж. тамыздың 31 (+06) :::Қайырлы күн! Бір күнге ашамын. Ертең таңертең қайтадан жабамын. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 13:46, 2023 ж. тамыздың 31 (+06) == Қалпына келтіру == Қайырлы күн! Мына [[Баконго (Конго)]] қате жойылған мақаланы қалпына келтіре аласыз ба? --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 10:44, 2023 ж. қыркүйектің 4 (+06) == Освальд Шпенглер == I looked at the "Oswald Spengler" page in Kazakh Wikipedia -  "Освальд Шпенглер" - because three people in Kazakhstan have shown an interest in my articles about him - [Web-site: www.DLMcN.com - "Oswald Spengler & world history" and "Cultural Souls reflected in their Mathematics: the Spenglerian interpretation"]. One important fact claimed by Spengler, is that *Russia* will probably be the next "High Culture" > Is that not worth a mention in your Wikipedia? This theory is discussed in those^ two articles of mine. <nowiki>Regards, David Mc --~~~~</nowiki> [[Қатысушы:DLMcN|DLMcN]] ([[Қатысушы талқылауы:DLMcN|талқылау]]) 16:48, 2023 ж. қыркүйектің 9 (+06) == Жылжыту == Кеш жарық, неге ақылдаспай өз бетіңізбен мақалаларды жаппай жылжытып жатырсыз?? Сізге басқа қатысушылардан сұрақ туындап жатыр. '''Қазақстан-АҚШ''' қатынастарында алфавит бойынша '''А''' әрпі бірінші тұр ма? Онсызда Қазақстан деп басталатын мақала толып жатыр, оқырман тез іздегенге ыңғайлы еді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:33, 2023 ж. қыркүйектің 18 (+06) :Жап жарық болсын! Ақылдасатын және консенсунс талап ететін күрделі мәселе емес негізі. Мақала бастаған қатысушының мақалалыр бірізділікті сақтамаған, бірінде Қазақстан екіншісінде басқа елдің атымен басталып жатыр. Егер мақаланың Қазақстан туралы екендігін және оның АҚШ-тың басқа елмен емес, керісінше Қазақстанның АҚШ-пен қарым-қатынасы екендігін ескеретін болсақ, онда логикаға сайады. Оған қоса қазақ Википедиясы болғандықтан бірінші Қазақстаннан басталғаны заңды. Екіншіден жылжытылған мақалаларды қарасаңыз қазақ тілінің заңдылықтарына сәйкес өзгертіліп жатыр. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 17:40, 2023 ж. қыркүйектің 21 (+06) ::Меніңше алфавит бойынша дұрыс --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:52, 2023 ж. қыркүйектің 22 (+06) :::Оны талқылауға болар еді, әрине.Өз аргументтеріңізді келтірсеңіз онда. Бірақ мақаланың негізгі тақырыбы және оқырман іздеген кезде АҚШ-тың басқа елдермен қарым-қатынасын емес, дәл Қазақстанның деп іздейді. Мақаланың мазмұны да солай. Сондықтан авторға бірізділікті сақтау керек. Оған қоса мақаланың даму мүкіндігін ескере отырып, мақала санын толтыра бермей сол ел туралы мақаланың ішінде Қазақстанмен қарым-қатынасы деген бөлім бастауға болар еді. Бірақ бәрібір сол елдерге арналған мақаламен байланыстыру керек. Қазақша Викиді басқа тілде сөйлетін адам іздемейді [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 16:05, 2023 ж. қыркүйектің 23 (+06) :: Ағылшын мен орыс уикипедиясында солай [[:en:Template:Foreign relations of Kazakhstan]].--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 20:24, 2023 ж. қыркүйектің 25 (+06) :::Құрметті әріптестер! Басқа Википедияда басқаша болуы мүмкін екендіктен бізде де міндетті түрде солай болуы керек деген сөз емес. Әр қауымдастық өзі шешеді. Ағылшын Википедиясы әлемге ортақ болғандықтан ондай ереже бар. Ал Қазақ Википедиясында ақпаратты қазақ тілін білетін адам ғана іздегендіктен ең бірінші Қазақстаннан бастау дұрыс. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 08:02, 2023 ж. қыркүйектің 26 (+06) ::::Қазақ уикипедиясы Қазақстанның немесе қазақ халқының энциклопедиясы емес. Бұл қазақ тіліндегі бейтарап әмбебап энциклопедия. [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 20:48, 2023 ж. қыркүйектің 27 (+06) == Цензура Nurtenge == Можно спросить, почему участник Nurtenge все время удаляет мои комментарии? На странице Касумова я написал о его ошибке, но его дружок удалил эту щапись: Глупенький Касумов, название Кливленд должно остаться, «Клевалэнд» такого названия не существует. Учи английский. --[[Қатысушы:Аль-Ишак|Аль-Ишак]] ([[Қатысушы талқылауы:Аль-Ишак|талқылау]]) 16:07, 2023 ж. қыркүйектің 22 (+06) :Добрый день! так как ваши комментарии удалял другой человек, я не берусь за него отвечать. Мы должны помнить, что все участники Википедии волонтеры и желательно относиться к друг-другу с уважением. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 15:59, 2023 ж. қыркүйектің 23 (+06) == Қайтару == Қайырлы кеш. Жойылған '''Ақжайық ауданы (Қазақ КСР)''' мен '''Мұғалжар ауданы (Қазақ КСР)''' беттерін қайтаруыңызды сұраймын. Жай аттас аудандар деп екі рет жаздым, елеген жоқсыз. Дәлел керек болса, бұрынғы [https://zko.sud.kz/rus/sub/terekty-2/istoriya-suda Ақжайық], [https://akt.sud.kz/rus/sub/emba/istoriya-suda Мұғалжар] аудандық соттарының тарихынан қарауға болады. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Кассериум''']] 23:46, 2023 ж. қыркүйектің 23 (+06) :Қайырлы күн! Екі мақаланың бірдей емес екенін анықтайтын дәлелдеріңіз болса, осы жерге жаза берсеңіз болады. Әкімшілік құрылымы ауысқанымен атауы мен облысы бірдей. Тарихи тқрғыдан бір-бірінің жалғасы екені анық. Арнайы КСР кезіндегі аудан туралы мақала жазудың логикасы жоқ, себебі бқл аудандар өз тарихын 1991 жылдан бастап тұрған жоқ қой. Егер атауы Советтер кезінде орысша болған күні де мақала қазіргі атаумен аталып, айдағыш қойылар еді. Қазіргі аудан тарихына ақпарат пен дерек қосуға неге қарсысыз? [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 08:27, 2023 ж. қыркүйектің 25 (+06) ::Келтірген сілтемелеріңіз жұмыс істемейді екен. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 08:28, 2023 ж. қыркүйектің 25 (+06) :::Қайырлы күн. Екі аудан бір-бірінің жалғасы емес, 1997 жылы көршілес атауы орысша ауданға таратылған қазақша ауданның атын берген. Осының салдарынан түсініспеушілік туып отырған болар. Екі аудан бөлек болмаса, онсыз да бұрыннан бар мақалаға тарихын қоса беретін едім. Көрсеткен сілтемеде екі бөлек аудан екені анық жазылған. Сілтеме жұмыс жасауы керек, барлығы шығып тұр. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Кассериум''']] 14:01, 2023 ж. қыркүйектің 25 (+06) :::: Кейде бір жерде ашылатын сілтемелер басқа жерде ашылмай қалатын жағдайлар кездесе береді. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 14:19, 2023 ж. қыркүйектің 25 (+06) :::Қазіргі Ақжайық ауданына бұрынғы атауы Чапаев ауданынан айдағыш бар екен. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Кассериум''']] 14:03, 2023 ж. қыркүйектің 25 (+06) ::::Мына [http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg1.php 1979 жылғы] санақта да орысша Акжаик, Чапаев ауданы болып екі бөлек жазылған. Осынша дәлелден кейін әлі бір аудан десеңіз білмедім. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Кассериум''']] 14:08, 2023 ж. қыркүйектің 25 (+06) :::::Мен дәл осы Ақжайық ауданына қатысым бар болғандықтан жазып отырмын. Түсінемін, екі түрлі ауданға қараған. Тайпақты қазір Ақжайыққа қосқан жерлері бар. Иә, аудан ортылығы мен әкімшілік құрылымы яғни ауылдардың екі түрлі ауданға қарап, кейін біріктірілген болуы мүмкін. Мысалы Нарынқол ауданы деген мақаланы екі бөлек аудан деп қалай жазасыз? Иә, тарихи бір кезеңде таратылып, кейін қайта құрылса бір аудан болып қала береді. Аты өзгертілмесе, онда да Оралдағы Бәйтерек ауданы да тарихи атауларды айдағыштар арқылы өзіне әкелуі тиіс. Мұнда тек жазушы редакторлық тұрғысынан ғана емес, оқырман тұрғысынан қарау керек. Оқитын адам екі тұрлі мақалада жүрмегені дұрыс. Бар ақпаратты барынша жинақтау принципін ұстануды ұсынамын. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 20:02, 2023 ж. қыркүйектің 25 (+06) ::::::Ал жарайды, солай болсын. Онда Ақжайық ауданы туралы ақпаратты Ақжайық ауданына, Мұғалжар ауданы туралы ақпаратты Мұғалжар (Октябрь) ауданына бөлек тақырыпша қылып қоса беремін. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Кассериум''']] 16:22, 2023 ж. қыркүйектің 26 (+06) == Oyan, Qazaq movie poster.jpeg == Кеш жарық, суреттің авторы мен дереккөзін көрсету керек. Сосын артық айтсам кешірерсіз, сізде мақала мен үлгілерде санаттар қойылмайды екен және де қойылған өзінде тура мақалаға/үлгіге тікелей қатысы жоқ санаттар (тура 2011 жылдардағы уикипедия сияқты), мысалға '''Төлеуғали Мұхамеджанұлы Тайтөлеев''' деген мақалада Футзал деген санаттың қандай қатысы бар? Әрі туған жылы деген параметр дұрыс толмаған, соның кесірінен жасы да, санатта көрсетілмеген. ''Туғанжері'' деген арнайы үлгі де бар. Жалпы осындай нәрселерді мен алғаш келгенде уикипедияда толып жүретін, сонымен күресіп, үлгілерді дайындап жаңа келген қатысушыларға сол туралы түсіндіруге тырысатынмын. Сонымен қатар кейбір сөйлемдерде сөздер арасындағы интервал неге алшақ (екі пробел). Сіз бұрыннан келе жатқан қатысушы болғандықтан, бұндай жеңіл қателіктердің болғаны ыңғайсыз екен. Мынау қатысушы өзіңе көп алып жатыр деп ойламаңыз, жай ғана қазуикидің сапалы болғанын қалаймын) Осылай түсіндіремін деп кейбір қатысушылар не шаруаң бар, есалаңсың деп намысқа тиетін сөздер де жазған. Бірақ менің талабым ұқыптылық мен сапа) [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:19, 2023 ж. қыркүйектің 26 (+06) :Қайырлы күн @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]! Ұысыныс пен пікіріңізге көп рахмет! Ешкім ешкімге ренжімеуі керек деп ойлаймын. Бұл еріктілердің жасап жүрген дүниесі болғандықтан әр адамның еңбегі бағалы. Жөндейтін дамытатын жерлері көп әрине. Әсіресе қазақ тілінің тым қате жазылып жатқанын көру ауыр. Санатқа қатысты, мақала кейіпкері футзалдың дамуына үлес қосып жүрген адам болғандықтан және қазақстандық футзалдың басшылығында жүрген адам болғандықтан тұр. Шынымды айтсам, санаттардың иерархиясын қоюда қателесуім мүмкін. Логикаға салсақ, бір санаттың ішінде бірнеше санат, оның ішіндегі ең нақты санатты таңдаған кезде автоматты түрде барлық санаттар қойылуы немесе жолы шыға келуі керек. Бірақ санат іздеген кезде сол жол түсініксіздеу сияқты. Мысалы осы кейсті қарастырсақ логикасы келесідей болуы мүмкін'' Футзал - Қазақстан футзалы - Қазақстан футзал өауымдастығы - Қазақстандық футзалдағы тұлғалар - баспкерлер*ойыншылар*менеджерлер'' сияқты үш тарау - ''Қазақстан футзал қауымдастығының басшылары''. Мүмкін басқаша да болар. <br/> :Үлгілердің маңызы өте зор деп санаймын. Бірақ сіз айтқан'' туған жылы'' мен ''туғанжері ''деген үлгіні қай жерге қою керек дейсіз? Жалпы үлгілерге қатысты да біраз тілдік тұрғыдан айтылар пікірлер бар. Мысалы, лого деген сөзді түсінгенімше Тұрпаты деп аударған. Құрылған жылы деген Негізделуі деен сияқты, қазақ тілінің қолданыстағы нормаларына келмейтін сқздер өте көп. Осыны да бір ақылдасып шешу керек. <br/> :Мемлекеттік қайраткерлердің инфобокстарында тұрған түрлі түсті (көгілдір) фон да оқуға кедергі келтіреді. Басқа викидегі стандарт сұр түсті фонмен ғана беру дұрыс. Менің бір байқағаным редакторлар мен әкімшілер мақала жазуда және реттеуде оқырманды басты объект ретінде қарастырмайтын сияқты. Назардың көбі жазуға, жаңа мақала қосуға арналып жатыр. <br/> :Ал, сізге қатты айтылған жауаптарға қатысты, сіз жеке басқа көп тоқталып сын-пікіріңізді негізгі мәселеден бөлек қосатыныңыз, баға беруіңіз (оценачное суждение) адамдардың шамына тиетін болар. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 09:15, 2023 ж. қыркүйектің 27 (+06) ::Иә орынды айтасыз, қазақ тіліндегі аудармалар күмән тудыртады. Меніңше мемлекеттің кішкене көмегі болса, бәлкім дұрысталар. Үлгілер жайында болса, өзімде сол ой болған түрлі-түсті қылмай, көзге жағымды қылып өзгерту керек сияқты. Оны талқылап, бір шешімге келеміз --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:37, 2023 ж. қыркүйектің 27 (+06) == [[Фрини]] == Сәлеметсіз бе, сіз менің «Фрини» мақаламды неге жойдыңыз?--[[Қатысушы:Coffee86|Coffee86]] ([[Қатысушы талқылауы:Coffee86|талқылау]]) 21:22, 2023 ж. қазанның 8 (+06) * Ал, бәрі… Өңдеудің сипаттамасынан «сапасы өте төмен (мағынасыз, түсініксіз)» көрдім. Менің мақаламды неге жойғаныңызды енді түсіндім.--[[Қатысушы:Coffee86|Coffee86]] ([[Қатысушы талқылауы:Coffee86|талқылау]]) 01:49, 2023 ж. қазанның 11 (+06) == Администраторды сайлау‎ == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 14:33, 2024 ж. ақпанның 12 (+06) == Өңдеу түйіні туралы == Қайырлы күн, өңдеу түйіні деген не екен? Соны қоссам, парақша қала ма? [[Қатысушы:Bibolat Satey|Bibolat Satey]] ([[Қатысушы талқылауы:Bibolat Satey|талқылау]]) 15:35, 2024 ж. ақпанның 12 (+06) :Қайырлы күн! Өңдеу түйіні деген мақалаға қосқан/өзгерткен дүние туралы бір-екі сөзбен жазып кету. Сонда басқа қолданушылар да не өзгерткеніңізді мақаланың тарихын қарамай біле алады. Мақала сақталады [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 11:45, 2024 ж. ақпанның 18 (+06) == Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have. This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called "regional wishlist list"), and many other options. ''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.'' Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here'''] Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:07, 2024 ж. шілденің 26 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''. I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 17:10, 2024 ж. қазанның 7 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Администраторды сайлау == Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:24, 2025 ж. қаңтардың 1 (+05) == CEE Meeting 2025 == Сәлеметсізбе. Биыл Грекияның Салоники қаласында CEE Meeting 2025 конференциясы болады. Біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2025|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 10:52, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 16:17, 2025 ж. мамырдың 29 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Growth features - Mentorship and Community updates == Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 17:28, 2025 ж. шілденің 16 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Ту/байрақ == Кеш жарық! мен біраз уақыттан бері ескі үлгілерді (ағылшынша, қате үлгілер) алмастырып әлек болып жүрсем, сіз өкінішке орай онын санын көбейтіп жатырсыз. Қазақша '''байрақ''' немесе '''ту''' деген үлгілер әлдеқашан бар. Соны қолдану керек [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:50, 2025 ж. қыркүйектің 16 (+05) :Жап жарық! Хабарламаңызға көп рахмет! Иә, келісемін, айып етпеңіз, менен қате кеткен болар. Оны жақын күндері жөндеуге тырысармын. Бұл мәселеге қатысты екінші жағы бар. Аталған үлгіде елдердің атын тек қазақша емес, сонымен бірге KAZ форматында да жазуға болар ма екен? :Екінші мәселе көптеген тақырыптарда әлі үлгілер жоқ екен, соны көбірек істеу мүмкіндігі бар ма екен? Одан басқа көптеген тұлғалар мен мекемелердің үлгілерінде түс қойылған екен. Мұндай қосымша элементтер мәтінді оқуға үлкен кедергі келтіреді. Егер барлық үлгілерді түссіз, тек сұр фонмен ғана жасасақ қалай қарайсыз? Соған көмектесе аласыз ба? [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 10:35, 2025 ж. қыркүйектің 17 (+05) ::Тұлғаларға арналған көп үлгі бір түске ауыстырып едім. Мемлекеттік қайраткерлер үлгісін Амангелдіден сұрап көріңіз. ''KAZ, USA'' деген үлгілер сол ту/байрақ үлгісіне өзгертілген [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:01, 2025 ж. қыркүйектің 21 (+05) == Нұрсұлтан деген кісі == Маңызы жоқ адам туралы мақала жазуыңызды, сондай-ақ оны жойған соң қалпына келтіруді тоқтатыңыз. Бұл қызметіңізді әсіре пайдалану болып саналады. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 12:01, 2025 ж. қыркүйектің 22 (+05) :Қайырлы күн! Біріншіден, сыпайылық сақтап сөйлесіп үйреніңіз. Екіншіден, неге энциклопедиялық таларқа сәйкес келмейді деген резолюция шығардыңыз?! Үшіншіден, талқыламай жоюды қайдан шығардыңыз? Деректер ақпараттық құралдарда айтылады, оған қоса Дәулеттен деген қор елге танымал ұйым, жетекшісі Мәжіліс депутаты болып сайланды. Қазір де қорға қатысты сыни пікірлер айтылып жатыр. Онымен бірге лудомания мәселесіне қарсы шаралар жасап жүрген және БАҚ беттерінде айтылып жүрген адам. Мүлдем дерексіз энциклопедиялық критериге келмейтін мақала және сапасы төмен мақала өте көп, іздеймін десеңіз. Мен сіздің құрдасыңыз емеспін, сондықтан зекімей, сауатты сөйлеп және жазуыңызды сұраймын. Құрметпен, Ашина [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 12:36, 2025 ж. қыркүйектің 22 (+05) ::Қайырлы күн! Жазғаным қатты естілсе, кешірім өтінем. Асығыс жазғам. Жақсы жағынан көрінбей қалған екен (онлайн жазысқанның бір минусы осы ғой, бәрі дөрекі сияқты көрінеді). Келесіде бұлай жазбаймын. Бірақ сіз айтқан себептер әлі де жеткіліксіз (депутат болған Мұқаевтың өзі туралы болса, оған ешқандай талас жоқ). Мені мына мақаланы әдейі таңдап, басқасын қалдырып отыр екен деп қалмаңыз (жай ғана көзіме түскені осы), критерийлерге сәйкес келмейтіндердің бәрін де өшіреміз, мейлі ол жақсы танитын адамымыз туралы болса да. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 14:20, 2025 ж. қыркүйектің 22 (+05) :Мына бетті [[Руслан Қалдыбайұлы Қошқарбаев]] бірнеше рет жою туралы үлгі қойып, қауымдастық назарына ұсындық. Мақала таза жарнама, тұлғаның энциклопедиялық маңыздылығының жоқ екенін айтпағанда, тұнып тұрған продукт плейсмент екеніне назар аударыңыз. БАҚ беттеріндегі талқылау тұрмақ, сілтемесі жоқ. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 13:19, 2025 ж. қыркүйектің 22 (+05) ::Жойылды. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 14:20, 2025 ж. қыркүйектің 22 (+05) :::Ассалаумалейкум. Ол мақаланы мен жазған едім. Кейіпкері мына сілтемені жіберіпті, [https://www.youtube.com/watch?v=G0rzbTzdzUU ҚАЗАҚСТАНДА ІШКІ ТУРИЗМ ДАМЫМАУЫНЫҢ НЕГІЗГІ 4 СЕБЕБІ]--[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 11:50, 2025 ж. қыркүйектің 23 (+05) ::::Уағалейкум ассалам, Мықтыбек аға! Өкінішке қарай, сіз берген сілтеме дерегі жеткіліксіз. Ереже бәріне ортақ болуы керек. Он жерден бүйрегіміз бұрып тұрса да. Түсіністікпен қарарсыз. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 12:05, 2025 ж. қыркүйектің 23 (+05) == Жою туралы == Ассалаумағалейкум! Өткендегі мақала жойылды. Тек [[Талқылау:Нұрсұлтан Орыналыұлы Орынбеков|талқылау бетін]] қалдырдық. Сондағы дауыс беру нәтижесі бойынша жойдым. Танысып шығыңыз. Бей-берекетсіз жойып тастады деп жүрмеңіз. Осыдан кейін қайтадан қалпына келтірсеңіз, админдік мансабыңызды қайта қарастырамыз. Жағдай өршіп жатса, ғаламдық әкімшілерге шағынамыз. Осыны ескеріңіз. Тыныштық болсын! [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 14:35, 2025 ж. қазанның 2 (+05) :Қайырлы күн! Ақапарттандырғаныңызға рахмет! Сіздің коммуникация жүргізу мәнеріңізді қайта қарастырып көруіңізді сұраймын. Төрешілік жасау мәдениеті болуы керек. Қоқытудың немесе бопсалаудың ешқандай қажеттілігі жоқ. Мұнда жылдар бойы қандай да бір өңдеу жасап, тұрақты үлес қосып жүрген адамның құқығы ешкімнен төмен немесе жоғары емес. Монополия дегенге қарсымын! Талқылау және ортақ шешім қабылдау мәдениетіне шақырамын (Талқылау беттерінде). Қандай дискуссия болса да мәдениет пен адамгершілік қағидаларын ұстануларыңызды сұраймын. Еңбегіңізге рахмет! [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 13:40, 2025 ж. қазанның 4 (+05) ::Тұлғалар туралы жазбаны жою туралы дәйектеріңіз өте әлсіз. Нақты ереже келтірілмеген. Ғаламдық әкімшілерге шағымдану алдында тірі, дүниеден өткен немесе басқа адам туралы Notability қағидаларын қалыптастыруды ұсынамын. Мұндай ережесіз әрекеттер мүлдем орынсыз екенін тағы ескертемін. Шағымдану құқығы қауымдастықтың әр мүшесінде бар екенін қаперіңізде ұстағаныңыз абзал. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 13:44, 2025 ж. қазанның 4 (+05) :::{{@|Ashina|Batyrbek.kz}} үш адамның дауысы жеткіліксіз деп айтқан екенсіз, мен дауыс беруім үшін және басқалар да дауыс беру үшін мақаланың ішінде шынымен не жазылғанын көру үшін мақаланы қалпына келтіремін. Тағы екі дауыс мақаланың жойылғанына берілсе жоюға жеткілікті деп ойлаймын. Сосын беталды қазақ тілін кемсітіп талқылауларда арапша және орысша қосуды азайтуды ұсынамын. <s>Ассалаумағалайкум</s> деген арапшаның біздің тілімізге дым қатысы жоқ. Сосын коммуникацияны қарым-қатынас деген әп әдемі әдеби сөзбен айтқаныңыз жөн, сонымен бірге <s>әкімші</s> дегенді қолданыстан шығарып администратор дегенге өзгерту туралы [[Topic:Tfrvqqgcmq9msgn5|қауымдастықтың ортақ консенсусы]] бар екенін естеріңізге саламын.--<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:17, 2025 ж. қазанның 4 (+05) ::Қайырлы күн! @[[Қатысушы:Ashina|Ashina]] Қорқытып не бопсалап жатқан ешкім жоқ. :) Сіздің өткенде мақаланы бір емес, екі рет қалпына келтіргеніңізге қарап жазғаным. Сізге ғана "шүйлігіп" қалды екен деп ойламаңыз. Ерте ме, кеш пе, осындай мәселені талдауымыз керек болатын. Дәл осындай мақаланы жазған сіз болып қалдыңыз, содан осындай күйге түсіп отырмыз. Алдағы уақытта мақала жазу шарттарына сай келмейтін кез келген әрекетті осылай талдап, реттейміз (тіпті ондай мақала осылай айтып отырған менің жазған мақалам болса да). ::Мен біреудің құқығы төмен не жоғары демедім. Бәріміз ережеге бағынайық дегім келді. Монополия дегенге мен де қарсымын. ::Notability жағынан сіз жазған мақаладағы адам бірден күмәнді болып көрінді. Бізде Notability, яғни Маңыздылық критерийлері бойынша ереже мүлде жоқ емес, бар. Әзірге мынадай: [[Уикипедия:Маңыздылық]]. Толық ережеміз бекітілгенше, әзірге соған жүгіне тұрамыз. ::Дәйек демекші, сіз келтірген дәйектер әлсіз дегім келеді. Қазақстандық заңгер (Қазақстанда мыңдаған заңгер бар, сонда бұл кісінің артықшылығы неде?), Қаржылық мониторинг агенттігі жанындағы Қоғамдық кеңестің мүшесі, ал сол кеңес туралы мақаланың өзі жоқ (маңыздылығы да күмәнді). Alayaq.net жастар қозғалысының жетекшісі, ол қозғалыс игі әрекеттер атқарып жатқан шығар, бірақ маңыздылығы күмәнді. Істеп жатқан істері керемет шығар, белгілі бір ортада (баблда) танымал шығар, бірақ Уикипедияға жазатындай ауқымды, маңызды емес болып көрінді (15 жыл тәжірибеме сүйеніп айтқаным). Және оған басқа қатысушылар да келісті. ::Ереже қалыптастыру қазіргі кезде нөмірі бірінші жұмыс болып тұр. Ол жоспарда бар. Жақында болған СЕЕ конференциясында осы туралы да сөз қозғағам. Уикимедиа қорының Trust and Safety бөлімінің қызметкерлерімен де тілдескем. Оларға ережені толықтырып, нақтылау жоспарымыз туралы да айтқам. Бәріміз бірігіп істейтін жұмыс (админ ретінде сізді де шақырамын алғашқылардың бірі болып). ::Менің коммуникация әдісім мәдениетсіздік болып көрініп жатса, тағы да кешірім сұраймын. Қатемді мойындадым. Бірақ сіз де менің айтқанымның бәрін ауадан алып жатпағанымды ескеріңіз (кеше ғана тіркелген адам емеспін және эйджизмді қозғағым келмесе де айтайын, сіз ойлағандай жас бала да емеспін, сізге де ондай мәнерде қарамаймын) ::@[[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]] Талқылау бетінде қай күні жазғанымды қарасақ, біраз уақыт бергенімді көруге болады. Барынша айттым белсенді қатысушыларға. Тек үшеуі ғана жауап берді. Бәрі көрді, үндемеді. Қинап жазғыза алмаймын. Бәлкім тым даулы деп бейтарап қалғысы келген болар (мұндай жағдай үшін де ережені бекітуіміз керек деген сөз!) Тағы 1 апта береміз бе? Ереже нақтыланғанша жалпы 10 күн дей тұрайық, бірақ дәл осы кейс үшін тағы 1 апта десек жарайды деп ойлаймын. ::Арап, орыс тілі деген нәрселер мына жерде тақырыптан тыс. Бірақ оған да жауап берейін. Ассалаумағалейкум деген қазақтың мәдениетіне сіңіп кеткен сөз (қаласақ та, қаламасақ та, атеист болсақ та, агностик болсақ та, діншіл болсақ та). Одан біреу араб не мұсылман боп кетпейді. Біреуге олай амандаспа, басқаша амандас деп айта алмаймыз. (Біреу "неге ассалаумағалейкум деп айтпайсың?" деуі де мүмкін ғой, ол да дұрыс емес!). Яғни, әркім қалағанынша амандасады: сәлем, армысыз, қалайсыз, Сәлеметсіз бе, Саламатсыз ба, Қайырлы күн/таң/кеш/түн, Ассалаумағалейкум және т.с.с. Әкімші деген сөз автоматты түрде шығып кетті (басқа жобаларда соны қолданатын болғасын). Коммуникация деген сөз терминкомда бар, қолданыста бар, оны қолданыстан шығарып тастау керек деген ешқанай шешім көрмедім (болса, келтірсеңіз, мүмкін менікі шынымен дұрыс емес шығар), сол себепті оған тиісу - маңыздылығы жағынан ең соңғы іс болуы керек деп ойлаймын. Тыныштық болсын! (Дау арқылы ақиқатқа жетуге болады деуші ме еді, лайым бір-бірімізбен "бет жыртыспай", сауатты түрде, бір-бірімізден үйреніп, бәрімізге ортақ істі ойдағыдай атқарайық!) [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 04:50, 2025 ж. қазанның 5 (+05) :::@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] неге қырсығып қарым-қатынас деген сөзді қолданбау керек? Мен соған таңмын. Саламатсыз ба, сәлеметсіз бе, шаломатсыз ба бәрі семиттерден келген дұрысы: Аман есенсіз бе? Бұл амандасу түрі 15-20 жыл бұрын қалыпты болған, діншілдер басқалы бері бұл амандасу түрін халық ұмытуға айналды. 24.kz хабар жүргізушісі Аман есенсіздер ме деп жаңалығын бастағанда мәз болып қалып едім. Дін ұлттық мәдениеттерді басып жоюшы, ұлтық киімдерді жаппай бір формаға келтіруші жауыз идеология. Коммуникация сөзінің қолданатын жері бар, әр жерге тығудың қажеті жоқ. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 09:51, 2025 ж. қазанның 5 (+05) ::::Арыстанбек, тақырыптан ауытқымайық. Одан да осы мәселе бойынша дауыс беріңіз. (Ешкім қырсығып отырған жоқ - осыған жауап бермей-ақ қойыңызшы, мына жерде талқвлайтын нәрсе емес) [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 11:51, 2025 ж. қазанның 5 (+05) == Туған жылы == Туған/өлген жылына санмен толтыру керек. '''00.00.0000''' Соларды өзіңіз жасаған мақалаларда түзетіп шығу керек. Сосын тікелей мақалаға қатысы жоқ санаттардың қандай қатысы бар? Мысалға футболшыға мини-футбол, немесе командыға УЕФА лигасы деген сияқты. Ренжімеңіз баяғыдағы уикипедияның өңдеу стиліне ұқсап бара жатыр. Үлгілеріңізде не санат пен интеруики жоқ! Мақалаларда солай, қазір мақаланың ішіне басқа тілді қоймайды [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:29, 2025 ж. қазанның 31 (+05) :Сәлем. Туған күнге қатысты пікіріңізге рахмет! Жөндерміз. Екінші мәселеге қатысты түсінбедім. Қандай зияны бар? Ережесі мен үлгісін көрсете аласыз ба? Үлгі жасауда жоқ үлгілерді жасаған кезде, сіз айтқан параметрлерді қайда қоямыз? Мен санаттарын үлгіге қолданайын деп едім, кеңесіңізді айтып жіберерсіз. Санаттар қоюға қатысты, ол сіздің ойыңызша мақала мазмұны мен санаттың қатысы жоқ сияқты болып көрінеді. Бірақ мақалада айтылған дүние Чемпиондар лигасына қатысы бар, себебі команда сол маусымда сол жарысқа қатысып жатыр. Егер санаттарға қатысты иерархиясын ұсынсаңыз, онда оны да қарастырып көрейік. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 14:06, 2025 ж. қарашаның 1 (+05) ::Содан кейін, жоюды қайдан шығарғансыз?! Егер дамытатын жері болса көмектесіп жіберіңіз! Жасалған үлгі мақаланың ажырамас бөлігі болып тұр. Әр маусымның құрамын мақаланың ішіне сала бермейміз, осында навигациялық үлгі арқылы жасалуы тиіс. Мүмкін болса үлгінің сіз айтқан міндетті атрибуттарын навигациялық кесте үлгісі болған жерге толықтырып жазып жібере аласыз ба? Әлі талай үлгі жасалуы тиіс. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 14:18, 2025 ж. қарашаның 1 (+05) ::Енді қараңыз, мини-футбол сияқты санаттар футболшыға немесе командаға қайндай қатысы бар? ол жерге сол елдің футболшысы, сол елдің командасын көрсету керек еді. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 18:56, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) :::Тікелей қатысы бар. Футбол мен мини-футбол (дұрысы футзал) екі түрлі спорт негізі. Санаттар бойынша әлі де жүйеленуі керек. Атаулары да өзгертсе жақса болар еді. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 11:48, 2025 ж. қарашаның 3 (+05) == Администраторды сайлау == Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:33, 2025 ж. қарашаның 3 (+05) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Me editing my user page == For some reason, every time I add links to my user page on different Wikipedia language editons on my user page '[[User:PK2]]' in Kazakh, the following warning comes up: 'This action has been automatically identified as harmful, and therefore disallowed. If you believe your action was constructive, please inform an administrator of what you were trying to do. A brief description of the abuse rule which your action matched is: Қатысушы жеке бетіне мақала жазу'. [[Қатысушы:PK2|PK2]] ([[Қатысушы талқылауы:PK2|талқылау]]) 12:29, 2025 ж. желтоқсанның 27 (+05) == Администраторды сайлау == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:01, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05) == Ескі үлгілер == Кеш жарық! Үлгі ''футбол, ту, байрақ'' тағы сол сияқты қазақша дұрыс үлгілер бар еді. Қайтадан ескі нұсқасын пайдаланып жатырсыз. <s>flagicon</s> керек емес, алмастыра салыңыз. Мен сол үлгілерді жаппай жоя саламын. Қып-қызыл сілтеме болып тұра берсін, басқа амал жоқ енді( [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 18:44, 2026 ж. ақпанның 7 (+05) :Алдымен өз мақаларыңызды жөндей беріңіз. Жоюға асықпай. От пен күлді де жойып тастадыңыз талқылауға салмай. Олай жасауға болмайды, сізге де ескерту айту керек пе? [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 10:21, 2026 ж. ақпанның 9 (+05) ::''От пен күлді'' жойылмады. Тура мақалаға қатысы бар дүние жазылды ма? Қазақстандағы локализация жайлы ғана ақпаратты қалдырдым. Қалғаны 3-ші бөлімге 1 мен 2-ші бөлімнің ақпараты қандай қатысы бар? талқылау бетіне жазғанмын (жауап жазбаған соң алып тастадым). Сосын ол мақаланы бастап жатқанмын, сіз мазмұнын қатты өзгертіп жіберіпсіз. Егер мақала сапасы нашар, жаңартылмаса түсінер едім. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:01, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) == Неге жойылды == Сіз бұрыннан бар мақаланы неге жойдыңыз? Өзіңіз қайтадан бастау үшін бе? Жылжытып ары қарай дамыту керек еді, өзіңіз админ әрі бұрынғы тәжірибелі қатысушысыз. Көп өңделген әріс ескі мақала уикипедияға керек еді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:32, 2026 ж. ақпанның 7 (+05) :Мақала стаб түрінде, өңделген толықтырылған мәтіні жоқ. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 10:19, 2026 ж. ақпанның 9 (+05) :[[Қатысушы:Kasymov]] Қызметіңізді асыра қолданып жатқаныңызды ескертемін. Шешіміңізді толықтай түсіндіруіңізді талап етемін. Шешіміңізге негіз болатын жағдай жоқ. Сондықтан Steward немесе бітікшіге сіздің артық әрекетіңіз туралы мәселені талқылауды қажет деп санаймын [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 10:34, 2026 ж. ақпанның 9 (+05) *Енді ҚЫП-ҚЫЗЫЛ болып сілтемелер әр жерде қалды, артыңызды аяғына дейін тазалау керек шығар == Бұғат/блок туралы == Қайырлы күн! Маған жіберген хатыңызды алдым. Осы жерге жауап берейін. Бұғатыңызды алдым. Бірақ Қасымов мырзамен дұрыстап сөйлеіп көріңіздер. Ол кісінің себебін дұрыстап түсініп алыңыз. Сізге бірнеше рет ескерттім дейді. Және де сөйлескенде "менің жасым үлкен, сол үшін менікі дұрыс" деген сыңайдағы аргументті қолданбауыңызды сұраймын. Таза Уикипедия ережелері, стандарттары бойынша болуы керек мақала өңдеу, санат қою. Сізге бірнеше рет айттым дейді. Айқай-шусыз шешсеңіздер осы мәселені. Егер ушығып жатса ғана, басынан бастап бәрін қазбалаймыз (басқа админдер мен белсенді қатысушылар болып, яғни жалғыз мен емес). Тыныштық болсын! [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 15:25, 2026 ж. ақпанның 9 (+05) :Кеш жарық! Қызметіңізді адал орындағаныңыз үшін рахмет. Сөйлесу туралы ойыңыз дұрыс, бірақ бұл кісі тиран сияқты әрекет етеді екен. Талқылау бетінде консенсунқа келу дегенді білмей ме? Бүгін қосылған адамға да түсіндіріп беруі дұрыс еді. Мұнда отырған ешкім міндетсінбей әрекет ету керек деп ойлаймын. Ал айтылған уәжіңізге қатысты, біріншіден, бұл жерде Википедияда менің жасым және нақты бұл іске қатысы жоқ. Екіншіден, ережеге сәйкес әрекет етейік?! Ол пайдаланушы жеке шаруасында отырған жоқ, мен де жеке шаруамда отырғаным жоқ. Сөйлесу, талқылау деген ұғым бар. Сіз бітікші қызметін атқарып отырғандықтан "ортақ ереже" деген ұғымның қалыптасуына көмектессеңіз. Бұл кісі не ескертті? {{flagicon|Қазақстан}} үлгісін қолдануға болмайды деген ереже бар ма? Онда маған сілтемесін көрсетуі керек. Үлгілердің барлығы жетік дамымаған екенін ескеретін болсақ, ағылшын тіліндегі үлгілерді қолдануға тиым салу дұрыс емес. Ол бар болғаны медиа-уики платформасындағы код. Мен әлі де үлгілерді жасауды жақсы үйрене алмадым. Одан қалса, санаттарға қатысты, тізімде бар санаттарды қолданамыз. Ол вандализм емес екенін бәрі де түсінуі керек. Одан басқа қандай талабы бар, түсінсем бұйырмасын?! Ол кісіге де ескерту айтыңыз. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 19:19, 2026 ж. ақпанның 9 (+05) ::Сонда ағылшынша қате жасалған үлгілерді қолданып жүре берейік пе? Неге өзіміздің жасаған дүниені қолданбасқа? Сол кезінде ағылшынша үлгілерді, таза аудармай, шала жасалған заттарды сүзгіден өткізбей мақалаларға жаппай қолданылған кесірінен, әлі күнге дейін қалып қойып отыр. Таза қазақша әрі дұрыс жұмыс жасайтын үлгі пайдалануға, жоқ болса жаңасын (қазақша) жасауға бәріне әлі күнге шейін кеңес беріп келемін. Сізге айттым, жоқ қайтадан қолданасыз, тіпті мақала ішіне үлгіні жасамай, тағы да сол ағылшынша ''Infobox'' (оның 10 жыл бұрын жасалған дұрыс қазақша нұсқасы бар) үлгісін қоя салыпсыз. Ол мүлдем қате ғой. Кеше жаппай футзал құрамалары жайлы мақала жазыпсыз. Неге оның интеруикиі жоқ, бар мақаланы жойып өзіңіз қайтадан бастапсыз. Бұрынғы жойылған басқа атпен аталған мақалаларға сілтемесін түзетпей қалдырып кетіпсіз. Бәрін соны түзетіп шықтым, мен міндет қылып тұрған жоқпын. Сіз де админсіз, сондықтан қалған қатысуышларға үлгі болу керек еді. Ал санат жайлы: неге санаттар примитивті, байланыссыз. Мысалы ретінде: ''Қазақстан тарихы'' санатын қарастырайық. Ол жерде ''Елдер бойынша тарих'' ''Азия тарихы'' ''Қазақстан'' деген санаттар қойылған. Сіздің жағдайда жай ғана ''Тарих'' деген санат қоя саласыз. Немесе футзал құрамасы мақаласына ''биылғы 2026 қатысушылары'' деген санат қойғансыз. Сонда келесі жылы қатысса өзіңіз әр мақаланы 2027-ге өзгертіп отырасыз ба? Сол сияқты айта берсе көп. Өзіңіз мынау админ дұрыс емес дейсіз де, бірақ айтқан кемішіліктер/кеңестерді құлақ аспайсыз. Туған жылы параметрі жайлы, ту жайлы айтқанмын. Бірақ өзім білемін деп, қайтадан сол қателікті жасапсыз. Осындай жүйесіздіктен қазуики дұрыс дамымай жатыр. Сізді сол үшін уақытша блокқа қойдым. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:23, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) :::Құрметті, қолданушы Қасымов, жасап жүрген еңбегіңіз маңызды. Үлгілерді жасаудың алгоритмін түсіндіріп берсеңіз, әсіресе инфобокстарға қатысты керемет көмек болар еді. Мен қолданайын деген үлгілер әлі жоқ. Екіншіден қолданған кеше футбол құрамалары туралы инфобокстың да қате екенін көріп отырмын, бірақ қалай жөндеу керектігін әлі қарап шыға алмадым. Flagicon үлгісі барлық тілдерде істейді. Онда қандай қателік бар? Әдетте қате үлгі болса басқа тіл нұсқаларында істемейді. :::<br> Санаттарға қатысты айтар болсақ, мақаланың мазмұны тұрғысынан сіз көп тақырыпты жетік білмейді екенсіз. 2026 жылғы Чемпиондар лигасына қатысқан команадалар мен 2026 жылғы Футзалдан Еуропа чемпионатына қатысқан құрамалар санаты әр мақаланың астында жыл сайын өзгермейді. Сіздің блокқа қойғаныңызды мүлдем түсінбедім, өзім де админ ретінде ашып ала алар едім. Керісінше осы мәселе анық талқылансын және барлығына ортақ бір шешім қабылдансын деген мақсатпен басқа админге ескерттім. Бәріміз ортақ бір ереже қабылдайық, оны дұрыстап жазып қою керек. Сонда сіз алдын ала сол ережеге сілтеме жасап, ескертіп, содан кейін барып кез келген қолданушыны бұғаттай аласыз. Ондай ереже жоқ болатын болса, сіздің ескертуіңіз ол сіздің жеке пікіріңіз ғана барлығына міндетті заң бола алмайды. Бюрократтар мен администраторлар соны түсінуі керек. Қазақ Википедиясы дұрыс дамымай жатыр деген пікіріңіз де түсініксіз. Сіз анықтап қандай параметр қайда әсер етеді деп түсіндіріп жазба жазып қойсаңыз, сіз де, мен де бұл жерден кеткен кезде жаңа қолданушыларға пайдалы болар еді. :::<br>Сіздің үлгі мен санаттарға қатысты еңбектеніп жүргеніңізді байқадым. Бірнеше жазылған мақалаға қосылған деректерді еш дәйексіз жойғаныңызды да байқадым. Әр мақаланың қасында "Талқылау" деген бөлім бар, сол жерде талқылануы тиіс. Ойыңызға келгенді жойып, өз білгеніңізді қосатындай экспертизаңыз универсал емес сияқты. Ал санаттарға қатысты мәселені бұлай өршіткеніңіз орынсыз. Қазақ Википедиясында күннен күнге қате аударылып, қазақшасы өте нашар мақала көбейіп бара жатыр. Сонымен қатар Энциклопедия стилі дегенді түсінбейтін администратор да, басқа қолданушы да көп. Олардың зияны сіз айтып отырған санат пен үлгіден еселеп маңызды. Ендігәрі қандайда бір пікір айтуға немесе тәртіп орнатар ниетіңіз болса талқылау процедурасы арқылы шешуіңізді сұраймын. Википедияның басқаларға үлгі болар негізгі қағидасы бар – консенсус арқылы ортақ пікірге ұмтылу. Қорытындылай келгенде сізге екі өтініш бар. Біріншісі үлгі жасаудың дұрыс ретін жазып берсеңіз (немесе жиі болатын қателіктер болса солардың тізімін айтып, түсіндіре алсаңыз). Екіншісі, санаттарды қою тәртібін айтсаңыз. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 10:22, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) ::::@[[Қатысушы:Ashina|Ashina]] мырза өзіңіз айтқандай [[Уикипедия:Консенсус|консенсус]] демекші неге қауымдастықтың келісімінсіз Википедия деп қолданып жатырсыз. Бірізділік болмағасын, осылай шексіз шетсіз даулар жалғаса береді. Сосын біреудің мақаласын жойып жаңадан өз атыңызбен жариялау өрескел ереже бұзу болып есептелетінін білмедіңіз бе? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 12:57, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) :::::Атау кеңістіктерінің бәрі Уикипедия, Уикипедия бөлімінің атауы қазақша Уикипедия ал сіз басқаша айтқыңыз келеді. Түпнұсқа Wikipedia оны дұрыс оқысақ дұрыс жазсақ Уикипедия болады. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:02, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) ::::::Арыстанбек, біріншіден менің өз парақшамда қалай жазатыныма қауымдастық рұқсаты қажет емес-ау. Ал егер ресми мақалада жазғанда, онда қабылданған норма бойынша Уикипедия деп жазамын. Егер этимологиялық және түпнұсқадағы қолданысты айтсақ, онда Уикипедиа болуы тиіс деп санаймын. Екіншіден, аз да болса талқыланып отырған мәселе байыбына барсаңыз! Өз атымнан мақала жариялау туралы басқа басқа маған айтқаныңыз қай сасқаныңыз?! 15 жылда маған керегі сол деп ойлайсыз ба? Ол мақалалар атауы бойынша қате, мини-футбол емес, спорттың ресми атауы - футзал. Одан басқа мақала мазмұны бір-екі сөйлемнен тұрады, дереккөздері қойылмаған. Яғни мақала түрінде дамымаған мақала ретінде жойылуы тиіс. Бірақ мұндай сапасыз мақала әлі де өріп жүр. Неге жойылғанына қатысты айтарым, Ұлттық құрамалар туралы мақала алдымен құрылып қойған еді, сосын барып дубликат болмасын деп ескі атаудағы мақаланы айдау мүмкін болмағандықтан жойылды. Жігіттер, мұнда нақты мәселені талқылап, ортақ ереже қабылдап, солай әрекет етуге шақырған едім. Сол үшін бірнеше мәселе ұсынайын: стилистикалық немесе граматикалық тұрғыдан сапасыз, орфографиялық қателері бар мақала жойылуы тиіс пе? Бірден жойылмаса, онда неше күннен кейін жойылуы керек? Екінші, энциклопедиялық форматты ескермеген мақала, әдетте пікір немесе зерттеу ретінде жазылған материал қалуы керек пе? Ондай деректің зияны, Уикипедия мен санат/үлгі мәселесінен кем емес шығар?! Осындай талаптарды орындай бастасақ, онда талай мақала жойылады. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 15:41, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) :::::::Кеш жарық! Мен сізге қадалып әлде қудалап жүрген жоқпын. Сіздің кесіріңізден уики нашарлап кетті деп айып тағып жатқан жоқпын. Сіз мен уикипедияға келген көне админдердің бірісіз, сіздің кейбір болмашы қателіктерге көз жұма алмағандықтан, қайта-қайта мазаңызды алдым. Қазуикидің сапасы нашар екенін баяғыдан қақсап келемін. Бірде бар, бірде жоқ қатысушылардың жұмысын тексергеннен пайда жоқ, өкінішке орай. Ал сіз уикиге адал, бұрыннан келе жатқан қатысушы ретінде ондай қателіктер болмасын деген менен шыққан шыдамсыздық перфекционимнен туындаған дүние болды. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:49, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::::::::Жақсы, ниетіңіздің дұрыс екеніне қуаныштымын! Еңбегіңізге көп рахмет! Жөнделуі тиіс, өңделуі тиіс нәрсе шаш етектен. Сондықтан, жігіттер, бір бірімізге дөрекі сөйлеп, ренжіспейік. Уикипедия ешкімнің атадан қалған мұрасы емес, бәрімізге ортақ дүние. Мүмкіндігінгше болашақта таза қазақстандық энциклопедия жасауға мүмкіндік болсын. Алла амандығын берсін, ісімізге береке берсін! [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 15:18, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) :::::::::@[[Қатысушы:Ashina|Ashina]] алла жоқ, құран өтірік, аллаһу көкбар! <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:36, 2026 ж. ақпанның 17 (+05) == Администратор құқығынан айыру == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:51, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) == Бокстан Азия чемпионат == Кеш жарық! Матч туралы үлгі тек футболға арналған. Алып тастаңыз, мүлдем орынсыз үлгі [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:43, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) :Қайырлы күн! Бокстан осындай үлгі жасап бере аласыз ба? [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 09:59, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Page deletion reason == The page I created, Сайдулла Мадаминов, was deleted. Could you kindly tell me the reason why you took this action? I'm more than happy to edit and resubmit it. I would really appreciate your guidance concerning this matter. [[Қатысушы:Kazakhkingofprince|Kazakhkingofprince]] ([[Қатысушы талқылауы:Kazakhkingofprince|талқылау]]) 08:28, 2026 ж. маусымның 11 (+05) nza1rw7ygv3e6ton4e9duje87pqjoww 0 24257 3615653 3456099 2026-06-11T09:05:51Z Көперхан Анаргүл 182332 3615653 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Printing3 Walk of Ideas Berlin.JPG|thumb|200px|Кітаптарға арналған ескерткіш, [[Берлин]]]] '''Кітап''' ([[Араб тілі|араб]] كتاب‎ — жазба) — мерзімсіз [[баспасөз]] басылымы; көркем-әдеби, қоғамдық-саяси, ғылыми-практикалық мазмұндағы туынды. Кітаптың алғашқы түрлері ежелгі Шығыс елдерінде, [[Грекия]]да, [[Рим]]де [[қыш]] текшелеріне, тақта тастарға [[сына жазу]]ымен жазылды. Біздің заманымыздан бұрынғы 25-ғасырда Мысырда [[қыш]] текшелердің орнына [[қамыс]] ([[папирус]]) қолданылды. Біздің заманымыздан бұрынғы 7-ғасырда қамысқа кітап жазу ісі [[Грекия]] мен Римде кең өріс алды. Осыған байланысты кітапты көшіріп жазуға машықтанған көшірушілер мен қолжазбаны көркемдеуші суретшілер пайда болды.<ref>Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы</ref> Біздің заманымыздан бұрынғы 2-ғасырда қамыстың орнына тері жарғақ қолданыла бастады. Ежелгі Рим мәдениеті мен ғылымы өкілдерінің туындылары жарғақ кітаптарға жазылып таралды. 105 жылы қытай шебері [[Цай Лунь]] қағазды ойлап тауып, 13-ғасырда қағаз жасау өнері Шығыстан Батысқа тарай бастады. Осыған орай, Еуропада қолжазба кітап қауырт өркендеп, түрліше әріптер, бас тақырыптар (айдарлар) қолданыла бастады. Кітап мұқабалары алтын, күміс, т.б. металмен өрнектелді. 15-ғасырдың ортасында неміс өнертапқышы [[Иоганн Гутенберг|Иоганн Гутенбергтің]] баспа қалыбын ойлап табуына байланысты, жылжымалы құйма қаріппен құйылатын баспа кітап пайда болды. Осы заманғы кітап — мұқабаға дәптерлер түрінде өзара тіркестіріліп бекітілген кітап блогі үлгісінде жасалады.<ref>“Балалар Энциклопедиясы”, V-том</ref> == Кітап пен кітапхана туралы қызықты деректер == Қай елдің, қай халықтың болмасын оның мәдени деңгейі, сауаты, әрине, кітаппен байланысты. [[Америка Құрама Штаттары]]нда халықтың тең жартысы кітап оқымайтын көрінеді. Соның да салдары шығар, сұрақ-сауалнама нәтижесіне үңілгенде студенттердің 40 пайызы Израиль - араб елдерінің бірі деп жауап берген. [[Франклин Рузвельт]] АҚШ-тың Вьетнам соғысы кезіндегі президенті деп түсінеді екен. Ал сол студенттердің тең жартысы Черчилльдің кім екенін білмей шыққан... Кітап оқудың ұлт болашағы үшін маңызы зор. Білімсіз қоғам ешқашан да өрге басқан емес. Назарларыңызға кітаптар мен кітапханаларға қатысты бірнеше қызықты дерек ұсынамыз. * [[Финляндия]]да «Скепсис» деген қоғам бар. Оның мүшелері әр жылдың аяғында бас қосып, ақылдаса отырып, жылдың ең нашар кітабына «Құрмет грамотасын» беретін көрінеді. * Бұрынғы батыс [[Германия]]да шығып тұратын «Конкрет» атты журналдың жылдың ең жаман шығармасына, яки ең дарынсыз авторына беріп тұратын сыйлығы бар екен. Оны алған адам бұдан былай қарай мұндай кітап жазбауға және осы сыйлыққа келген ақшаға басқа бір мамандық алам деп уәде беруге тиіс екен. * [[Шри-Ланка]]да археологиялық қазба жұмыстарымен шұғылданған Америка ғалымдары әр парағы таза алтыннан дайындалған ғажап бір кітап тауып алыпты. Онда көне Үндістанның белгілі бір дастаны басылған дейді. * [[Франция]]ның Нанта қаласында тұратын бір дәрігер-фармацепт отыз бес жыл бойына әр елдің гимндерін жинаумен шұғылданыпты. Франс Пресс агенттігінің хабарлауына қарағанда оның коллекциясы бүгінде жүз елудің үстіне шығыпты. * Бұдан дәл он жыл бұрын (2004 ж.) [[Сирия]] ғалымдары басқа ағайындас әріптестермен біріге отырып, «Бүкіл арабтық энциклопедия» шығаруға кіріскен. Бұл жиырма томдық үлкен еңбектің әрқайсысы мың беттен тұрады. * Францияда небары сегіз сағат ішінде бір өлеңдер жинағын басып шығарған. Таңғы сағат тоғызда қолжазбасын әкеліп тапсырған автор кешкі сағат бесте жырқұмарларға қолтаңба үлестіре бастаған. * Біздің жыл санауымыздан бұрынғы үшінші ғасырдың басында тұрғызылып, жаңаша жыл санаудың басында римдіктердің шабуылы кезінде өртенген дүниенің сегізінші ғажабы – Александр кітапханасы қалпына келтірілді. Кезінде теңдесі жоқ бұл кітапханада мыңдаған папирус оралымдары болған. * Франция президенті болған [[Франсуа Миттеран]]ның артында қалған өлмес еңбегі – Парижде салынған еш жерде, еш елде болмаған теңдесі жоқ супер кітапхана. Ол осы өткен жиырмасыешы ғаырдың ғылыми-техникалық жаңалықтарының ұлы жемісі. <ref>Қадыр Мырза Әли, "Жазмыш" кітабынан. 2004 жыл.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Кітаптар|*]] hrls5cvn82ledgrxfrtgj0qmxzyq6tj 3615680 3615653 2026-06-11T10:55:38Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] ([[User talk:Көперхан Анаргүл|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3419344 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Printing3 Walk of Ideas Berlin.JPG|thumb|200px|Кітаптарға арналған ескерткіш, [[Берлин]]]] '''Кітап''' ([[Араб тілі|араб]] كتاب‎ — жазба) — мерзімсіз баспасөз басылымы; көркем-әдеби, қоғамдық-саяси, ғылыми-практикалық мазмұндағы туынды. Кітаптың алғашқы түрлері ежелгі Шығыс елдерінде, [[Грекия]]да, [[Рим]]де [[қыш]] текшелеріне, тақта тастарға [[сына жазу]]ымен жазылды. Біздің заманымыздан бұрынғы 25-ғасырда Мысырда [[қыш]] текшелердің орнына [[қамыс]] ([[папирус]]) қолданылды. Біздің заманымыздан бұрынғы 7-ғасырда қамысқа кітап жазу ісі [[Грекия]] мен Римде кең өріс алды. Осыған байланысты кітапты көшіріп жазуға машықтанған көшірушілер мен қолжазбаны көркемдеуші суретшілер пайда болды.<ref>Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы</ref> Біздің заманымыздан бұрынғы 2-ғасырда қамыстың орнына тері жарғақ қолданыла бастады. Ежелгі Рим мәдениеті мен ғылымы өкілдерінің туындылары жарғақ кітаптарға жазылып таралды. 105 жылы қытай шебері [[Цай Лунь]] қағазды ойлап тауып, 13-ғасырда қағаз жасау өнері Шығыстан Батысқа тарай бастады. Осыған орай, Еуропада қолжазба кітап қауырт өркендеп, түрліше әріптер, бас тақырыптар (айдарлар) қолданыла бастады. Кітап мұқабалары алтын, күміс, т.б. металмен өрнектелді. 15-ғасырдың ортасында неміс өнертапқышы [[Иоганн Гутенберг|Иоганн Гутенбергтің]] баспа қалыбын ойлап табуына байланысты, жылжымалы құйма қаріппен құйылатын баспа кітап пайда болды. Осы заманғы кітап — мұқабаға дәптерлер түрінде өзара тіркестіріліп бекітілген кітап блогі үлгісінде жасалады.<ref>“Балалар Энциклопедиясы”, V-том</ref> == Кітап пен кітапхана туралы қызықты деректер == Қай елдің, қай халықтың болмасын оның мәдени деңгейі, сауаты, әрине, кітаппен байланысты. [[Америка Құрама Штаттары]]нда халықтың тең жартысы кітап оқымайтын көрінеді. Соның да салдары шығар, сұрақ-сауалнама нәтижесіне үңілгенде студенттердің 40 пайызы Израиль - араб елдерінің бірі деп жауап берген. [[Франклин Рузвельт]] АҚШ-тың Вьетнам соғысы кезіндегі президенті деп түсінеді екен. Ал сол студенттердің тең жартысы Черчилльдің кім екенін білмей шыққан... Кітап оқудың ұлт болашағы үшін маңызы зор. Білімсіз қоғам ешқашан да өрге басқан емес. Назарларыңызға кітаптар мен кітапханаларға қатысты бірнеше қызықты дерек ұсынамыз. * [[Финляндия]]да «Скепсис» деген қоғам бар. Оның мүшелері әр жылдың аяғында бас қосып, ақылдаса отырып, жылдың ең нашар кітабына «Құрмет грамотасын» беретін көрінеді. * Бұрынғы батыс [[Германия]]да шығып тұратын «Конкрет» атты журналдың жылдың ең жаман шығармасына, яки ең дарынсыз авторына беріп тұратын сыйлығы бар екен. Оны алған адам бұдан былай қарай мұндай кітап жазбауға және осы сыйлыққа келген ақшаға басқа бір мамандық алам деп уәде беруге тиіс екен. * [[Шри-Ланка]]да археологиялық қазба жұмыстарымен шұғылданған Америка ғалымдары әр парағы таза алтыннан дайындалған ғажап бір кітап тауып алыпты. Онда көне Үндістанның белгілі бір дастаны басылған дейді. * [[Франция]]ның Нанта қаласында тұратын бір дәрігер-фармацепт отыз бес жыл бойына әр елдің гимндерін жинаумен шұғылданыпты. Франс Пресс агенттігінің хабарлауына қарағанда оның коллекциясы бүгінде жүз елудің үстіне шығыпты. * Бұдан дәл он жыл бұрын (2004 ж.) [[Сирия]] ғалымдары басқа ағайындас әріптестермен біріге отырып, «Бүкіл арабтық энциклопедия» шығаруға кіріскен. Бұл жиырма томдық үлкен еңбектің әрқайсысы мың беттен тұрады. * Францияда небары сегіз сағат ішінде бір өлеңдер жинағын басып шығарған. Таңғы сағат тоғызда қолжазбасын әкеліп тапсырған автор кешкі сағат бесте жырқұмарларға қолтаңба үлестіре бастаған. * Біздің жыл санауымыздан бұрынғы үшінші ғасырдың басында тұрғызылып, жаңаша жыл санаудың басында римдіктердің шабуылы кезінде өртенген дүниенің сегізінші ғажабы – Александр кітапханасы қалпына келтірілді. Кезінде теңдесі жоқ бұл кітапханада мыңдаған папирус оралымдары болған. * Франция президенті болған [[Франсуа Миттеран]]ның артында қалған өлмес еңбегі – Парижде салынған еш жерде, еш елде болмаған теңдесі жоқ супер кітапхана. Ол осы өткен жиырмасыешы ғаырдың ғылыми-техникалық жаңалықтарының ұлы жемісі. <ref>Қадыр Мырза Әли, "Жазмыш" кітабынан. 2004 жыл.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Кітаптар|*]] 36ka90psmfqv2vmws1jhwwbtbglytmt 0 25164 3615491 3460534 2026-06-11T05:00:10Z Көперхан Анаргүл 182332 3615491 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Mirror.globe.arp.500pix.jpg|thumb|right]] '''Айна''' — [[Оптика|оптикалық]], беті тегіс, жарық сәулесін шағылдыратын және нәрсенің оптикалық кескінін беретін шыны немесе металл дене. Айнадан жарық сәулесі түсу және шағылу бұрышының тепе-теңдігін сақтай отырып шағылады. Айна арқылы денелердің [[оптикалық кескін]]і алынады және ол кескіндердің орны [[геометриялық оптика]] заңдары бойынша анықталады. Ең көп тараған түрі — оптикалық жазық айна. Сондай-ақ оптикалық жүйелерде [[сфера]]лық,[[парабола]]лық, [[эллипсоид]]тық т.б. шағылдырғыш беттері бар дөңес және ойыс айналар да кеңінен қолданылады.<br>Айна бетінің пішіні математикалық жағынан неғұрлым дұрыс болған сайын, олардың сапасы солғұрлым жоғары болып келеді. Айнаның шағылдырғыш бетінің тегіс еместігі (микробұдырлығы) жарық толқыны ұзындығымен салыстырғанда аз болуы керек. Жазық емес айналардың барлығына [[абберация]] құбылысы тән. Жазық айна — абберациясыз кескін бере алатын жалғыз оптикалық жүйе. Жазық емес айнадағы дененің орны мен кескіні мына қатынас бойынша анықталады: 1/s + 1/s^! = 2/r, мұндағы r — қисықтық радиусы, s — айна төбесінен денеге дейінгі, ал s^! — айна төбесінен дене кескініне дейінгі қашықтық. Бұл қатынас айнаның оптикалық осі мен айнаға түскен жарық сәулесі арасындағы бұрыштың шамасы өте аз болған жағдайда ғана орындалады. Айна астрономиялық (айналы телескоптарда), спектрлік, жарықтандырғыш құралдарда (прожекторларда, фарларда т.б.), сондай-ақ ультрадыбыстық аппаратуралар мен күнделікті тұрмыста кеңінен қолданылады.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 1-том</ref> Айнаны ылғал қабырғаға ілсе оның бетінде қоңыр дақтар пайда болады. Оны тазалап, бетін [[жалтырату]] үшін «Акноль», «Быстрый», «Свет», «Нитхинол», «Нитхинол-1» және «Бло», «Миг» концентраттары қолданылады. Кейбір қоспалы өзіңің дайындап ала аласыз: 1 ас қасық ұнтақталған бор (немесе тіс тазартатын порошок) мен 1 ас қасық сірке суын (уксусты) 1 стакан суға қосып, жақсылан араластырады. Осы қоспаны ысытып, одан кейін шамалы [[уақыт]] суытып, тұндырады. Содан соң бетіндегі суын төгіп тастайды да, қалған қоюымен айнаны тазалайды. Осындай мөлшерде бор мен мұсатыр спиртінен дайындалған қоспамен де айнаны тазалауға болады. Осыдан кейін айнаның бетін жұмсақ қағазбен сүрту керек.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> '''Айна''' — [[Геодезиялық аспаптар|геодезиялық ]] және маркшейдерлік аспап аспаптарда жарық сәулесін шағылдыру үшін қолданылатын, беті [[күміс]], [[алюминий]] немесе күрделі жарық шағылдырғышпен жабылған жазық [[Параллельдік (геометрия)|параллель]] тілімше түріндегі оптикалық тетік. <ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6</ref> Алғашқы айналар қола дәуіріне жатады. Олар күміс, мыс немесе қоладан жасалды. Кейінірек олар шыныдан айналар жасай бастады, оның артқы бетіне қалайы, алтын немесе күміс және қатты сынап қорытпаларының жұқа қабаты жағылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Әйнек]] [[Санат:Оптикалық заттар]] [[Санат:Үй тұрмысы]] {{stub}} tpzkawj7ym1fcpqwbv9saxnqt826hep 3615547 3615491 2026-06-11T07:05:18Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] ([[User talk:Көперхан Анаргүл|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3434806 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Mirror.globe.arp.500pix.jpg|thumb|right]] '''Айна''' — оптикалық, беті тегіс, жарық сәулесін шағылдыратын және нәрсенің оптикалық кескінін беретін шыны немесе металл дене. Айнадан жарық сәулесі түсу және шағылу бұрышының тепе-теңдігін сақтай отырып шағылады. Айна арқылы денелердің [[оптикалық кескін]]і алынады және ол кескіндердің орны [[геометриялық оптика]] заңдары бойынша анықталады. Ең көп тараған түрі — оптикалық жазық айна. Сондай-ақ оптикалық жүйелерде [[сфера]]лық,[[парабола]]лық, [[эллипсоид]]тық т.б. шағылдырғыш беттері бар дөңес және ойыс айналар да кеңінен қолданылады.<br>Айна бетінің пішіні математикалық жағынан неғұрлым дұрыс болған сайын, олардың сапасы солғұрлым жоғары болып келеді. Айнаның шағылдырғыш бетінің тегіс еместігі (микробұдырлығы) жарық толқыны ұзындығымен салыстырғанда аз болуы керек. Жазық емес айналардың барлығына [[абберация]] құбылысы тән. Жазық айна — абберациясыз кескін бере алатын жалғыз оптикалық жүйе. Жазық емес айнадағы дененің орны мен кескіні мына қатынас бойынша анықталады: 1/s + 1/s^! = 2/r, мұндағы r — қисықтық радиусы, s — айна төбесінен денеге дейінгі, ал s^! — айна төбесінен дене кескініне дейінгі қашықтық. Бұл қатынас айнаның оптикалық осі мен айнаға түскен жарық сәулесі арасындағы бұрыштың шамасы өте аз болған жағдайда ғана орындалады. Айна астрономиялық (айналы телескоптарда), спектрлік, жарықтандырғыш құралдарда (прожекторларда, фарларда т.б.), сондай-ақ ультрадыбыстық аппаратуралар мен күнделікті тұрмыста кеңінен қолданылады.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 1-том</ref> Айнаны ылғал қабырғаға ілсе оның бетінде қоңыр дақтар пайда болады. Оны тазалап, бетін [[жалтырату]] үшін «Акноль», «Быстрый», «Свет», «Нитхинол», «Нитхинол-1» және «Бло», «Миг» концентраттары қолданылады. Кейбір қоспалы өзіңің дайындап ала аласыз: 1 ас қасық ұнтақталған бор (немесе тіс тазартатын порошок) мен 1 ас қасық сірке суын (уксусты) 1 стакан суға қосып, жақсылан араластырады. Осы қоспаны ысытып, одан кейін шамалы [[уақыт]] суытып, тұндырады. Содан соң бетіндегі суын төгіп тастайды да, қалған қоюымен айнаны тазалайды. Осындай мөлшерде бор мен мұсатыр спиртінен дайындалған қоспамен де айнаны тазалауға болады. Осыдан кейін айнаның бетін жұмсақ қағазбен сүрту керек.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> '''Айна''' — [[Геодезиялық аспаптар|геодезиялық ]] және маркшейдерлік аспап аспаптарда жарық сәулесін шағылдыру үшін қолданылатын, беті [[күміс]], [[алюминий]] немесе күрделі жарық шағылдырғышпен жабылған жазық [[Параллельдік (геометрия)|параллель]] тілімше түріндегі оптикалық тетік. <ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6</ref> Алғашқы айналар қола дәуіріне жатады. Олар күміс, мыс немесе қоладан жасалды. Кейінірек олар шыныдан айналар жасай бастады, оның артқы бетіне қалайы, алтын немесе күміс және қатты сынап қорытпаларының жұқа қабаты жағылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Әйнек]] [[Санат:Оптикалық заттар]] [[Санат:Үй тұрмысы]] {{stub}} npc6azyz1171iifvxmyuf6ar6oiu04h 0 25570 3615489 3596950 2026-06-11T04:53:32Z Көперхан Анаргүл 182332 3615489 wikitext text/x-wiki '''Арман''' — адам көкейіндегі ізгі ниет, болашақтан күтер үміт, алға қойған [[мақсат]]. Қазақ халқында армансыз адам жоқ делінеді. Арман сөзінің қолданылу аясы кең. Ол шығармашылық қиялдың дайындық сатысы да. {{бастама}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қиял]] [[Санат:Абстракция]] coudf1tm8urbo1f98e29vaaefz3uzcl 3615550 3615489 2026-06-11T07:06:32Z 1nter pares 146705 3615550 wikitext text/x-wiki {{Қысқа мақала}} '''Арман''' — адам көкейіндегі ізгі ниет, болашақтан күтер үміт, алға қойған [[мақсат]]. Қазақ халқында армансыз адам жоқ делінеді. Арман сөзінің қолданылу аясы кең. Ол шығармашылық қиялдың дайындық сатысы да. {{бастама}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қиял]] [[Санат:Абстракция]] 8zn0r68fg82m8yl66vzf78rikvpv550 0 26274 3615701 3505926 2026-06-11T11:57:01Z Қатысушы Апельсин 121973 3615701 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Жедел жойылсын|Сілтеме жоқ, қатысы жоқ суреттер қойылған, энциклопедиялық стилге сай емес, Үйсін руларының орта бабасы (Майқы би?) 13 ғасырда сүрген<ref>https://www.academia.edu/13610095/Нируны_и_субклад_С2а3_F4002_старкластер_The_Russian_Journal_of_Genetic_Genealogy_Volume_6_No_2_2014_Volume_7_No_1_2015_C_1_9</ref>}} {{Тұлға |Есімі = Бәйдібек Қарашаұлы |Сурет = Тараздағы Бәйдібек ескерткіші.jpeg |Сурет ені = 100px |Сурет атауы = Бәйдібек баба |Туған күні = [[VI ғасыр|VІ]]—[[VII ғасыр|VII]] ғасыр (шамамен 609—695 жж.) |Туған жері = белгісіз |Ұлты = қазақ |Қайтыс болған күні = белгісіз |Қайтыс болған жері = белгісіз |Әкесі = Қараша би (558—632) |Анасы = белгісіз |Жұбайы = Марау, Зеріп, Нүрила |Балалары = Мараудан Байтоқты (Сирықты), Зеріптен Жалманбет, Нүриладан Жарықшақ (Тілеуберді) }} '''Бәйдібек Қарашаұлы''' ([[VI ғасыр|VІ]]—[[VII ғасыр|VII]] ғасырлар аралығы) — [[Жетісу]] алабындағы көшпелі тайпалар көсемі. Ақыл-парасатымен, ерлік істерімен елге ұйытқы болған тарихи тұлға. Ел ішіндегі қария сөздер – далалық ауызша тарихнама бойынша (ДАТ) Ұлы жүздің үйсін бірлестігінің құрамындағы албан, суан, сарыүйсін, шапырашты, ысты, ошақты тайпалары Бәйдібекті өздерінің түп атасы деп біледі. Бәйдібектің әкесі Қараша (578–632 жыл) Қытай жылнамасында 530–604 жыл деп көрсетілген. Біздің жыл санауымызбен өзгешелік бар туралы, Бәйдібектің ұрпағы Майқы би туралы Қытай жылнамаларында, Мұхаммед Хайдар Дулати (1499–1551 жылдар) еңбегінде деректер кездеседі. Бәйдібек жалпақ жатқан Жетісуды, Арыс өзенінің шұрайлы алқаптарын, Қаратау мен Ташкент алабын қоныс етіп, ондағы ру-тайпалардың бас біріктіруіне, ел болып ұйысуына ықпал еткен. Бәйдібек үш некелі болыпты. Бірінші әйелі – Сары бәйбішеден Байтоқты есімді бала туып, одан Түргеш (Сарыүйсін) өрбіген. Екінші әйелі – Зеріптен Жаламбет туады. Одан – Шапырашты, Ошақты, Ысты өрбіген. Үшінші әйелі – есімі исі қазаққа мәшһүр әулие Домалақ ана. Бұл кісінің нағыз есімі Нұрилә. Домалақ анадан Тілеуберді туады. Тілеуберді ел аузында Жарықшақ (Жарықбас) атанып кеткен. Жарықшақтан – Албан, Суан, Дулат өрбиді. Бұл аталардың бәрі де ілгері ру-тайпаларға ұласып, қазақ халқының ел болып ұйысуына тікелей араласқан. Бәйдібектің Сары бәйбішесінен туған Байтоқтыдан басқа алты бірдей ұлы соғыста қаза тауып, Қаратаудың шығысындағы Қошқарата өзенінің бойына жерленген. Күні бүгінге дейін бұл жер «Алты сары басы» деп аталады. Ал алты ұлы қазіргі Жамбыл облысы мен Оңтүстік Қазақстан облысытары түйіскен атақта Күйік асуында жау қолынан қаза тапқан.Сол алты ұлының қазасына күйініп жүргенде осы Байтоқты дүниеге келіпті. Байтоқтының Сирықты деп те атайды шежірелерде. Өйткені бір аяғының кемістігі болған деседі.Осы Байтоқтыдан атақты Түркеш қаған туылған.7–8-ші ғасыр тоғысында үлкен қағанат құрып аты тарихта қалған тұлға. Өзіне арнап тиын ақша да соқтырған Түркеш қаған. Мұны Домалақ ана кесенесінде жүргізілген археологиялық қазба жұмысы кезінде табылған тиын ақшалар да дәлелдейді. Бәйдібектің өзінің сүйегі Балабөген өзенінің жағасында жерлеген. Басына көрнекті кесене тұрғызған. Қазір Оңтүстік Қазақстан обылысындағы бір аудан Бәйдібек есімімен аталады. Бәйдібектің өмір сүрген заманы – Еуразияның Ұлы даласын (Л.Н. Гумилев) қоныс еткен желдей еркін көшпелі тайпалардың арасында этникалық тұстану үрдісі қызу қарқынмен жүріп, мемлекеттің іргетасы қаланып, тарих сахнасына әйгілі Түрік қағанатының шыққан кезі. Шығысында Сарыөзен (Хуанхе) мен батысында Темірқақпаға (Дербент) дейін қанат жайған алып қағанат өз кезегінде төңірегіндегі Қытай, Парсы ,Үнді, Рұм (Византия) сияқты империялар мен патшалықтарға ықпалын жүргізе бастаған. Ең бастысы, түркі жұртының шаруашылық-мәдени типі сараланып, өзіндік төлтума өркениеті қалыптасып, енді түркі тектес ұлттар өз қоныс-тұрағымен, өзіндік тіл-ділімен тұлға таныта бастаған. Міне, осындай аса күрделі тарихи кезеңде Бәйдібек ақыл-парсатымен де, ерлік істерімен де ұлттың ұйысуына, елдің бас біріктіруіне, сөйтіп қазақ даласындағы ру-тайпалардың этникалық тұтасуына мұрындық болған тарихи тұлға. Бәйдібек, Домалақ ана кешендерінде 2000–2001 жылдары жүргізген қазба жұмыстары тарихи тұлғалардың қоғамда алар орнына, өмір сүрген заманына қатысты толымды дерек-мағұлматтар беріп отыр. Солардың ішінде VІ–VІІ ғасырда шығарылған тиын теңгелер Бәйдібек пен оның жұбайы Домалақ ананың өмір сүрген заманына, олардың әлеуметтік статусына елеулі айғақ ретінде ден қойдырады. Халық жады арқылы атадан балаға жалғасып жеткен қария сөздер Бәйдібектің ел қамы, халық тағдырына қатысты істерге ұйытқы болып, көреген көсемдігімен жұртқа ықпал еткен тарихи тұлға екенін танытады Халық жүрегінде сақталған және жазба түрдегі шежірелердің деректеріне сүйенсек, Ұлы жүз құрамындағы [[Сіргелі]], [[Жалайыр]], Шақшам, [[Сарыүйсін]], [[Шапырашты]], [[Ысты]], [[Ошақты]], [[Албан руы|Албан]], [[Суан]], және [[Дулат]] тайпаларының түп атасы [[Майқы би]] болып келеді. Соған байланысты "Түгел сөздің түбі - бір, түп атасы - Майқы би" деген нақыл сөз халық аузында сақталып қалды. Оның аяғы ақсақ болды, сондықтан да күймеге мініп жүрді. Майқы би көп жасаған кісі, жеті ханды қолынан өткеріп, бар ғұмырын халық тағдырын ойлауға жұмсады. Ол 120 жасқа келгенде, үш жүздің еншісін берді, таңбасын таратты. Ұлы жүзге ту ұстатты, Орта жүзге қауырсын қалам, Кіші жүзге найза берді. Осы бөлістен соң Майқы би туралы "Хан біткеннің қазығы - бұқара жұрттың азығы" деген мәтел кең тарап кетті. Шежіре деректерінде би Кейкіден туған Төбей деп көрсетіледі. Төбейдің төрт баласы - Майқы, Қоғам, Мекіре, Қойылдыр. Ал, Майқыдан - Бақтияр , Бақадыр өрбиді. Бақадыр ұрпағы Ауған мен Иран жерінде жалғасады. Бақтияр батырдан - Үйсін, Ойсыл туады. Ойсыл ұрпағы - Сіргелі. Бұл жеке дара жіктейтін ірі тайпа. Ал, Үйсін ұрпағы Ұлы жүз халқының негізгі бөлігін құрайды. Өз заманында оның атақ-даңқы кең жайылды. Ертедегі қазақ мемлекетімен шет елдермен дипломатиялық қарым-қатынасы, мәдени байланысы, сауда ісі осы Үйсін есімімен тығыз байланысты болды. Үйсін ұрпағы - Жансақал, Ақсақал болып келеді. Жансақалдан жалайыр тайпасы тарайды. Ал, Ақсақалды шежіре деректерінде Абақ таңбалы деп көрсетеді. Сондықтанда кейде Ақсақалды "Абақ" деп те атайды. Ақсақалдан айдарлы сақалды туады. Шежіреде олардың егіз перзент екені айтылады. Екеуі де батыр ноян болып өседі. Елді сыртқы жаудан қорғау мақсатында Сақалды Орта жүзге кіретін Керей ұлысының ішіне барып, сол елдің қызын алып, сонда қалып қояды. Кейін одан тараған ұрпақ Абақ-Керей атанып кетті. Айдарлыдан - Асан, Қараша туды. Асан өз заманының ғылымын жан-жақты меңгерген, терең білімді, ақылға дарқан, өмірден көргені көп, ұққаны мол кісі болды. Ол дүниені жалған құбылыс деп түсініп, үйленбеген. Қазақ халқының тарихына, әдебиетіне Асан қайғы деген атпен енді. Халықтың қамын жеген қамқор қартты ел осылай атады. Жиһанкез саяхатшы болды. Қараша би, кейін хан болған кісі. Оның әкесі Айдарлы өжет мінезді, ержүрек батырлығымен көзге түскен екен. Қараша биден - Бәйдібек, Байдолла туады. Байдолладан шақшам тайпасы тарайды. Ол - Атым, Сары, Имам, Жәнібек, Қазақбай, Қара болып алты атаға бөлінеді. Бәйдібектен - Байтоқты, Жалмамбет, Жарықшақ, туады. Ұлы Бәйдібек бабамыз 609–695 жылдары өмір сүрді. Байдібек баба Қара таудың етегінде дүниеге келген. Ел халқына жайлау таңдау мақсатымен Қаратаудың құйқалы күнгейі мен Боралдай ,Қазығұрт тауының шұрайлы жерлеріне көшіп жүрген. Жазы, қысы ел малы осы өңірде бағылады. Бәйдібек бабаның әкесі Қараша кейінгі ғалымдардың нақты тарихи дереккөздерді салыстыра отырып жасаған тұжырымы бойынша шамамен (558–632) жылдары өмір сүрген. ==Деректердегі кездесулер== [[Мұхаммед Хайдар Дулати]] (1499 - 1551) «[[Тарих-и Рашиди]]» атты тарихнамасында өзінің он екінші атасы [[Майқы би]] (12 - 13 ғасырлар) [[Шыңғыс хан]]ның орда биі болып, дүйім елді басқарғанын жазған. Ал осы елге бірінші болып билік жүргізген арғы бабасы Бәйдібек екен, одан бері қарай “''...бұл ел атадан атаға, ғасырдан ғасырға, баладан балаға мирас болып''”, елдің билігі өзінің аталарына өткеніне байланысты айғақтар Бәйдібек бидің ертеде өмір сүргендігін көрсетеді. Бәйдібек бидің әкесі Қараша (530-604) [[Қытай]] жылнамасында жазылып, билік жүргізген жылдары нақты көрсетілген. Осы деректер Бәйдібектің 6-7 ғасырларда өмір сүргенін дәлелдейді. ==Халық аузынан== [[Сурет:SB - Inside a Kazakh yurt.jpg|thumb|left|300px|[[Киіз үй]]де]] Бәйдібектің өмірі, заманы, өскен ортасы жайлы тарихи деректеме негізі Қазақ елінің шежіресі, ел ішінде сақталған аңыз әңгіме жөне әйгілі шығыс зерттеуші ғалым-этнограф [[Николай Александрович Аристов|Николай Аристов]], [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] жазбалары арқылы баяндалады. Бүл деректемелер бойынша Бөйдібек — Қазақ елінің ел болып қүрылуында үлкен орын алатын ежелгі [[Үйсін мемлекеті|Үйсін]] бірлестігіне кіретін [[Албан руы|Албан]], [[Суан]], [[Дулат]], [[Сарыүйсін]], [[Шапырашты]], [[Ысты]], [[Ошақты]] ру тайпаларының түпкі атасы. Өз заманында көшпелі елдің басын біріктіріп, елді, жерді сыртқы жау шапқыншылығынан қорғауды ұйымдастырушы және бастаушы, ақылшы [[қолбасшы]] ретінде көрінетін аса ірі тарихи түлға. [[Шежіре]] деректеріне сүйенсек, Бәйдібек қазақ елінің үш ұлы бірлестігін құраған [[Байшора]], [[Жаншора]], [[Қарашора]] (басқа бір деректерде [[Ақарыс]], [[Бекарыс]], [[Жанарыс]] деп аталады) болса, үш жүздің Байшорасынан, ұрпағы кең тараған Майқы, оның баласы Бақтиярдан, оның баласы Үйсіннен, оның баласы [[Ақсақал]]дан туған Қарашаның үлкен баласы. Оның үлкен әйелі Сары бәйбішеден Сарыүйсін, екінші әйелі Зеріптен [[Жалманбет]], одан [[Шапырашты]], [[Ошақты]], [[Ысты]] тарағаны айтылады. Бәйдібек әулетінің ең көп тараған саласы — ол кіші әйелі бүл өлкелерге [[Домалақ ана|Домалақ ене]] дейтін лақап атымен мөлім Нүриләнің (бір деректерде [[Бибімәрия]], [[Бибіажар]] деп те айтылады) жалғыз ұлы Жарықшақтың үш баласы [[Албан руы|Албан]], [[Суан]], [[Дулат]]тың ұрпақтары. Бәйдібек бидің осы немерелері 7-ғасырдан мемлекет басқарып, ел билеп, қазіргі өздері аттас тайпаларды қалыптастырды. Басқыншылармен бір шайқаста Бәйдібектің Сары бәйбішесінен туған 6 ұлы қаза тапқан Шығыс Қаратаудағы [[Қошқарата (өзен)|Қошқарата]] өзенінің бойында “Алты Сары бейіті” деген киелі жер қалды. [[Албан руы|Албан]], [[Суан]], [[Дулат]]тың Жетісу өлкесін мекендеген көшпенді қазақ жүртында алатын үлкен орны жайында өткен ғасырдың екінші жартысында бүл өлкеге саяхат жасап, күрделі зерттеу жүргізген атақты ғалым, этнограф Николай Александрович Аристов пен қазақ халқының кемеңгер ұлы [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Шоқан Уәлихановтың]] ғылыми еңбектері мен жолжазбаларынан кездестіреміз. ==Бәйдібек бидің жастық кезі== Байдібек би біздің заманымыздың 609 жылы Қаратаудың етегінде дүниеге келген. Жаугершілік кезінде үш жасынан әке-шешеден жетім қалады. Ағайындардың қолында жүріп, есейе келе үйсін Шынтас деген байдың жылқысын бағады. Тәжірибелі [[Жылқышы (малшы)|жылқышы]], ат бапкері, мерген, сайыскер, көкпаршы додагерлерден әбжілдік, батырлық дәстүрді үйренеді. '''(Әрі қарай энциклопедиялық стильге келмейді.)''' Қоян жылы [[қыс]] қатты болып, мал [[жұт]]ай бастайды. Шынтас бай не істерін білмей қалады. Бұл кезде Бәйдібек он бес жасқа толған еді. Ол күн-түн жылқы ішінде жүреді. Шынтас жылқышыларына барады. Жылқысын аралап көреді. Үйір-үйір жылқылары Қаратаудың бөктерінде қалың қарды тебіндеп, қара жусанға жайылып жатады. Қартаңдары арықтап, жылқысының мазасы кетіп калғанын көреді. Әлі алда үш ай қыс бар. Қалай болар екен? Мыңғырған жылқыдан жұрдай болып, құрық ұстап қаламыз ба? Кәне, не ақылдарың бар? - деп жылқышыларына сөз салады. Жылқышы шал айтады: :- Жылқыңызды Ташкент, Түркістан базарына айдатып сатыңыз. Ақшасын жамбасқа басыңыз. Келесі жылы қайтадан жылқы сатып алып, орнын толтыра саласыз. Әлсейіт деген ортаншы жылқышы айтады: - Жылқыңызды әр үйге бестен, оннан бөліп беріңіз. Олар өз малындай қарап, аман алып шығар, - дейді. :- Байеке, егер маған тапсырсаңыз, - дейді бала жылқышы Бәйдібек, - жылқыңызды түгелдей [[Мойынқұм (құмды алқап, Түркістан, Жамбыл облыстары)|Мойынқұм]]<nowiki/>ға қыстатып шығар едім. Ана жолы жоғалған қырық қысырақты іздеп Мойынқұм жайлауын түгелдей аралап шықтым. Сонда малын қыстатып жүрген [[Жылқышы (малшы)|жылқышы]], [[түйеші]], [[қойшы]]лар: "өзге жерде мал жұтаса да, бұл Мойынқұмда мал жұтамайды. [[Жел]] деген болмайды. [[Қар]] жұқа түседі. Мойынкұмның жусаны, изені, шеттігі, жыңғылы, сексеуілі, шеңгелі қанша жайылса да жетеді", - деп отырған. Шынтас бай Бәйдібек сөзін құптап, былай депті: :- Бәйдібек балам, мен саған сенемін, сенің тегін емес екеніңді білемін, жылқымды талай рет [[барымта]]шыдан, бораннан аман сақтап жүргеніңді қалай ұмытайын. Ал, ықтияр өзіңде, саған ерік бердім, — дейді. Сонымен Шынтас байдың бір мың бес жүз жылқысын үшке бөліп, он шақты жігіт Мойынқұм жайлауына қарай айдайды. Сөйтіп құмның ең ұйықты, шұрайлы жерін жайлайды. Бірер күннен кейін сол өңірді билеп отырған [[Арыстан би]] оларға бір жігітін жұмсапты. :- Барып біліп келші, қара құрымдай қаптап жаткан кімнің жылқысы екен? - Жігіт барып Шынтастың жылқышыларына жолықса, Бәйдібек: :- Ол биге мен барып сәлем берейін. Ауа келген жағдайымызды түсіндірейін, - дейді. Арыстан бидің қыстауы [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратаудың]] күнгей бетіндегі Қызыл Арық бойында екен. Бәйдібек кештетіп Арыстан бидің үйіне барады. Төрде отырған жасы сексендерге жетіп қалған ақсақалды биге барып сәлем береді. :- Қай ауылдың баласысың? :- Үйсін [[Қараша би]]дің баласымын. :- Е, е, жарықтық Қараша бидің де, онда бізге туысқан болдың ғой. Әкенді білемін. Жас кезімізде алдына барып, қолынан талай дәм татқанмын, талай ақыл, кеңесін тыңдағанмын. Ал, бұл жылқы кімдікі, балам? :- Шынтас байдікі. Мен сол байдың жылқышысымын. Биыл елімізде қыс қатты, [[жұт]] болатын түрі бар. Содан ығып Мойынқұмды паналап, қыстап шығуға келіп едік. :- Е, е, шырағым, бір атаның баласы екенбіз. Жер нәсібі - ел нәсібі, ел нәсібі - ер нәсібі. Жер мен малдың кіндігі бір деген. Ары тұр демей-ақ қояйын. Жер менікі емес, құдайдікі. Құдайдың жері бәрімізге жетеді. Еркін жайлап, қыстап шығыңдар. [[Ауыл]] мынау - келіп кетіп тұрарсыңдар. Арыстан атаның бұл сөзі Бәйдібек баланың көңілін жадыратты. Бағана жолда келе жатқанда "би кабыл көрсе дұрыс, қабыл көрмей қайтыңдар десе, қайтеміз" деген ой-күдігінің бәрін жуып-шайып жіберді. Дастарқан жайылды. Буы бұрқыраған дәу табақ ет келді. Бәрі дәмге қол созды. Ас үстінде де, одан соңғы келген шай үстінде де би атаның әңгімесі таусылар емес. Бірінен бірі өтеді. Тек тыңдай бер. Кішкентайынан [[әңгіме]], [[жыр]]ға, шешен тапқыр сөзге құмар Бәйдібек баланың құлағы Арыстан атасында. Тіптен елігіп, бар ынтасымен ұйып қапты. Ел әбден жатар [[уақыт]]та басында ақ, кимешегі бар, бес биенің сабасындай бидің бәйбішесі қасында шай құйып отырған қызына: :- Қонақ балаға төргі үйге төсек салып қой-дағы, өзің менің қасымда жат. Мына белі кұрғырды уқалап бер, - деді. Бәйдібек әңгімеге есі шығып, келгелі бері бәйбіше қызын жөнді байқамапты. Енді назарын салып еді: екі көзі танадай жалт-жүлт еткен, сұлуша бүйрек мұрын сары қыз келбетті-ақ екен. Тесіле қарап қалған жігітке тана көзін бір жарқ еткізеді де, күлімсіреген күйі орнынан тұрып, шешесінің айтқанын орындауға кетті. Бәйдібек ішінен "келгелі бері қызға неге көңіл аудармадым екен", - деді. Сонымен қыс күні біртіндеп өтіп жатады. Бәйдібек өзінің жылқышы ағаларымен бай жылқысын бағып, Мойынқұмды жайлап жүре береді. Көңілінде тана көз сары қызға деген [[махаббат]] құштарлығы тұтанды. Енді ауа жайылған жылқыны іздеген болып, кейде қашқан [[қасқыр]], [[түлкі]]ні індеткен болып Арыстан би аулына барғыштай береді. Түстеніп, қона жатып, би айтқан қызықты [[аңыз]], [[шежіре]] әңгімелерді тыңдайды, оңашасын тауып сары қызбен сырласады. Қыздың аты Гүлжамал еді. Оны [[әке]], [[Ана|шешесі]], [[аға]], [[жеңге]]лері еркелетіп "Сары қыз" дейді екен. Бәйдібектің сары қызбен көңілдес, бір-бірін ұнатып, сырласып жүргенін шешесі де, әкесі де сезеді, бірақ шеккі көрмейді. Қайта жиірек кездесіп, бір-біріне үйір бола бергенін қалайды. Әсіресе жеңгелері көп дәнекерші болады. Бір күні Арыстан би: :- Балам, саған ықыласым түсті. Еліңде кұда түсіп, сөз сөйлерің бар ма? :- Ондай жанашыр әке, шеше менде жок, өзіммен-ақ сөйлесе беріңіз. :- Ендеше Сары қыз екеуіңе отау тігіп берейін, осында қалсаң қайтеді? :- Ақсақал, отау дегеніңіз жөн, бірак мұнда қала алмаймын ғой. Жетім болғаныммен, менде де ел бар, [[жұрт]] бар. Ауылға барайын, ағайын-туыспен ақылдасайын. Көп кешікпей қайтып айналып соғайын. :- Жарайды, мұның да жөн екен. - Арыстан би мен Бәйдібек баланың алғашқы келісімі осы болды. [[Наурыз]] айы жақындап, қыстың ызғары қайта бастайды. Жылқышылар жылқысын еліне беттетіп айдай жаяды. Бірнеше күн дегенде олар еліне жетеді. Шынтас бай жылқысының мұрты бұзылмай аман-есен оралғанына қатты қуанады. Жылқышылар Мойыңқұм жайлауын қыстап шыққанын, ол елдің Арыстан деген биінің көрсеткен аталық қамқорлығын, тіптен Бәйдібекке жалғыз қызын бермек болғанын жырдай қылып баян етеді. Сонда Шынтас байдың Бәйдібекке шын мейірі түсіпті: :- Бәйдібек балам, түсіндім, бәрі сенін арқаң. Жайлы өріс тауып жылқымның тай-тулағына дейін сондай қаһарлы қыстан аман қалғаны тек сенің ақылың. Сен есік алдында жүрген құлым едің, енді ақылды ұлым болдың. Қасыңа бір қария, он жігіт қосып, алдыңа жүз жылқы салып берейін, Арыстан биге бар-дағы қалыңдығыңды алып қайт! Осылайша Бәйдібек Арыстан бидің еліне барады. Би елінің тайлы-таяғы жиылып, Сары қызды ұзату тойын жасайды. [[Ақындар айтысы]], [[бәйге]], [[Қыз қуар|қыз қуу]], [[күрес]], жамбы ату дейсің бе, барлық [[салт]], [[дәстүр]] өтеді. Сөйтіп, Сары қыз жасау-жабдығы, бәсіре төлімен келін болып түседі. Шынтас бай да Арыстан биден қалмаймын деп барын салып той өткізеді. Беташар, жар-жар жырланады. Бәйге, көкпар беріледі. Елі-жұрты Бәйдібек пен Гүлжамалға ақ отау тігіп, енші береді. Бәйдібек өзінің ақылы, тапқырлығы арқасында жалшылықтан, жоқшылықтан құтылып, ел қатарына қосылады. Көп кешікпей елі оны би етіп сайлап алады. [[Сурет:SB - Kazakh woman on horse.jpg|thumb|left|300px|[[Сәукеле]]дегі [[қыз]]]] Гүлжамал Байтоқты деген ұл, Алтын деген қыз туады. Байтоқты он сегіз жасында [[Керей (тайпа)|Керей]] жұртының Ұшан деген қызына үйленеді. Келесі жылдың көктемінде таудың қуысында отырған бес-алты үйді мал-жанымен бір түнде таудың тасқын суы алып кетеді. Солармен бірге Байтоқты да үй-мүлікімен опат болады. Соның алдында ғана төркініне кеткен Ұшан аман қалады. Төркінінде жүріп Ұшан ұл табады. Оның атын Мырзақазы қояды. Еліне келген соң, Ұшан да қайтыс болып, бір жасқа толмаған баласы жетім қалады. Жас нәрестені Байтоқтының қарындасы Алтын ақ ешкінің сүтін беріп асырап алады. "Қүдайдың берген сыйлығы" деп оны "сыйлық сары" қояды. Келе-келе ел оны "[[Сарыүйсін|Сары үйсін]]" атап кетеді. Сары Үйсіннен - Қалша, Жақып туады. Бір шежіреде Қалша, Жақыпты Сары бәйбішенің қызы Алтыннан туған деп көрсетілген. Ол дұрыс емес. Қазақ қыздан туған жиенді шежіреге қоспайды. Гүлжамал (Сары бәйбіше) Байтоқты мен Алтыннан кейін тоғыз ұл туыпты. Олардың барлығы әкесі Бәйдібекке ұқсап шетінен батыр, палуан болып өседі. Қалша, Жақыптан Танай, Жанай, Жаулан ([[Тоқаш Бокин]]нің арғы аталары), Есім, Малай, Баба, Сүргінкел, Көпсерке, Қайқы, Софы, Сұлтанқұл ұрпақтары тарайды. Қазіргі Бәйдібек бидің Сары бәйбішесінен өрбіген Сары үйсін әулетінің дені [[Алматы облысы]]ның [[Балқаш]], Күрті, [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]нда тұрады. ==Екінші әйелі== Бәйдібек бидің екінші әйелі [[Зеріп]]тен [[Жалмамбет]] туады. Ол да әкесі сияқты насаты батыр боп өседі. Жалмамбеттің бірінші әйелі [[қоңырат]] [[Қызыл би]]дің (шын аты [[Мелде би]]) қызы Жұпар еді. Ол да жасында еркекшора боп өскен ер мінезді екен. Жұпар жолбарыс мінезді, өзі белді, мықты келін боп өседі. Ел оны алапаш, жолбарысқа ұқсаған келін деп, кейін [[Мапрашты]] атап кетеді. Мапрашты Бәйдібек батыр үйіне келе сала еңсеріп игеріп кетеді, қысы-жазы малға да қарайды. Боранды күндері кәдімгі қарулы палуан жігіттермен бірдей қимылдап, атасының ойынан шығып жүреді. Кешікпей Мапрашты Досымбет деген ұл туады. Оның көзі бір-біріне атысып, шапыраштанып туған соң ел [[Шапырашты]] атап кетеді. Шапырашты да өсе келе әкесі Жалмамбет, атасы Бәйдібекке ұксап насаты батыр боп ер жетеді. Қазақ шежіресінде Шапыраштыдан Есқожа, Асыл, Айқым, [[Екей]], Еміл, [[Шыбыл]] ұрпақтарын таратады. Жазушы [[Балғабек Қыдырбекұлы]] "Алатау" (1989) романында Шапыраштыдан Ыстық, Асыл; Ыстықтан Малды, Желді, Қалды; Малдыдан: [[Екей]], [[Еміл]]; Екейдің бәйбішесінен Жәрімбет, Бейімбет; Тоқалынан Әнет, Жиет; Емілден Жайық, Алсай, Қойшыман; Жайықтан: Құл, Тайторы; Алсайдан: [[Көшек батыр]]. Қойшыманнан Есқожа, одан [[Қарасай батыр]]. Желдіден Шыбыл, Асылдан Әжіке, Орымбет, Төке, Төлеміс, Құттымбет, одан [[Наурызбай батыр]] боп келеді. Жалмамбет батырдың екінші әйелі [[Қарашаш сұлу]] Мапрашты ананың сіңілісі екен. Мапрашты қайтыс боларының алдында күйеуі Жалмамбетті шақырып алып айтыпты: - Мен өлген соң басқа бір елден келіншек аларсың. Ол менің артта қалған балаларымды түрткілеп өгейсітер. Сөйтіп, отбасының берекесін кетірер. Мені сыйлап тілімді алсаң, былай етерсің: Менің сіңлім Қарашаш та бойжетіп қалды. Сен соны ал. Ол біздің балаларымызды өгейсітпейді. Бауырына тартып, менен бетер бағып қағады. Келіннің бұл өсиетін атасы Бәйдібек те, оның әйелдері де кұптайды. Жалмамбет өзінің сүйікті жары Мапрапштының өсиетін бұлжытпай орындайды. 14 жасар Қарашашты айттырып алады. Қарашаш сұлу, әрі салдарлы, сабырлы, ақылды болыпты. Оның өзгелерден бір ерекшелігі үнемі өн бойын таза ұстап, иіс сабынмен жуынып-шайынып, қолы-бетіне иісті әтір жағып, сыланып-сипанып, үстіне қонымды таза асыл киімдер киіп, сән-салтанатпен кербез жүреді екен. Оның бұл әдет-дәстүрі келе-келе ауылдың қыз келіншектеріне үлгі-өнеге болып таралыпты. Қариялар, [[абысын]]-[[ажын]]дар Қарашашты "[[Сыланды келін]]", "[[Иісті келін]]" деп атайды екен. Одан өсіп-өнген ұрпақтарды "[[Сыланды]] балалары", "Иісті балалары", кейін "Иісті", "[[Ысты]]" деп қысқаша атап кетеді. Бір шежіреде Ысты руының аталуын Сыланды ананың месті ыстап, баптап [[қымыз]] ашытуынан солай аталып кетіпті деп көрсетілген. Сол Қарашаш (Сыланды) анадан Ысты (шын аты Нұртай), [[Ошақты]] (шын аты Қырбай) балалары тарайды. Нұртай 16 жасында жауға қарсы ат қойып "[[Жауатар]]лап" шауып, жеңіп шыққан. Содан Жауатар батыр аталып кеткен. Жауатардан (Ыстыдан) Қосмағамбет, Досмағамбет, Сыдық тарайды. Бәйдібек атасы ол немерелеріне енші үлестіргенде Қосмағамбетке - ойық, Досмағамбетке - тілік, Сыдыққа - сызық ең салып береді. Содан олар [[Ойық]], [[Тілік]], [[Сызық]] аталып кетеді. Ойықтан (Қосмағамбет), [[Зорбай]] (Ауызүсіген), [[Қызылқұрт]], [[Көкшекөз]], [[Сәтек]]; Тіліктен (Досмағамбет) [[Мырза]]; ал, Ошақтыдан [[Байыл|Байлы]] (Байназар), [[Аталық]], Қоңыр, [[Тасжүрек]] ұрпақтары шығады. Күндестік. Нұрилә (660-738 )Бәйдібек биге 679 жылы 19 жасында тұрмысқа шығады. Той бірнеше күнге созылады. Бұл жайлы сол кездегі қытайдағы Тан әулетінің тарихи Суйнама жылнамасының 74 ші бума 46 шы баянында жазылған. Нүрилә өуелі Сары бәйбішенің қолына түседі. Өзі адуын тік мінезді Сары бәйбіше алғашқы кезде жас келінді оған-бұған жұмсап, ынтымақ сақтап жүреді де, кейін түрткілеп күндей бастайды. Бәйдібек Ташкентке кеткен күннің ертеңіне жас келіншекті отынға жұмсайды. Қарулы Нұрила бір арқа жусанды көрші отыратын мүсәпір кемпірдің үйіне апарып тастайды да, қайта барып екінші арқа жусанды бәйбішенің үйіне әкеле жатса, Сары бәйбіше оны барыпты да, қамшымен сабай беріпті. Сондағысы: "бір арқа отынды неге ана үйге апарасың?" деп кінәлапты. Жас келіннің көйлегі жыртылып, басы жарылып қалады. Керегенің көзінен қарап, [[Зеріп]] ана дереу жүгірып барып екеуін ажыратады. Нұриләны үйіне әкеліп, өз көйлегін кигізеді. Қанын жерге тамызбай сүртіп алады. Ташкенттен оралған Бәйдібек бұл жанжалды естиді де, ертеңіне Нұриләға отау тігіп, бөлек ауыл етіп отырғызады. Айлар етеді. Бұлақ басында айы-күніне жетіп толғатып ұл табады. Ұлының атын Тілеуберді қояды. Ағайын-туыс, абысын-ажындар құтты болсынға жиналып, [[шілдехана]] өткізеді. Ел тарайды. Бәйдібек би Ақсақ Темірдің шақыруымен Ташкентке кетеді. Осындай оңаша кезді пайдаланып, Сары бәйбіше қасына ешкімді ертпей жалғыз өзі Нұриләның үйіне барады. Оның күндестік қастандығы әлі қалмаған екен. :- Бар, сен малыңды жайғап кел, балаға мен қарай тұрайын, - дейді. Нұрилә бәйбіше сөзін екі етпей сыртқа шығып кетеді. Қойшы, жылқышылармен бірге малды қора-қопсыға жайғастырып үйіне келсе, бесіктегі бала шырқырап жылап жатады. Сары бәйбіше Нұриләға: :- Балаң жылауық екен. Осындай шалажансар бала туасың ба, найсап! Бұл біздің отағасыдан емес, қойшы-қолаңнан ғой шамасы - дейді де, долданып үйіне қайтып кетеді. Нұрилә нәрестені бесіктен шешіп, емізгелі алдына ала бергенде, еңбегінің ойылып қалғанын көреді. Ол дереу Жантас деген аға жылқышыны шақырып Қатаған еліндегі Қон еміс деген емшіні алдырады. :- Баланың бас сүйегі жарақаттанған, жерге құлатып алдың ба, әлде үйде бөтен біреу болып па еді? - деп сүрайды. Нұрилә: :- Үйде үлкен енем калып еді, - дейді. :- Ә, қақпас, зәлім! - дейді Қон емес емші, - мынау соның бармағының ізі ғой. Жас нәрестенің басын қолымен мыжып жіберіпті. Оташы: :- Нәрестенің бас сүйегі опырылып кетіпті. Әйтеуір миы аман екен... Дереу бас жаңқаларын ептеп алып тастап үстінгі қабығына жаңа туған тасбақаның сүйегін жапсырып, оны жаңа сойған тайдың ішегімен орап, таңып тастайды. Бірер айда сүйектер бірімен-бірі қабысып, жазылып кетеді. Содан Тілеуберді баланың аты [[Жарықшақ]] аталып кете барады. Бұл күндестік, қастандықтың арты біраз сөз болып, Бәйдібек би сары бәйбішесін төркініне апарып тастамақ болады. Бәйбіше Нұрилә күндесіне барып, "[[Кешір мені]]" деп жалынады. Ақылды, сабырлы, қайырымды Нұрилә: "Бір жолға кештім" депті. Сөйтіп, ел аяғы тынышталыпты. ==Домалақ ана== Сонымен Нұрила келіншек [[бұлақ]] басында жалғыз үй отыра береді. Бәйдібектің екінші зайыбы Зеріп болса, соның алдында Шаян өзені бойына жайлауға конғанды. Бәйдібектің билік жұмысымен Түркістан, [[Сауран]] жаққа кеткенін естіп, Сайрамда жатқан Қара Қайдар деген қарақшы Боралдайдағы Бәйдібек байдың жылқысына аттанады. Сабаудай-сабаудай оншақты жігіт бұлақ басында отырған жалғыз үйге бұрылады. Бөтен адамдардың үйіне бұрылғанын көре салып Нұрила әжесінің кимешегін киіп. Кемпірге ұқсап отыра қояды. Мұртты қара шойыртпақ: :- Бұл кімнің үйі? :- Біздің отағасының үйі. :- Отағасың кім? :- Бәйдібек би. :- Өзі қайда? :- Түркістан жаққа жолаушылап кеткен :- Шөлдеп келеміз, сусын бар ма? Нұрила оларға ешкінің айранын ұсынады... Мұртты жігіт айранды менсінбей, қасындағы серіктеріне береді. Олар айранды сіміріп салып тағы сұрайды. Нұрила екі зерең [[айран]] берген соң: :- [[Мырза]]лар, айран таусылды, - дейді. Мұртты жігіт: :- Оқасы жоқ, жігіттер сусындаса болтаны, мен нан ауыз тиейін. Нұрила оған бір күлше нан береді. Қара мұртты күлшені шетінен опырып жейді де: :- Күлшең тәтті екен, не қосып ең? :- Өз емшегімнін сүтіне илеп пісіріп едім. :- Пеле. Алланың рақымына қараңыз. Сіз бізге ана, біз сізге перзент боп қалдық қой! Сізді ұмытпаймыз... Қайтарда соға кетерміз. Екінші шегір көз жігіт: :- Бәйдібек байдың жылқысы қайда? Нұрила сезіктене қояды: :- Оны қайтерсіздер? Жылқыға да, жылқышыларға да тимеңіздер. Жолдарыңыз бола қоймас. Әуре боласыздар. Менің тілімді алсаңыздар, кейін қайтыңыздар! Алаңғасарлау бір жігіті: :- "Қатынның тілін алған қараң қалады" демекші, алған бағытымыздан қайта қоймаспыз, - деп бәрі жүріп кетеді. Соның алдында үш күн, үш түн нөсер [[жаңбыр]] жауып, Боралдай өзені тасып жатқан кез екен. Қарақшылар өзенге барса, Боралдай суы кенересінен асып, бұрқырап жатады. Олар өзен жағалап өткел іздеп біраз әуре-сарсаң болады. Саяздау шығар деп бір жерінен өте берем дегенде, алдымен әлгі алаңғасар жігіттің аты тасқа сүрініп кетіп, ат-патымен суға ағып бара жатады. Тағы бір-екеуі шүңейтке түсіп кетіп аттарынан айырылып, өздері өлдім-талдым дегенде, малтып жағаға әрең шығады. Қара мұртты: :- Жігіттер, болмас, кейін қайтайық. Әлгі кемпір тегін адам емес екен. Қайта барып кешірім сұрап, ауылды табайық, - дейді. Атынан айрылған үшеуі өзгелеріне мінгесіп, бәрі Нүрилаға қайтып барады. Алғашқы келгендегідей емес, бұл жолы бәрі аттарынан түсіп: :- О, қасиетті Ана, кешіріңіз! Айтқан тіліңізді алмаймыз деп, осынша пәлеге ұшырадық! Оң батаңызды беріңіз, елімізге қайтайық! - дейді. Кішкентай Жарықшағын емізіп отырған Нұрила: :- Ендеше қолдарыңды жайыңдар! [[Құдай]] оңдасын, [[әруақ]] қолдасын, Адал жүріп, адал тұрыңдар. Алдарыңнан жарылқасын! - деп, оң батасын береді. Осы кезде әлгі қарақшылардың бастығы: - Диһнат мама! - деп оған тағзым етіпті. - Сіз маған шын ана болдыңыз? Құдай-ақы, нағыз әулие, киелі ана екенсіз, біз енді түсіндік! Бұл Қара Қайдар аталып кеткен қарақшылардың бастығы түркмен жігіті екен. Оның шын аты Айдар Нүркелеұлы еді. Кезінде Қызыл Қожаханның әскербасы болыпты. Ол өле-өлгенше Нүриланы "[[Диһнат мама]]" деп, Боралдайда болса Боралдайға, Ташкентке барса Ташкентке, Түркістанда жүрсе Түркістанға әдейі барып, сәлем беріп, Нүриланың батасын алып жүретін бопты. Жұмысы оңғарылып, ақ жолға түсіпті. Міне, содан былай карай Бәйдібек бидің кіші әйелі Нүрила "Домалақ ана" аталып кетіпті. [[Аққұс Сатыбалдыұлы]] (1806-1897) жазған шежіреде бұл оқиға осылай [[хикая]] етілген. Бұл шежіре [[кітап]] 1841 жылы Ташкент баспасынан жарық көрген. Бәйдібек баба, оның үш әйелі, олардан өсіп таралған [[ұрпақ]]тар, әсіресе Домалақ ананың әулиелік керемет қасиеттері жөнінде жазылған бұл [[шежіре]] Аққұс ақсақалдан бұрын Әбілғазы Баһадүрдің "Инсанияти Диһнат мама" аталған кітабында жазылған. Бұл кітапты кезінде атақты Төле би оқып, баласы Қожабекке көшірткен. Ол қолжазба 1713 жылы Ташкентте Төле бидің жарлығымен басылып шыққан. Оны [[Төле би]]дің жиені Шина Қарабатырұлы көшіріп алып, Бабасейіт әулетіне таратқан. Одан бүткіл Дулат ұрпағына жайылып кеткен. ===Бәйдібекпен Нұриланың ұрпағы=== Бәйдібек және оның ұрпақтары жөнінде мұндай дерегі мол басылымдар көп емес. Оны зерттеп толықтырудың сәті енді түсіп отыр. Соңғы кезде Бәйдібек би жөнінде осы жолдардың иесі ел аузындағы [[әңгіме аңыз]], [[нақыл]], [[Мақал-мәтелдер|мақал-мәтелдерді]] жинастырып жүрген-ді. Алдағы уақытта осылайша бірлесе іздестіре беру ата-баба әруағы үшін кімге де болса [[парыз]] деп ойлаймыз. Бәйдібек би баласы Жарықшаққа (680-761ж) ерекше мейірім, қамқорлық көрсетеді. Оның болашағын ойлап, Нұриланы баласымен Ташкентке көшіріп апарады. Әкесі Қараша биден қалған әулі-жайға иелік еткізеді. Нұрила жалғыз баласын қала дәстүрімен тәрбиелейді. Оқуға береді. Жарықшақ оқуға аса ықыласты, зерек болады. 7-8 жасында кітаптарды, аңыз, хиссаларды мүдірмей оқитын болады. Нұрила Жарықшақтан кейін Қызайым деген қыз, онан соң [[Тәңірберді]], [[Ақберді]] деген екі ұл, Күләйім және бір қыз туады. (Бір дерек [[Күнбибі]] (Қызай), [[Ақбибі]] (Мұрын) және [[Сыбан]] деген үш қыз туыпты деп көрсетілген. Бұл перзенттерінін Қызайымнан басқасы жастай өліп кетеді. Ал Қызайым Нұриланың өзіне айнымай тартқан ақылды, шымыр боп ер жетеді. Қызайым бойжеткен соң [[Найман]] Аталық дегеннің үлкен баласы [[Шағыр батыр Айтұлы|Шағыр]] батырға ұзатылады. Қызайымнан [[Дербіс]], [[Бегімбет]], [[Ителмен]], [[Меңі]] туады. Олар кейін 19 болыс ел боп кетеді, бәрін "[[Қызай найман]]" деп атайды. Қызай, Меңіс, Тәңірберді, Құдайназар бәрі де шетінен бабасы Бәйдібекке ұқсап елін, жерін қорғап өткен батырлар екен. Солардың ішінде әсіресе, Қызай қыз бен Құдайназардың асқан батырлығы ел аузында аңызға айналып, осы кезге дейін айтылып келеді. Қызай аспанға лақтырған тақияны, көз ұшында ұшып бара жатқан торғайды атып түсіре беретін мерген бопты. Бір соғыста Қызай шапқыншылардың құз басына бекінген он шақты мергенін атып түсіріп, өздеріне жол ашады. [[Аягөз|Аякөз]], [[Матай жотасы|Матай]] аралығындағы тауларды жайлаған ауылдарды мал-жанымен жаудан құтқарып алады. Сол таулардағы қырғын шайқаста өзі де ерлікпен мерт болған. Кейін елі-жұрты сол тауды "Қызай тауы" деп атап кетеді. Жарықшақтың бірінші әйелі [[Тәукел бибі]]ден: [[Албан руы|Албан]], [[Суан]], екінші әйелі [[Бибіфатима]]дан [[Дулат]] (723-816) туады. Албан мен Суан жау жүрек батыр, ал Дулат ақылды, сабырлы боп ер жетеді. Нұрила кіші келіні Бибіфатиманы еркелетіп "Бипаш" дейді екен. Кейбіреулер қазақ шежіре тарихында екі Дулаттың болғанын ажырата бермейді. Бірі - ежелгі [[Дулу]] тайпасындағы, екіншісі - одан мың жылдай кейін сол Дулудың есімімен аталып кеткен Бәйдібек бабадан тарайтын Дулат руының болғандығы. Б.з. дейінгі II ғасырда өмір сүрген ежелгі үйсін Мемлекетінің бір тармағы Дулу, Дуғлу тайпасы деп аталғаны рас. [[Үйсін мемлекеті|Үйсін]] елінің [[Күнби хан]]ы балаларына енші үлестірерде өзінің батыр баласы Дулуға іле өзенінің бойын бөліп берді. Сол Дулу бастаған тайпа Үйсін Мемлекетінің одан кейін Түрік қағанатының айбынды жауынгер оң қанаты болады. Ак. [[Лев Николаевич Гумилев|Л. Н. Гумилев]] өзінің көне түріктер туралы кітабында (137 б.) былай жазады: "Ат үстінде шебер соғысатын ежелгі хундердің жауынгерлік машығын мұралаған дулулар қағанатта беделі зор үстем тайпа одағы болды". Міне, Бәйдібек баба мен Домалақ ана сол ежелгі Дулу тайпасының атымен Дулат деп койған. Демек, Дулу - б.з.д. II ғасырда ғұмыр кешкен тайпа болса, Дулат 723 -816 жылдары өмір сүрген батыр әрі би болып шығады. 734-736 жылдары Жарықшақ анасы Нұриламен ақылдаса отырып, үш баласына Жетісуды өрлей мекендеп, ен жайлауға қоныс тебуді тапсырады. Содан Албан мен Суаннан өрбіген ұрпақтары, казіргы қытаймен шектес [[Нарынқол]], [[Кеген]], [[Жаркент]] жерін, одан қалса алматы облысы маңын мекендеп кетеді. халық ауызында: : Аспан таудың етегі, : Албан ата мекені. деген сөз бар, бұл Аспан тау казіргі тян-шан тауы, оны кезінде үйсіндер Тәңір тауы деп атаған, себебі ол кезде бабаларымыз көк Тәңірыне сиынған, не тілеседе көкке қарап тілеп, сол көк аспанмен таласқан биік тауды, Тәңір тауы деп атаған екен.Ал Дулаттан өсіп-өнген [[Ботбай]], [[Шымыр]], [[Сыйқым]], [[Жаныс]] рулары қазіргі Алматы, Шымкент облыстарын мекен етіп, тіршілік етеді. Дулаттың сол төрт баласынын өскелеңдігі жөнінде халық арасында: : Жаныс көп пе, қамыс көп пе, : Сыйқым көп пе, қыйқым көп пе, : Шымыр көп пе, шыбын көп пе, : Ботбай көп пе, бота көп пе? деген мақал-мәтел таралып кеткен. == Бәйдібектің ерлігі == Бір [[шежіре]]де Бәйдібектің [[батырлық|батырлығы]] былай [[хикая]] етілген. Алатаудың арғы жағынан [[жау]] қолы қаптан келе жатады. [[Жалайыр]] қариялары жан-жақтағы елге ат шаптырады. Бұл [[хабар]]ды есітіп Қаратаудан Бәйдібек батыр қол жинап аттанады. Екі жақ [[Алтын-Емел]] жотасында тоқайласады. Әуелі жекпе-жекке шығады. Түйедей қара атқа мінген бір шойын қара ортаға шығады. Бұл қалмақтың [[Дөде батыр]]ы екен. Оған жалайырдың [[Алшынбай батыр]]ы қарсы жүреді. Екеуі найзаласады. Алшынбайдың қылышы қақ бөлініп, Дөдемен арпалысып жүріп мерт боп кетеді. Бәйдібек батыр: :- Енді кім шығады? - деп айқай салады. Найманның Шектібай батыры көк атын ойқастатып Дөдеге жетіп барады. Тағы айқас, тағы найзаласу. Шектібай да дүлей Дөдеге төтеп бере алмай ауыр жараланып қалады. :- Тағы кім бар? - дегенде, жауға қарама-қарсы қаптап тұрған сарбаздар арасынан ешкім "мен шығамын" дей қоймайды. Әлден уақта [[намыс]]қа тырысып, тай мінген талдырмаш сары жігіт: :- Мен шығар едім, бірақ мінетін жарамды атым жоқ, - дейді. Бәйдібек батыр: :- Мін менің атыма, - деп астындағы ақбоз айғырын түсіп береді де, ол Дөдеге:  :- Ал, батыр, біздің баламен шайқасуға калайсың? - деп кекетеді. Дөде: :- Мен баламен [[күрес]]ке шығатын бала емеспін! Өзің кел, - деп гүр ете қалады. Бәйдібек: :- Келсең кел, өзім де сол сөзіңді күтіп тұр едім, — деп өзінің Ақбоз айғырына мініп, оған қарсы шығады. Сарбаздары: "Иә, [[Құдай]] қолдай гөр!" деп тілеп, шуласады. Екеуі әуелі қылыштасады. Дөденің күші басым болғанымен, айла-тәсілі аз екен. Ол Бәйдібектің әбжіл қимылына төтеп бере алмай әбден қан сорпаға түседі. Дөде бар күшін жинап алып, енді найзасын кезенеді. Бәйдібек те найзасын ыңғайлайды. Оның жастайынан жылқы бағып жүргенде, қарт жылқышылардан үйренген дағдылы бір әдісі - құрыққа ұқсатып найзасының ұшына шылбырдан қыл тұзақ байналынатын-ды. Ол енді Дөдеге сол тәсілін қолданбақ. Мұны Дөде де, жау-жағы да елей қоймайды, онша мән бермейді. Екеуі ары-бері атойлап шауын найзаласып жүреді. Бір уақта Дөде оған оқтала бергенде, Бәйдібек оның бұғыдай мойнына қыл тұзақты шалып алып, ат-матымен сүйрей жөнеледі. Дөде қолындағы найзасын тастай салып, екі қолымен буынып бара жатқан мойынын босатып алмақ боп жанталасады. Бәйдібек батырдың темірдей тегеурінді қолы қоя ма, әне-міне дегенше Дөденің аттан аударылып кеткей аюдай денесін жерге сүйретіп екі айналдырып тастайды да, жайына кете береді. Сөйтіп Дөде азаппен қылқынып жан тәсілім қылады. Бәйдібек жауды түре қуып, тас-талқан етіп жеңіп шығады. Бір бұл емес Бәйдібектің ел-жұртына шапқыншы жаудан қорғап қалудағы ерліктері жөніндегі шежіре-дерек, аңыз-әңгімелер аз емес. Кезінде солардың хатка түсе қоймаған. Бәйдібек би 695 жылдың күзінде cексен алты жасында Бала бөген басындағы өзінің қыстауында қайтыс болыпты. ==Домалақ ананың дүниеден өтуі== ...Қараша бидің қызыл қыштан соққан кең үйіне Боралдайдан келген Домалақ ана балаларымен қауышты, немерелерінің бетінен сүйіп, арқа-жарқа боп калады. Қасиетті ананың жақындағы үйіне келгенін естіген қазақ, өзбек көршілері бірінен соң бірі келіп сәлемдесіп жатады. Айлар, [[жыл]]дар өтеді. Бір күні Домалақ ана [[түс]] көріп ерте оянады. - Түсімде отағасы қасыма кел деп шақырады... Мені елге көшіріңдер. Жарықшақ Дулатты шақырады. Бәрі ақылдасып, анасың Боралдайға көшірмек болады. Дулат екі күймесін әзірлейді. Біріне анасы мен өзінің әйелі [[Күлзейнеп]]ті отырғызады. Екінші күймеге жол азық, сусын салып, өзі 20 жігітпен қасына ереді. Үш күн дегенде олар Бала бөгенге жетеді. Аттарын отқа қойып, өздері [[өзен]] жағасында сусындап отырады. Домалақ ана балаларына: - Мен елге жеткен соң олай-пұлай боп кетсем, аталарың Бәйдібекеңнің қасына қойыңдар. Егер жолда өлсем, ары-бері сүйремеңдер, сол жерге қойып, басыма белгі қоярсыңдар, - дейді. Балалары: - Ойбай, [[апа]], ондай [[сөз]] айтпаңыз, сіз әлі шөберелеріңізді көресіз, — деп, көңілін жұбаткан болады. Сол өзеннің жағасында демалып отырған жерінде үзіліп кетеді. Қасына ерген [[бала-шаға]]сы, жігіттері үрпиісіп, шоғырлана қалады. Сөйтіп, 738 жылдың мамыр айында қасиетті [[әулие ана]] Нүрила (Домалақ ана) дүниеден өтеді. Дулат бастаған үрім-бұтағы басына [[сағана]] тұрғызады. Осы жерде мына жайттарға көңіл аударған абзал болар еді. Кей дүмше молдалардың Домалақ ана намаз кезінде қайтыс болды дегені шындыққа жараспайды. Домалақ ана (660-738) өмір сүрген 7-8 ғасырларда қазақ даласында ислам әлі келмеген кез. Бұл жалған мәлімет кейінгі діндар дүмшелердің шығарып жүргені. Кезінде Бәйдібек би кесімді, бітімді тапқыр шешен сөздерді, ақыл-нақыл, мақал-мәтелдерді көп айтқан. Олардың кейбірі айтыла-айтыла авторы ұмытылып, халықтық мұрага айналып кеткен. Дер кезінде хатқа түспеген соң көпшілігі ел есінен шығып та қалған. Өйткені Бәйдібек заманынан бері бірнеше ғасыр өтті емес пе. Десек те, Бәйдібек бабамыздың бірлі-жарым нақыл-мақалдары атадан балаға ауысып, айтыла келе бүгінге жетті. Оның сол Бәйдібек баба ұрпактарынан жазып алынған нұсқалары мыналар: ==Бәйдібек бидің нақылдары== ===Нақыл=== [[Боралдай (өзен)|Боралдайдың]] бір байы мен жалшысы дауласып, Бәйдібек биге барыпты. Бұл кезде Бәйдібек бидің жігіт шағы екен. Бай айтыпты: - Өзім асырап, есігіме салған кұлым еді. Ауқат беріп әлдендірдім, ескімді беріп киіндірдім. Соған місе қылмай, енді менен ат дәметеді. Би жалшыға сөз беріп: - Кәне, сен сөйлеші, - десе, әлі жалшы өте момын, жалтақ болса керек, байға жалтақ-жалтақ қарай беріпті. Ал бай болса, оған көзін алартып қояды. Жалшының бұл халін сезе қойған Бәйдібек би: :Аяққа кісен салуға болар, :Қолға кісен салуға болар, :Ал, тілге кісен салуға болмас, - деп жалшыға араша түсіп, ақысын алып беріпті. ===Нақыл=== Бай үйінің [[төр]]інде отырған бір [[молда]] "шариғат жолы олай, шариғат жолы былай" деп шариғат, мұсылмангершіліктен сөз қозғап, өзге [[жұрт]]қа кезек бермей отырады. Есік жақта отырған байдың жалшысына молданың кедей-кембағалдарды кемсіте сөйлегені жақпай қалады. Жалшы: - Молдеке, сөзіңіз аузыңызда, жаңа "сіз" кедей, жоқ-жұқаналар өз пейілінен табады деп қалдыңыз. Сонда қасиетті "[[Құран]]да" солай жазылған ба екен? Менің естуімше, "Құранда" жоқ-жұқана қаріп-қасірлерге садақа беріп, қарасқан сауап деп жазылған сияқты еді. Сіз төрде отырып, жалған сөйлеп отырсыз, - дейді. Жалшының бұл сөзі шымбайына батқан молда: - Жап аузыңды, зәнталақ, сен маған қарсы сөйлеуге қандай қақың бар? - деп ашу шақырады. Отырған [[көпшілік]]тің бір жағы молданы, қалған жағы жалшыны қоштап абыр-дабыр боп жатқанда, олардың үстіне қасында 3-4 кісісі бар Бәйдібек би кіріп барады. - Бұл не жанжал дегенде, үй иесі "молдекең былай деп еді, менің жалшым оған қарсы шықты" деп болған әңгіменің жайын түсіндіреді. Сонда Бәйдібек би табан астында әуелі молдаға қарап: - Төрде отырып теріс сөйлегенің жөн емес, көпшілік ішінде төрде отырғанда абайлап сөйлеу керек. Төрді сыйлау кімге де болса [[парыз]]. - Ал, жігітім, - деп босағада отырған жалшыға қарап: - Есікте отырып кейіс шығарғаның жөн емес. Сенің сөзің уәжді болса да, мына табалдырықты сыйламайсың ба? Біреудің табалдырығын аттап келіп, у-шу шығару жігітке жараспайды. Ол үйдің шаңырағын сыйлау саған қарыз. Бұл сөздің түйіні енді былай болсын:  :- "Төрде отырып теріс сөйлегеннен без, :Есікте отырып керіс сөйлегеннен без", деп кесім айтып, көпшілікті риза етіпті. ===Нақыл=== Бір жолы үш жасар Жалмамбет әкесіне еріп Ташкент базарына барыпты. Саудагер, делдал дегендерді алғаш рет көрсе керек. Үлкендердің "Саудагер қулар алдап жеп кетіп жүрмесін" деген сөздерін естіп жүреді. Жолда бара жатып: - Көке, осы саудагерлер не жейді? - деп сұрапты. Сонда Бәйдібек жас баласына: - Саудагер, делдалдар түске дейін өзгелерді алдап жейді, түстен кейін өзді-өзін алдап түсіреді, - депті. ===Нақыл=== Бір жолы баласы Жалмамбет "менікі жөн, олардікі терне" деп бір жайлау дауын әкесіне айтып отырады. Сонда Бәйдібек би баласына: :- Өткелді саяз деме, :Таяғыңды салып бойлат, :Ісімді мақұл деме, :Ағайынға салып ойлат, - деп ақыл айтыпты деседі қариялар. ==Бәйдібек бидің айтқан аталы сөздері== Бәйдібек би өз тұсындағы жылқылы байлардың ішіндегі ең жылқысы көп байы болған деседі ел. Бабамыздың мыңдаған үйір-үйір жылқысы өзінің түс-түсі, тұқым-нәсілімен өріп, Қаратаудың Боралдай, Қостұра, Ақтасты, Керегетасты, Жетімтау шатқалдарының теріскей, күнгей жағын түгелдей қара құрымдай қаптап жатады екен. Жылқысы Боралдай өзеніне құлағанда, Боралдай, Бөген, Шаян өзенін кешкенде, ол өзендер де ақпай қалар еді, деседі жұрт. Ал, Бәйдібектің өзі жылқы танығыш бапкер, сыншы болыпты. Ол кісінің жылқышыларына айтқан аталы сөз, шаруа нақыпдары аз болмаған. Соның бірлі-жарымы мыналар: :Малды жақсы баққаның - :Өзіңе абырой тапқаның. :Малды жаман баққаның - :Келген бақты каққаның. : :Кендірмен байлама! :Жыңғылмен айдама! :Кендірменен байласаң, :Жыңғылменен айдасаң, :Мал өсер деп ойлама! : :Сиырда аунамақ жоқ, :Жылқыда күйсемек жоқ, :Таста тамыр жок, :Суда қаймақ жоқ. :Бір кісінің баласындай бол, :Бір қолдың саласындай бол. : :Жылқышы жылқыны :баққанын айтар, :Қойшы қойына өріс :тапқанын айтар, :Түйеші түйесінің шаңдаққа :жатқанын айтар, :Аңшы қақпанының :қапқанын айтар, :Мерген аңшы атқанын айтар, :Саудагер матасын :сатқанын айтар. : :Қасқыр мен ұры мінездес - :Екеуі де түнді аңдиды. :Бұлбұл мен гүл мінездес - :Екеуі де күнді аңдиды. : Бәйдібек бидің ел корғауда халық қамын ойлап айтқан аталы сөздері: :Алыс жолға шығар болсаң, :Алдымен жолдасыңды сайла. :Жауыңды жығар болсаң, :Алдымен қолбасыңды сайла. :Керуен басы білікті болса, :Түйе азбайды. :Қолбасы білікті болса, :Сарбазы тозбайды. : Бәйдібек баба үрім-бұтағынан Кебекбай, [[Бөлтірік]], Досай, [[Ноғайбай Дәулетбақұлы|Ноғайбай]], [[Байжігіт]], Сары би, Есенкелді, [[Сапақ датқа|Сапақ]] сияқты би-шешендер, [[Қабылиса (Қабан)|Қабан]], [[Сүйінбай Аронұлы|Сүйінбай]], [[Майкөт Сандыбайұлы|Майкөт]], [[Құлмамбет]], [[Жамбыл Жабайұлы|Жамбыл]] тәрізді ақын-жыраулар шыққан. Бұған халық қамын ойлаған ел басшысы болған атакты мемлекет қайраткерлерін қоссақ, Бәйдібек бабамыздың қандай адам болғанын, оның артындағы өсіп-өнген ұрпақтарының жарқын болашағын танимыз.  == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Bio-stub}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Қазақ би-шешендері]] 1xsx4k8a9lunjgn1ettf0guei8mob2h 0 27641 3615600 3544849 2026-06-11T08:21:36Z Көперхан Анаргүл 182332 3615600 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Rain in Kolkata.jpg|thumb|Жаңбыр қалада]] [[Сурет:22 Regen ubt.jpeg|thumb|Қатты жаңбыр]] '''Жаңбыр''' — [[Бұлттар|бұлттан]] бөлініп жерге түсетін [[атмосфера]]лық сұйық тамшылардың жиынтық атауы. Тамшылардың диаметрі ''0,5 — 7 мм'' болады. [[Тропосфера]]ның жоғарғы қабатында қалыптасқан [[қар]], [[мұз]] түйіршіктері оның жер бетіне жақын қабатынан өткенде еріп жаңбыр тамшыларына айналады. Кейде жаңбыр бұлт арасындағы тым ұсақ тамшылардың бір-бірімен қосылуынан пайда болады. Жаңбырдың бірнеше түрі бар. [[Ақ жаңбыр]] — қатпарлы бұлттардан жауады, бірнеше сағаттан бірнеше тәулікке дейін созылады. [[Нөсер]] жаңбыр — будақ бұлттардан қатты жауып тез аяқталады; олар, көбінесе, төменгі ендіктерге тән. Диаметрі ''0,5 мм''-ден аспаған тамшыларды сіркіреме жаңбыр деп атайды, ол, негізінен, қатпарлы бұлттан шығып, өте баяу жауады<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref>. '''Жаңбыр''' — [[атмосфера]]лық сұйық ылғалдың тамшыға айналып (''0,5- тен 0,7 мм дейінгі'') жерге себелеп түсуі. Жаңбырдың ұсақ тамшылы түрі: «ақ жауын» немесе «сіркіреген жауын», ал ылғалдың белгілі бір уақытта көп түсуі «нөсер» деп аталады. Қазіргі [[гидрология]]лық есептеулерде жаңбырдың барлық жиынтығы есепке алынады<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – [[Алматы]], Мектеп, 2002.</ref>. Жаңбырдың пайда болуына байланысты негізгі 3 түрін қарастыруға болады: конвекциялық (конвективті), орографиялық, фронтальді. '''Конвекциялық жаңбыр''' күннің әсерінен су буланып, жоғары көтеріліп, жылу алмасу үдерісі жүреді.Биіктеген сайын ауа температурасы төмендеп, су буы конденсациялануынан пайда болады. '''Орографиялық жаңбыр''' теңіз беті буланып, жоғары көтеріледі, су буы тау жоталарында салқындап бұлтқа айналады, жел арқылы тасымалданып құрлыққа жауады. '''Фронтальды жаңбыр''' суық ауа жылы ауаны ығыстырады, жылы ауа жоғары көтеріліп суынып бұлтқа айналады. == Жаңбырдағы өлшем == [[Сурет:Regnbyge.jpg|thumb|left|Келе жатқан жаңбыр]] [[Сурет:Falling rain in mexico.jpg|thumb|Мексикада жаңбыр]] Зерттеулердің нәтижесі бойынша, жер бетінен 16 млн тонна/сек шамасында су буланып ауаға көтеріледі. Бұл мөлшер жылына 505 триллионды құрайды. Дәл осы мөлшер бір жылда жер бетіне жауатын жаңбырдың да мөлшері екендігі таңдандырады. Яғни, су әрдайым белгілі бір тепе-теңдікте айналып тұрады. Егер бұл тепе-теңдікте өзгеріс туа қалса, әлемде үлкен экологиялық ауытқулар белең алып, тіршіліктің тоқтауына әкеліп соғу да бек мүмкін. Жаңбырдағы мұндай аса бір шебер өлшем тек оның мөлшерінде ғана емес, сонымен қатар жерге түсу жылдамдығын да байқалады. Жаңбыр бұлттары ең аз дегенде 1200 метр биіктікте болады. Егер де үлкендігі мен салмағы жаңбыр тамшысындай бір зат мұндай биіктіктен құласа, жерге 558 км/сағ жылдамдықпен келіп түсер еді. Алайда, жаңбыр тамшыларының ерекше формасы бұған мұрсат бермейді. Жаңбыр бұлттары қандай биіктікте болса да, тамшылардың жер бетіне түсетін жылдамдығы орташа алғанда 8-10 км/сағ-дан аспайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Ауа райы туралы}} [[Санат:Ауа райы]] [[Санат:Жауын-шашын]] l7lfg1h54y0fmdpxq39a7kf8bvogg4p 0 29652 3615633 3421347 2026-06-11T08:36:11Z Көперхан Анаргүл 182332 3615633 wikitext text/x-wiki '''Қауіпсіздік''' — жеке адамның, қоғамның, мемлекеттің өмірлік маңызды мүдделерінің ішкі және сыртқы қатерден қорғалуы. Қауіпсіздіктің негізгі нысандары: жеке адам – оның құқықтары мен бостандықтары; <br /> Қауіпсіздік - 1) қауіп-қатерлерден қорғануы; 2) нысанның, құбылыстың немесе процестің басқа нысандардың, құбылыстардың немесе процестердің тарапынан болатын кері ықпалдарына қарамай өзінің негізгі белгілері мен мәнін қорғау, сақтау қабілеті; 3) аса ауыр зиян немесе залал келтіру мүмкін емес нысанның қалпы; 4) қызмет етуі барысында жағымсыз өзгерістерге үшырауы мүмкіндігі аса жоғары емес нысанның тұрақты дамуының қалпы; 5) қауіпті тудыратын факторлар әрекетін шектеу, қауіп-қатердің аса жоғары емес деңгейі (қауіп-қатерден қорғаныс деңгейі); 6) басқа нысандарға аса қауіпті залал, зиян тигізуі мүмкін емес нысанның қалпы. "Қауіпсіздік" ұғымын осылайша түрлендіру, оның адам өмірінің көптеген нысандарына, процестеріне, құбылыстарына қатысты қолданылуына байланысты.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref> ==Қауіпсіздік кеңесі== [[Сурет:OON R.jpg|200px|rhumb|right]]Қауіпсіздік кеңесі - Біріккен Ұлттар Ұйымының негізгі саяси органдарының бірі. Ұйым Жарғысына (24- бап) сәйкес, кеңеске халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті қолдау жауапкершілігі жүктелген. Қауіпсіздік Кеңесінің басты ерекшелігі - ол бейбітшілікке төнген қатердің кез келген түрін анықтап, белгілі бір іс-әрекетті басқыншылық актісі ретінде бағалай алады; сонымен қатар бейбітшілік пен қауіпсіздікті қолдау немесе қалпына келтіру мақсатында қажетті шаралар қабылдау жөнінде ұсыныс жасауға уәкілетті. Сондай-ақ кеңес бейбітшілік мүддесі үшін қарулы күш қолдану не қолданбау мәселесін жагдайға байланысты шешуге, егер қолдана қалған ретте, тыныштық орнату үшін қаншалықты күш қажеттігін айқындауға қақылы. БҰҰ-на жаңа мүшелер қабылдау барысында басқа қүжаттармен, іс-әрекеттермен бірге Қауіпсіздік Кеңесінің үсынысы болуы шарт. Қауіпсіздік Кеңесі тұрақты түрде жүмыс істейді. Оның қүрамы 5 тұрақты мүшелерден ([[АҚШ]], [[Қытай]], [[Ресей]], [[Ұлыбритания]], [[Франция]]) және 10 тұрақты емес мүшелерден тұрады. Тұрақты емес мүшелерді БҰҰ Бас Ассамблеясы 2 жылға сайлайды. Қауіпсіздік Кеңесінің шешімдері 5 тұрақты мүше елдер жақтап дауыс берген жағдайда ғана қабылданған болып есептеледі. Егер тұрақты мүшелердің біреуі қарсы шықса (вето қойса), шешім қабылданбай қалады. Кеңесте тұрақты жүмыс істейтін Сарапшылар және Жаңа мүшелерді қабылдау жөніндегі жұмыс жасайды. ==Қауіп-қатерлерге қарсы тұрудың ғаламдық жүйесӀ == қауіп-қатерлерге қарсы тұрудың ғаламдық жүйесӀ -2003 жылдың наурызында Ресей ұсынған қазіргі әлемдегі қауіпсіздікті қамтамасыз етуді ұйымдастыру түрі. Оның қалыптасу процесі II дүниежүзілік соғыстан кейін бірінші рет әлемдік қауымдастықты ортақ қауіпке қарсы біріктірген халықаралық лаңкестікке қарсы одақтың құрылуынан басталды. Қауіп-қатерлерге қарсы түрудың ғаламдық жүйесі әрбір мемлекеттің өмірлік мүдделеріне жауап беріп, халықаралық тұрақтылық пен ұзақ мерзімді тұрақты дамуды қамтамасыз етуі керек. Мұндай жүйенің ғаламдық сипаты кешенді шешімдер қабылдауды қамта¬масыз етіп, БҰҰ Жарғысына, халықаралық құқық ережелері мен принциптеріне сүйенген, жалпы мойындалған үйлестіруші орталыққа айналуынан көрініс табады. <ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> ==Ақпараттық қауіпсіздік== Азаматтардың, қоғам мен мемлекеттің ақпараттарды тиімді түрде қолдануына кедергі келтіретін сыртқы және ішкі қауіп-қатерлерден ақпараттық жүйелер мен ақпараттық қорлардың қорғалуы. Ақпарат қауіпсіздігінің қатерлері мынадай топтарға бөлінеді: программалық, (компьютерлік) — «вирустарды» өндіру, құрал-жабдықтық және [[программа]]лық қорғау алқабын жасау; ақпараттық, жүйелерде жою және деректерді жетілдіру; техникалық, соның ішінде радиоэлектронды [[Байланыс жүйесі|байланыс жүйелерінде]] ақпаратты ұстап қалу; дабыл белгілерін радиоэлектронды түрде өшіру амалдары және т.б.; физиқалық түрде — өндеу құралдары мен ақпарат тасығыштарды жою; тасығыштарды, сондай-ақ,аппараттық немесе программалық, пароль кілттерін ұрлау. ==Дереккөздер== <references/> {{stub:Заң}} {{wikify}} [[Санат:Саясат]] [[Санат:Құқық]] [[Санат:Заң]] 0in6nh6prikkdwsadfi7dnqg9mcujln 0 30140 3615588 3584821 2026-06-11T08:07:06Z Көперхан Анаргүл 182332 3615588 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Primary Student of Pakistan.JPG|thumb|right|250px|Оқушы формасы (Пәкістан)]] [[Сурет:At an Indonesian school (West Sumatra).jpg|thumb|right|250px|Ауыл мектебінде (Батыс Суматра, [[Индонезия]])]] '''Мектеп''' — жас ұрпаққа [[білім]] мен [[тәрбие]] беретін мекеме, [[білім беру]] жүйесінің негізгі буыны. Басты нысаны – балаға сапалы білім беру. Оны [[мұғалім]] атқарады.<ref>[[Балалар Энциклопедиясы]], 6 том.</ref> == Мектептердің түрлері: == 1) [[білім]] беру сипатына қарай: жалпы білім беретін және кәсіптік; 2) берілетін білім көлеміне қарай: бастауыш, орта, жоғары; 3) балаларды жынысына қарай бөліп оқытатын мектептер; 4) оқытудың тілдік нысанына қарай: :: а) ұлт мектебі; :: ә) Қазақ тілді мектеп, аралас тілді мектеп; :: б) дінге қатысына қарай: діни зайырлы; :: в) меншік түріне қарай: мемлекеттік, қоғамдық және жеке меншік (ақылы) мектептер болып сараланады; қара [[Қазақстан (оқу-ағарту жүйесі)]].<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref> == КСРО-дағы мектептер == 1918 жылы шіркеуді мемлекеттен, мектепті шіркеуден бөлу туралы декрет зайырлы білім беру принципін енгізді. Ресей тарихында алғаш рет 1930 жылы жалпыға бірдей міндетті тегін білім беру принципі енгізілді. Халықтың басым көпшілігінің сауатсыздығын жою үшін (ел бойынша орта есеппен 1897 жылы сауатсыздардың кемінде 2/3 бөлігі) 1930 жылдарға дейін КСРО халық ағарту жүйесінде сауат ашу мектептері жұмыс істеді. КСРО-да халықтың барлық топтарын қамтитын жалпы білім беретін мектептер жүйесі құрылды. Орта жалпы білім беретін мектептер, жұмысшы жастар мектептері (кешкі мектептер, жұмысшы жастар мектептері) болды. 1943 жылы КСРО-да Мәскеуде, Ленинградта, одақтас республикалардың астаналарында, облыс және облыс орталықтарында және бірқатар ірі өнеркәсіп орталықтарында жеті жылдық және орта мектептерде ұлдар мен қыздарды бөлек оқыту енгізілді. 1954 жылға дейін шықты. Мектептерде Лениндік кабинеттер, балалар мен жасөспірімдер ұйымдарының бастауыш ұяшықтары: төменгі сыныптар үшін Октябрь жұлдыздары, 4-7 сыныптар үшін пионер отрядтары, ал жоғары сыныптарда комсомол ұйымдары болды. Жылдар бойы кесіндісі өзгеріп тұратын стандартты мектеп формасы болды. Кеңестік жылдар мен қазіргі посткеңестік кеңістікте кеңес мектебінің әлемдегі ең үздік деген стереотипі кең тараған болатын. == Жалпы білім беретін мектеп == '''Жалпы білім беретін мектеп''' - әрқайсысы дербес қызмет жасай алатын үш деңгейден тұрады: бастауыш, негізгі орта және жоғарғы деңгейден тұратын, негізгі және қосымша білім беру бағдарламаларын жүзеге асыратын, орта, жалпы білім беретін оқу орны.<ref name="name">Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Педагогика / О 74 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: "ЭКО" ҒӨФ. 2006. - 482 б. ISBN 9965-808-85-6</ref> == Жеке меншік мектеп == '''Жеке меншік мектеп''' - бұл жеке ұйым, қаржыландыратын мектеп. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Білім]] [[Санат:Оқу орындары]] 86xt6bjnfpfntjz3omqm7hpdsewyspa 0 31152 3615496 3444017 2026-06-11T05:03:45Z Көперхан Анаргүл 182332 3615496 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Chest Russia XVIII century 0.jpg|thumb|upright|Сандық (Ресей, XVIII ғ.)]] [[Сурет:Сундук Нидерланды.jpg|thumb|upright|Сандық, Нидерланд]] [[Сурет:Сундук в соборе Харлема Нидерланды.jpg|thumb|upright|Харлемдегі Әулие Бавон шіркеуіндегі сандық (Нидерланд)]] '''Сандық''' — [[киіз үй]]дің [[ағаш]] [[жиһаз]]дарының бірі. Оған [http://киім-кешек киім-кешек]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, асыл бұйымдар салынады. Қазақ шеберлері сандықты [[қайың]], қара тал ағаштарының сүрегінен жасаған. Сыртынан көркем етіп [[темір]], [[мыс]] жапсырмамен, қатырма [[Ою-өрнек|ою-өрнектермен]] безендіріледі. Сандықтардың тұрмыста қолданылуына қарай көлемі де әр түрлі. Кіші сандықтар 30-60 сантиметр болса, үлкендері 60-120 сантиметрге дейін жетеді. Сандықтар кілттенеді не сыртынан құлып салынатын етіп жасалады. '''Сандық''' — киім-кешек, тағы басқа да заттарды салуға арналған, ағаштан жасалған бұйым. Сандық — халықтар тұрмысында ерте кездей пайдаланылып келе жатқан ең ежелгі жиһаздың бірі. Көшпенді халықтар үшін ол өте қолайлы болған. Сандықтың аузына көбінесе ішкі құлып, кейде аспа құлып орнатылады. Сандықты жерге қойғанда түбі дым тартпау үшін, оның астыңғы төрт бұрышымен үйлестіре тақтайдан бұрыштан аяқ орнатады. Сандықтың беті әр түрлі бояумен сырланып, өрнектеледі не айшықты қаңылтырмен, кейде өрнекті сүйекпен қапталады. Сандықтың екі бүйіріне тұтқа орнатылады.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 7 том</ref><ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> Сандықтардың құрылымы мен көркемделуі жағынан мынадай түрлерге бөлуге болады: * көлемі айтарлықтай үлкен, екі қапталында қосалқы қоржындары, төменгі жағында өрнектеп шапқан аяғы бар, алдыңғы беті қағылтыр тіліктерімен әшекейленген сандықтар; * көлемі шағындау, ықшам, ұқсатылуы қарапайым, беті мен екі қапталы симметриялы ою-өрнекпен әшекейленген, оймыштың 2-3 түрі қолданылған сандықтар; * көлемдерінде айтарлықтай алшақтық байқалмайтын, құрастырылуы қарапайым, астына жіңішке түзу тақтайлар көлденең қағылған, өн бойы сүйек кесінділерімен безендірілген, кілтпен ашылып-жабылатын сандықтар.<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. 5-том. 154-бет. «Азия Арна» баспасы. Алматы, 2014</ref> == Тағы қараңыз == * [[Қобди]] * [[Әбдіре]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Қолөнер]] [[Санат:Жиһаз]] nqwtoh0969wbnc9ceatxhbc4r6pnao4 3615545 3615496 2026-06-11T07:04:31Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] ([[User talk:Көперхан Анаргүл|т]]) өңдемелерінен [[User:Qmileya|Qmileya]] соңғы нұсқасына қайтарды 3444017 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Chest Russia XVIII century 0.jpg|thumb|upright|Сандық (Ресей, XVIII ғ.)]] [[Сурет:Сундук Нидерланды.jpg|thumb|upright|Сандық, Нидерланд]] [[Сурет:Сундук в соборе Харлема Нидерланды.jpg|thumb|upright|Харлемдегі Әулие Бавон шіркеуіндегі сандық (Нидерланд)]] '''Сандық''' — [[киіз үй]]дің [[ағаш]] [[жиһаз]]дарының бірі. Оған [http://киім-кешек киім-кешек]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, асыл бұйымдар салынады. Қазақ шеберлері сандықты қайың, қара тал ағаштарының сүрегінен жасаған. Сыртынан көркем етіп [[темір]], [[мыс]] жапсырмамен, қатырма [[Ою-өрнек|ою-өрнектермен]] безендіріледі. Сандықтардың тұрмыста қолданылуына қарай көлемі де әр түрлі. Кіші сандықтар 30-60 сантиметр болса, үлкендері 60-120 сантиметрге дейін жетеді. Сандықтар кілттенеді не сыртынан құлып салынатын етіп жасалады. '''Сандық''' — киім-кешек, тағы басқа да заттарды салуға арналған, ағаштан жасалған бұйым. Сандық — халықтар тұрмысында ерте кездей пайдаланылып келе жатқан ең ежелгі жиһаздың бірі. Көшпенді халықтар үшін ол өте қолайлы болған. Сандықтың аузына көбінесе ішкі құлып, кейде аспа құлып орнатылады. Сандықты жерге қойғанда түбі дым тартпау үшін, оның астыңғы төрт бұрышымен үйлестіре тақтайдан бұрыштан аяқ орнатады. Сандықтың беті әр түрлі бояумен сырланып, өрнектеледі не айшықты қаңылтырмен, кейде өрнекті сүйекпен қапталады. Сандықтың екі бүйіріне тұтқа орнатылады.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 7 том</ref><ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> Сандықтардың құрылымы мен көркемделуі жағынан мынадай түрлерге бөлуге болады: * көлемі айтарлықтай үлкен, екі қапталында қосалқы қоржындары, төменгі жағында өрнектеп шапқан аяғы бар, алдыңғы беті қағылтыр тіліктерімен әшекейленген сандықтар; * көлемі шағындау, ықшам, ұқсатылуы қарапайым, беті мен екі қапталы симметриялы ою-өрнекпен әшекейленген, оймыштың 2-3 түрі қолданылған сандықтар; * көлемдерінде айтарлықтай алшақтық байқалмайтын, құрастырылуы қарапайым, астына жіңішке түзу тақтайлар көлденең қағылған, өн бойы сүйек кесінділерімен безендірілген, кілтпен ашылып-жабылатын сандықтар.<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. 5-том. 154-бет. «Азия Арна» баспасы. Алматы, 2014</ref> == Тағы қараңыз == * [[Қобди]] * [[Әбдіре]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Қолөнер]] [[Санат:Жиһаз]] n1eas558t9ck84x4o1skuv17bt2hop5 3615546 3615545 2026-06-11T07:04:41Z 1nter pares 146705 3615546 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Chest Russia XVIII century 0.jpg|thumb|upright|Сандық (Ресей, XVIII ғ.)]] [[Сурет:Сундук Нидерланды.jpg|thumb|upright|Сандық, Нидерланд]] [[Сурет:Сундук в соборе Харлема Нидерланды.jpg|thumb|upright|Харлемдегі Әулие Бавон шіркеуіндегі сандық (Нидерланд)]] '''Сандық''' — [[киіз үй]]дің [[ағаш]] [[жиһаз]]дарының бірі. Оған [http://киім-кешек киім-кешек]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, асыл бұйымдар салынады. Қазақ шеберлері сандықты қайың, қара тал ағаштарының сүрегінен жасаған. Сыртынан көркем етіп [[темір]], [[мыс]] жапсырмамен, қатырма [[Ою-өрнек|ою-өрнектермен]] безендіріледі. Сандықтардың тұрмыста қолданылуына қарай көлемі де әр түрлі. Кіші сандықтар 30-60 сантиметр болса, үлкендері 60-120 сантиметрге дейін жетеді. Сандықтар кілттенеді не сыртынан құлып салынатын етіп жасалады. '''Сандық''' — киім-кешек, тағы басқа да заттарды салуға арналған, ағаштан жасалған бұйым. Сандық — халықтар тұрмысында ерте кездей пайдаланылып келе жатқан ең ежелгі жиһаздың бірі. Көшпенді халықтар үшін ол өте қолайлы болған. Сандықтың аузына көбінесе ішкі құлып, кейде аспа құлып орнатылады. Сандықты жерге қойғанда түбі дым тартпау үшін, оның астыңғы төрт бұрышымен үйлестіре тақтайдан бұрыштан аяқ орнатады. Сандықтың беті әр түрлі бояумен сырланып, өрнектеледі не айшықты қаңылтырмен, кейде өрнекті сүйекпен қапталады. Сандықтың екі бүйіріне тұтқа орнатылады.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 7 том</ref><ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> Сандықтардың құрылымы мен көркемделуі жағынан мынадай түрлерге бөлуге болады: * көлемі айтарлықтай үлкен, екі қапталында қосалқы қоржындары, төменгі жағында өрнектеп шапқан аяғы бар, алдыңғы беті қағылтыр тіліктерімен әшекейленген сандықтар; * көлемі шағындау, ықшам, ұқсатылуы қарапайым, беті мен екі қапталы симметриялы ою-өрнекпен әшекейленген, оймыштың 2-3 түрі қолданылған сандықтар; * көлемдерінде айтарлықтай алшақтық байқалмайтын, құрастырылуы қарапайым, астына жіңішке түзу тақтайлар көлденең қағылған, өн бойы сүйек кесінділерімен безендірілген, кілтпен ашылып-жабылатын сандықтар.<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. 5-том. 154-бет. «Азия Арна» баспасы. Алматы, 2014</ref> == Тағы қараңыз == * [[Қобди]] * [[Әбдіре]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Қолөнер]] [[Санат:Жиһаз]] havsh8dpi1vxi858twfp4yyd0lhgow6 0 35363 3615258 3116809 2026-06-10T13:45:22Z 1nter pares 146705 3615258 wikitext text/x-wiki '''Әкімшілік-аумақтық бөлініс''' — мемлекеттің аумақтық ұйымдастырылу жүйесі. Оның негізінде [[үкімет]] пен басқару органдары құрылып, тиісті жұмыстар атқарады. [[Қазақстан Республикасы]]нда Әкімшілік-аумақтық бөлініс [[облыс]]тық, [[қала]]лық, [[аудан]]дық, [[округ]]тік бірліктерден тұрады. Әдетте елдерде әкімшілік бөліністің бірнеше деңгейі бар. Бірінші деңгейдегі әкімшілік бірліктердің жалпы атаулары: [[Штат|штаттар]], [[Провинция|провинциялар]], [[Германия жерлері|жерлер]], [[Өлке|өлкелер]], [[Облыс|облыстар]], [[Губерния|губернаторлықтар]], [[Кантон|кантондар]], [[Префектура|префектуралар]], [[Өңір|өңірлер]], [[Департамент (әкімшілік-аумақтық бірлік)|департаменттер]], [[Біріккен Араб Әмірліктері|әмірліктер]] және т.б. олар өз кезегінде көбінесе [[Округ|округтер]], [[Комарка (Испания)|комаркалар]], [[Аудан|аудандар]], [[Аймақ|аймақтар]], [[Уезд|уездер]] сияқты атаулармен белгілі кішігірім әкімшілік бірліктерге бөлінеді. Олар әрі қарай ең кіші әкімшілік-аумақтық бірліктерді құрайтын [[Муниципалитет|муниципалитеттерге]], [[Қауымдастық|қауымдастықтарға]], [[Ұлыс|ұлыстарға]], [[гмин]]дерге немесе [[Коммуна|коммуналарға]] бөлінеді. ӘАБ жиынтығы әр деңгей аумақты басқарудың, салық жинаудың және басқа да мемлекеттік функциялардың белгілі бір құрылымдық міндеттеріне жауап беретін жүйені құрайды. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} [[Санат:Әкімшілік-аумақтық құрылыс]] [[Санат:Әкімшілік бірліктер]] 44r7g9u6u8hm2e1r1get111lu44718r 0 43466 3615347 3452420 2026-06-10T18:10:23Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3615347 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Сәлкен Дәуленұлы Дәуленов | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 24 қаңтар 1961 | Басқаруын аяқтады = 13 қыркүйек 1962 | Ізашары = [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов|Жұмабек Тәшенов]] | Ізбасары = [[Мәсімхан Бейсебайұлы Бейсебаев|Мәсімхан Бейсебайұлы]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = қыркүйек 1960 | Басқаруын аяқтады_2 = қаңтар 1961 | Ізашары_2 = [[Мұхамедғали Әленұлы Сужиков|Мұхамедғали Сужиков]] | Ізбасары_2 = [[Михаил Пантелеевич Карпенко|Михаил Карпенко]] | Титулы_3 = Қазақ КСР су шаруашылығы министрі | Ту_3 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_3 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_3 = 1954 | Басқаруын аяқтады_3 = 1957 | Ізашары_3 = [[Ысмайыл Әбдірасулұлы Юсупов|Ысмайыл Юсупов]] | Ізбасары_3 = ''белгісіз'' | Премьер_3 = [[Елубай Бәзімұлы Тайбеков|Елубай Тайбеков]]<br /> [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Дінмұхамед Қонаев]] | Титулы_4 = Оңтүстік Қазақстан облыстық атқару комитетінің төрағасы | Ту_4 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1940–1953).svg | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = 1945 | Басқаруын аяқтады_4 = 1950 | Ізашары_4 = [[Мінайдар Сәлімұлы Салин|Мінайдар Салин]] | Ізбасары_4 = [[Нұрдәулет Күзембайұлы Күзембаев|Нұрдәулет Күзембаев]] | Титулы_5 = Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің төрағасы | Ту_5 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1937–1940).svg | Ту2_5 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_5 = 15 шілде 1938 | Басқаруын аяқтады_5 = 25 қыркүйек 1939 | Ізашары_5 = ''лауазым жойылды,<br /> [[Нұрбапа Өмірзақов]] [[Қазақ КСР ОАК]] төрағасы ретінде'' | Ізбасары_5 = [[Нұрмұхамед Бозжанов]] | Туған күні = 10.10.1907 | Туған жері = Игбай ауылы, [[Темір уезі]], [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 29.2.1984 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П / КОКП]] | Білімі = 1. [[Өзбекстан Ұлттық Университеті|Орта Азия мемлекеттік университеті]]<br /> 2. Орталық Азия жоспарлау-экономикалық институты | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{I дәрежелі Отан соғысы ордені}} }} }} '''Сәлкен Дәуленұлы Дәуленов''' ([[10 қазан]] [[1907 жыл]], Игбай ауылы, [[Темір уезі]], [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысы]], [[Ресей империясы]] — [[29 ақпан]] [[1984 жыл]], [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — қоғам және мемлекет қайраткері. [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі|Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің]] төрағасы (1961-1962). == Өмірбаяны == * Еңбек жолын Ақтөбе облысындағы [[Алты-Қарасу болысы]]нда бақташы болып бастады. * 1925 жылдың қыркүйегінен [[Ақтөбе]] қаласындағы балалар коммунасының тәрбиеленушісі. * 1927 жылдың қарашасынан - Ақтөбе округтік комсомол комитетінің жалпы бөлімінің меңгерушісі. * 1928 жылдың қыркүйегінен - [[Ташкент]] қаласындағы [[Ортаазиялық мемлекеттік универститеті]] жанындағы жұмысшы факультетінің студенті. * 1931 жылдан - [[Ортаазиялық жоспарлау-экономикалық институты]]ның студенті, оны 1933 жылы бітіріп шықты. * 1933 жылғы желтоқсаннан [[Тәжік АКСР]]-і [[Жырғатал ауданы]] атқару комитеті төрағасының орынбасары * 1934 жылғы тамыздан - Қазақ АКСР-і Мемлекеттік жоспарлау комитетінің жоспарлау бөлімінің бастығы. * 1936 жылғы қарашадан - Алматы қаласы Ленин аудандық партия комитетінің екінші, бірінші хатшысы * 1937 жылғы желтоқсаннан - Алматы қалалық партия комитетінің үшінші хатшысы. * 1938 жылдың ақпанынан - Қазақстан Коммунистік партиясының үшінші, екінші хатшысы болды * 1939 жылдың қазанынан - [[Башқұрт АКСР]]-і [[Абзелил ауданы]] [[Янгель]] астық кеңшарының директоры. * 1944 жылдың маусымынан - [[Талдықорған облысы|Талдықорған]] облыстық жер басқармасының бастығы. * 1945 жылдың сәуірінен - [[Түркістан облысы]] еңбекші депутаттары кеңесі атқару комитетінің төрағасы * 1951 жылдың ақпанынан - Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі жанындағы Су шаруашылығы бас басқармасының бастығы * 1953 жылғы мамыр-қараша аралығында - Қазақ КСР ауыл шаруашылығы және дайындау министрлігінің бас басқармасының бастығы. * 1953 жылдың қарашасынан - Қазақ КСР жоғары тұтыну тауарлары өнеркәсібі министрінің орынбасары. * 1954 жылдың тамызынан - Қазақ КСР су шаруашылығы министрі. * 1957 жылдың шілдесінен - Қазақ КСР ауыл шаруашылығы министрінің орынбасары. * 1960 жылғы қыркүйектен - [[Семей облысы]] партия комитетінің 1-хатшысы. * 1961 жылдың қаңтары 1962 жылдың қыркүйегі - Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы. * 1963 жылдың ақпанынан - [[Жамбыл облысы]] жоспарлау комитетінің төрағасы. * 1966 жылдың ақпанынан Қазақ КСР мемлекеттік жоспарлау комитетінің аумақтық жоспарлау бөлімінің бастығы. * 1975 жылдың сәуірінен - ордақтық дәрежедегі зейнеткер. * 1961 – 1963 жылдары [[КОКП ОК]]-нің мүшесі және [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің 6-шақырылымының депутаты.<ref>Ашимбаев Д. Р. Кто есть кто в Казахстане. Биографическая энциклопедия. Алматы, 2008</ref> == Марапаттары == * 3 рет [[Еңбек Қызыл Ту]] * 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және [[медаль]]дармен марапатталған.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, V том</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан басшылары (1917 жылдан бастап)}} {{Қазақстан үкіметі басшылары}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:10 қазанда туғандар]] [[Санат:1907 жылы туғандар]] [[Санат:Ойыл ауданында туғандар]] [[Санат:29 ақпанда қайтыс болғандар]] [[Санат:1984 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан Компартиясы ОК хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР су шаруашылығы министрлері]] [[Санат:Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төрағалары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]] [[Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Одақтық дәрежедегі дербес зейнеткрелер]] [[Санат:КОКП ОК мүшелері]] [[Санат:Шымкент облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің төрағалары]] [[Санат:Қазақстан Компартиясы ОК екінші хатшылары]] [[Санат:КСРО аудандық кеңестерінің депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]] [[Санат:Ортаазиялвқ жоспарлау-экономикалық институты түлектері]] qjzb263p6fccax8005x1vxe2eotpx3q 3615349 3615347 2026-06-10T18:11:03Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Ортаазиялвқ жоспарлау-экономикалық институты түлектері|Ортаазиялвқ жоспарлау-экономикалық институты түлектері]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Орта Азия жоспарлау-экономикалық институты түлектері|Орта Азия жоспарлау-экономикалық институты түлектері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3615349 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Сәлкен Дәуленұлы Дәуленов | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 24 қаңтар 1961 | Басқаруын аяқтады = 13 қыркүйек 1962 | Ізашары = [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов|Жұмабек Тәшенов]] | Ізбасары = [[Мәсімхан Бейсебайұлы Бейсебаев|Мәсімхан Бейсебайұлы]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = қыркүйек 1960 | Басқаруын аяқтады_2 = қаңтар 1961 | Ізашары_2 = [[Мұхамедғали Әленұлы Сужиков|Мұхамедғали Сужиков]] | Ізбасары_2 = [[Михаил Пантелеевич Карпенко|Михаил Карпенко]] | Титулы_3 = Қазақ КСР су шаруашылығы министрі | Ту_3 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_3 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_3 = 1954 | Басқаруын аяқтады_3 = 1957 | Ізашары_3 = [[Ысмайыл Әбдірасулұлы Юсупов|Ысмайыл Юсупов]] | Ізбасары_3 = ''белгісіз'' | Премьер_3 = [[Елубай Бәзімұлы Тайбеков|Елубай Тайбеков]]<br /> [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Дінмұхамед Қонаев]] | Титулы_4 = Оңтүстік Қазақстан облыстық атқару комитетінің төрағасы | Ту_4 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1940–1953).svg | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = 1945 | Басқаруын аяқтады_4 = 1950 | Ізашары_4 = [[Мінайдар Сәлімұлы Салин|Мінайдар Салин]] | Ізбасары_4 = [[Нұрдәулет Күзембайұлы Күзембаев|Нұрдәулет Күзембаев]] | Титулы_5 = Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің төрағасы | Ту_5 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1937–1940).svg | Ту2_5 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_5 = 15 шілде 1938 | Басқаруын аяқтады_5 = 25 қыркүйек 1939 | Ізашары_5 = ''лауазым жойылды,<br /> [[Нұрбапа Өмірзақов]] [[Қазақ КСР ОАК]] төрағасы ретінде'' | Ізбасары_5 = [[Нұрмұхамед Бозжанов]] | Туған күні = 10.10.1907 | Туған жері = Игбай ауылы, [[Темір уезі]], [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 29.2.1984 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П / КОКП]] | Білімі = 1. [[Өзбекстан Ұлттық Университеті|Орта Азия мемлекеттік университеті]]<br /> 2. Орталық Азия жоспарлау-экономикалық институты | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{I дәрежелі Отан соғысы ордені}} }} }} '''Сәлкен Дәуленұлы Дәуленов''' ([[10 қазан]] [[1907 жыл]], Игбай ауылы, [[Темір уезі]], [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысы]], [[Ресей империясы]] — [[29 ақпан]] [[1984 жыл]], [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — қоғам және мемлекет қайраткері. [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі|Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің]] төрағасы (1961-1962). == Өмірбаяны == * Еңбек жолын Ақтөбе облысындағы [[Алты-Қарасу болысы]]нда бақташы болып бастады. * 1925 жылдың қыркүйегінен [[Ақтөбе]] қаласындағы балалар коммунасының тәрбиеленушісі. * 1927 жылдың қарашасынан - Ақтөбе округтік комсомол комитетінің жалпы бөлімінің меңгерушісі. * 1928 жылдың қыркүйегінен - [[Ташкент]] қаласындағы [[Ортаазиялық мемлекеттік универститеті]] жанындағы жұмысшы факультетінің студенті. * 1931 жылдан - [[Ортаазиялық жоспарлау-экономикалық институты]]ның студенті, оны 1933 жылы бітіріп шықты. * 1933 жылғы желтоқсаннан [[Тәжік АКСР]]-і [[Жырғатал ауданы]] атқару комитеті төрағасының орынбасары * 1934 жылғы тамыздан - Қазақ АКСР-і Мемлекеттік жоспарлау комитетінің жоспарлау бөлімінің бастығы. * 1936 жылғы қарашадан - Алматы қаласы Ленин аудандық партия комитетінің екінші, бірінші хатшысы * 1937 жылғы желтоқсаннан - Алматы қалалық партия комитетінің үшінші хатшысы. * 1938 жылдың ақпанынан - Қазақстан Коммунистік партиясының үшінші, екінші хатшысы болды * 1939 жылдың қазанынан - [[Башқұрт АКСР]]-і [[Абзелил ауданы]] [[Янгель]] астық кеңшарының директоры. * 1944 жылдың маусымынан - [[Талдықорған облысы|Талдықорған]] облыстық жер басқармасының бастығы. * 1945 жылдың сәуірінен - [[Түркістан облысы]] еңбекші депутаттары кеңесі атқару комитетінің төрағасы * 1951 жылдың ақпанынан - Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі жанындағы Су шаруашылығы бас басқармасының бастығы * 1953 жылғы мамыр-қараша аралығында - Қазақ КСР ауыл шаруашылығы және дайындау министрлігінің бас басқармасының бастығы. * 1953 жылдың қарашасынан - Қазақ КСР жоғары тұтыну тауарлары өнеркәсібі министрінің орынбасары. * 1954 жылдың тамызынан - Қазақ КСР су шаруашылығы министрі. * 1957 жылдың шілдесінен - Қазақ КСР ауыл шаруашылығы министрінің орынбасары. * 1960 жылғы қыркүйектен - [[Семей облысы]] партия комитетінің 1-хатшысы. * 1961 жылдың қаңтары 1962 жылдың қыркүйегі - Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы. * 1963 жылдың ақпанынан - [[Жамбыл облысы]] жоспарлау комитетінің төрағасы. * 1966 жылдың ақпанынан Қазақ КСР мемлекеттік жоспарлау комитетінің аумақтық жоспарлау бөлімінің бастығы. * 1975 жылдың сәуірінен - ордақтық дәрежедегі зейнеткер. * 1961 – 1963 жылдары [[КОКП ОК]]-нің мүшесі және [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің 6-шақырылымының депутаты.<ref>Ашимбаев Д. Р. Кто есть кто в Казахстане. Биографическая энциклопедия. Алматы, 2008</ref> == Марапаттары == * 3 рет [[Еңбек Қызыл Ту]] * 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және [[медаль]]дармен марапатталған.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, V том</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан басшылары (1917 жылдан бастап)}} {{Қазақстан үкіметі басшылары}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:10 қазанда туғандар]] [[Санат:1907 жылы туғандар]] [[Санат:Ойыл ауданында туғандар]] [[Санат:29 ақпанда қайтыс болғандар]] [[Санат:1984 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан Компартиясы ОК хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР су шаруашылығы министрлері]] [[Санат:Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төрағалары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]] [[Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Одақтық дәрежедегі дербес зейнеткрелер]] [[Санат:КОКП ОК мүшелері]] [[Санат:Шымкент облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің төрағалары]] [[Санат:Қазақстан Компартиясы ОК екінші хатшылары]] [[Санат:КСРО аудандық кеңестерінің депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]] [[Санат:Орта Азия жоспарлау-экономикалық институты түлектері]] r6l0ojclkjzh3zd4bgasc89ohx7rzz3 3615350 3615349 2026-06-10T18:12:59Z Орел Карл 81620 /* Марапаттары */ 3615350 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Сәлкен Дәуленұлы Дәуленов | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 24 қаңтар 1961 | Басқаруын аяқтады = 13 қыркүйек 1962 | Ізашары = [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов|Жұмабек Тәшенов]] | Ізбасары = [[Мәсімхан Бейсебайұлы Бейсебаев|Мәсімхан Бейсебайұлы]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = қыркүйек 1960 | Басқаруын аяқтады_2 = қаңтар 1961 | Ізашары_2 = [[Мұхамедғали Әленұлы Сужиков|Мұхамедғали Сужиков]] | Ізбасары_2 = [[Михаил Пантелеевич Карпенко|Михаил Карпенко]] | Титулы_3 = Қазақ КСР су шаруашылығы министрі | Ту_3 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_3 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_3 = 1954 | Басқаруын аяқтады_3 = 1957 | Ізашары_3 = [[Ысмайыл Әбдірасулұлы Юсупов|Ысмайыл Юсупов]] | Ізбасары_3 = ''белгісіз'' | Премьер_3 = [[Елубай Бәзімұлы Тайбеков|Елубай Тайбеков]]<br /> [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Дінмұхамед Қонаев]] | Титулы_4 = Оңтүстік Қазақстан облыстық атқару комитетінің төрағасы | Ту_4 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1940–1953).svg | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = 1945 | Басқаруын аяқтады_4 = 1950 | Ізашары_4 = [[Мінайдар Сәлімұлы Салин|Мінайдар Салин]] | Ізбасары_4 = [[Нұрдәулет Күзембайұлы Күзембаев|Нұрдәулет Күзембаев]] | Титулы_5 = Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің төрағасы | Ту_5 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1937–1940).svg | Ту2_5 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_5 = 15 шілде 1938 | Басқаруын аяқтады_5 = 25 қыркүйек 1939 | Ізашары_5 = ''лауазым жойылды,<br /> [[Нұрбапа Өмірзақов]] [[Қазақ КСР ОАК]] төрағасы ретінде'' | Ізбасары_5 = [[Нұрмұхамед Бозжанов]] | Туған күні = 10.10.1907 | Туған жері = Игбай ауылы, [[Темір уезі]], [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 29.2.1984 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П / КОКП]] | Білімі = 1. [[Өзбекстан Ұлттық Университеті|Орта Азия мемлекеттік университеті]]<br /> 2. Орталық Азия жоспарлау-экономикалық институты | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{I дәрежелі Отан соғысы ордені}} }} }} '''Сәлкен Дәуленұлы Дәуленов''' ([[10 қазан]] [[1907 жыл]], Игбай ауылы, [[Темір уезі]], [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысы]], [[Ресей империясы]] — [[29 ақпан]] [[1984 жыл]], [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — қоғам және мемлекет қайраткері. [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі|Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің]] төрағасы (1961-1962). == Өмірбаяны == * Еңбек жолын Ақтөбе облысындағы [[Алты-Қарасу болысы]]нда бақташы болып бастады. * 1925 жылдың қыркүйегінен [[Ақтөбе]] қаласындағы балалар коммунасының тәрбиеленушісі. * 1927 жылдың қарашасынан - Ақтөбе округтік комсомол комитетінің жалпы бөлімінің меңгерушісі. * 1928 жылдың қыркүйегінен - [[Ташкент]] қаласындағы [[Ортаазиялық мемлекеттік универститеті]] жанындағы жұмысшы факультетінің студенті. * 1931 жылдан - [[Ортаазиялық жоспарлау-экономикалық институты]]ның студенті, оны 1933 жылы бітіріп шықты. * 1933 жылғы желтоқсаннан [[Тәжік АКСР]]-і [[Жырғатал ауданы]] атқару комитеті төрағасының орынбасары * 1934 жылғы тамыздан - Қазақ АКСР-і Мемлекеттік жоспарлау комитетінің жоспарлау бөлімінің бастығы. * 1936 жылғы қарашадан - Алматы қаласы Ленин аудандық партия комитетінің екінші, бірінші хатшысы * 1937 жылғы желтоқсаннан - Алматы қалалық партия комитетінің үшінші хатшысы. * 1938 жылдың ақпанынан - Қазақстан Коммунистік партиясының үшінші, екінші хатшысы болды * 1939 жылдың қазанынан - [[Башқұрт АКСР]]-і [[Абзелил ауданы]] [[Янгель]] астық кеңшарының директоры. * 1944 жылдың маусымынан - [[Талдықорған облысы|Талдықорған]] облыстық жер басқармасының бастығы. * 1945 жылдың сәуірінен - [[Түркістан облысы]] еңбекші депутаттары кеңесі атқару комитетінің төрағасы * 1951 жылдың ақпанынан - Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі жанындағы Су шаруашылығы бас басқармасының бастығы * 1953 жылғы мамыр-қараша аралығында - Қазақ КСР ауыл шаруашылығы және дайындау министрлігінің бас басқармасының бастығы. * 1953 жылдың қарашасынан - Қазақ КСР жоғары тұтыну тауарлары өнеркәсібі министрінің орынбасары. * 1954 жылдың тамызынан - Қазақ КСР су шаруашылығы министрі. * 1957 жылдың шілдесінен - Қазақ КСР ауыл шаруашылығы министрінің орынбасары. * 1960 жылғы қыркүйектен - [[Семей облысы]] партия комитетінің 1-хатшысы. * 1961 жылдың қаңтары 1962 жылдың қыркүйегі - Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы. * 1963 жылдың ақпанынан - [[Жамбыл облысы]] жоспарлау комитетінің төрағасы. * 1966 жылдың ақпанынан Қазақ КСР мемлекеттік жоспарлау комитетінің аумақтық жоспарлау бөлімінің бастығы. * 1975 жылдың сәуірінен - ордақтық дәрежедегі зейнеткер. * 1961 – 1963 жылдары [[КОКП ОК]]-нің мүшесі және [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің 6-шақырылымының депутаты.<ref>Ашимбаев Д. Р. Кто есть кто в Казахстане. Биографическая энциклопедия. Алматы, 2008</ref> == Сілтеме == [http://www.knowbysight.info/DDD/02354.asp Сәлкен Дәуленұлы]. 1898–1991 жж. Коммунистік партия және Кеңес Одағы тарихының анықтамалығы.{{ref-ru}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан басшылары (1917 жылдан бастап)}} {{Қазақстан үкіметі басшылары}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:10 қазанда туғандар]] [[Санат:1907 жылы туғандар]] [[Санат:Ойыл ауданында туғандар]] [[Санат:29 ақпанда қайтыс болғандар]] [[Санат:1984 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан Компартиясы ОК хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР су шаруашылығы министрлері]] [[Санат:Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төрағалары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]] [[Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Одақтық дәрежедегі дербес зейнеткрелер]] [[Санат:КОКП ОК мүшелері]] [[Санат:Шымкент облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің төрағалары]] [[Санат:Қазақстан Компартиясы ОК екінші хатшылары]] [[Санат:КСРО аудандық кеңестерінің депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]] [[Санат:Орта Азия жоспарлау-экономикалық институты түлектері]] eukb368kqm4cioluj4r7efvtcdd78uo 3615351 3615350 2026-06-10T18:13:14Z Орел Карл 81620 /* Сілтеме */ 3615351 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Сәлкен Дәуленұлы Дәуленов | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 24 қаңтар 1961 | Басқаруын аяқтады = 13 қыркүйек 1962 | Ізашары = [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов|Жұмабек Тәшенов]] | Ізбасары = [[Мәсімхан Бейсебайұлы Бейсебаев|Мәсімхан Бейсебайұлы]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = қыркүйек 1960 | Басқаруын аяқтады_2 = қаңтар 1961 | Ізашары_2 = [[Мұхамедғали Әленұлы Сужиков|Мұхамедғали Сужиков]] | Ізбасары_2 = [[Михаил Пантелеевич Карпенко|Михаил Карпенко]] | Титулы_3 = Қазақ КСР су шаруашылығы министрі | Ту_3 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_3 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_3 = 1954 | Басқаруын аяқтады_3 = 1957 | Ізашары_3 = [[Ысмайыл Әбдірасулұлы Юсупов|Ысмайыл Юсупов]] | Ізбасары_3 = ''белгісіз'' | Премьер_3 = [[Елубай Бәзімұлы Тайбеков|Елубай Тайбеков]]<br /> [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Дінмұхамед Қонаев]] | Титулы_4 = Оңтүстік Қазақстан облыстық атқару комитетінің төрағасы | Ту_4 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1940–1953).svg | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = 1945 | Басқаруын аяқтады_4 = 1950 | Ізашары_4 = [[Мінайдар Сәлімұлы Салин|Мінайдар Салин]] | Ізбасары_4 = [[Нұрдәулет Күзембайұлы Күзембаев|Нұрдәулет Күзембаев]] | Титулы_5 = Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің төрағасы | Ту_5 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1937–1940).svg | Ту2_5 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_5 = 15 шілде 1938 | Басқаруын аяқтады_5 = 25 қыркүйек 1939 | Ізашары_5 = ''лауазым жойылды,<br /> [[Нұрбапа Өмірзақов]] [[Қазақ КСР ОАК]] төрағасы ретінде'' | Ізбасары_5 = [[Нұрмұхамед Бозжанов]] | Туған күні = 10.10.1907 | Туған жері = Игбай ауылы, [[Темір уезі]], [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 29.2.1984 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П / КОКП]] | Білімі = 1. [[Өзбекстан Ұлттық Университеті|Орта Азия мемлекеттік университеті]]<br /> 2. Орталық Азия жоспарлау-экономикалық институты | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{I дәрежелі Отан соғысы ордені}} }} }} '''Сәлкен Дәуленұлы Дәуленов''' ([[10 қазан]] [[1907 жыл]], Игбай ауылы, [[Темір уезі]], [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысы]], [[Ресей империясы]] — [[29 ақпан]] [[1984 жыл]], [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — қоғам және мемлекет қайраткері. [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі|Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің]] төрағасы (1961-1962). == Өмірбаяны == * Еңбек жолын Ақтөбе облысындағы [[Алты-Қарасу болысы]]нда бақташы болып бастады. * 1925 жылдың қыркүйегінен [[Ақтөбе]] қаласындағы балалар коммунасының тәрбиеленушісі. * 1927 жылдың қарашасынан - Ақтөбе округтік комсомол комитетінің жалпы бөлімінің меңгерушісі. * 1928 жылдың қыркүйегінен - [[Ташкент]] қаласындағы [[Ортаазиялық мемлекеттік универститеті]] жанындағы жұмысшы факультетінің студенті. * 1931 жылдан - [[Ортаазиялық жоспарлау-экономикалық институты]]ның студенті, оны 1933 жылы бітіріп шықты. * 1933 жылғы желтоқсаннан [[Тәжік АКСР]]-і [[Жырғатал ауданы]] атқару комитеті төрағасының орынбасары * 1934 жылғы тамыздан - Қазақ АКСР-і Мемлекеттік жоспарлау комитетінің жоспарлау бөлімінің бастығы. * 1936 жылғы қарашадан - Алматы қаласы Ленин аудандық партия комитетінің екінші, бірінші хатшысы * 1937 жылғы желтоқсаннан - Алматы қалалық партия комитетінің үшінші хатшысы. * 1938 жылдың ақпанынан - Қазақстан Коммунистік партиясының үшінші, екінші хатшысы болды * 1939 жылдың қазанынан - [[Башқұрт АКСР]]-і [[Абзелил ауданы]] [[Янгель]] астық кеңшарының директоры. * 1944 жылдың маусымынан - [[Талдықорған облысы|Талдықорған]] облыстық жер басқармасының бастығы. * 1945 жылдың сәуірінен - [[Түркістан облысы]] еңбекші депутаттары кеңесі атқару комитетінің төрағасы * 1951 жылдың ақпанынан - Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі жанындағы Су шаруашылығы бас басқармасының бастығы * 1953 жылғы мамыр-қараша аралығында - Қазақ КСР ауыл шаруашылығы және дайындау министрлігінің бас басқармасының бастығы. * 1953 жылдың қарашасынан - Қазақ КСР жоғары тұтыну тауарлары өнеркәсібі министрінің орынбасары. * 1954 жылдың тамызынан - Қазақ КСР су шаруашылығы министрі. * 1957 жылдың шілдесінен - Қазақ КСР ауыл шаруашылығы министрінің орынбасары. * 1960 жылғы қыркүйектен - [[Семей облысы]] партия комитетінің 1-хатшысы. * 1961 жылдың қаңтары 1962 жылдың қыркүйегі - Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы. * 1963 жылдың ақпанынан - [[Жамбыл облысы]] жоспарлау комитетінің төрағасы. * 1966 жылдың ақпанынан Қазақ КСР мемлекеттік жоспарлау комитетінің аумақтық жоспарлау бөлімінің бастығы. * 1975 жылдың сәуірінен - ордақтық дәрежедегі зейнеткер. * 1961 – 1963 жылдары [[КОКП ОК]]-нің мүшесі және [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің 6-шақырылымының депутаты.<ref>Ашимбаев Д. Р. Кто есть кто в Казахстане. Биографическая энциклопедия. Алматы, 2008</ref> == Сілтеме == * [http://www.knowbysight.info/DDD/02354.asp Сәлкен Дәуленұлы]. 1898–1991 жж. Коммунистік партия және Кеңес Одағы тарихының анықтамалығы.{{ref-ru}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан басшылары (1917 жылдан бастап)}} {{Қазақстан үкіметі басшылары}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:10 қазанда туғандар]] [[Санат:1907 жылы туғандар]] [[Санат:Ойыл ауданында туғандар]] [[Санат:29 ақпанда қайтыс болғандар]] [[Санат:1984 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан Компартиясы ОК хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР су шаруашылығы министрлері]] [[Санат:Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төрағалары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]] [[Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Одақтық дәрежедегі дербес зейнеткрелер]] [[Санат:КОКП ОК мүшелері]] [[Санат:Шымкент облыстық атқару комитетінің төрағалары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің төрағалары]] [[Санат:Қазақстан Компартиясы ОК екінші хатшылары]] [[Санат:КСРО аудандық кеңестерінің депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]] [[Санат:Орта Азия жоспарлау-экономикалық институты түлектері]] ltu7ite7bzoow1wq7h91gli596o0t04 0 47805 3615500 3458409 2026-06-11T05:08:34Z Көперхан Анаргүл 182332 3615500 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Skyshot.jpg|thumb|right|300px|<center>Аспан әлеміне саяхат]] '''Аспан, аспан күмбезі''' — бақылаушыға [[киіз үй]]дің төбесі сияқты болып көрінетін [[күмбез]]. '''Күн, Ай, жұлдыздар''', т.б. аспан шырақтары бізден өте алыс қашықтықта болғандықтан, олардың ара қашықтығының айырмашылығы бізге сезілмейді. Сондықтан олар аспан күмбезінде орналасқандай әсер береді. Ашық далада аспан жалпайып көрінеді, яғни күмбездің төбесіне қарағанда, оның іргесі (''көкжиек'') қашықтағандай болады. Биік үйдің қасында тұрған адамға аспан күмбезі көкжиекке қарағанда биік болып көрінеді. Ауа қабаты ''көгілдір, көк, күлгін'' сәулелерді күштірек шашырататындықтан аспан күмбезі көк түсті болып келеді. == Аспан аңыздары, астрономиялық аңыздар == '''''Аспан аңыздары, астрономиялық аңыздар''''' – аспан денелерінің (''жұлдыздар, планеталар'', т. б.) кейбір ерекше қасиеттері мен таңғажайып көріністерін бейнелейтін халық аңыздары. Қазақ аңыздарына тән ерекше құнды қасиет – шынайы аспан көріністерін поэзиялық түрде бейнелеу. Бұл аңыздардың басым көпшілігі – діни нанымдарынан аулақ нағыз халық шығармалары. Шөбі шүйгін шырайлы жер іздеп, ен даланы сыпыра көшкен халық, көктегі самсаған шырақтардың ішінен батырларды, мергендерді, қарақшыларды, сұлу бикештерді, сәйгүлік аттарды тауып, қиялмен қиыстырып сюжет ойлап, оларды аңыздарға арқау еткен. [[Сурет:Mars Hubble.jpg|thumb|left|300px|<center>Марс]] Аспанның солтүстік жартысындағы жұлдыздардың тәуліктік көрінерлік қозғалысы [[Жетіқарақшы]] аңызына арқау болды. [[Темірқазық]] – қозғалмайтын полярлық жұлдыз. Құрамындағы жұлдыздардың кейбіреулері шұбатылған арқан тәрізді, ал екіншілері арқандаулы атқа ұқсас. Олар Темірқазықты үнемі айнала қозғалады. Бұлардың сыртын ала, арқандаулы аттарды торуылдап, Жетіқарақшы айналады. Көкжиектен төмен түспей түні бойы айналып жүретін бұл жеті жұлдыздың қозғалысы, күндіз тасаланып, түнде ұйқтамай, қолайлы сәтті күтетін ұрының әрекетіне ұқсайды. Аңыз желісі бойынша Жетіқарақшы – [[Қырыққарақшы]]ның (''сол маңдағы майда жұлдыздар'') барлаушысы. Олар [[Вега]] мен [[Капелла]] жұлдыздарындағы батырлардың аттарын (''Ақбозат пен Көкбозат'') қолға түсіріп алмақшы. Шынында да ''Вега мен Капелла'' – аспанның Солтүстік жарты шарындағы көзге түсетін батырларға лайық жарық жұлдыздар. Жетіқарақшының топ басшысы қыранқарақшы ([[Мицар]]) ''Үркердің қызы'' '''''Үлпілдекті''''' (''Алькор'') мінгестіріп алған. Үркер Жетіқарақшыдан үнемі қашып жүреді. Өйткені егер Жетіқарақшы [[Ақбозат]] пен [[Көкбозатты]] ұстап мінсе, [[Үркердің Сүлусарысын]] (''Альдебаран'') ұрламақшы. Бұл аңыздан көшпелі ел тұрмысының сарыны байқалады. Ежелден белгілі [[Үшарқар-Таразы]] шоқжұлдызы жөніндегі бір аңыз [[Маралбай есімді]] аңшының тағдырын суреттейді. Ол биік шың басындағы жартаста тұрған үш арқарға оқ атып барып аяғы сәл тайып кетеді. Алтындалған жалпақ белдігі үшкіл тастың біріне оралып қалады. Мерген сол белдіктен ұстап қайта шығады. Белдігін қайта тағып, жоғары қарағанда таудан да биіктей қашып, аспанға шығып кеткен үш арқарды, атылған мылтығынан шыққан көк түтінді көріп санын соғады. Содан бастап ол үш арқар түн мезгілінде көктен [[шоқжұлдыз]] болып көрінетін болыпты. [[Бүркіт шоқжұлдызын]] да қазақ халқы ерте аңғарған. Бір аңызда аңшы жігіт арқардың киелі [[құлжасын]] (''қошқарын'') атамын деп өзі қапыда терең құзға құлайды. Сол замат томағасы сыпырылған Бүркіт ұшып шығып, қос қанатын жігіттің астына тосады, шама-шарқы келгенше демеп, құз түбіне жете бере тайқып ұшып, қайта көкке көтеріліп кетеді. Жігіт тасқа соғылмай, қатты құламай аман қалады. Бүркіт жігітті елдегілер қашан тауып, шыңыраудан шығарып алғанша қоян, құс әкеліп тастап тұрады. Кейіннен ол Бүркіт әлдекімдердің оғына ұшырайды. Жігіт қатты қайғырады, жоқ Бүркітін көктен іздейді. Дәл соған ұқсаған шоқжұлдызға Бүркіт атын береді. Торпақтағы [[Сұлусары]]ның өзі жөніндегі аңызда өжет жігіттің өз махаббаты үшін күресіп, патшаны жеңіп, сүйгеніне қосылғаны айтылады. Келесі аңызда [[Қарақұрт баланы]] ажалдан құтқарады. Тұманда адасып, қойды тас ығына иіріп, өзі шағын тас інге тығылған баланы жемекке ұмтылған көкжал қасқырдың тұмсығын қарақұрт шағады. Бала да, қой да аман қалады. Ел көктегі бес жұлдызды оның құрметіне [[Қарақұрт шоқжұлдыз]] деп атайды. [[Аққу шоқжұлдызы]] аңызында [[Шынболат есімді]] жігіт өзінің сүйіктісі [[Айгүл]] екеуінің махаббатына дәнекер болған Аққуды атқан адамды жазалап, өлген Аққудың ақ бейнесін қиялмен көкке шығарады. [[Тазылар шоқжұлдызы]] жайлы аңызда тұманды күні әлдеқандай дыбысқа қарай айтақтап жіберіп, өзі тауда мерт болған аңшы тазыларының көкке шығып кетіп, жұлдыздарға айналғаны жөнінде баяндалады. Күн сияқты жылт етіп көкжиектен шыға келгенде қой үрке жөнелетін [[Сүмбіле жұлдызы]] аңшылық аңыз әңгімелерде жиі кездеседі. Ғылым тілінде [[Арыстан]] аталатын [[Қамбар]] шоқжұлдызының айбарлы арыстан сияқты пішінін елестетеді халық. Ертеректегі қазақ жұлдызшылары Күн жолындағы зодиактік он екі шоқжұлдыздың бірі – Тоқтыға ерекше назар аударған. Күн шоқжұлдызға жерде көк шығып, мал жайыла бастағанда келіп жететін болғандықтан Тоқты делінген. Одан екі жарық жұлдыз көзге бірден шалынады. Күндізгі іңірде шайдай ашық аспанға қарағанда бозарған қылаң жолақ – [[Құс жолын]] көреміз. Қазақ аңызында бұл ғаламат тамаша ақ жолақ алланың ақ жолы деп айтылады. Бір дана кісіге алла сол жолымен келіп, '''''«Адам қай кезде де адамның ақ жолын кеспей жүрсін деп жұлдыздардан осы жолды салдық»''''' деп тіл қатыпты делінеді. Күн мен Ай аңызда егіз туған ғажайып сұлу қыздар екен. Әсіресе, Ай сұлуырақ болғандықтан Күн қызғанып, оның бетін тырнап алса керек. Ай Күннен шалғайда жүргенде, Күнді ерегістіріп, толық Ай түрінде анық көрінсе, Күнге жақындағанда, тағы тырнап ала ма деп бетін бүркеп жасырады.[[File:Jupiter.jpg|thumb|300px|Юпитер]] == Ғаламшарлар жөнінде == [[Шолпан]] аңызда емші қыз болып айтылады. Әрі мейлінше сұлу. Ол бар ғұмырын ауру-сырқауларды емдеп, жазуға арнамақшы болады. Бірақ оның бұл ойы жүзеге аспай қалады: өзі сұлу, өзі ақылды емші қызға жігіттер бірінен соң бірі сөз айтып, ақыры оның соңы үлкен дау-жанжалға айналады. Ел арасында іріткі туа бастайды. Мұның бәрі өзінің сұлулығы мен ақылдылығына байланысты болғанын сезген қыз елден алысқа кетіп, халыққа нұрын биіктен шашқысы келеді. Сөйтіп, таң қылаң бере ол аспанға ұшып шығып, таң жұлдызына айналады. Халық оны [[Шолпан жұлдызы]] деп атап кетеді. Қызыл планета – [[Марс]]ты қазақ шарт аяздың хабаршысы деп есептеген. Өйткені ол шарықтағанда суық күшейетін болған. Қызыл шұнақ аязбен бірге шығыстан қызыл оттай жұлдыз көтеріледі. Текке көтерілмей өңменнен өтетін аязын әкеледі. Күн жүйеміздегі алып ғаламшар [[Юпитер]] аңызда асқақ жұлдыз. Өзін мейлінше асқақ ұстайтын Асқар есімді жігіт тауда оңаша тұрады. Кейіннен далада адасып қалған Гүлдана есімді қызбен танысып, оның әке-шешесінің рұқсатымен жанұя құрады. Сол оңаша патшалықта он алты перзент сүйеді. Бірақ Гүлданадан кезінде айырылып қалған [[Қожабай есімді]] бай жігіт ұмыта алмай, бірде үйін тауып барып, ауласында [[Гүлдананы]] пышақтап өлтіреді. [[Асқар]] онан ақысын алады. Бірақ қайғы шыдатпайды. Он алты перзент шүпірлеп жанында қалады. Елден, жерден бөлек кету үшін ол аллаға күні-түні жалбарынып, көктен орын сұрайды. Өз алдына жеке патшалық құрғысы келеді. Алла ол тілегін қабыл алып, аспанға шығарып, бір бөлек жұлдыз жүйесі етеді. Жігіт алып ғаламшарға, перзенттері он алты серігіне айналады. [[Құйрықты жұлдыз]] аңызда белгілі бір мерзімде Күнге жақындап, жеріміздегі күллі тіршілікті бақылап, адамзаттың тілеуін тілеуші, алланың көмекшісі, ақ сақалы тұла бойына шұбатылған қарт болып айтылады. Көктен кенеттен көзге шалынатын [[Ақпа жұлдыздарды]] көргенде '''''«Өз жұлдызым жоғары болсын»''''' деп бата жаса дейтін наным оны киелі деп санайтын ырымнан туған.<ref>Балалар Энциклопедиясы, II том</ref> == Жер аспаны == Жердегі аспан түрі тәулік уақытына, жыл мезгіліне және ауа-райына байланысты. Аспанда әдетте [[бұлт]]тар, [[жұлдыз]]дар мен Жер серігі — [[Ай]] көрінеді. Ұшақ ішіндегі аспан көрінісі жер бетінің аралығында көк түсті болып көрінетін [[атмосфера]] қабаты болып табылады. Күннің шығысы немесе батысы кезінде сары, сарғылт және қызыл түстерді аспанда байқауға болады. Түндегі аспанда қара түстің дақтары көрінуі мүмкін. Ай, жұлдыздар және т. б. астрономиялық нәрселер айқын көрінуі мүмкін. Жұлдызды аспан — жарықыраған нәрселерден тұратын аспан. [[Леонардо да Винчи]] алғашқы болып аспанның көк түстілігін «Кескіндеме жайлы» атты кітабында: «Жарқырайтын ұсақ бөлшек заттардың себебінен қараңғылық пен Жер арасындағы аспан көгілдір боп көрінеді» деп жазған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Астрономия]] kl5mhud8isnlsfxbwap35zfohp7vl7g 3615540 3615500 2026-06-11T07:02:19Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] ([[User talk:Көперхан Анаргүл|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3051914 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Skyshot.jpg|thumb|right|300px|<center>Аспан әлеміне саяхат]] '''Аспан, аспан күмбезі''' — бақылаушыға [[киіз үй]]дің төбесі сияқты болып көрінетін [[күмбез]]. '''Күн, Ай, жұлдыздар''', т.б. аспан шырақтары бізден өте алыс қашықтықта болғандықтан, олардың ара қашықтығының айырмашылығы бізге сезілмейді. Сондықтан олар аспан күмбезінде орналасқандай әсер береді. Ашық далада аспан жалпайып көрінеді, яғни күмбездің төбесіне қарағанда, оның іргесі (''көкжиек'') қашықтағандай болады. Биік үйдің қасында тұрған адамға аспан күмбезі көкжиекке қарағанда биік болып көрінеді. Ауа қабаты ''көгілдір, көк, күлгін'' сәулелерді күштірек шашырататындықтан аспан күмбезі көк түсті болып келеді. == Аспан аңыздары, астрономиялық аңыздар == '''''Аспан аңыздары, астрономиялық аңыздар''''' – аспан денелерінің (''жұлдыздар, планеталар'', т. б.) кейбір ерекше қасиеттері мен таңғажайып көріністерін бейнелейтін халық аңыздары. Қазақ аңыздарына тән ерекше құнды қасиет – шынайы аспан көріністерін поэзиялық түрде бейнелеу. Бұл аңыздардың басым көпшілігі – діни нанымдарынан аулақ нағыз халық шығармалары. Шөбі шүйгін шырайлы жер іздеп, ен даланы сыпыра көшкен халық, көктегі самсаған шырақтардың ішінен батырларды, мергендерді, қарақшыларды, сұлу бикештерді, сәйгүлік аттарды тауып, қиялмен қиыстырып сюжет ойлап, оларды аңыздарға арқау еткен. [[Сурет:Mars Hubble.jpg|thumb|left|300px|<center>Марс]] Аспанның солтүстік жартысындағы жұлдыздардың тәуліктік көрінерлік қозғалысы [[Жетіқарақшы]] аңызына арқау болды. [[Темірқазық]] – қозғалмайтын полярлық жұлдыз. Құрамындағы жұлдыздардың кейбіреулері шұбатылған арқан тәрізді, ал екіншілері арқандаулы атқа ұқсас. Олар Темірқазықты үнемі айнала қозғалады. Бұлардың сыртын ала, арқандаулы аттарды торуылдап, Жетіқарақшы айналады. Көкжиектен төмен түспей түні бойы айналып жүретін бұл жеті жұлдыздың қозғалысы, күндіз тасаланып, түнде ұйқтамай, қолайлы сәтті күтетін ұрының әрекетіне ұқсайды. Аңыз желісі бойынша Жетіқарақшы – [[Қырыққарақшы]]ның (''сол маңдағы майда жұлдыздар'') барлаушысы. Олар [[Вега]] мен [[Капелла]] жұлдыздарындағы батырлардың аттарын (''Ақбозат пен Көкбозат'') қолға түсіріп алмақшы. Шынында да ''Вега мен Капелла'' – аспанның Солтүстік жарты шарындағы көзге түсетін батырларға лайық жарық жұлдыздар. Жетіқарақшының топ басшысы қыранқарақшы ([[Мицар]]) ''Үркердің қызы'' '''''Үлпілдекті''''' (''Алькор'') мінгестіріп алған. Үркер Жетіқарақшыдан үнемі қашып жүреді. Өйткені егер Жетіқарақшы [[Ақбозат]] пен [[Көкбозатты]] ұстап мінсе, [[Үркердің Сүлусарысын]] (''Альдебаран'') ұрламақшы. Бұл аңыздан көшпелі ел тұрмысының сарыны байқалады. Ежелден белгілі [[Үшарқар-Таразы]] шоқжұлдызы жөніндегі бір аңыз [[Маралбай есімді]] аңшының тағдырын суреттейді. Ол биік шың басындағы жартаста тұрған үш арқарға оқ атып барып аяғы сәл тайып кетеді. Алтындалған жалпақ белдігі үшкіл тастың біріне оралып қалады. Мерген сол белдіктен ұстап қайта шығады. Белдігін қайта тағып, жоғары қарағанда таудан да биіктей қашып, аспанға шығып кеткен үш арқарды, атылған мылтығынан шыққан көк түтінді көріп санын соғады. Содан бастап ол үш арқар түн мезгілінде көктен [[шоқжұлдыз]] болып көрінетін болыпты. [[Бүркіт шоқжұлдызын]] да қазақ халқы ерте аңғарған. Бір аңызда аңшы жігіт арқардың киелі [[құлжасын]] (''қошқарын'') атамын деп өзі қапыда терең құзға құлайды. Сол замат томағасы сыпырылған Бүркіт ұшып шығып, қос қанатын жігіттің астына тосады, шама-шарқы келгенше демеп, құз түбіне жете бере тайқып ұшып, қайта көкке көтеріліп кетеді. Жігіт тасқа соғылмай, қатты құламай аман қалады. Бүркіт жігітті елдегілер қашан тауып, шыңыраудан шығарып алғанша қоян, құс әкеліп тастап тұрады. Кейіннен ол Бүркіт әлдекімдердің оғына ұшырайды. Жігіт қатты қайғырады, жоқ Бүркітін көктен іздейді. Дәл соған ұқсаған шоқжұлдызға Бүркіт атын береді. Торпақтағы [[Сұлусары]]ның өзі жөніндегі аңызда өжет жігіттің өз махаббаты үшін күресіп, патшаны жеңіп, сүйгеніне қосылғаны айтылады. Келесі аңызда [[Қарақұрт баланы]] ажалдан құтқарады. Тұманда адасып, қойды тас ығына иіріп, өзі шағын тас інге тығылған баланы жемекке ұмтылған көкжал қасқырдың тұмсығын қарақұрт шағады. Бала да, қой да аман қалады. Ел көктегі бес жұлдызды оның құрметіне [[Қарақұрт шоқжұлдыз]] деп атайды. [[Аққу шоқжұлдызы]] аңызында [[Шынболат есімді]] жігіт өзінің сүйіктісі [[Айгүл]] екеуінің махаббатына дәнекер болған Аққуды атқан адамды жазалап, өлген Аққудың ақ бейнесін қиялмен көкке шығарады. [[Тазылар шоқжұлдызы]] жайлы аңызда тұманды күні әлдеқандай дыбысқа қарай айтақтап жіберіп, өзі тауда мерт болған аңшы тазыларының көкке шығып кетіп, жұлдыздарға айналғаны жөнінде баяндалады. Күн сияқты жылт етіп көкжиектен шыға келгенде қой үрке жөнелетін [[Сүмбіле жұлдызы]] аңшылық аңыз әңгімелерде жиі кездеседі. Ғылым тілінде [[Арыстан]] аталатын [[Қамбар]] шоқжұлдызының айбарлы арыстан сияқты пішінін елестетеді халық. Ертеректегі қазақ жұлдызшылары Күн жолындағы зодиактік он екі шоқжұлдыздың бірі – Тоқтыға ерекше назар аударған. Күн шоқжұлдызға жерде көк шығып, мал жайыла бастағанда келіп жететін болғандықтан Тоқты делінген. Одан екі жарық жұлдыз көзге бірден шалынады. Күндізгі іңірде шайдай ашық аспанға қарағанда бозарған қылаң жолақ – [[Құс жолын]] көреміз. Қазақ аңызында бұл ғаламат тамаша ақ жолақ алланың ақ жолы деп айтылады. Бір дана кісіге алла сол жолымен келіп, '''''«Адам қай кезде де адамның ақ жолын кеспей жүрсін деп жұлдыздардан осы жолды салдық»''''' деп тіл қатыпты делінеді. Күн мен Ай аңызда егіз туған ғажайып сұлу қыздар екен. Әсіресе, Ай сұлуырақ болғандықтан Күн қызғанып, оның бетін тырнап алса керек. Ай Күннен шалғайда жүргенде, Күнді ерегістіріп, толық Ай түрінде анық көрінсе, Күнге жақындағанда, тағы тырнап ала ма деп бетін бүркеп жасырады.[[File:Jupiter.jpg|thumb|300px|Юпитер]] == Ғаламшарлар жөнінде == [[Шолпан]] аңызда емші қыз болып айтылады. Әрі мейлінше сұлу. Ол бар ғұмырын ауру-сырқауларды емдеп, жазуға арнамақшы болады. Бірақ оның бұл ойы жүзеге аспай қалады: өзі сұлу, өзі ақылды емші қызға жігіттер бірінен соң бірі сөз айтып, ақыры оның соңы үлкен дау-жанжалға айналады. Ел арасында іріткі туа бастайды. Мұның бәрі өзінің сұлулығы мен ақылдылығына байланысты болғанын сезген қыз елден алысқа кетіп, халыққа нұрын биіктен шашқысы келеді. Сөйтіп, таң қылаң бере ол аспанға ұшып шығып, таң жұлдызына айналады. Халық оны [[Шолпан жұлдызы]] деп атап кетеді. Қызыл планета – [[Марс]]ты қазақ шарт аяздың хабаршысы деп есептеген. Өйткені ол шарықтағанда суық күшейетін болған. Қызыл шұнақ аязбен бірге шығыстан қызыл оттай жұлдыз көтеріледі. Текке көтерілмей өңменнен өтетін аязын әкеледі. Күн жүйеміздегі алып ғаламшар [[Юпитер]] аңызда асқақ жұлдыз. Өзін мейлінше асқақ ұстайтын Асқар есімді жігіт тауда оңаша тұрады. Кейіннен далада адасып қалған Гүлдана есімді қызбен танысып, оның әке-шешесінің рұқсатымен жанұя құрады. Сол оңаша патшалықта он алты перзент сүйеді. Бірақ Гүлданадан кезінде айырылып қалған [[Қожабай есімді]] бай жігіт ұмыта алмай, бірде үйін тауып барып, ауласында [[Гүлдананы]] пышақтап өлтіреді. [[Асқар]] онан ақысын алады. Бірақ қайғы шыдатпайды. Он алты перзент шүпірлеп жанында қалады. Елден, жерден бөлек кету үшін ол аллаға күні-түні жалбарынып, көктен орын сұрайды. Өз алдына жеке патшалық құрғысы келеді. Алла ол тілегін қабыл алып, аспанға шығарып, бір бөлек жұлдыз жүйесі етеді. Жігіт алып ғаламшарға, перзенттері он алты серігіне айналады. [[Құйрықты жұлдыз]] аңызда белгілі бір мерзімде Күнге жақындап, жеріміздегі күллі тіршілікті бақылап, адамзаттың тілеуін тілеуші, алланың көмекшісі, ақ сақалы тұла бойына шұбатылған қарт болып айтылады. Көктен кенеттен көзге шалынатын [[Ақпа жұлдыздарды]] көргенде '''''«Өз жұлдызым жоғары болсын»''''' деп бата жаса дейтін наным оны киелі деп санайтын ырымнан туған.<ref>Балалар Энциклопедиясы, II том</ref> == Жер аспаны == Жердегі аспан түрі тәулік уақытына, жыл мезгіліне және ауа-райына байланысты. Аспанда әдетте [[бұлт]]тар, [[жұлдыз]]дар мен Жер серігі — [[Ай]] көрінеді. Ұшақ ішіндегі аспан көрінісі жер бетінің аралығында көк түсті болып көрінетін [[атмосфера]] қабаты болып табылады. Күннің шығысы немесе батысы кезінде сары, сарғылт және қызыл түстерді аспанда байқауға болады. Түндегі аспанда қара түстің дақтары көрінуі мүмкін. Ай, жұлдыздар және т. б. астрономиялық нәрселер айқын көрінуі мүмкін. Жұлдызды аспан — жарықыраған нәрселерден тұратын аспан. [[Леонардо да Винчи]] алғашқы болып аспанның көк түстілігін «Кескіндеме жайлы» атты кітабында: «Жарқырайтын ұсақ бөлшек заттардың себебінен қараңғылық пен Жер арасындағы аспан көгілдір боп көрінеді» деп жазған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Астрономия]] qd1x0n8cn6uidb2zl89e7cxblbejio3 0 50071 3615584 3560257 2026-06-11T08:04:00Z Көперхан Анаргүл 182332 3615584 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Сырға түрлері.jpg|thumb|right|200px|Сырға түрлері. [[Қазақстан Республикасының ұлттық мұражайы|ҚР ҰМ]]-ның көрме залынан.]] '''Сырға''' – сән үшін тағылатын [[зергер]]лік бұйым. Сырға тағу бүкіл дүние жүзі халықтарына тән әдет. Сырғаны көбіне әйелдер құлаққа тағады, кейбір елдерде мұрынға тағу да (Үндістан мен Африкада) кездеседі. Сырға неолит заманында сүйектен, мүйізден, қола дәуірінде металдан жасалған. Біздің заманымыздан бұрынғы 2 ғасырдан бастап алтын, күмістен асыл тас орнатылып жасалған сырғаның өте сәнді түрлері шыға бастаған.<br> Дәстүрлі қазақ ортада сырғаның шығыршық сырға, шарбақ сырға, [[ай сырға]], сояу сырға, [[Қоңырау сырға|қоңырау сырға]], иықты сырға, күмбезді сырға, төбе сырға, салпыншақ сырға, жалпақ сырға сияқты және тағы басқа түрлері болды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Ежелгі сырғалар == Сырғалар басында әйелдердің емес, ер адамдардың бұйымы болатын. Қазірдің өзінде 7 мың жыл бұрын табылған сырғаларды еркектер таққан. Ежелгі Римде сырғаны құлдар тағатын болған. Бай гректар (әйелдер) меруерті бар сырғаларды қуана таққан, себебі бұл олардың әл аухаттылығын көрсеткен. Мысырдағы молаларды зерттеген кезде, зергерлік бұйымдардан алтын сырғалар ең көп табылатын болған. == Орта ғасыр == Орта ғасырдағы Еуропада сырға таққан ерлер не сәнді болған, не қуғынға ұшыраған. Мысалы, XIII католик шіркеуі денені өзгертуге тыйым салған болатын. Ол кезде шіркеудің ықпалы көп болатын. Сондықтан көбісі сырға тағуды қойды. Ал қарақшылар, ұрылар мен цыгандар сырғаны шешуге асықпады. Барлығының белгілі бір себептері болатын. Цыгандар ер балаға сырға таққан, егерде оның алдындағы ұлы мерт болса, немесе ол үйіндегі жалғыз бала болса. Ұрылар сырғамен шіркеуден қорықпайтындықтарын дәлелдеп тұрған. Қарақшыларда сырға олар жаулап алған кеменің белгісі болатын. == Қазіргі уақытта == Қазіргі заманда сырғалар түрі бойынша ерекшеленбейді және әйелдерге де, ерлерге де сырға киюге мүмкіндік береді. Сондай-ақ асыл тастары бар алтын сырғалар сән әлемінде өз орнын жоғалтпайды: цитрин , хризолит, гауһар тастар қолданылған сырғалар. == Сырға түрлері == * Пішініне қарай: айшық, айсырға, жапырақ сырға, собық сырға, жұлдыз сырға және т.б. түрлері кездеседі. * Материалына қарай: алтын сырға, күміс сырға, зер сырға, сонақ сырға, жез сырға. * Әшекейлену технологиясына қарай: маржан сырға, меруерт сырға, лағыл сырға, қырықбуынды сырға, қозалы сырға, қоңырау сырға, күмбез сырға, сіркелі сырға, үзбелі сырға т.б.<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. 5-том. 299-бет. «Азия Арна» баспасы. Алматы, 2014</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әшекейлер]] [[Санат:Мәдениет]] [[Санат:Зергерлік]] 99lg7fy1d9iu0la0irkos5dj3q4sy03 3615587 3615584 2026-06-11T08:05:53Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] ([[User talk:Көперхан Анаргүл|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3512015 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Сырға түрлері.jpg|thumb|right|200px|Сырға түрлері. [[Қазақстан Республикасының ұлттық мұражайы|ҚР ҰМ]]-ның көрме залынан.]] '''Сырға''' – сән үшін тағылатын [[зергер]]лік бұйым. Сырға тағу бүкіл дүние жүзі халықтарына тән әдет. Сырғаны көбіне әйелдер құлаққа тағады, кейбір елдерде мұрынға тағу да (Үндістан мен Африкада) кездеседі. Сырға неолит заманында сүйектен, мүйізден, қола дәуірінде металдан жасалған. Біздің заманымыздан бұрынғы 2 ғасырдан бастап алтын, күмістен асыл тас орнатылып жасалған сырғаның өте сәнді түрлері шыға бастаған.<br> Дәстүрлі қазақ ортада сырғаның шығыршық сырға, шарбақ сырға, [[ай сырға]], сояу сырға, [[Қоңырау сырға|қоңырау сырға]], иықты сырға, күмбезді сырға, төбе сырға, салпыншақ сырға, жалпақ сырға сияқты және тағы басқа түрлері болды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Ежелгі сырғалар == Сырғалар басында әйелдердің емес, ер адамдардың бұйымы болатын. Қазірдің өзінде 7 мың жыл бұрын табылған сырғаларды еркектер таққан. Ежелгі Римде сырғаны құлдар тағатын болған. Бай гректар (әйелдер) меруерті бар сырғаларды қуана таққан, себебі бұл олардың әл аухаттылығын көрсеткен. Мысырдағы молаларды зерттеген кезде, зергерлік бұйымдардан алтын сырғалар ең көп табылатын болған. == Орта ғасыр == Орта ғасырдағы Еуропада сырға таққан ерлер не сәнді болған, не қуғынға ұшыраған. Мысалы, XIII католик шіркеуі денені өзгертуге тыйым салған болатын. Ол кезде шіркеудің ықпалы көп болатын. Сондықтан көбісі сырға тағуды қойды. Ал қарақшылар, ұрылар мен цыгандар сырғаны шешуге асықпады. Барлығының белгілі бір себептері болатын. Цыгандар ер балаға сырға таққан, егерде оның алдындағы ұлы мерт болса, немесе ол үйіндегі жалғыз бала болса. Ұрылар сырғамен шіркеуден қорықпайтындықтарын дәлелдеп тұрған. Қарақшыларда сырға олар жаулап алған кеменің белгісі болатын. == Қазіргі уақытта == Қазіргі заманда сырғалар түрі бойынша ерекшеленбейді және әйелдерге де, ерлерге де сырға киюге мүмкіндік береді. Сондай-ақ асыл тастары бар алтын сырғалар сән әлемінде өз орнын жоғалтпайды: цитрин , хризолит, гауһар тастар қолданылған сырғалар. == Сырға түрлері == * Пішініне қарай: айшық, айсырға, жапырақ сырға, собық сырға, жұлдыз сырға және т.б. түрлері кездеседі. * Материалына қарай: алтын сырға, күміс сырға, зер сырға, сонақ сырға, жез сырға. * Әшекейлену технологиясына қарай: маржан сырға, меруерт сырға, лағыл сырға, қырықбуынды сырға, қозалы сырға, қоңырау сырға, күмбез сырға, сіркелі сырға, үзбелі сырға т.б.<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. 5-том. 299-бет. «Азия Арна» баспасы. Алматы, 2014</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әшекейлер]] [[Санат:Мәдениет]] [[Санат:Зергерлік]] ryxb1meqo0zbimoovi1r4824f7kr0q3 0 50600 3615654 3456177 2026-06-11T09:06:19Z Көперхан Анаргүл 182332 3615654 wikitext text/x-wiki '''Баспасөз'''— мерзімді және мерзімсіз басылымдардың [[жиынтық]] атауы. Баспасөз — [[халық]] арасында әр түрлі ақпараттар тарата отырып, қоғамдық пікір қалыптастыруға, саяси жұмыстар жүргізуге, мемлекеттің, әлеуметтік топтардың не жекелеген тұлғалардың мүдделі мұраттарын танытуға қызмет етеді. Мерзімді баспасөзге тұрақты атауы, ағымдағы нөмірі бар және кемінде жарты жылда бір рет шығарылатын [[газет]], [[журнал]], [[альманах]], [[бюллетень]], олардың қосымшасы жатады. Олар шығармалық-өндірістік процестердің ұйымдастырылу ерекшеліктеріне, тақырыптық-мазмұндық бағыттарына, әкімшілік-аумақтық бөлініс деңгейлеріне, оқырмандар аудиториясының сипатына, т.б. белгілеріне орай бірнеше түрлерге жіктеледі. Мерзімді баспасөздің ең негізгі әрі көне түрлерінің бірі — газет. Қағаз өндірісінің дамып, полиграфиялық технологияның бастапқы тәсілдерінің жетілдірілуіне байланысты Батыс [[Еуропа]]да ([[Германия]]да — 1609 жылы, [[Ұлыбритания]]да — 1622 жылы, [[Франция]]да — 1631 жылы) алғашқы газеттер шыға бастады. Қазақ тіліндегі алғашқы мерзімдік басылым — 1870 жылы [[Ташкент]] қаласында жарық көрген “Түркістан уәлаятының газеті”. Бұл басылым қазақ даласында [[Ресей]] империясының отарлаушылық саясатын жүргізудің құралы ретінде дүниеге келгенімен, ұлттың Баспасөзін қалыптастырып, зиялы қауымның азаттық идеяларын бұқараға жеткізуде Баспасөздің маңызы зор екендігін түсінуіне ықпал етті. Мерзімді баспасөзге жататын журналдар, альманахтар мен бюллетендер шығу мерзімділігіне, көлемі мен безендірілуіне газеттен ерекшеленіп тұрады (қара [[Газет]], [[Журнал]], [[Альманах]]). Баспасөздің екінші түрі — мерзімсіз басылымдарға кітаптар, кітапшалар, [[плакат]]тар, [[күнтізбе]]лер, [[нота]]лар, т.б. жатады. Оның ең негізгі әрі көне түрі — кітап. Кітап басу ісі 8—9 ғасырларда [[Қытай]]да басталды. Алғаш рет [[ксилография]]лық (ағаштан ойылған қалыппен басу) әдіспен буддистердің “Жақұт сутра” (868) деген қасиетті кітабы басылып шықты (Еуропаға бұл жаңалық 4 ғасырдан кейін келеді). Қазақ тіліндегі алғашқы кітап — “Сейфүл-мәлік” қиссасы 1807 жылы Қазан қаласында жарық көрген (қара Кітап). Қазіргі кезде [[Қазақстан]]да 1200-ден астам газет-журналдар, апталықтар жарық көреді. Сондай-ақ, әр түрлі меншік нысанындағы 260-тан астам баспадан мыңдаған таралыммен кітаптар, [[буклет]]тер мен [[плакат]]тар, т.б. шығады. Республикадағы Баспасөз жүйесінің қызметі ҚР-ның “[[Бұқаралық ақпарат құралдары|Бұқаралық ақпарат құралдары туралы]]” заңымен (1999, 23 шілде) реттеледі. ==Баспасөз хатшысы== Президент, премьер-министр немесе белгілі бір мемлекеттік орынды иеленген басқа тұлға не басқа саяси қайраткердің бұқаралық. ақпарат құралдарымен байланысын жүзеге асыратын және оның сол немесе басқа мәселе бойынша көзқарасын жариялайтын өкілі. ==Баспасөз мәслихаты== [[Сурет:VProSolutionPressConference 20061026-18.jpg|thumb|[[Мәслихат]] мүшелері]] '''Баспасөз мәслихаты''' — әдетте, ресми органдардың, [[қоғамдық ұйымдар]]дың, саяси [[партия]]лардың, жеке қайраткерлердің белгілі бір мәселеге байланысты өздерінің көзқарасын, пікірлерін жария ету үшін ұйымдастыратын [[аудитория]]лық жиыны. Көтерілер мәселе бойынша тиісті орынның баспасөз хатшылығы журналистерге [[пресс]]-[[релиз]] ([[мәслихат]]тың тақырыптық мазмұндамасы) таратады. Баспасөз мәслихаты жиынды ұйымдастырушы жақтың қысқаша сөзімен ашылады. Одан кейін сұрақ-жауап түріне көшеді. Баспасөз мәслихаты пішімі жағынан сұхбат жанрына ұқсас болғанымен, мұндай жиыннан [[журналист]]ер, көбінесе, қысқаша немесе кеңейтілген есеп жазады. Көтерілген мәселе туралы есепке журналист өзінің түсіндірмесі мен [[көзқарас]]ын да қосып отырады. <ref>''[[Қазақ Энциклопедиясы]]''</ref> ==Баспасөз хабарламасы== Баспасөзде мүмкін болатын жариялау үшін дайындалған ақпарат. ==Баспасөз орталығы== Съезд, конференция, кеңесулер және т.б. өткізулер кезінде ұйымдастырылатын немесе әлдебір ұйым, мемлекеттік билік органдары жанында тұрақты қызмет ететін ақпарат қызметі. ==Баспасөз Жанрлары== [[Сурет:Kornilovskoe vystuplenie common.jpg|thumb|[[Журнал]]]] '''Баспасөз Жанрлары''' — мерзімді баспасөзде жарияланатын [[публицистика]]лық [[шығармалар]]дың сан алуан түрі. Жанрлық ерекшеліктер мәтіннің мазмұнына, жазылу пішіміне, деректерді іріктеп, сұрыптау немесе жинақтап, талдау ыңғайына, тілдік-стильдік әдісіне қарай айқындалады. Баспасөз Жанрларын, негізінен, 3 топқа: ақпаратты (хабар, [[есеп]], [[сұхбат]], [[репортаж]]), талдамалы (мақала, [[рецензия]], [[шолу]], [[хат]]) және көркем-публицистикалық ([[суреттеме]], [[очерк]], [[публицистика]], [[эссе]], [[баллада]]) жанрларға бөлуге болады. Сондай-ақ, көркем-публицистикалық жанрлардың сатиралық түрлері ([[фельетон]], [[памфлет]], [[мысал]], [[эпиграмма]], [[пародия]], [[шарж]], т.б.) бар. Баспасөз Жанрлары белгілі бір оқиғаларды, құбылыстарды нақты деректер мен мәліметтерге сүйене отырып баяндайды. Әр жанрдың өзіне тән ерекшеліктері мен сипаты әрі бәріне ортақ белгілері бар. Ақпаратты жанрлар күнделікті оқиғаларды жедел де шынайы түрде хабарлап, жаңалықтар мен өзгерістерді оқырман қауымға қаз-қалпында жеткізуге тырысады. Талдамалы жанрларға оқиғаларды салыстыра зерттеу, деректер мен мәліметтерді тарата талдап, солардың төңірегінде ой қорыту, бағалау тәсілі тән. Ал, көркем-публицистикалық жанрлар типтік деректерді талдау, суреттеу әдісімен жазылады; әр қилы әдеби тәсілдер (даралау, образ жасау, мінез-құлық қақтығысы, оқиға шиеленісі, т.б.) арқылы әлдебір деректі құбылыстың ішкі мән-[[мазмұн]]ы мен идеялық сипатын көркем-публицистикалық деңгейде ашып көрсетеді. Сатиралық жанрлар әлеум. тұрмыстағы келеңсіз құбылыстар мен кертартпа қылықтарды юморлық не сатиралық пішіммен әшкерелейді, кемшіліктерді жоюға шақырады. Баспасөз Жанрларының негізгі, басты міндеті — өмірдегі нақты оқиғалар мен құбылыстардың күнделікті тізбегін жазу арқылы белгілі бір кезеңнің тарихи шежіресін жасау. Ол үшін [[журналист]]ің білімі терең, ой-өрісі кең, жазу қабілеті мол болуы, сонымен қатар Баспасөз Жанрларының қыр-сырын жетік меңгеруі шарт. Баспасөз Жанрларын тиянақты меңгеру — журналистің кәсіби шығармашылық шеберлігін жетілдірудің, баспасөз [[материалдар]]ының сапалық деңгейін арттырудың кепілі. ==Баспасөз бостандығы== [[Сурет:2011 - Press Freedom Debate.jpg|thumb|Баспасөз бостандығының дебаты]] '''Баспасөз бостандығы''' — мемлекеттегі [[конституция]] кепілдік беретін адам құқылары мен бостандықтарының бірі. Ол баршаға ортақ әлеуметтік еркіндіктің — пікір айтып, сөз сөйлеу бостандығының құрамдас бөлігі ретінде саналған. 1789 жылы [[Франция]]да қабылданған [[Адам]] және [[азамат]] құқыларының бостандығы декларациясында (қара [[Француз]] [[революция]]сы) тұңғыш рет жарияланған Баспасөз бостандығы ұғымы баспасөз басылымдарын ([[газет]]терді, [[журнал]]дарды, т.б.) емін-еркін ашып, кез келген баспа өнімдерін қалауынша шығарып, таратудың, сондай-ақ, [[цензура]]ға тыйым салудың мүмкіндігі ретінде түсіндіріледі. Кейбір [[демократиялық мемлекет]]тердің арнаулы заңдарында асыра сілтеп, артық кететін өрескелдікке жол бермеу үшін Баспасөз бостандығына бірқатар шектеулер қойылады; бұл шектеулер сөз бостандығына қойылатын шектеулермен бірдей болады (қара Сөз бостандығы). ҚР [[Конституция]]сының 20-бабында сөз бен шығармf еркіндігіне кепілдік берілетінін, [[цензура]]ға тыйым салынатынын, әркімнің заң жүзінде тыйым салынбаған кез келген тәсілмен еркін ақпарат алуға және таратуға қақылы екендігін атап көрсеткен. Сонымен қатар, “республиканың конституциялық құрылысын күштеп өзгертуді, оның тұтастығын бұзуды, мемлекет қауіпсіздігіне нұқсан келтіруді, соғысты, әлеуметтік, нәсілдік, ұлттық, [[дін]]и, тектік-топтық және рулық астамшылықты, сондай-ақ, қатыгездік пен зорлық-зомбылыққа бас ұруды насихаттауға немесе үгіттеуге жол берілмейді” делінген. Дүние жүзінде [[бұқаралық ақпарат құралдары]]ның жаңа түрлері ([[теледидар]], [[радио]] хабарлары, [[интернет]], т.б.) көбейе түсуіне байланысты “Баспасөз бостандығы” деген ұғым ескіріп, соңғы кезде қабылданып жатқан заңдарда “бұқаралық ақпарат бостандығы” атауын қолдану дәстүрге айналды. == Дереккөздер == <references/> {{stub:Заң}} {{wikify}} [[Санат:Құқық]] [[Санат:Заң]] [[Санат:Баспасөз]] {{stub}} om4vqx6y5z7f8t55n9visnm5advr229 3615678 3615654 2026-06-11T10:55:12Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] ([[User talk:Көперхан Анаргүл|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 2158970 wikitext text/x-wiki '''Баспасөз'''— мерзімді және мерзімсіз басылымдардың жиынтық атауы. Баспасөз — [[халық]] арасында әр түрлі ақпараттар тарата отырып, қоғамдық пікір қалыптастыруға, саяси жұмыстар жүргізуге, мемлекеттің, әлеуметтік топтардың не жекелеген тұлғалардың мүдделі мұраттарын танытуға қызмет етеді. Мерзімді баспасөзге тұрақты атауы, ағымдағы нөмірі бар және кемінде жарты жылда бір рет шығарылатын [[газет]], [[журнал]], [[альманах]], [[бюллетень]], олардың қосымшасы жатады. Олар шығармалық-өндірістік процестердің ұйымдастырылу ерекшеліктеріне, тақырыптық-мазмұндық бағыттарына, әкімшілік-аумақтық бөлініс деңгейлеріне, оқырмандар аудиториясының сипатына, т.б. белгілеріне орай бірнеше түрлерге жіктеледі. Мерзімді баспасөздің ең негізгі әрі көне түрлерінің бірі — газет. Қағаз өндірісінің дамып, полиграфиялық технологияның бастапқы тәсілдерінің жетілдірілуіне байланысты Батыс [[Еуропа]]да ([[Германия]]да — 1609 жылы, [[Ұлыбритания]]да — 1622 жылы, [[Франция]]да — 1631 жылы) алғашқы газеттер шыға бастады. Қазақ тіліндегі алғашқы мерзімдік басылым — 1870 жылы [[Ташкент]] қаласында жарық көрген “Түркістан уәлаятының газеті”. Бұл басылым қазақ даласында [[Ресей]] империясының отарлаушылық саясатын жүргізудің құралы ретінде дүниеге келгенімен, ұлттың Баспасөзін қалыптастырып, зиялы қауымның азаттық идеяларын бұқараға жеткізуде Баспасөздің маңызы зор екендігін түсінуіне ықпал етті. Мерзімді баспасөзге жататын журналдар, альманахтар мен бюллетендер шығу мерзімділігіне, көлемі мен безендірілуіне газеттен ерекшеленіп тұрады (қара [[Газет]], [[Журнал]], [[Альманах]]). Баспасөздің екінші түрі — мерзімсіз басылымдарға кітаптар, кітапшалар, [[плакат]]тар, [[күнтізбе]]лер, [[нота]]лар, т.б. жатады. Оның ең негізгі әрі көне түрі — кітап. Кітап басу ісі 8—9 ғасырларда [[Қытай]]да басталды. Алғаш рет [[ксилография]]лық (ағаштан ойылған қалыппен басу) әдіспен буддистердің “Жақұт сутра” (868) деген қасиетті кітабы басылып шықты (Еуропаға бұл жаңалық 4 ғасырдан кейін келеді). Қазақ тіліндегі алғашқы кітап — “Сейфүл-мәлік” қиссасы 1807 жылы Қазан қаласында жарық көрген (қара Кітап). Қазіргі кезде [[Қазақстан]]да 1200-ден астам газет-журналдар, апталықтар жарық көреді. Сондай-ақ, әр түрлі меншік нысанындағы 260-тан астам баспадан мыңдаған таралыммен кітаптар, [[буклет]]тер мен [[плакат]]тар, т.б. шығады. Республикадағы Баспасөз жүйесінің қызметі ҚР-ның “[[Бұқаралық ақпарат құралдары|Бұқаралық ақпарат құралдары туралы]]” заңымен (1999, 23 шілде) реттеледі. ==Баспасөз хатшысы== Президент, премьер-министр немесе белгілі бір мемлекеттік орынды иеленген басқа тұлға не басқа саяси қайраткердің бұқаралық. ақпарат құралдарымен байланысын жүзеге асыратын және оның сол немесе басқа мәселе бойынша көзқарасын жариялайтын өкілі. ==Баспасөз мәслихаты== [[Сурет:VProSolutionPressConference 20061026-18.jpg|thumb|[[Мәслихат]] мүшелері]] '''Баспасөз мәслихаты''' — әдетте, ресми органдардың, [[қоғамдық ұйымдар]]дың, саяси [[партия]]лардың, жеке қайраткерлердің белгілі бір мәселеге байланысты өздерінің көзқарасын, пікірлерін жария ету үшін ұйымдастыратын [[аудитория]]лық жиыны. Көтерілер мәселе бойынша тиісті орынның баспасөз хатшылығы журналистерге [[пресс]]-[[релиз]] ([[мәслихат]]тың тақырыптық мазмұндамасы) таратады. Баспасөз мәслихаты жиынды ұйымдастырушы жақтың қысқаша сөзімен ашылады. Одан кейін сұрақ-жауап түріне көшеді. Баспасөз мәслихаты пішімі жағынан сұхбат жанрына ұқсас болғанымен, мұндай жиыннан [[журналист]]ер, көбінесе, қысқаша немесе кеңейтілген есеп жазады. Көтерілген мәселе туралы есепке журналист өзінің түсіндірмесі мен [[көзқарас]]ын да қосып отырады. <ref>''[[Қазақ Энциклопедиясы]]''</ref> ==Баспасөз хабарламасы== Баспасөзде мүмкін болатын жариялау үшін дайындалған ақпарат. ==Баспасөз орталығы== Съезд, конференция, кеңесулер және т.б. өткізулер кезінде ұйымдастырылатын немесе әлдебір ұйым, мемлекеттік билік органдары жанында тұрақты қызмет ететін ақпарат қызметі. ==Баспасөз Жанрлары== [[Сурет:Kornilovskoe vystuplenie common.jpg|thumb|[[Журнал]]]] '''Баспасөз Жанрлары''' — мерзімді баспасөзде жарияланатын [[публицистика]]лық [[шығармалар]]дың сан алуан түрі. Жанрлық ерекшеліктер мәтіннің мазмұнына, жазылу пішіміне, деректерді іріктеп, сұрыптау немесе жинақтап, талдау ыңғайына, тілдік-стильдік әдісіне қарай айқындалады. Баспасөз Жанрларын, негізінен, 3 топқа: ақпаратты (хабар, [[есеп]], [[сұхбат]], [[репортаж]]), талдамалы (мақала, [[рецензия]], [[шолу]], [[хат]]) және көркем-публицистикалық ([[суреттеме]], [[очерк]], [[публицистика]], [[эссе]], [[баллада]]) жанрларға бөлуге болады. Сондай-ақ, көркем-публицистикалық жанрлардың сатиралық түрлері ([[фельетон]], [[памфлет]], [[мысал]], [[эпиграмма]], [[пародия]], [[шарж]], т.б.) бар. Баспасөз Жанрлары белгілі бір оқиғаларды, құбылыстарды нақты деректер мен мәліметтерге сүйене отырып баяндайды. Әр жанрдың өзіне тән ерекшеліктері мен сипаты әрі бәріне ортақ белгілері бар. Ақпаратты жанрлар күнделікті оқиғаларды жедел де шынайы түрде хабарлап, жаңалықтар мен өзгерістерді оқырман қауымға қаз-қалпында жеткізуге тырысады. Талдамалы жанрларға оқиғаларды салыстыра зерттеу, деректер мен мәліметтерді тарата талдап, солардың төңірегінде ой қорыту, бағалау тәсілі тән. Ал, көркем-публицистикалық жанрлар типтік деректерді талдау, суреттеу әдісімен жазылады; әр қилы әдеби тәсілдер (даралау, образ жасау, мінез-құлық қақтығысы, оқиға шиеленісі, т.б.) арқылы әлдебір деректі құбылыстың ішкі мән-[[мазмұн]]ы мен идеялық сипатын көркем-публицистикалық деңгейде ашып көрсетеді. Сатиралық жанрлар әлеум. тұрмыстағы келеңсіз құбылыстар мен кертартпа қылықтарды юморлық не сатиралық пішіммен әшкерелейді, кемшіліктерді жоюға шақырады. Баспасөз Жанрларының негізгі, басты міндеті — өмірдегі нақты оқиғалар мен құбылыстардың күнделікті тізбегін жазу арқылы белгілі бір кезеңнің тарихи шежіресін жасау. Ол үшін [[журналист]]ің білімі терең, ой-өрісі кең, жазу қабілеті мол болуы, сонымен қатар Баспасөз Жанрларының қыр-сырын жетік меңгеруі шарт. Баспасөз Жанрларын тиянақты меңгеру — журналистің кәсіби шығармашылық шеберлігін жетілдірудің, баспасөз [[материалдар]]ының сапалық деңгейін арттырудың кепілі. ==Баспасөз бостандығы== [[Сурет:2011 - Press Freedom Debate.jpg|thumb|Баспасөз бостандығының дебаты]] '''Баспасөз бостандығы''' — мемлекеттегі [[конституция]] кепілдік беретін адам құқылары мен бостандықтарының бірі. Ол баршаға ортақ әлеуметтік еркіндіктің — пікір айтып, сөз сөйлеу бостандығының құрамдас бөлігі ретінде саналған. 1789 жылы [[Франция]]да қабылданған [[Адам]] және [[азамат]] құқыларының бостандығы декларациясында (қара [[Француз]] [[революция]]сы) тұңғыш рет жарияланған Баспасөз бостандығы ұғымы баспасөз басылымдарын ([[газет]]терді, [[журнал]]дарды, т.б.) емін-еркін ашып, кез келген баспа өнімдерін қалауынша шығарып, таратудың, сондай-ақ, [[цензура]]ға тыйым салудың мүмкіндігі ретінде түсіндіріледі. Кейбір [[демократиялық мемлекет]]тердің арнаулы заңдарында асыра сілтеп, артық кететін өрескелдікке жол бермеу үшін Баспасөз бостандығына бірқатар шектеулер қойылады; бұл шектеулер сөз бостандығына қойылатын шектеулермен бірдей болады (қара Сөз бостандығы). ҚР [[Конституция]]сының 20-бабында сөз бен шығармf еркіндігіне кепілдік берілетінін, [[цензура]]ға тыйым салынатынын, әркімнің заң жүзінде тыйым салынбаған кез келген тәсілмен еркін ақпарат алуға және таратуға қақылы екендігін атап көрсеткен. Сонымен қатар, “республиканың конституциялық құрылысын күштеп өзгертуді, оның тұтастығын бұзуды, мемлекет қауіпсіздігіне нұқсан келтіруді, соғысты, әлеуметтік, нәсілдік, ұлттық, [[дін]]и, тектік-топтық және рулық астамшылықты, сондай-ақ, қатыгездік пен зорлық-зомбылыққа бас ұруды насихаттауға немесе үгіттеуге жол берілмейді” делінген. Дүние жүзінде [[бұқаралық ақпарат құралдары]]ның жаңа түрлері ([[теледидар]], [[радио]] хабарлары, [[интернет]], т.б.) көбейе түсуіне байланысты “Баспасөз бостандығы” деген ұғым ескіріп, соңғы кезде қабылданып жатқан заңдарда “бұқаралық ақпарат бостандығы” атауын қолдану дәстүрге айналды. == Дереккөздер == <references/> {{stub:Заң}} {{wikify}} [[Санат:Құқық]] [[Санат:Заң]] [[Санат:Баспасөз]] {{stub}} osw492jbh2o3hh7hh9d6q3rs230byb2 3615679 3615678 2026-06-11T10:55:22Z 1nter pares 146705 /* */ 3615679 wikitext text/x-wiki '''Баспасөз''' — мерзімді және мерзімсіз басылымдардың жиынтық атауы. Баспасөз — [[халық]] арасында әр түрлі ақпараттар тарата отырып, қоғамдық пікір қалыптастыруға, саяси жұмыстар жүргізуге, мемлекеттің, әлеуметтік топтардың не жекелеген тұлғалардың мүдделі мұраттарын танытуға қызмет етеді. Мерзімді баспасөзге тұрақты атауы, ағымдағы нөмірі бар және кемінде жарты жылда бір рет шығарылатын [[газет]], [[журнал]], [[альманах]], [[бюллетень]], олардың қосымшасы жатады. Олар шығармалық-өндірістік процестердің ұйымдастырылу ерекшеліктеріне, тақырыптық-мазмұндық бағыттарына, әкімшілік-аумақтық бөлініс деңгейлеріне, оқырмандар аудиториясының сипатына, т.б. белгілеріне орай бірнеше түрлерге жіктеледі. Мерзімді баспасөздің ең негізгі әрі көне түрлерінің бірі — газет. Қағаз өндірісінің дамып, полиграфиялық технологияның бастапқы тәсілдерінің жетілдірілуіне байланысты Батыс [[Еуропа]]да ([[Германия]]да — 1609 жылы, [[Ұлыбритания]]да — 1622 жылы, [[Франция]]да — 1631 жылы) алғашқы газеттер шыға бастады. Қазақ тіліндегі алғашқы мерзімдік басылым — 1870 жылы [[Ташкент]] қаласында жарық көрген “Түркістан уәлаятының газеті”. Бұл басылым қазақ даласында [[Ресей]] империясының отарлаушылық саясатын жүргізудің құралы ретінде дүниеге келгенімен, ұлттың Баспасөзін қалыптастырып, зиялы қауымның азаттық идеяларын бұқараға жеткізуде Баспасөздің маңызы зор екендігін түсінуіне ықпал етті. Мерзімді баспасөзге жататын журналдар, альманахтар мен бюллетендер шығу мерзімділігіне, көлемі мен безендірілуіне газеттен ерекшеленіп тұрады (қара [[Газет]], [[Журнал]], [[Альманах]]). Баспасөздің екінші түрі — мерзімсіз басылымдарға кітаптар, кітапшалар, [[плакат]]тар, [[күнтізбе]]лер, [[нота]]лар, т.б. жатады. Оның ең негізгі әрі көне түрі — кітап. Кітап басу ісі 8—9 ғасырларда [[Қытай]]да басталды. Алғаш рет [[ксилография]]лық (ағаштан ойылған қалыппен басу) әдіспен буддистердің “Жақұт сутра” (868) деген қасиетті кітабы басылып шықты (Еуропаға бұл жаңалық 4 ғасырдан кейін келеді). Қазақ тіліндегі алғашқы кітап — “Сейфүл-мәлік” қиссасы 1807 жылы Қазан қаласында жарық көрген (қара Кітап). Қазіргі кезде [[Қазақстан]]да 1200-ден астам газет-журналдар, апталықтар жарық көреді. Сондай-ақ, әр түрлі меншік нысанындағы 260-тан астам баспадан мыңдаған таралыммен кітаптар, [[буклет]]тер мен [[плакат]]тар, т.б. шығады. Республикадағы Баспасөз жүйесінің қызметі ҚР-ның “[[Бұқаралық ақпарат құралдары|Бұқаралық ақпарат құралдары туралы]]” заңымен (1999, 23 шілде) реттеледі. ==Баспасөз хатшысы== Президент, премьер-министр немесе белгілі бір мемлекеттік орынды иеленген басқа тұлға не басқа саяси қайраткердің бұқаралық. ақпарат құралдарымен байланысын жүзеге асыратын және оның сол немесе басқа мәселе бойынша көзқарасын жариялайтын өкілі. ==Баспасөз мәслихаты== [[Сурет:VProSolutionPressConference 20061026-18.jpg|thumb|[[Мәслихат]] мүшелері]] '''Баспасөз мәслихаты''' — әдетте, ресми органдардың, [[қоғамдық ұйымдар]]дың, саяси [[партия]]лардың, жеке қайраткерлердің белгілі бір мәселеге байланысты өздерінің көзқарасын, пікірлерін жария ету үшін ұйымдастыратын [[аудитория]]лық жиыны. Көтерілер мәселе бойынша тиісті орынның баспасөз хатшылығы журналистерге [[пресс]]-[[релиз]] ([[мәслихат]]тың тақырыптық мазмұндамасы) таратады. Баспасөз мәслихаты жиынды ұйымдастырушы жақтың қысқаша сөзімен ашылады. Одан кейін сұрақ-жауап түріне көшеді. Баспасөз мәслихаты пішімі жағынан сұхбат жанрына ұқсас болғанымен, мұндай жиыннан [[журналист]]ер, көбінесе, қысқаша немесе кеңейтілген есеп жазады. Көтерілген мәселе туралы есепке журналист өзінің түсіндірмесі мен [[көзқарас]]ын да қосып отырады. <ref>''[[Қазақ Энциклопедиясы]]''</ref> ==Баспасөз хабарламасы== Баспасөзде мүмкін болатын жариялау үшін дайындалған ақпарат. ==Баспасөз орталығы== Съезд, конференция, кеңесулер және т.б. өткізулер кезінде ұйымдастырылатын немесе әлдебір ұйым, мемлекеттік билік органдары жанында тұрақты қызмет ететін ақпарат қызметі. ==Баспасөз Жанрлары== [[Сурет:Kornilovskoe vystuplenie common.jpg|thumb|[[Журнал]]]] '''Баспасөз Жанрлары''' — мерзімді баспасөзде жарияланатын [[публицистика]]лық [[шығармалар]]дың сан алуан түрі. Жанрлық ерекшеліктер мәтіннің мазмұнына, жазылу пішіміне, деректерді іріктеп, сұрыптау немесе жинақтап, талдау ыңғайына, тілдік-стильдік әдісіне қарай айқындалады. Баспасөз Жанрларын, негізінен, 3 топқа: ақпаратты (хабар, [[есеп]], [[сұхбат]], [[репортаж]]), талдамалы (мақала, [[рецензия]], [[шолу]], [[хат]]) және көркем-публицистикалық ([[суреттеме]], [[очерк]], [[публицистика]], [[эссе]], [[баллада]]) жанрларға бөлуге болады. Сондай-ақ, көркем-публицистикалық жанрлардың сатиралық түрлері ([[фельетон]], [[памфлет]], [[мысал]], [[эпиграмма]], [[пародия]], [[шарж]], т.б.) бар. Баспасөз Жанрлары белгілі бір оқиғаларды, құбылыстарды нақты деректер мен мәліметтерге сүйене отырып баяндайды. Әр жанрдың өзіне тән ерекшеліктері мен сипаты әрі бәріне ортақ белгілері бар. Ақпаратты жанрлар күнделікті оқиғаларды жедел де шынайы түрде хабарлап, жаңалықтар мен өзгерістерді оқырман қауымға қаз-қалпында жеткізуге тырысады. Талдамалы жанрларға оқиғаларды салыстыра зерттеу, деректер мен мәліметтерді тарата талдап, солардың төңірегінде ой қорыту, бағалау тәсілі тән. Ал, көркем-публицистикалық жанрлар типтік деректерді талдау, суреттеу әдісімен жазылады; әр қилы әдеби тәсілдер (даралау, образ жасау, мінез-құлық қақтығысы, оқиға шиеленісі, т.б.) арқылы әлдебір деректі құбылыстың ішкі мән-[[мазмұн]]ы мен идеялық сипатын көркем-публицистикалық деңгейде ашып көрсетеді. Сатиралық жанрлар әлеум. тұрмыстағы келеңсіз құбылыстар мен кертартпа қылықтарды юморлық не сатиралық пішіммен әшкерелейді, кемшіліктерді жоюға шақырады. Баспасөз Жанрларының негізгі, басты міндеті — өмірдегі нақты оқиғалар мен құбылыстардың күнделікті тізбегін жазу арқылы белгілі бір кезеңнің тарихи шежіресін жасау. Ол үшін [[журналист]]ің білімі терең, ой-өрісі кең, жазу қабілеті мол болуы, сонымен қатар Баспасөз Жанрларының қыр-сырын жетік меңгеруі шарт. Баспасөз Жанрларын тиянақты меңгеру — журналистің кәсіби шығармашылық шеберлігін жетілдірудің, баспасөз [[материалдар]]ының сапалық деңгейін арттырудың кепілі. ==Баспасөз бостандығы== [[Сурет:2011 - Press Freedom Debate.jpg|thumb|Баспасөз бостандығының дебаты]] '''Баспасөз бостандығы''' — мемлекеттегі [[конституция]] кепілдік беретін адам құқылары мен бостандықтарының бірі. Ол баршаға ортақ әлеуметтік еркіндіктің — пікір айтып, сөз сөйлеу бостандығының құрамдас бөлігі ретінде саналған. 1789 жылы [[Франция]]да қабылданған [[Адам]] және [[азамат]] құқыларының бостандығы декларациясында (қара [[Француз]] [[революция]]сы) тұңғыш рет жарияланған Баспасөз бостандығы ұғымы баспасөз басылымдарын ([[газет]]терді, [[журнал]]дарды, т.б.) емін-еркін ашып, кез келген баспа өнімдерін қалауынша шығарып, таратудың, сондай-ақ, [[цензура]]ға тыйым салудың мүмкіндігі ретінде түсіндіріледі. Кейбір [[демократиялық мемлекет]]тердің арнаулы заңдарында асыра сілтеп, артық кететін өрескелдікке жол бермеу үшін Баспасөз бостандығына бірқатар шектеулер қойылады; бұл шектеулер сөз бостандығына қойылатын шектеулермен бірдей болады (қара Сөз бостандығы). ҚР [[Конституция]]сының 20-бабында сөз бен шығармf еркіндігіне кепілдік берілетінін, [[цензура]]ға тыйым салынатынын, әркімнің заң жүзінде тыйым салынбаған кез келген тәсілмен еркін ақпарат алуға және таратуға қақылы екендігін атап көрсеткен. Сонымен қатар, “республиканың конституциялық құрылысын күштеп өзгертуді, оның тұтастығын бұзуды, мемлекет қауіпсіздігіне нұқсан келтіруді, соғысты, әлеуметтік, нәсілдік, ұлттық, [[дін]]и, тектік-топтық және рулық астамшылықты, сондай-ақ, қатыгездік пен зорлық-зомбылыққа бас ұруды насихаттауға немесе үгіттеуге жол берілмейді” делінген. Дүние жүзінде [[бұқаралық ақпарат құралдары]]ның жаңа түрлері ([[теледидар]], [[радио]] хабарлары, [[интернет]], т.б.) көбейе түсуіне байланысты “Баспасөз бостандығы” деген ұғым ескіріп, соңғы кезде қабылданып жатқан заңдарда “бұқаралық ақпарат бостандығы” атауын қолдану дәстүрге айналды. == Дереккөздер == <references/> {{stub:Заң}} {{wikify}} [[Санат:Құқық]] [[Санат:Заң]] [[Санат:Баспасөз]] {{stub}} 3esakmkezt1c55naype58zwwvvcd3dc 0 53232 3615604 3155310 2026-06-11T08:24:45Z Көперхан Анаргүл 182332 3615604 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Kazakh girls wear traditional Kazakh costumes.JPEG|250 px|thumb]] '''Көйлек''' – әйелдерге арналған [[Киім|киімнің]] бір түрі ([[Қазақстан]]ның кейбір аймақтарында ерлер жейдесін де Көйлек деп атайды). Қыздар мен әйелдер Көйлегін бүрмелі, тік етек, қос етек, үш етек, көп қатарлы деген бірнеше түрге бөледі. Қос етек Көйлек бір етектің үстіне бір қатпар етек қосылып тігіледі. Көп етек Көйлекке екі, үш етек қосып тіккен. Кең етекке ештеме қоспай тігіледі. Тік етек, кең етекті Көйлекті қарт әжелер, бүрмелі Көйлекті көбінде орта жастағы әйелдер, қатарма, таспа жүгірткен бүрмелі, қос етек Көйлекті жас келіншектер мен қыз балалар, етегі үш қатпардан көп қатарма қатпарлы Көйлекті жаңа түскен келіншектер мен бойжеткен қыздар киеді. Етегінің қатпарына сай жеңіне де қатпар түсіріледі. [[Тана]], [[шытырма]], жармалармен сәнделеді. Көйлектер тігілген матасының түріне, мақсатына (күнделікті киілетін Көйлек, жиын-тойға арналған “кештік” Көйлек, т.б.) байланысты да бөлінеді. == Дереккөздер== <ref>Казахи, А., 1995</ref>; <br> <ref>Раимханова Г.Н.</ref>, Ата кәсіп, А., 2001. <br> <references/>[[Қазақ Энциклопедиясы]], 11 - том {{wikify}} [[Санат:Киім]] {{stub}} kufnjb5mx4q2vj35v8j5apss71dx5xw 3615608 3615604 2026-06-11T08:27:38Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] ([[User talk:Көперхан Анаргүл|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3151576 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Kazakh girls wear traditional Kazakh costumes.JPEG|250 px|thumb]] '''Көйлек''' – әйелдерге арналған киімнің бір түрі ([[Қазақстан]]ның кейбір аймақтарында ерлер жейдесін де Көйлек деп атайды). Қыздар мен әйелдер Көйлегін бүрмелі, тік етек, қос етек, үш етек, көп қатарлы деген бірнеше түрге бөледі. Қос етек Көйлек бір етектің үстіне бір қатпар етек қосылып тігіледі. Көп етек Көйлекке екі, үш етек қосып тіккен. Кең етекке ештеме қоспай тігіледі. Тік етек, кең етекті Көйлекті қарт әжелер, бүрмелі Көйлекті көбінде орта жастағы әйелдер, қатарма, таспа жүгірткен бүрмелі, қос етек Көйлекті жас келіншектер мен қыз балалар, етегі үш қатпардан көп қатарма қатпарлы Көйлекті жаңа түскен келіншектер мен бойжеткен қыздар киеді. Етегінің қатпарына сай жеңіне де қатпар түсіріледі. [[Тана]], [[шытырма]], жармалармен сәнделеді. Көйлектер тігілген матасының түріне, мақсатына (күнделікті киілетін Көйлек, жиын-тойға арналған “кештік” Көйлек, т.б.) байланысты да бөлінеді. == Дереккөздер== <ref>Казахи, А., 1995</ref>; <br> <ref>Раимханова Г.Н.</ref>, Ата кәсіп, А., 2001. <br> <references/>[[Қазақ Энциклопедиясы]], 11 - том {{wikify}} [[Санат:Киім]] {{stub}} qhdt1g0s6porw4x0ty2m63ybbvs9dbg 0 54988 3615248 3614624 2026-06-10T12:24:48Z Bagytovv 182248 3615248 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауылдық округі |Атауы = Ойыл ауылдық округі |Облысы = Атырау облысы |Ауданы = [[Қызылқоға ауданы]] |Құрылған уақыты = |Орталығы = [[Жасқайрат (Қызылқоға ауданы)|Жасқайрат]] |Енеді = 2 ауыл |Тұрғыны = {{Өсім}}2346 |Санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |Тығыздығы = |Жер аумағы = 1081,98<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G23TE00027M Қызылқоға ауданы бойынша 2023-2024 жылдарға арналған жайылымдарды басқару және оларды пайдалану жоспарын бекіту туралы]</ref> |Әкімі = Ақбалашұлы Абат |Әкімдіктің мекенжайы = Жасқайрат ауылы, Досмұхамедов көшесі, №14 |Телефон коды = |Пошта индексі = 060502 }} {{мағына|Ойыл ауылдық округі}} '''Ойыл ауылдық округі''' — [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]ндағы әкімшілік бірлік. ==Тарихы== Ойыл ауылдық округі 1959 жылға дейін Миялы ауылдық кеңесінің құрамында болған (қазіргі [[Жангелдин ауылдық округі]]). 1959 жылы Ойыл ауылдық кеңесі дербес әкімшілік бірлік ретінде құрылды. 1991 жылдан бастап Ойыл ауылдық округі мәртебесіне ие болды. == Географиялық орны == Ойыл ауылдық округі Қызылқоға ауданы аумағында, аудан орталығы Миялы ауылының солтүстік бөлігінде орналасқан. Округ аумағы Көздіғара ауылдық округі және Жанкелдин ауылдық округімен, сондай-ақ Батыс Қазақстан облысы мен Ақтөбе облысының аумақтарымен шектеседі. Округтің жалпы аумағы 103 718 гектарды құрайды. Халық саны – 2346 адам. Округте 432 отбасы тұрады. == Әкімшілік құрамы == Құрамына [[Жасқайрат (Қызылқоға ауданы)|Жасқайрат]], [[Аққора (Атырау облысы)|Аққора]] ауылдары кіреді. Әкімшілік орталығы – Жасқайрат ауылы<ref>"Қазақ энциклопедиясы", X том</ref>. Округ құрамында болған ''[[Балабейіт]]'' ауылы [[2013 жыл]]ы таратылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V13T0002839 Атырау облысы Қызылқоға ауданының әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгерістер енгізу туралы]</ref> == Халқы == 2026 жылғы көрсеткіш бойынша 2346 адамды (1251 ер адам және 1099 әйел адам) құрады. {| align="center" class="standard" class="wikitable sortable" |+ ! |Елді мекен ! |Халқы,<br/>адам ([[1989 жыл|1989]]) ! |Халқы,<br/>адам ([[1999 жыл|1999]]) ! |Халқы,<br/>адам ([[2009 жыл|2009]]) ! |Халқы,<br/>адам ([[2021 жыл|2021]]) ! |Халқы,<br/>адам ([[2026 жыл|2026]]) |----- | Жасқайрат | align="right"| 1722 | align="right"| 1937 | align="right"| 2026 | align="right"| 2137 | align="right"| 2245 |----- | Аққора | align="right"| 57 | align="right"| 275 | align="right"| 119 | align="right"| 112 | align="right"| 101 |----- | ''Балабейіт'' (''Қазбек'') | align="right"| 323 | align="right"| 287 | align="right"| 153 | align="right"| - | align="right"| - |----- | ''Дәулетиман'' | align="right"| 277 | align="right"| - | align="right"| 44 | align="right"| 14 | align="right"| - |----- | ''Ойтан'' | align="right"| 159 | align="right"| - | align="right"| - | align="right"| - | align="right"| - |} == Әлеуметтік инфрақұрылымы == Жасқайрат ауылы аумағында тұрғындарға білім беру, мектепке дейінгі тәрбие беру, мәдениет, денсаулық сақтау, спорт және мемлекеттік қызмет көрсету салаларында қызмет көрсететін әлеуметтік маңызы бар нысандар орналасқан. Ауылдағы негізгі әлеуметтік нысандар: * '''Ш. Т. Еркінов атындағы орта мектеп''' — Т. Қайырбаев көшесі, №2; * '''«Өрімтал» бөбекжай-бақшасы''' — Т. Қайырбаев көшесі, №6; * '''«Шалқыма» мәдениет үйі''' — Т. Қайырбаев көшесі, №1; * '''Жасқайрат дәрігерлік амбулаториясы''' — Х. Досмұхамедов көшесі, №14а; * '''Жасқайрат спорт кешені''' — С. Қалекенов көшесі, №14а; * '''Ветеринариялық пункт''' — Х. Досмұхамедов көшесі, №13; * '''Ойыл ауылдық округі әкімінің аппараты''' — Х. Досмұхамедов көшесі, №14. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қызылқоға ауданы ауылдық округтері}} [[Санат:Қызылқоға ауданы ауылдық округтері]] a2h35pj52buua8h793emvetoqopucme 0 56535 3615577 3419622 2026-06-11T08:02:00Z Көперхан Анаргүл 182332 3615577 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Viking clothes.jpg|thumb|200px|right]] [[Сурет:Clothes.jpg|thumb|180px|right]] [[Сурет:Mens clothes lilac.JPG|thumb|180px|right]] '''Киім''' – адамның денесіне киюге арналған бұйым, жасанды жамылғы түрлері. Киім адамды қоршаған ортаның, табиғаттың түрлі әсерлерінен қорғайды. Оның тұтыну мәнімен бірге ғұрыптық және белгілі бір мақсатқа қызмет ететін маңызы бар. Киім тігуге мал, аң терілері, өсімдік, ағаш, балық, құс өнімдері, жасанды материалдар пайдаланған. Киім '''тігісті''' және '''тігіссіз''' болып бөлінеді. Адамзат [[палеолит]] дәуірінде тігіссіз, байланатын лыпа Киімдерді пайдаланса, [[неолит]] кезеңінде, яғни өсімдіктерді өру, иіру, тоқу кәсібін игергеннен кейін – иықтан, мықыннан киілетін Киім түрлері пайда болды. Тігіссіз Киім адам денесіне оралады, байланады. Мысалы, үнділіктер [[сари]], шалма, шәлі; кавказдықтар [[бурка]]; римдіктер [[тога]]; ежелгі гректер [[гиматий]]; солтүстік халықтары теріден жасалған тұлып; тайгалықтар тері желбегей; қиыр шығыстықтар теңіз жәндіктерінен Киім дайындады. [[Аяқ киім|Аяқкиім]] түрлі ағаш, тері, көннен жасалады. Кеуделік Киім пішілуіне қарай тұйық (орыс [[косоворотка]]сы, [[эскимос]] [[анорин]]і), алды ашық желбегей ([[камзол]], [[шапан]]) болып келеді. Киім белгілі дәрежеде адамдардың жас айырмашылығын, әлеуметтік ерекшеліктері мен этнографиялық ортасын танытады. Көшпелілер адамзат тарихында атқа отыруға қолайлы болу үшін ойлап тапқан кең шалбар мен екі өңірі алдынан ашылатын қаусырынатын кеуде Киім – шапанды адамзат өркениетіне қосты. Әлеуметтік дәрежесіне қарай қазақ халқы арасында би, бақсы, бай, сал-сері (жарғақ, шалбар, мауыты, шәйі көйлек), қойшы (шекпен, кебенек, сырттық, күләпара), балуан, батыр Киімдері болған. Жас ерекшелігіне қарай бала Киімі, бозбала Киімі, бойжеткен Киімі, қалыңдық, жас жігіт, келіншек, бәйбіше Киімі, ақсақал Киімдері үлгілерінің әшекейі, тігілуі, сырылып, кестеленуі әртүрлі болып келеді. Жасы ұлғайған адамның Киімі денеге қонымды, кең, мол пішілген, әшекейі, жалтырауығы аз, қарапайым, кең бола түседі. Күйеу киімі – ұзын төбе тымақ, қызыл манат шапан. Сонымен бірге бақсы Киімі, сал-сері Киімінің де өзіндік сәндік ерекшелігі болады. Әркімнің жеке басында іштік, сырттық, сулық, бір киер, сәндік және кейбірінде салтанат, ғұрып киімі болады. Бір киер Киім деп қымбат маталардан әшекейлеп тігілген, той-думандарға, жиындарға барғанда, жат елге сапарға шыққанда киетін сәнді Киімдерді атаған. Қазақ салтында ер жігіт жекпе-жекке түсерде, соғысқа барарда Киімдердің ең жақсысын, көрнектісін киген (қараңыз <ref>Қазақ халқының ұлттық киімдері</ref>). Қазіргі заманғы Киім түрлері күнделікті өмірде, жұмыста, қызметте, қыдыруға, спортпен шұғылданғанда, демалыс орындарында киюге арналады. Сондай-ақ, әскерилердің, өзге де мамандықтардың арнаулы Киімдері, сәндік Киімдер түрлері бар. == Дереккөздер== <references/>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том {{wikify}} [[Санат:Киім|*]] ek9pa7lg18ognamtep61azoipmsy4i9 3615578 3615577 2026-06-11T08:02:25Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] ([[User talk:Көперхан Анаргүл|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurtenge|Nurtenge]] соңғы нұсқасына қайтарды 3224071 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Viking clothes.jpg|thumb|200px|right]] [[Сурет:Clothes.jpg|thumb|180px|right]] [[Сурет:Mens clothes lilac.JPG|thumb|180px|right]] '''Киім''' – адамның денесіне киюге арналған бұйым, жасанды жамылғы түрлері. Киім адамды қоршаған ортаның, табиғаттың түрлі әсерлерінен қорғайды. Оның тұтыну мәнімен бірге ғұрыптық және белгілі бір мақсатқа қызмет ететін маңызы бар. Киім тігуге мал, аң терілері, өсімдік, ағаш, балық, құс өнімдері, жасанды материалдар пайдаланған. Киім '''тігісті''' және '''тігіссіз''' болып бөлінеді. Адамзат [[палеолит]] дәуірінде тігіссіз, байланатын лыпа Киімдерді пайдаланса, [[неолит]] кезеңінде, яғни өсімдіктерді өру, иіру, тоқу кәсібін игергеннен кейін – иықтан, мықыннан киілетін Киім түрлері пайда болды. Тігіссіз Киім адам денесіне оралады, байланады. Мысалы, үнділіктер [[сари]], шалма, шәлі; кавказдықтар [[бурка]]; римдіктер [[тога]]; ежелгі гректер [[гиматий]]; солтүстік халықтары теріден жасалған тұлып; тайгалықтар тері желбегей; қиыр шығыстықтар теңіз жәндіктерінен Киім дайындады. Аяқкиім түрлі ағаш, тері, көннен жасалады. Кеуделік Киім пішілуіне қарай тұйық (орыс [[косоворотка]]сы, [[эскимос]] [[анорин]]і), алды ашық желбегей ([[камзол]], [[шапан]]) болып келеді. Киім белгілі дәрежеде адамдардың жас айырмашылығын, әлеуметтік ерекшеліктері мен этнографиялық ортасын танытады. Көшпелілер адамзат тарихында атқа отыруға қолайлы болу үшін ойлап тапқан кең шалбар мен екі өңірі алдынан ашылатын қаусырынатын кеуде Киім – шапанды адамзат өркениетіне қосты. Әлеуметтік дәрежесіне қарай қазақ халқы арасында би, бақсы, бай, сал-сері (жарғақ, шалбар, мауыты, шәйі көйлек), қойшы (шекпен, кебенек, сырттық, күләпара), балуан, батыр Киімдері болған. Жас ерекшелігіне қарай бала Киімі, бозбала Киімі, бойжеткен Киімі, қалыңдық, жас жігіт, келіншек, бәйбіше Киімі, ақсақал Киімдері үлгілерінің әшекейі, тігілуі, сырылып, кестеленуі әртүрлі болып келеді. Жасы ұлғайған адамның Киімі денеге қонымды, кең, мол пішілген, әшекейі, жалтырауығы аз, қарапайым, кең бола түседі. Күйеу киімі – ұзын төбе тымақ, қызыл манат шапан. Сонымен бірге бақсы Киімі, сал-сері Киімінің де өзіндік сәндік ерекшелігі болады. Әркімнің жеке басында іштік, сырттық, сулық, бір киер, сәндік және кейбірінде салтанат, ғұрып киімі болады. Бір киер Киім деп қымбат маталардан әшекейлеп тігілген, той-думандарға, жиындарға барғанда, жат елге сапарға шыққанда киетін сәнді Киімдерді атаған. Қазақ салтында ер жігіт жекпе-жекке түсерде, соғысқа барарда Киімдердің ең жақсысын, көрнектісін киген (қараңыз <ref>Қазақ халқының ұлттық киімдері</ref>). Қазіргі заманғы Киім түрлері күнделікті өмірде, жұмыста, қызметте, қыдыруға, спортпен шұғылданғанда, демалыс орындарында киюге арналады. Сондай-ақ, әскерилердің, өзге де мамандықтардың арнаулы Киімдері, сәндік Киімдер түрлері бар. == Дереккөздер== <references/>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том {{wikify}} [[Санат:Киім|*]] aharx8eytd44svz4igywmzg3j8vs6ya 0 57480 3615493 3126668 2026-06-11T05:01:26Z Көперхан Анаргүл 182332 3615493 wikitext text/x-wiki '''Жезде''' — ''туыстық атауы ұзатылған қыздың күйеуі оның сіңлілері мен інілеріне Жезде болады''. Қазақ халқының тұрмысында Жезде мен [[балдыз]], қайын інілер бірін-бірі қатты сыйлайды, бір-біріне қалтқысыз қамқорлық жасайды. Бұл — ежелден ұрпақтан ұрпаққа үзілмей беріліп, орнықты қалыптасқан дәстүр. [[Дәстүр]] бойынша, балдыздары Жезденің құлағынан тартып ойнайды. Балдыздың әйелі Жездеге [[келін]] болады, бірақ оның да ''“жезде”'' деп әзілдесуге хақы бар. <ref name="source1">"Қазақ Энциклопедиясы"</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Туыстық]] [[Санат:Ерлер]] {{stub}} koq86fw612ft9efauwqgenz5kqviz5l 0 60595 3615646 3148096 2026-06-11T08:53:29Z Көперхан Анаргүл 182332 3615646 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Spalnya.jpg|thumb|Жатын бөлме]] [[Сурет:Chambre de la Dauphine, Château de Versailles.jpg|thumb|Жатын бөлме]] [[Сурет:Chambre du Dauphin, Château de Versailles - 01.jpg|thumb|Жатын бөлме]] '''Жатын бөлме''' (Bedroom) - пәтердің көлеміне және отбасы құрамына байланысты тек ұйықтауға арналған бөлме, балалар жатын бөлмесі және жұмыс істейтін әрі ұйықтайтын бөлмелерге бөлінеді. Жатын бөлмедегі негізгі [[жиһаз]]дар — [[кереует]]тер мен киім-кешек шкафы. Жиһаздарды орналастыру кезінде қысы аязды келетін аймақтарда төсектерді бөлменің қабырғаларына жақын қоюға болмайды. Бөлмелері шағын пәтерлерде екі кісілік төсекті бөлме Жатын бөлмедегі қабырғаға орнатылган стол құрылысы қабырғасына көлденең орналастырған ыңғайлы. Жатын бөлмені жабдықтау кезінде ваннамен жалғасқан аралық қабырға бойына киім-кешек шкафы орналасса, сырттан келетін дыбысқа біршама тосқауыл болады. Жатын бөлмені осындай тәртіппен жабдықтаудың орынды, тиімді, пайдалануда атқаратын ролі зор. [[Мебель]]ді орналастырғанда төсек пен шкафтың ара қашықтығы кемінде 70—75 см болуға тиіс, өйткені шкафтың есігі ашық қалса да, төсекке қарай оңай өтуге болады. Төсектің бас жағына ұсақ-түйек заттар салатын [[тумба]]лар қойылады. Ал айнамен қатар қойылған тумбаның бірі сәндену столы ретінде пайдаланылады, бұл тумбаны терезеге жақын орналастыру керек. Орын жетпеген жағдайда тумбаларды шағын аспалы шкафтармен алмастыруға болады. Жатын бөлмеге арналып жасалған мебель гарнитуры ыңғайлы келеді, ондағы төсектердің бас жағына тұтас етіп құрастырылған сыйымдылығы әр түрлі комплектілер (тумба, кітап сәресі, шырағдан, сәндену столы, төсек-орын бұйымдарына арналған қораптар) орнатылған. Жатын бөлмеге арналған «Әлия» мебелі. Орын жеткілікті болса, жатын бөлмеге кресло немесе тербелме-кресло және торшер қояды, мұның өзі басқа бөлмелерден оқшау, әрі тыныш демалуға мүмкіндік береді. Балалар бөлмесінде бала 3—4 жасқа дейін ата-анасымен бірге болады. Нәрестеге арналған бұрыш мүмкіндігінше күн сәулесі мол түсетін әрі тез желдетіп алатындай, терезеге жақын болғаны жөн. Мұнда бала кереуетін, манежін қою керек, 3 жастан асқан балалар үшін ойыншықтар мен кітаптар қоятын ашық сөрелі шкаф, кішкене стол немесе балаларға арналған секретер қоюға болады. Қандай жағдайда да балалар бөлмесінде баланың еркін ойнауы үшін бос орын қалдырылуы тиіс, өйткені жас бала өзінің уақытын көбінесе осы жерде өткізеді. Көп жағдайда жатын бөлмені жұмыс орны ретінде де пайдаланады. Алайда көлемі 10-12 м2 болатын бөлмелен жұмыс столына жеке орын бөлу қиынға түседі. Мұндай жағдайда терезе алдына жанастырып қолдан жасалған жанамалы стол орнатады. Стол терезе жақтауы деңгейімен шамалас (биіктігі 71 —75 см) болуға тиіс. Оны ұзыннан-ұзақ енсіздеу етіп жасауға да болады. Оның бір жағы қабырғаға бекітілген темір тіреуішке, ал екінші жағы — кітаптарға, оқу-жазу құралдарына т. б. арналған қораптың басына бекітіледі. Мұндай столдың ені 40—50 См-ден аспауы тиіс, бөлмейін бұрышына тақау тұсы жалпақтау болуы мүмкін, мұның өзі жазу және сызу үшін қолайла жағдай туғызады. Сонымен бірге басқа да мақсат үшін — үтіктеу, тігу, тоқу т. б. пайдаланылуы мүмкін. Егер терезе алдында жылу радиаторы немесе конвектор орнатылса, онда жылы ауа үшін столдың қақпағын тесіп, міндетті түрде [[саңылау]] жасау қажет. Жатын бөлмеге сән беретін негізгі бұйымдар перделер, шымылдықтар, кілемдер болып табылады. Терезе перделері мен төсек жапқыштарды біркелкі маталардан жасау бөлмеге тұтас бір әсемдік көрік береді. Бөлменің қабырғаларын қаптау үшін түрлі маталарды қолдануға болады, оларды қабырғаға ағаш рамалардың немесе рейкалардың көмегімен кейде желім арқылы бекітеді.<ref name="source1">Қазақ тілі терминдер сөздігі I том</ref> ==Тағы қараңыз== *[[Асхана]] *[[Қонақжай бөлме]] ==Дереккөздер</span>== <references/> {{wikify}} [[Санат:Үй тұрмысы]] [[Санат:Үй бөлмелері]] {{stub}} kowyczhq3tjqy9oqt47usuaaw0hp0ap 3615647 3615646 2026-06-11T08:54:19Z Көперхан Анаргүл 182332 3615647 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Spalnya.jpg|thumb|Жатын бөлме]] [[Сурет:Chambre de la Dauphine, Château de Versailles.jpg|thumb|Жатын бөлме]] [[Сурет:Chambre du Dauphin, Château de Versailles - 01.jpg|thumb|Жатын бөлме]] '''Жатын бөлме''' (Bedroom) - пәтердің көлеміне және отбасы құрамына байланысты тек ұйықтауға арналған бөлме, балалар жатын бөлмесі және жұмыс істейтін әрі ұйықтайтын бөлмелерге бөлінеді. Жатын бөлмедегі негізгі [[жиһаз]]дар — [[кереует]]тер мен киім-кешек шкафы. Жиһаздарды орналастыру кезінде қысы аязды келетін аймақтарда төсектерді бөлменің қабырғаларына жақын қоюға болмайды. Бөлмелері шағын пәтерлерде екі кісілік төсекті бөлме Жатын бөлмедегі қабырғаға орнатылган стол құрылысы қабырғасына көлденең орналастырған ыңғайлы. Жатын бөлмені жабдықтау кезінде ваннамен жалғасқан аралық қабырға бойына киім-кешек шкафы орналасса, сырттан келетін дыбысқа біршама тосқауыл болады. Жатын бөлмені осындай тәртіппен жабдықтаудың орынды, тиімді, пайдалануда атқаратын ролі зор. Жиһазды орналастырғанда төсек пен шкафтың ара қашықтығы кемінде 70—75 см болуға тиіс, өйткені шкафтың есігі ашық қалса да, төсекке қарай оңай өтуге болады. Төсектің бас жағына ұсақ-түйек заттар салатын [[тумба]]лар қойылады. Ал айнамен қатар қойылған тумбаның бірі сәндену столы ретінде пайдаланылады, бұл тумбаны терезеге жақын орналастыру керек. Орын жетпеген жағдайда тумбаларды шағын аспалы шкафтармен алмастыруға болады. Жатын бөлмеге арналып жасалған мебель гарнитуры ыңғайлы келеді, ондағы төсектердің бас жағына тұтас етіп құрастырылған сыйымдылығы әр түрлі комплектілер (тумба, кітап сәресі, шырағдан, сәндену столы, төсек-орын бұйымдарына арналған қораптар) орнатылған. Жатын бөлмеге арналған «Әлия» мебелі. Орын жеткілікті болса, жатын бөлмеге кресло немесе тербелме-кресло және торшер қояды, мұның өзі басқа бөлмелерден оқшау, әрі тыныш демалуға мүмкіндік береді. Балалар бөлмесінде бала 3—4 жасқа дейін ата-анасымен бірге болады. Нәрестеге арналған бұрыш мүмкіндігінше күн сәулесі мол түсетін әрі тез желдетіп алатындай, терезеге жақын болғаны жөн. Мұнда бала кереуетін, манежін қою керек, 3 жастан асқан балалар үшін ойыншықтар мен кітаптар қоятын ашық сөрелі шкаф, кішкене стол немесе балаларға арналған секретер қоюға болады. Қандай жағдайда да балалар бөлмесінде баланың еркін ойнауы үшін бос орын қалдырылуы тиіс, өйткені жас бала өзінің уақытын көбінесе осы жерде өткізеді. Көп жағдайда жатын бөлмені жұмыс орны ретінде де пайдаланады. Алайда көлемі 10-12 м2 болатын бөлмелен жұмыс столына жеке орын бөлу қиынға түседі. Мұндай жағдайда терезе алдына жанастырып қолдан жасалған жанамалы стол орнатады. Стол терезе жақтауы деңгейімен шамалас (биіктігі 71 —75 см) болуға тиіс. Оны ұзыннан-ұзақ енсіздеу етіп жасауға да болады. Оның бір жағы қабырғаға бекітілген темір тіреуішке, ал екінші жағы — кітаптарға, оқу-жазу құралдарына т. б. арналған қораптың басына бекітіледі. Мұндай столдың ені 40—50 См-ден аспауы тиіс, бөлмейін бұрышына тақау тұсы жалпақтау болуы мүмкін, мұның өзі жазу және сызу үшін қолайла жағдай туғызады. Сонымен бірге басқа да мақсат үшін — үтіктеу, тігу, тоқу т. б. пайдаланылуы мүмкін. Егер терезе алдында жылу радиаторы немесе конвектор орнатылса, онда жылы ауа үшін столдың қақпағын тесіп, міндетті түрде [[саңылау]] жасау қажет. Жатын бөлмеге сән беретін негізгі бұйымдар перделер, шымылдықтар, кілемдер болып табылады. Терезе перделері мен төсек жапқыштарды біркелкі маталардан жасау бөлмеге тұтас бір әсемдік көрік береді. Бөлменің қабырғаларын қаптау үшін түрлі маталарды қолдануға болады, оларды қабырғаға ағаш рамалардың немесе рейкалардың көмегімен кейде желім арқылы бекітеді.<ref name="source1">Қазақ тілі терминдер сөздігі I том</ref> ==Тағы қараңыз== *[[Асхана]] *[[Қонақжай бөлме]] ==Дереккөздер</span>== <references/> {{wikify}} [[Санат:Үй тұрмысы]] [[Санат:Үй бөлмелері]] {{stub}} aurpazc3icek5azj5472ta7l8hn8yte 3615685 3615647 2026-06-11T10:57:51Z 1nter pares 146705 /* */ 3615685 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Spalnya.jpg|thumb|Жатын бөлме]] [[Сурет:Chambre de la Dauphine, Château de Versailles.jpg|thumb|Жатын бөлме]] [[Сурет:Chambre du Dauphin, Château de Versailles - 01.jpg|thumb|Жатын бөлме]] '''Жатын бөлме''' — пәтердің көлеміне және отбасы құрамына байланысты тек ұйықтауға арналған бөлме, балалар жатын бөлмесі және жұмыс істейтін әрі ұйықтайтын бөлмелерге бөлінеді. Жатын бөлмедегі негізгі [[жиһаз]]дар — [[кереует]]тер мен киім-кешек шкафы. Жиһаздарды орналастыру кезінде қысы аязды келетін аймақтарда төсектерді бөлменің қабырғаларына жақын қоюға болмайды. Бөлмелері шағын пәтерлерде екі кісілік төсекті бөлме Жатын бөлмедегі қабырғаға орнатылган стол құрылысы қабырғасына көлденең орналастырған ыңғайлы. Жатын бөлмені жабдықтау кезінде ваннамен жалғасқан аралық қабырға бойына киім-кешек шкафы орналасса, сырттан келетін дыбысқа біршама тосқауыл болады. Жатын бөлмені осындай тәртіппен жабдықтаудың орынды, тиімді, пайдалануда атқаратын ролі зор. Жиһазды орналастырғанда төсек пен шкафтың ара қашықтығы кемінде 70—75 см болуға тиіс, өйткені шкафтың есігі ашық қалса да, төсекке қарай оңай өтуге болады. Төсектің бас жағына ұсақ-түйек заттар салатын [[тумба]]лар қойылады. Ал айнамен қатар қойылған тумбаның бірі сәндену столы ретінде пайдаланылады, бұл тумбаны терезеге жақын орналастыру керек. Орын жетпеген жағдайда тумбаларды шағын аспалы шкафтармен алмастыруға болады. Жатын бөлмеге арналып жасалған мебель гарнитуры ыңғайлы келеді, ондағы төсектердің бас жағына тұтас етіп құрастырылған сыйымдылығы әр түрлі комплектілер (тумба, кітап сәресі, шырағдан, сәндену столы, төсек-орын бұйымдарына арналған қораптар) орнатылған. Жатын бөлмеге арналған «Әлия» мебелі. Орын жеткілікті болса, жатын бөлмеге кресло немесе тербелме-кресло және торшер қояды, мұның өзі басқа бөлмелерден оқшау, әрі тыныш демалуға мүмкіндік береді. Балалар бөлмесінде бала 3—4 жасқа дейін ата-анасымен бірге болады. Нәрестеге арналған бұрыш мүмкіндігінше күн сәулесі мол түсетін әрі тез желдетіп алатындай, терезеге жақын болғаны жөн. Мұнда бала кереуетін, манежін қою керек, 3 жастан асқан балалар үшін ойыншықтар мен кітаптар қоятын ашық сөрелі шкаф, кішкене стол немесе балаларға арналған секретер қоюға болады. Қандай жағдайда да балалар бөлмесінде баланың еркін ойнауы үшін бос орын қалдырылуы тиіс, өйткені жас бала өзінің уақытын көбінесе осы жерде өткізеді. Көп жағдайда жатын бөлмені жұмыс орны ретінде де пайдаланады. Алайда көлемі 10-12 м2 болатын бөлмелен жұмыс столына жеке орын бөлу қиынға түседі. Мұндай жағдайда терезе алдына жанастырып қолдан жасалған жанамалы стол орнатады. Стол терезе жақтауы деңгейімен шамалас (биіктігі 71 —75 см) болуға тиіс. Оны ұзыннан-ұзақ енсіздеу етіп жасауға да болады. Оның бір жағы қабырғаға бекітілген темір тіреуішке, ал екінші жағы — кітаптарға, оқу-жазу құралдарына т. б. арналған қораптың басына бекітіледі. Мұндай столдың ені 40—50 См-ден аспауы тиіс, бөлмейін бұрышына тақау тұсы жалпақтау болуы мүмкін, мұның өзі жазу және сызу үшін қолайла жағдай туғызады. Сонымен бірге басқа да мақсат үшін — үтіктеу, тігу, тоқу т. б. пайдаланылуы мүмкін. Егер терезе алдында жылу радиаторы немесе конвектор орнатылса, онда жылы ауа үшін столдың қақпағын тесіп, міндетті түрде [[саңылау]] жасау қажет. Жатын бөлмеге сән беретін негізгі бұйымдар перделер, шымылдықтар, кілемдер болып табылады. Терезе перделері мен төсек жапқыштарды біркелкі маталардан жасау бөлмеге тұтас бір әсемдік көрік береді. Бөлменің қабырғаларын қаптау үшін түрлі маталарды қолдануға болады, оларды қабырғаға ағаш рамалардың немесе рейкалардың көмегімен кейде желім арқылы бекітеді.<ref name="source1">Қазақ тілі терминдер сөздігі I том</ref> ==Тағы қараңыз== *[[Асхана]] *[[Қонақжай бөлме]] ==Дереккөздер</span>== <references/> {{wikify}} [[Санат:Үй тұрмысы]] [[Санат:Үй бөлмелері]] {{stub}} 2wb20mt24lolly1qy2xlmhorztf86u2 0 64958 3615602 2976464 2026-06-11T08:23:07Z Көперхан Анаргүл 182332 3615602 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tastatur.jpg|right|200px]] '''Перне''' (''Клавиша; key'') — 1) [[пернетақта]]дағы бір '''перне'''; оны басқанда таңбаға сәйкес [[код]] қалыптасады да, ол [[экран]]ға шығады немесе белгілі бір әрекет іске асады; 2) [[криптографиялық кілт]] — ақпаратты шифрлау және кері шифрлау үшін пайдаланылатын құпия код (символдар жинағы); 3) кілт — мәліметтер файлындағы жазбаны немесе жазбалар тобын ұқсастырғыш. Перненің екі түрі болады [[Функционалды пернелер|функционалды]] және қарапайым перне. [[Сурет:Keyboard keys with light.jpg|right|200px]] <ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Пернетақта]] [[Санат:Ақпараттану]] [[Санат:Компьютерлік техника]] {{Stub}} [[lv:Klaviatūra]] [[tr:Tuştakımı]] [[uk:Клавіатура]] 56ydso252jev2jxirnbneyk0ruva18u 3615611 3615602 2026-06-11T08:27:52Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] ([[User talk:Көперхан Анаргүл|т]]) өңдемелерінен [[User:Bauyr03|Bauyr03]] соңғы нұсқасына қайтарды 2976464 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tastatur.jpg|right|200px]] '''Перне''' (''Клавиша; key'') — 1) [[пернетақта]]дағы бір '''перне'''; оны басқанда таңбаға сәйкес код қалыптасады да, ол [[экран]]ға шығады немесе белгілі бір әрекет іске асады; 2) [[криптографиялық кілт]] — ақпаратты шифрлау және кері шифрлау үшін пайдаланылатын құпия код (символдар жинағы); 3) кілт — мәліметтер файлындағы жазбаны немесе жазбалар тобын ұқсастырғыш. Перненің екі түрі болады [[Функционалды пернелер|функционалды]] және қарапайым перне. [[Сурет:Keyboard keys with light.jpg|right|200px]] <ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Пернетақта]] [[Санат:Ақпараттану]] [[Санат:Компьютерлік техника]] {{Stub}} [[lv:Klaviatūra]] [[tr:Tuştakımı]] [[uk:Клавіатура]] jzxd2mmm7shyal14dbxf8l6zrtu4uj2 0 66189 3615631 3415496 2026-06-11T08:34:49Z Көперхан Анаргүл 182332 3615631 wikitext text/x-wiki '''Мәтін (текст; text)''' — 1) [[Баспа|баспаға]] шығаруға арналған пішімді немесе бастапқы түрдегі бедер белгілік мәліметтер бөлшегі; 2) хабардың алмастыру хаттамасының ерекшеліктерімен байланысы жоқ ақпарат бөлігі; 3) бастапқы программаның жазбасы. Объектілік немесе жүктемеленетін модульдің бөлігі. '''Мәтін''' — бұл жалпы (бір) тақырып төңірегіндегі біріккен, сабақтастық пен тұтастық тән, ақпаратты жеткізетін мазмұнды (мәнді) сөйлемдердің тізбегі. Мәтін сөзінің этимологиясы семантикалық құрылымдардан тұрады; адамның жасаған нәрсесі, осы істелген нәрсе әлементтерінің ішкі байланыстылығы, істелген нәрсенің шеберлілігі және осы аталған үш семантикалық құрылымдарға сай оны үш пән — [[мәтінтану]], [[герменевтика]] және [[поэтика]] зерттейді. Мәтінтану қарастырылып отырған мәтіннің қай дәуірге немесе авторға тиесілі екендігін анықтайды. Герменевтика мәтінді түсіндірумен айналысады. Киелі мәтіндер герменевтикасы экзегетика деп аталады. Мәтінді қарастыру шеберлігін поэтика зерттейді. Ол Мәтіннің қалай құрылғанын, оның құрылымы мен композициясын зерттейді (формальды мектеп, құрылымдық поэтика, генеративті поэтика). Мәтінді қазіргі [[семиотика]] (мәдениет мәтін ретінде) мен мәтін философиясындағыдай тым кең мағынада түсінуге болады. [[В. Руднев]]тің жасаған мәтін тұжырымы жеті баптан тұрады. 1) мәтіннің барлық элементтері өзара байланысты (өзара байланысқан) (құрылымдық поэтика тезисі). 2) мәтін элементтерінің арасындағы байланыс қайталанып, өзгеріп отыратын бірліктер мотивтер ретінде айқындалады. (Мотивті талдау тезисі); З) мәтінде кездейсоқ ештеңе жоқ (психоталдау); 4) мәтіннің әрбір жекеленген және үстірт кәрінісінің (мәнінің) астында мифологиялық сипаттағы терең, әмбебап заңдылықтар жатыр (К.Т. Юнгтің аналитикалық психологиясы); 5) мәтін шындықты суреттемейді, ол онымен өзара күрделі қарым-қатынасқа түседі (аналитикалық философия және тілдік актілер теориясы); 6) бір мәтіндегі ақиқат нәрсе, басқасында жалған болып шығуы мүмкін ( мүмкін дүние (нәрсе) семантикасы); 7) мәтін — қатып-семіп қалған мән емес, ол автор мен оқырман және мәдени контекст арасындағы сұхбат ([[Бахтин поэтикасы]]).<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref><ref>Мәдениеттану: жоғарғы оқу орнындары мен колледж студенттеріне арнлған оқулық. Алматы: Раритет, 2005.- 416 бет. ISBN 9965-663-71-8</ref> == Мәтін түрлері == * Әңгімелеу мәтіні - оқиғаны ретімен баяндайтын мәтін түрі. Сұрақтары: Не істеді? Қайтеді? * Сипаттау мәтіні - белгілі бір нәрсенің құбылыстың сын сипатын егжей тегжейлі сипаттайтын мәтін түрі. Сипаттау мәтінің басқа мәтіндерден айырмашылығы: етістіктері өткен немесе осы шақта қолданылады; сипаттама тілі (сын есімдер, үстеулер); көңіл күй етістіктері мен нақты зат есімдер; сенсорлық елестетуді қолданады; сипаттау үшін салыстыруды қолданады. Сипаттау мәтінін табиғат көріністерін, адам портреті бейнесі т.б. сын есімдер, үстеу түрлерін қолданылып, заттар салыстырмалы түрде сипатталуында көре аламыз. * Пайымдау мәтіні белгілі бір пікірді түсіндіреді, дәлелдейді және не үшін? сұрағына жауап береді.   == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ақпараттану]] [[Санат:Компьютерлік техника]] 6t5t4tzavdfrff6k8x9wnjymlo19opd 3615635 3615631 2026-06-11T08:36:21Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] ([[User talk:Көперхан Анаргүл|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3310044 wikitext text/x-wiki '''Мәтін (текст; text)''' — 1) баспаға шығаруға арналған пішімді немесе бастапқы түрдегі бедер белгілік мәліметтер бөлшегі; 2) хабардың алмастыру хаттамасының ерекшеліктерімен байланысы жоқ ақпарат бөлігі; 3) бастапқы программаның жазбасы. Объектілік немесе жүктемеленетін модульдің бөлігі. '''Мәтін''' — бұл жалпы (бір) тақырып төңірегіндегі біріккен, сабақтастық пен тұтастық тән, ақпаратты жеткізетін мазмұнды (мәнді) сөйлемдердің тізбегі. Мәтін сөзінің этимологиясы семантикалық құрылымдардан тұрады; адамның жасаған нәрсесі, осы істелген нәрсе әлементтерінің ішкі байланыстылығы, істелген нәрсенің шеберлілігі және осы аталған үш семантикалық құрылымдарға сай оны үш пән — [[мәтінтану]], [[герменевтика]] және [[поэтика]] зерттейді. Мәтінтану қарастырылып отырған мәтіннің қай дәуірге немесе авторға тиесілі екендігін анықтайды. Герменевтика мәтінді түсіндірумен айналысады. Киелі мәтіндер герменевтикасы экзегетика деп аталады. Мәтінді қарастыру шеберлігін поэтика зерттейді. Ол Мәтіннің қалай құрылғанын, оның құрылымы мен композициясын зерттейді (формальды мектеп, құрылымдық поэтика, генеративті поэтика). Мәтінді қазіргі [[семиотика]] (мәдениет мәтін ретінде) мен мәтін философиясындағыдай тым кең мағынада түсінуге болады. [[В. Руднев]]тің жасаған мәтін тұжырымы жеті баптан тұрады. 1) мәтіннің барлық элементтері өзара байланысты (өзара байланысқан) (құрылымдық поэтика тезисі). 2) мәтін элементтерінің арасындағы байланыс қайталанып, өзгеріп отыратын бірліктер мотивтер ретінде айқындалады. (Мотивті талдау тезисі); З) мәтінде кездейсоқ ештеңе жоқ (психоталдау); 4) мәтіннің әрбір жекеленген және үстірт кәрінісінің (мәнінің) астында мифологиялық сипаттағы терең, әмбебап заңдылықтар жатыр (К.Т. Юнгтің аналитикалық психологиясы); 5) мәтін шындықты суреттемейді, ол онымен өзара күрделі қарым-қатынасқа түседі (аналитикалық философия және тілдік актілер теориясы); 6) бір мәтіндегі ақиқат нәрсе, басқасында жалған болып шығуы мүмкін ( мүмкін дүние (нәрсе) семантикасы); 7) мәтін — қатып-семіп қалған мән емес, ол автор мен оқырман және мәдени контекст арасындағы сұхбат ([[Бахтин поэтикасы]]).<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref><ref>Мәдениеттану: жоғарғы оқу орнындары мен колледж студенттеріне арнлған оқулық. Алматы: Раритет, 2005.- 416 бет. ISBN 9965-663-71-8</ref> == Мәтін түрлері == * Әңгімелеу мәтіні - оқиғаны ретімен баяндайтын мәтін түрі. Сұрақтары: Не істеді? Қайтеді? * Сипаттау мәтіні - белгілі бір нәрсенің құбылыстың сын сипатын егжей тегжейлі сипаттайтын мәтін түрі. Сипаттау мәтінің басқа мәтіндерден айырмашылығы: етістіктері өткен немесе осы шақта қолданылады; сипаттама тілі (сын есімдер, үстеулер); көңіл күй етістіктері мен нақты зат есімдер; сенсорлық елестетуді қолданады; сипаттау үшін салыстыруды қолданады. Сипаттау мәтінін табиғат көріністерін, адам портреті бейнесі т.б. сын есімдер, үстеу түрлерін қолданылып, заттар салыстырмалы түрде сипатталуында көре аламыз. * Пайымдау мәтіні белгілі бір пікірді түсіндіреді, дәлелдейді және не үшін? сұрағына жауап береді.   == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ақпараттану]] [[Санат:Компьютерлік техника]] ewxqmo9yal14ajvj5uxedrt7hwm4wi2 0 81370 3615565 2107564 2026-06-11T07:46:30Z RaiymbekZh 170385 /* */ 3615565 wikitext text/x-wiki '''Әскери-далалық госпиталь''' (Военно-полевой госпиталь) — далалық жағдайда дәрігерлік көмек көрсету мен емдеуді камтамасыз етуге арналған мекеме. Бұл әскери госпитальдің сұрыптаушы, көп салалық, хирургиялық, терапевтік, жұкпалы аурулар және жеңіл жарақаттанғандарды емдейтін түрлері бар. [[Ұлы Отан соғысы]] жылдарыңда мұңдай штаттық [[автокөлік]]тері бар ауруханалар әскерлер соңынан ілесіп отырды және жылжымалы-далалық госпитальдар деп атады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Әскери іс. Алматы: «Мектеп» ААҚ, 2001 жыл</ref> == Хирургиялық ӘДГ == {{Толық мақала|Әскери-далалық хирургия}} Соғыс кезіндегі жарақат хирургиялық араласуын қажет ететін госпиталь түрі ==Дереккөздер== <references/> {{stub:Әскери іс}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Әскери іс]] 9i2rmvd2enuj6mclfyxu5hso9dcbclz 0 83766 3615603 3454738 2026-06-11T08:24:20Z Көперхан Анаргүл 182332 3615603 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Cocktail B52.jpg|thumb|right|alt=A.|270px|[[Коктейль]]]] [[Сурет:A drink for relaxation......11.jpg|нобай|Жеміс шырыны]] '''Сусындар''' — ертеден сусындарды екі топқа бөлген: ([[алкогольсіз]]) салқындатқыш, сусынды қандырғыш немесе [[алкоголь]]ді. Ғылыми және аспаздық-тағамдық түрде құндылығы бірдей емес. Табиғи шикізаттар негізінде дайындалған сусындар: * Табиғи сусындар: * а) [[су]], [[сүт]], [[минералды су]]лар, балмен араластырылған сулар, ағаштардың балғын, көкөністердің, жеміс-жидектердің, кокос жаңғағының [[шырындар]]ы; * б) ерекше өңдеу арқылы алынған толық табиғи сусындар ([[қымыз]], [[чал]], [[айран]], [[шұбат]], [[тарақ]], [[шай]], [[кофе]], [[какао]], [[мате]], [[морс]]тар, [[квас]], қышқыл [[щи]]лер). * Жоғары сапалы табиғи шикізаттарды өндеу негізінде алынған алкогольді, бірақ құрамында қант жоқ сусындар: * а) құрғақ [[жүзім шараптары]], үй жағдайында дайындалған сыраның ұлттық түрлері, [[бал]] және [[жеміс]] сусындары; * ә) жоғары сапалы тамақ шикізаттарын ([[жүзім]], [[алма]], [[қарабидай]], [[арпа]], [[күріш]], [[тұт]], [[қант]] құрағы) көп рет айдау арқылы алынған алкогольді ішімдіктер (француз коньяктары, арақ, виски, кальвадос, тутовка, саке, ром). Бұл сусындар мен ішімдіктер шағын мөлшерде тағамдардың дәмін, консистенциясын келтіруге, аспаздық мақсатқа да пайдаланылады. Аспаздық өңдеуде тағам жоғары температураға дейін өнделінетін болғандықтан, оған қосылған алкогольді ішімдіктің құрамындағы спирт буға айналып кетеді. * Сақтау, тасымалдау кезінде бұзылмас үшін қосылатын қоспалары бар, табиғи шикізаттардан дайындалынатын алкогольсіз сусындар: * а) өндірісте шығарылған көкөніс және [[Жеміс шырыны|жеміс шырындары]]; * б) [[лимонад]]тар. * Құрамында қант немесе басқа қоспалары бар табиғи шикізаттар негізінде дайындалған сусындар: а) жүзім шараптары, көмірқышқыл газымен қанықтырылған [[көпіршік]]ті шампан шараптары; б) сапасын тұрақтандыру үшін спирт қосып күшейтілген ішімдіктер (барлық асханалық, десерттік, маркалы немесе жай жартылай құрғақ және тәтті шараптар); в) құрамында қанты бар жеміс-жидек шырындарынан дайындалған [[құйма]]лар, [[тұндырма]]лар, [[ликерлер]]; г) барлық арманьяктар, брендилер, екінші сортты коньяктар және «Столичная» арағы; д) [[құлмақ]], [[мальтоза]] қосылған дәндерден дайындалған сыралардың барлық түрі. Жасанды сусындар. 1. Жасанды [[қоспа]]лар көп мөлшерде қосылған сусындар: а) хош иістік альдегидтер эссенциялар негізінде дайындалған газды сулар; б) осы эссенциялар пайдаланылған жеміс сулары; в) табиғи уыт қоспай дайындалған алкогольсіз сыра түрі, "[[Кока-кола]]", "Пепси-кола", "Фанта". 2. Күрделі жасанды араласпалар қосылған алкогольді сусындар: а) арзан шараптар, портвейндер, вермуттар, жасанды херестер; б) төмен сортты өнімдерден дайындалған арақ, ром, джин, виски, ханшина, Вьетнам күріш арағы. Бұл ішімдіктер зиянды болғандықтан [[аспаздық]]та қолданбаған дұрыс. Араласпа ([[Купаждау, Араластыру|купажные]]) сусындар. ішер алдында әр түрлі компоненттерді араластырып дайындалған сусындар: коктейльдер, глинтвейндер, крюшондар, пунштар, грг.тар, флиптер және т. б.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: К54 Қоғамдық тамақтандыру. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. — 232 бет. ISBN 9965-36-414-1</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Сусындар]] lg65ap8qkpvtethfjnfmfr8j5x5h8v4 3615609 3615603 2026-06-11T08:27:43Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] ([[User talk:Көперхан Анаргүл|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3232335 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Cocktail B52.jpg|thumb|right|alt=A.|270px|[[Коктейль]]]] [[Сурет:A drink for relaxation......11.jpg|нобай|Жеміс шырыны]] '''Сусындар''' — ертеден сусындарды екі топқа бөлген: ([[алкогольсіз]]) салқындатқыш, сусынды қандырғыш немесе [[алкоголь]]ді. Ғылыми және аспаздық-тағамдық түрде құндылығы бірдей емес. Табиғи шикізаттар негізінде дайындалған сусындар: * Табиғи сусындар: * а) [[су]], [[сүт]], [[минералды су]]лар, балмен араластырылған сулар, ағаштардың балғын, көкөністердің, жеміс-жидектердің, кокос жаңғағының [[шырындар]]ы; * б) ерекше өңдеу арқылы алынған толық табиғи сусындар ([[қымыз]], [[чал]], [[айран]], [[шұбат]], [[тарақ]], [[шай]], [[кофе]], [[какао]], [[мате]], [[морс]]тар, [[квас]], қышқыл [[щи]]лер). * Жоғары сапалы табиғи шикізаттарды өндеу негізінде алынған алкогольді, бірақ құрамында қант жоқ сусындар: * а) құрғақ [[жүзім шараптары]], үй жағдайында дайындалған сыраның ұлттық түрлері, [[бал]] және [[жеміс]] сусындары; * ә) жоғары сапалы тамақ шикізаттарын ([[жүзім]], [[алма]], [[қарабидай]], [[арпа]], [[күріш]], [[тұт]], [[қант]] құрағы) көп рет айдау арқылы алынған алкогольді ішімдіктер (француз коньяктары, арақ, виски, кальвадос, тутовка, саке, ром). Бұл сусындар мен ішімдіктер шағын мөлшерде тағамдардың дәмін, консистенциясын келтіруге, аспаздық мақсатқа да пайдаланылады. Аспаздық өңдеуде тағам жоғары температураға дейін өнделінетін болғандықтан, оған қосылған алкогольді ішімдіктің құрамындағы спирт буға айналып кетеді. * Сақтау, тасымалдау кезінде бұзылмас үшін қосылатын қоспалары бар, табиғи шикізаттардан дайындалынатын алкогольсіз сусындар: * а) өндірісте шығарылған көкөніс және [[Жеміс шырыны|жеміс шырындары]]; * б) [[лимонад]]тар. * Құрамында қант немесе басқа қоспалары бар табиғи шикізаттар негізінде дайындалған сусындар: а) жүзім шараптары, көмірқышқыл газымен қанықтырылған [[көпіршік]]ті шампан шараптары; б) сапасын тұрақтандыру үшін спирт қосып күшейтілген ішімдіктер (барлық асханалық, десерттік, маркалы немесе жай жартылай құрғақ және тәтті шараптар); в) құрамында қанты бар жеміс-жидек шырындарынан дайындалған [[құйма]]лар, [[тұндырма]]лар, [[ликерлер]]; г) барлық арманьяктар, брендилер, екінші сортты коньяктар және «Столичная» арағы; д) [[құлмақ]], [[мальтоза]] қосылған дәндерден дайындалған сыралардың барлық түрі. Жасанды сусындар. 1. Жасанды [[қоспа]]лар көп мөлшерде қосылған сусындар: а) хош иістік альдегидтер эссенциялар негізінде дайындалған газды сулар; б) осы эссенциялар пайдаланылған жеміс сулары; в) табиғи уыт қоспай дайындалған алкогольсіз сыра түрі, "[[Кока-кола]]", "Пепси-кола", "Фанта". 2. Күрделі жасанды араласпалар қосылған алкогольді сусындар: а) арзан шараптар, портвейндер, вермуттар, жасанды херестер; б) төмен сортты өнімдерден дайындалған арақ, ром, джин, виски, ханшина, Вьетнам күріш арағы. Бұл ішімдіктер зиянды болғандықтан [[аспаздық]]та қолданбаған дұрыс. Араласпа ([[Купаждау, Араластыру|купажные]]) сусындар. ішер алдында әр түрлі компоненттерді араластырып дайындалған сусындар: коктейльдер, глинтвейндер, крюшондар, пунштар, грг.тар, флиптер және т. б.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: К54 Қоғамдық тамақтандыру. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. — 232 бет. ISBN 9965-36-414-1</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Сусындар]] 5bchfuh8qfijfp7pznila88tpcsbes8 0 84643 3615568 2145976 2026-06-11T07:49:40Z Sandudgul Akhanbaeva 182097 «[[Санат:Баянауыл ауданы тұлғалары|Баянауыл ауданы тұлғалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3615568 wikitext text/x-wiki '''Сүлеймен Баязитов'''<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref> [[1944]] жылы 2 желтоқсанда [[Павлодар облысы]], [[Баянауыл ауданы]]ның [[Шанин Жұмат Тұрғынбайұлы|Ж.Шанин]] ауылында туған. Павлодардағы мал дәрігерлік техникумын және Қарағанды Мемлекеттік университетінің филология факультетін тамамдаған. == Жұмыс баспалдағы == [[1971]] жылы Баянауыл аудандық ''«Жеңіс» (қазіргі «Баянтау»)'' газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары, [[1997]]—[[1999]] жылдар аралығында облыстық ''«Сарыарқа самалы»'' газетінде тілші болып қызмет еткен. [[1999]] жылдан бері Красноармейка орта мектебінде қазақ тілі мен әдебиеті пәні бойынша мұғалім болып қызмет етеді. == Еңбегі == Алғашқы әңгіме, өлеңдері [[1962]]—[[1963]] жылдары ''«Тың өлкесі»'' газетінде жарық көріп, содан бері әңгіме, аңыз, повестері аудандық, облыстық, республикалық газет-журналдарда жарияланып тұрады. [[1972]] жылы [[Павлодар|Павлодар қаласында]] өткен жас ақын-жазушылардвің республикалық, аймақтық Кеңесіне қатысқан. Ақынның'' «Бастау»'' ([[1979]]),'' «Жасыбай батыр»'' ([[2004]]), ''«Құдіреті күшті бір Алла»'' ([[2004]]), ''«Елсіздегі елес»'' ([[2004]]), ''«Хан ием»'' ([[2004]]), ''«Жаралы жердің жанары»'' ([[2006]]), ''«Көне қазақтың қыңыр қисыны»'' ([[2007]]) атты жинақтары жарық көрген. ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Павлодар облысы]] [[Санат:1944 жылы туғандар]] [[Санат:Баянауыл ауданы тұлғалары]] {{Bio-stub}} 9237mhgqkz9t7rkbxs0h767nha2znzi 3615569 3615568 2026-06-11T07:50:38Z Sandudgul Akhanbaeva 182097 «[[Санат:Журналистер|Журналистер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3615569 wikitext text/x-wiki '''Сүлеймен Баязитов'''<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref> [[1944]] жылы 2 желтоқсанда [[Павлодар облысы]], [[Баянауыл ауданы]]ның [[Шанин Жұмат Тұрғынбайұлы|Ж.Шанин]] ауылында туған. Павлодардағы мал дәрігерлік техникумын және Қарағанды Мемлекеттік университетінің филология факультетін тамамдаған. == Жұмыс баспалдағы == [[1971]] жылы Баянауыл аудандық ''«Жеңіс» (қазіргі «Баянтау»)'' газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары, [[1997]]—[[1999]] жылдар аралығында облыстық ''«Сарыарқа самалы»'' газетінде тілші болып қызмет еткен. [[1999]] жылдан бері Красноармейка орта мектебінде қазақ тілі мен әдебиеті пәні бойынша мұғалім болып қызмет етеді. == Еңбегі == Алғашқы әңгіме, өлеңдері [[1962]]—[[1963]] жылдары ''«Тың өлкесі»'' газетінде жарық көріп, содан бері әңгіме, аңыз, повестері аудандық, облыстық, республикалық газет-журналдарда жарияланып тұрады. [[1972]] жылы [[Павлодар|Павлодар қаласында]] өткен жас ақын-жазушылардвің республикалық, аймақтық Кеңесіне қатысқан. Ақынның'' «Бастау»'' ([[1979]]),'' «Жасыбай батыр»'' ([[2004]]), ''«Құдіреті күшті бір Алла»'' ([[2004]]), ''«Елсіздегі елес»'' ([[2004]]), ''«Хан ием»'' ([[2004]]), ''«Жаралы жердің жанары»'' ([[2006]]), ''«Көне қазақтың қыңыр қисыны»'' ([[2007]]) атты жинақтары жарық көрген. ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Павлодар облысы]] [[Санат:1944 жылы туғандар]] [[Санат:Баянауыл ауданы тұлғалары]] [[Санат:Журналистер]] {{Bio-stub}} neq5w08y4qj7n31ull3h26odf7qoako 0 106429 3615502 3565245 2026-06-11T05:11:17Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Снимок_гостиницы_"Казахстан"с_восточной_стороны.jpg|Снимок_гостиницы_"Казахстан"с_восточной_стороны.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Krd|Krd]] [[commons:File:Снимок_гостиницы_"Казахстан"с_восточной_стороны.j 3615502 wikitext text/x-wiki '''Достық даңғылы''' – Алматы қаласындағы даңғыл. Медеу ауданында Пушкин мен Зенков көшелерінің арасында орналасқан. Жібек жолы даңғылының қиылысынан басталып, Гоголь көшесін кесіп өтеді, одан әрі 28 гвардияшы-панфиловшылар атындағы саябақпен үзіліп, Қазыбек би көшесінен (бұрынғы Советская), Төле би (бұрынғы Комсомольская), Бөгенбай батыр (бұрынғы Киров) көшелерін қиып өтеді. Қарасай батыр (бұрынғы Виноградова), Қабанбай батыр (бұрынғы Калинин), Жамбыл, Шевченко, Құрманғазы, Абай даңғылы, Сәтбаев, Жолдасбеков, Ньютон, Армянская көшелері, әл-Фараби даңғылы, Қажымұқан, Рубинштейн, Клочков, Митина, Крючков, Крючков. көшелері Керей-Жәнібек хандар (бұрынғы Тау) көшесіне айналады, бұл Медеуге апаратын тас жол. Даңғылға '''Достық''' атауы ([[Алматы]] қаласы әкімінің 12.12.1995 № 202 шешімі) берілген. ''«Достық»'' сөзі татулық, ынтымақтастық, бірлік мағыналарын білдіреді. [[Сурет:Hotel Kazakhstan.JPG|Оңға|нобай|Қазақстан қонақ үйі]] Даңғылдың негізі 1919 жылы қаланған. Даңғыл Медеу ауданында орналасқан. Ол ''«Көк базар»'' сауда орталығынан басталып, Кіші Алматы өзеніне қатарлас және осы өзеннің қиылысқан жеріне дейін созылып, санаторийлер мен демалыс аймақтары орналасқан аймаққа барып тіреледі. Достық даңғылы көпшіліктің сүйікті демалыс орындары Көктөбеге, «[[Медеу]]<nowiki/>» спорт кешеніне және ''«Шымбұлақ»'' тау шаңғысы спорт базасына баратын жолмен жалғасып жатыр. Кеңес өкіметі жылдарынан бастап даңғыл қаладағы ең маңызды магистральдардың біріне айналды. Бұрынғы атаулары: * а)Генерал Колпаковский көшесі; * ә)Ленин даңғылы. Даңғылдың ұзындығы - 8000 метр. Даңғыл бойында [[Республика сарайы (Алматы)|Республика сарайы]] (Сарай 1970 жылы салынған. Сәулетшілер: В.Ю. Алле, В.Н. Ким, Ю.Г. Ратушный, Н.И. Рипинский, Л.Л. Ухоботов, т.б. Сарай Абай алаңы архитектуралық ансамблінің бір бөлігі), Оқушылар Сарайы (1983 ж. салынған. Сәулетшілер: В.Н.Ким, А.П. Зуев.Т.С. Әбілдаев), ''«АРК» галереясы, «Достар»'' бизнес-орталығы, ''«Вернисаж»'' галереясы орналасқан. [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]. [[Кино]] және [[теледидар]] техника-экономикалық академиясы секілді жоғары оқу орындары бар. Даңғылда: [[Алматы]] тарихи-өлкетану мұражайы, Археологиялық мұражай, №27 кітапхана, №39 кітапхана, ''«[[Қазақстан (қонақ үй)|Қазақстан]]<nowiki/>»'' қонақ үйі, (Сәулетшілер: Л. Ухоботов, Ю. Ратушный, А. Анчугов, В. Каштанов). ''«Алатау»'' қонақ үйі. (1975 ж салынған), ''«Медеу»'' туристік қонақ үйі, (1974 ж. салынған. Сәулетшілер: В.З. Кацев, С.В. Коханович, А.С.[[Арыстан Сайлаубайұлы Қайнарбаев|Қайнарбаев]]), сондай-ақ, «Искра» кинотеатры, Қазақ тілі мен әдебиетін тереңдетіп оқытатын республикалық ''«Дарын»'' мектеп-интернаты, ''«Алатау»'' қонақ үйі, ''«Ресей»'' супермаркеті, ''«Электроника әлемі»'' дүкендері, ''«Достық»'' мейманханасы, бірнеше санаторийлер мен демалыс орындары орналасқан. Даңғыл бойында Ғани Мұратбаев ескерткіші (Оқушылар Сарайының алдында) 1995 ж. Мүсіншілер: Т. Досмағамбетов, О. Прокофьева. Сәулетшілер: Ш. Уәлиханов, А. Қайнарбаев); [[Жамбыл Жабайұлы|Жамбыл Жабаев]] ескерткіші. (ақынның 100 жылдық мерейтойына байланысты 1996 ж. орнатылған. Мүсінші: Б. Әбішев. Ландшафтың сәулетшілері: Ю. Ратушный, Т. Ералиев, О. Балықбаев); Т. Шевченко ескерткіші, (2000 ж. Орнатылған. Мүсінші: В. Рожик) орнатылған.<ref>Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0</ref> ==Ғимараттар== <center> <gallery> Сурет:KazNPU imeni Abaya.JPG Сурет:Biblioteka imeni bagalina.JPG Сурет:Kazakhstan Trade House.JPG </gallery> </center> ==Ескерткіштер== <center> <gallery> Сурет:Pamyatnik Panfilovu.JPG|И. В. Панфилов ескерткіші Сурет:Pamyatnik Shevchenko Almaty.JPG|Т. Г. Шевченко ескерткіші Сурет:Pamyatnik Abayu Almaty.JPG|Абай ескерткіші </gallery> </center> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Алматы көшелері]] nkyipw23vfka9djfl4ztj3bffar4r9c 0 108866 3615644 3462305 2026-06-11T08:49:45Z Көперхан Анаргүл 182332 3615644 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Shattered broken glass - Israel 2024 04.jpg|нобай|Әйнек]] '''Әйнек''', не '''шыны''', – құрамында шыны түзетін компоненттер ([[кремний тотығы]], [[бор]], [[аллюминий]], [[фосфор]] т.б.) мен металл тотықтары ([[литий]], [[калий]], [[магний]], [[қорғасын]] т.б.) бар балқыманы суыту нәтижесінде алынатын қатты, аморфты,оптикалық мөлдір (құрамына байланысты) [[әйнек]] түрді [[материал]]. Шыны құрылыста, санитарлық техникада қолданылады, тамақ және химиялық ыдыстар жасауда кеңінен пайдаланылады. Республикада шыны мен шыны кристалды материалдардың құрылымына байланысты ғылыми зерттеулер 1960 жылдан Қазақ хим-технологиялық институтында, кейін – [[Жамбыл гидромелиорация-құрылыс институты]] мен [[Алматы құрылыс материалдары ғылыми зерттеу және жобалау институ]]тында (С.Т. Сүлейменов, В.О. Есімов, Т.Ә. Әбдуалиев, В.Ф. Вернер, А.А. Мырзахожаев т.б.), Қазақ Республикасы Ғылым Академиясының химия ғылымдар институтында (Ю.А.Моркеренков, Л.Н. Шелудяков т.б.) жүргізіп келді. Зерттеу жұмыстары жергілікті табиғи шикізат пен өнеркәсіп қалдықтарын пайдалана отырып, әр түрлі мақсатқа арналған бұйымдар шығару технологиясына бағытталған. [[Екібастұз мемлекеттік аймақтық электр станциясы]]ның күлінен түсі қара түсті «Марблит» типті шыны тәрізді қаптама тақталар; беті жалынмен жылтыратылған түрлі-түсті шыныдан тұратын қос қабатты көркем қаттама материалдар ретінде қолданылатын шыны-кристаллит тақталар; үйлердің архитектурасын жақсартуға, техникалық мақсатқа арналған ақ және қара түсті [[шлакситал]]ды, [[күлситал]]ды бұйымдар; қымбат металлдар мен легирленген қорытпаларды алмастыратын биологиялық индифферентті физика-механикалық қасиеттері мен косметикалық эффектісі жоғары тіс ортопедиясына қажетті ситалдар т.б. жасалды. Республикада шыны ыдыстарды дайындайтын жергілікті өнеркәсіп министрлігіне қарасты екі кәсіпорын (Жамбыл, Щучинск қалаларында) бар. Қалыңдығы 4 және 6 мм екі қабатты әйнек терезелер стандартты 4 мм әйнектермен салыстырғанда 32 DBA аз шу шығарады.<ref>[https://ssk-astana.kz/php/packets.php Екі қабатты терезелер.]</ref> ==Түрлері== *Органикалық шыны — [[полиметилметакрилат]], [[полистирол]], [[поликарбонат]]тар негізіндегі оптикалық материалдардың техникалық атауы. Тығыздығы біршама кем, морттылығы аз, жұмсару температурасы едәуір төмен. Органикалық шыныдан авиа, автомобиль, кемежасау салаларында құрылымдық материал ретінде пайдаланылатын жарқыншақтанбайтын үш қабат шыны дайындалады. *Сақтандырушы шыны — құрамына байланысты түсірілген сәулелерді өткізеді (мөлдір) немесе өткізбейді (мөлдір емес), сондай-ақ белгілі толқын ұзындықты сәулелерді өткізіп, басқа толқын ұзындықты сәулелерді өткізбейді (түсті). *Брондалған әйнек — өнім арнайы полимер негізіндегі қабыршақтармен немесе сұйық полимерлі композициямен желімделген әйнектің бірнеше қабаттарынан тұрады.<ref>[https://avtobez.com/zashhita/bronirovannoe-steklo-8180/ Брондалған әйнек.]</ref> *Сұйық шыны — [[натрий]] жөне [[калий силикат]]тарының судағы ерітіндісі. Сұйық шыны — қышқылға төзімді цемент пен отқа төзімді сылақтардың құрауышы, желімдегіш зат ("кеңсе силикат желімі"). Mұқият болмаса, білдекші шағын жарақат алуы мүмкін.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Машинажасау. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-417-6</ref> == Шыныға қатысты ғылым == Михаил Васильевич Ломоносов шыныны зерттеу мен балқытуға ғылыми көзқарастың негізін қалады. Ғалымдар 4 мыңнан астам стақанды алғашқы технологиялық жүйеленген балқытуды жүзеге асырды. Зертханалық тәжірибе және ол қолданған әдіснамалық принциптер қазіргі уақытта дәстүрлі, классикалық деп саналатындардан аз ерекшеленеді. ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Әйнек]] [[Санат:Оптикалық заттар]] [[Санат:Мүсін жасау материалдары]] bxsh30ht7wasxzgnhq1nr89q5an3epg 3615686 3615644 2026-06-11T10:58:20Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] ([[User talk:Көперхан Анаргүл|т]]) өңдемелерінен [[User:Wikiproxyma|Wikiproxyma]] соңғы нұсқасына қайтарды 3462305 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Shattered broken glass - Israel 2024 04.jpg|нобай|Әйнек]] '''Әйнек''', не '''шыны''', – құрамында шыны түзетін компоненттер ([[кремний тотығы]], [[бор]], [[аллюминий]], [[фосфор]] т.б.) мен металл тотықтары ([[литий]], [[калий]], [[магний]], [[қорғасын]] т.б.) бар балқыманы суыту нәтижесінде алынатын қатты, аморфты,оптикалық мөлдір (құрамына байланысты) [[әйнек]] түрді материал. Шыны құрылыста, санитарлық техникада қолданылады, тамақ және химиялық ыдыстар жасауда кеңінен пайдаланылады. Республикада шыны мен шыны кристалды материалдардың құрылымына байланысты ғылыми зерттеулер 1960 жылдан Қазақ хим-технологиялық институтында, кейін – [[Жамбыл гидромелиорация-құрылыс институты]] мен [[Алматы құрылыс материалдары ғылыми зерттеу және жобалау институ]]тында (С.Т. Сүлейменов, В.О. Есімов, Т.Ә. Әбдуалиев, В.Ф. Вернер, А.А. Мырзахожаев т.б.), Қазақ Республикасы Ғылым Академиясының химия ғылымдар институтында (Ю.А.Моркеренков, Л.Н. Шелудяков т.б.) жүргізіп келді. Зерттеу жұмыстары жергілікті табиғи шикізат пен өнеркәсіп қалдықтарын пайдалана отырып, әр түрлі мақсатқа арналған бұйымдар шығару технологиясына бағытталған. [[Екібастұз мемлекеттік аймақтық электр станциясы]]ның күлінен түсі қара түсті «Марблит» типті шыны тәрізді қаптама тақталар; беті жалынмен жылтыратылған түрлі-түсті шыныдан тұратын қос қабатты көркем қаттама материалдар ретінде қолданылатын шыны-кристаллит тақталар; үйлердің архитектурасын жақсартуға, техникалық мақсатқа арналған ақ және қара түсті [[шлакситал]]ды, [[күлситал]]ды бұйымдар; қымбат металлдар мен легирленген қорытпаларды алмастыратын биологиялық индифферентті физика-механикалық қасиеттері мен косметикалық эффектісі жоғары тіс ортопедиясына қажетті ситалдар т.б. жасалды. Республикада шыны ыдыстарды дайындайтын жергілікті өнеркәсіп министрлігіне қарасты екі кәсіпорын (Жамбыл, Щучинск қалаларында) бар. Қалыңдығы 4 және 6 мм екі қабатты әйнек терезелер стандартты 4 мм әйнектермен салыстырғанда 32 DBA аз шу шығарады.<ref>[https://ssk-astana.kz/php/packets.php Екі қабатты терезелер.]</ref> ==Түрлері== *Органикалық шыны — [[полиметилметакрилат]], [[полистирол]], [[поликарбонат]]тар негізіндегі оптикалық материалдардың техникалық атауы. Тығыздығы біршама кем, морттылығы аз, жұмсару температурасы едәуір төмен. Органикалық шыныдан авиа, автомобиль, кемежасау салаларында құрылымдық материал ретінде пайдаланылатын жарқыншақтанбайтын үш қабат шыны дайындалады. *Сақтандырушы шыны — құрамына байланысты түсірілген сәулелерді өткізеді (мөлдір) немесе өткізбейді (мөлдір емес), сондай-ақ белгілі толқын ұзындықты сәулелерді өткізіп, басқа толқын ұзындықты сәулелерді өткізбейді (түсті). *Брондалған әйнек — өнім арнайы полимер негізіндегі қабыршақтармен немесе сұйық полимерлі композициямен желімделген әйнектің бірнеше қабаттарынан тұрады.<ref>[https://avtobez.com/zashhita/bronirovannoe-steklo-8180/ Брондалған әйнек.]</ref> *Сұйық шыны — [[натрий]] жөне [[калий силикат]]тарының судағы ерітіндісі. Сұйық шыны — қышқылға төзімді цемент пен отқа төзімді сылақтардың құрауышы, желімдегіш зат ("кеңсе силикат желімі"). Mұқият болмаса, білдекші шағын жарақат алуы мүмкін.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Машинажасау. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-417-6</ref> == Шыныға қатысты ғылым == Михаил Васильевич Ломоносов шыныны зерттеу мен балқытуға ғылыми көзқарастың негізін қалады. Ғалымдар 4 мыңнан астам стақанды алғашқы технологиялық жүйеленген балқытуды жүзеге асырды. Зертханалық тәжірибе және ол қолданған әдіснамалық принциптер қазіргі уақытта дәстүрлі, классикалық деп саналатындардан аз ерекшеленеді. ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Әйнек]] [[Санат:Оптикалық заттар]] [[Санат:Мүсін жасау материалдары]] 1tmzghqtj04r4uc8pn2cg5euniydq2k 0 165063 3615485 3320313 2026-06-11T04:26:14Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3615485 wikitext text/x-wiki [[File:United Airlines - N57855 - Flickr - skinnylawyer.jpg|thumb| Авиакомпания арқылы брондау]] '''Worldspan жүйесі''' - компьютерлік [[брондау]] [[жүйе]]лері еуропалық бөлімі PARS пен TWA, КСБ, DATAS Американдық әуе [[компания]]лары мен Delta Airlines американдық әуе компаниялары мен Delta Airliens американдық әуе [[тасымалдаушы]]ларының бірігуі негізінде пайда болды. Worldspan бақылау акция пакеті Delta Airlines компаниясына жатады, жүйені бақылау орталығы Атланта (АҚШ) қаласында орналасқан. Worldspan - Америкада кең таралған брондау жүйесі, [[Еуропа]]да Amadeus пен Galileo жүйелерінен кейін үшінші орында және де [[Оңтүстік Азия]] мен [[Таяу шығыс]]та кеңінен таралып келе жатыр. 1995 жылдан бастап [[Ресей]]де Worldspan КБЖ өкілеттілігі жұмыс жасап келеді, қазіргі кезде Ресей нарығында белсенді [[маркетинг]]тік [[саясат]]тар жүргізіп жатыр. '''Worldspan''' - ақпараттық жүйе, ең басты әуе транспорттарын (487 әуе компаниялар), сондай-ақ отельдерді (39 мың қонақ үй желісі), экскурсиондық бюро, [[театр]]лармен басқа да мәдени шараларды резервілеуге мүмкіндік береді. Сондай-ақ Worldspan [[туризм]] мен саяхатқа байланысты қажет анықтама ақпараттарын алуға мүмкүндік береді. Қазіргі кезде әлем бойынша бұл жүйені 25 мыңнан аса туристік фирма пайдаланды. ==Worldspan-ға қосылудың нұсқалары== [[File:16 The Assign and Cancel Methods for Airline Flight Reservation.jpg|thumb| Брондау методикасы]] [[File:MR12W MARS.jpg|thumb| Брондау]] Worldspаn агенттерге [[тапсырыс]]қа сай келетін кұралдарды таңдауға мүмкіндік береді. Бүгінгі таңда Worldspan-ға қосылудың екі нұсқасы бар. * Бірінші нұсқа - бұл '''British Teleсom''' байланысының белгілеген арнасы, қосылу шартына ай сайынғы брондаудың 400 сегментін ұсынады. * Екінші нұсқа - '''Worldspan Net''', стационарлы жүйенің толық функционалды аналогы болып табылады, ол Интернет арнасының байланысын пайдаланады. Мұнда қосылу орташа көлемде брондау жасайтын орта және кіші туристік фирмаларға арналған. 2001 жылдың маусым айында Worldspan Net жүйесіне қосылған агенттердің саны 150-ден аса болды. Бұл нұсқаның артықшылығы белгіленген арналар байланысынсыз телефон арқылы қосылу, брондаудың сегмент мөлшері болмайды, ай сайынғы сайттағы жұмыстың төлемі 240 $, Microcoft Office стандартты өнімдерімен бірге қамтамасыз етіледі. '''Worldspan Net''' сайтына қосылудың үш режимі бар: - бірқатар пайдаланушылар үшін жеңілдетілген интерфейс; - стандартты CRS командасымен жұмыс ұсынатын intermediate; - маманданған – станционарлы жүйенің аналогы. Соңғы уақытта Worldspan алдыңғы қатардағы брондау жүйесі болып табылады, электронды-коммерция (e-commerce) саласында туристік [[интернет]]- [[технология]]сы белсенді дамуда. Ең алдымен Worldspan Net жүйесінің өзінің интернет аналогын, содан кейін компания қолдайтын Gateway Plus және Dates & Destinatians көрсету керек. Интернетте турагент сайттарында Worldspan арқылы Dates & Destinatians [[бағдарлама]]сында Internet Bookibg Engine (IBE) деп аталатын брондау жүйесін жасауға болады. Мұндай жағдайда [[клиент]] өз бетінше әуе сапарын және отельдерді таңдап, оларды брондай алады. Мұндай жүйеде корпоративті клиентермен жұмыс істеген қолайлы, мысалы «Аэрос» (www.aerosmsk.ru) туристік компаниясы іске асыруда. Worldspan әйгілі «Expedia» мен «Preiceline» электрондық агенттердің жабдықтаушысы болып табылады. Бұл жаңа үрдістер орташа және кіші туристік [[фирмалар]] үшін өте тартымды және де бұл туризмдегі технологиялардың дамуының болашақтағы бағыты болып табылады. Worldspan пайдаланушыларына ұсынылатын қосымша мүмкіндіктерін атап айту керек, Worldspan Power Pricing, ол брондап қойған [[маршрут]]ты төмен бағада есептеуге, маршрут нұсқаларының басқа да мүмкіндіктерін төмен бағада есептеуге мүмкіндік береді<ref>http://www.npark.ru</ref>. '''Worldspan''' дүние жүзіндегі жетекші брондау жүйелерінің төрттігіне кіреді. Қазіргі таңда Worldspan жүйесі 18,5 мың агенттіктің қызметін жүзеге асыруға көмектеседі. Ол дүние жүзі бойынша 492 авиакомпанияның, 45 автокөлікті жалға беру компанияларының (дүние жүзі бойынша 15, 854 жерлерге қызмет көрсетеді), 25 туристік операторлардың және 191 қонақ үй компанияларының (45,000 қонақ үйге қызмет көрсетеді) брондау жүргізуін қамтамасыз етеді. Worldspan ең жас брондауды жүргізетін компьютерлік жүйе болып табылады. Дегенмен жүйенің тарихы тереңге етек жайған: '''1968 ж.''' - Delta Airlines авиакомпаниясының ішкі брондау жүйесі құрастырылып және жүзеге асырылады. '''1971 ж.''' - Trans World Airlines (TWA) авиакомпаниясының ішкі брондау жүйесі іске асырылады. '''1976 ж.''' - PARS жүйесінің және (TWA) авиакомпаниясының туристік агенттіктердегі бағдарламалары жүзеге асырылады. '''1982 ж.''' - DATAS II жүйесі мен Delta Airlines авиакомпаниясының туристік агенттіктердегі бағдарламалары іске қосылды. '''1986 ж.''' - Northwest Airlines авиакомпаниясы мен PARS жүйесінің 50%-ын сатып алып, PARS Travel Information Systens (PTIS) және PARS Service Partnership (PSP) жүйелерін құрады. '''1990 ж.''' - DATAS II және PTIS жүйелерін комбинерлеу мен Worldspan Travel Information Services компаниясының құрылуы үшін Delta Airlines, Northwest және TWA авиакомпанияларының арасында келісім жасалады. '''1993 ж.''' - Атлантадағы мағлұматтарды қайта жөндеу орталығы түгелімен жұмыскерлерге арналып, қайта құрылады. '''1994 ж.''' - АҚШ-тан тыс сату бойынша, компаниялар мен жүйелерге қызмет көрсету компанияларын қайта құру жүзеге асырылады (Мексика мен Канаданың филиалдарын құрады)<ref>http://www.mark5.ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111228025137/http://www.mark5.ru/ |date=2011-12-28 }}</ref>. Клиенттерге қызмет көрсететін жүйе, өзіне технологиялық көмектің телефондық қызметі мен оқу орталықтарын құрайды. Олар бүкіл Еуропа мен Америка, Таяу Шығыс пен Африканың аумағында орналасқан. ABACUS-пен жүргізген келісімнің негізінде компанияның қызмет көрсету сферасы Австралия мен Қиыр Шығысқа дейін таралады. Worldspan жүйесі асырады: авиабилеттерді брондау, қонақүйлердегі нөмірлерді және автомобильдерді жалға беру<ref>http://medunivers.h1.ru</ref>. ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Авиабилеттер]] [[Санат:OpenTravel альянсы]] [[Санат:Туристік технологиялар]] 0kxt6vcz7zu3n7tiuf2nv6hptyrrf31 0 202076 3615470 2464583 2026-06-11T02:05:05Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3615470 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = JX Nippon Oil & Energy Corporation |логотипі = <!-- [[Сурет:JX Holdings logo.jpg|200px]]--> |түрі = <!-- компанияның түрі--> |биржадағы листингі = |қызметі = <!-- қандай өнім шығарады--> |ұраны = |құрылды = [[1888]] |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бұрынғы атауы = |құрушы = |орналасуы = [[Токио]] [[Жапония]] |басты адамдары = Fumiaki Watari, Chairman, Shinji Nishio, Президент |саласы = Мұнай өндіру және мұнай химиясы |өнімі = Мұнай, <br />Мұнай өнімдері |айналым = |операциялық кіріс = ¥ 7,523.990 млрд [[Жапон иенасы|JPY]] ([[қаржы жылы|ҚЖ]] 2008) |таза табысы = ¥ 148.306 млрд |қызметкерлер саны = 13 290, ([[2007]]) |басшы компания = |бағынышты компания = |сайты = [http://www.eneos.co.jp|www.www.eneos.co.jp] }} '''Nippon Oil Corporation''' ({{lang-ja|新日本石油株式会社}}, ''Син Нихон Сэкию Кабусикигайся'') ({{tyo|5001}}) — Жапонияның ең ірі мұнай компаниясы.2008 жылы Fortune Global 500 санағында 101 орынды иеленген болатын <ref>[http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2009/full_list/101_200.html Fortune Global 500] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090918114700/http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2009/full_list/101_200.html |date=2009-09-18 }}</ref>. ==Компания тарихы == [[1888]] жылы — Nippon Oil Co., Ltd құрылуы [[1914]] жылы — № 5 ұңғымадан атқылаған алғашқы мұнай, Курокава кенорны, Акита [[префектура]]сы ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Мұнай және газ]] [[Санат:Жапония]] hk8udgw6g3b4fk2gwitrn4y9wr0uwad 0 209878 3615408 2958828 2026-06-10T20:31:39Z 1nter pares 146705 3615408 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Клаусталь-Целлерфельд |шынайы атауы = Clausthal-Zellerfeld |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Clausthal-Zellerfeld.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=48 |lat_sec=18 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=20 |lon_sec=8 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гослар |кестедегі аудан = Гослар (аудан){{!}}Гослар |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 3 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Петер Диц |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 33,96 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 560 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 14 579 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05323 |пошта индексі = 38678 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GS |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 53 004 |ортаққордағы санаты = Clausthal-Zellerfeld |сайты = |сайт тілі = de }} '''Клаусталь-Целлерфельд''' ({{lang-de|Clausthal-Zellerfeld}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Гослар (аудан)|Гослар]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 14 579 адамды құрайды (31 [[желтоқсан]] [[2010 жыл]]).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 33,96 км² шамасында. [[Мемлекет]] ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 53 004''. [[Қала]]ның басшысы — Петер Диц. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 3 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Гослар ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] r62i3hmd6665pda8818jc9cy8i14chf 0 209879 3615409 1929471 2026-06-10T20:32:10Z 1nter pares 146705 3615409 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Кленце (қала) |шынайы атауы = Clenze |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Clenze.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=56 |lat_sec=9 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=57 |lon_sec=21 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Люхов-Данненберг |кестедегі аудан = Люхов-Данненберг (аудан){{!}}Люхов-Данненберг |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 28 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Херберт Хёберман |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 71,77 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 25 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2254 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05844 |пошта индексі = 29459 |пошта индекстері = |автомобиль коды = DAN |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 54 002 |ортаққордағы санаты = Clenze |сайты = |сайт тілі = de }} '''Кленце (қала)''' ({{lang-de|Clenze}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Люхов-Данненберг (аудан)|Люхов-Данненберг]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2254 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 71,77 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 54 002''. Муниципалитеттің басшысы — Херберт Хёберман. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 28 қалалық ауданға бөлінеді. {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Люхов-Данненберг ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] i8vjcye2f0rwvyix8plvqq87f817qx9 0 209880 3615413 3355919 2026-06-10T20:34:27Z 1nter pares 146705 3615413 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Кольнраде |шынайы атауы = Colnrade |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Colnrade COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=49 |lat_sec=28 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=28 |lon_sec=40 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ольденбург |кестедегі аудан = Ольденбург (аудан){{!}}Ольденбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 18,45 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 32 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 801 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04434, 04431 |пошта индексі = 27243 |пошта индекстері = |автомобиль коды = OL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 4 58 002 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.colnrade.de/ |сайт тілі = de }} '''Кольнраде''' ({{lang-de|Colnrade}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ольденбург (аудан)|Ольденбург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 801 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 18,45 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 58 002''. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.colnrade.de/ Ресми сайты] {{Германия:Ольденбург ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] sqhb2pbxsx8ezb0i2t1nfms27elorgc 0 209881 3615414 2959270 2026-06-10T20:34:43Z 1nter pares 146705 3615414 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Коппенбрюгге |шынайы атауы = Coppenbrügge |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen von Coppenbrügge.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=7 |lat_sec=14 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=32 |lon_sec=56 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хамельн-Пирмонт |кестедегі аудан = Хамельн-Пирмонт (аудан){{!}}Хамельн-Пирмонт |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 12 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Ханс Ульрих Пешка |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 89,81 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 131 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 7415 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05156 |пошта индексі = 31863 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HM |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 52 004 |ортаққордағы санаты = Coppenbrügge |сайты = http://www.coppenbruegge.de/ |сайт тілі = de }} '''Коппенбрюгге''' ({{lang-de|Coppenbrügge}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хамельн-Пирмонт (аудан)|Хамельн-Пирмонт]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 7415 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 89,81 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 52 004''. Муниципалитеттің басшысы — Ханс Ульрих Пешка. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 12 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.coppenbruegge.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Хамельн-Пирмонт ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] rdwcyvaj81frjj1fmxona9m5k4afbjc 0 209882 3615415 3349403 2026-06-10T20:35:03Z 1nter pares 146705 3615415 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Коппенграфе |шынайы атауы = Coppengrave |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Coppengrave.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=59 |lat_sec=21 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=43 |lon_sec=30 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хильдесхайм |кестедегі аудан = Хильдесхайм (аудан){{!}}Хильдесхайм |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Харри Бринкман |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 3,20 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 154 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 690 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05185 |пошта индексі = 31091 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HI |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 54 036 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.coppengrave.de/ |сайт тілі = de }} '''Коппенграфе''' ({{lang-de|Coppengrave}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хильдесхайм (аудан)|Хильдесхайм]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 690 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 3,20 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 54 036''. Муниципалитеттің басшысы — Харри Бринкман. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.coppengrave.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007144534/http://www.coppengrave.de/ |date=2007-10-07 }} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Хильдесхайм ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 7qn3c8ltsa8ccwdf0r5a9ffrzgbz78m 0 209884 3615419 2959463 2026-06-10T20:36:27Z 1nter pares 146705 3615419 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Кремлинген |шынайы атауы = Cremlingen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen der Gemeinde Cremlingen.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=14 |lat_sec=56 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=39 |lon_sec=15 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Вольфенбюттель |кестедегі аудан = Вольфенбюттель (аудан){{!}}Вольфенбюттель |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Гюнтер Айхенлауб |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 59,25 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 119 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 12 744 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05306 |пошта индексі = 38162 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 58 006 |ортаққордағы санаты = Destedt-schloss-park-1.JPG |сайты = http://www.cremlingen.de/ |сайт тілі = de }} '''Кремлинген''' ({{lang-de|Cremlingen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Вольфенбюттель (аудан)|Вольфенбюттель]] ауданының құрамына енеді. [[Муниципалитет]]тің тұрақты тұрғындарының саны 12 744 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 59,25 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 58 006''. Муниципалитеттің басшысы — Гюнтер Айхенлауб. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.cremlingen.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Вольфенбюттель ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] jkwnwlzip9355dyjivutg2vnosybj7m 0 209885 3615421 2959663 2026-06-10T20:37:14Z 1nter pares 146705 3615421 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Куксхафен |шынайы атауы = Cuxhaven |сурет = Cuxhaven 07-2016 photo11 port area.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Cuxhaven COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=52 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=42 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Куксхафен |кестедегі аудан = Куксхафен (аудан){{!}}Куксхафен |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 161,91 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 2 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 50 492 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04721 … 04724 |пошта индексі = 27472, 27474, 27476, 27478 |пошта индекстері = |автомобиль коды = CUX |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 52 011 |ортаққордағы санаты = Cuxhaven |сайты = http://www.cuxhaven.de/ |сайт тілі = de }} '''Куксхафен''' ({{lang-de|Cuxhaven}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Куксхафен (аудан)|Куксхафен]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 50 492 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 161,91 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 52 011''. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.cuxhaven.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Куксхафен ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] epmiw3ynyvenno5n0elmomxn2wxi0ae 0 213963 3615400 2958733 2026-06-10T20:26:34Z 1nter pares 146705 3615400 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Кирхбрак |шынайы атауы = Kirchbrak |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=58 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=35 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хольцминден |кестедегі аудан = Хольцминден (аудан){{!}}Хольцминден |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 5 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Вильхельм Бреннекке |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 18,39 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 299–460 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1132 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05533 |пошта индексі = 37619 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HOL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 55 025 |ортаққордағы санаты = Kirchbrak |сайты = http://www.kirchbrak.de/ |сайт тілі = de }} '''Кирхбрак''' ({{lang-de|Kirchbrak}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хольцминден (аудан)|Хольцминден]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1132 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 18,39 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 55 025''. Муниципалитеттің басшысы — Вильхельм Бреннекке. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 5 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.kirchbrak.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Хольцминден ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] tm50skzugt4fmk5cxzfibgvsco94qas 0 213964 3615403 2958748 2026-06-10T20:29:10Z 1nter pares 146705 3615403 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Кирхдорф (Зулинген) |шынайы атауы = Kirchdorf (bei Sulingen) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Kirchdorf (Landkreis Diepholz).png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=35 |lat_sec=41 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=50 |lon_sec=10 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Дипхольц |кестедегі аудан = Дипхольц (аудан){{!}}Дипхольц |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 15 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Франц Бёкман |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 47,76 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 36 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2023 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04273 |пошта индексі = 27245 |пошта индекстері = |автомобиль коды = DH |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 51 021 |ортаққордағы санаты = Kirchdorf (bei Sulingen) |сайты = http://www.kirchdorf.de/ |сайт тілі = de }} '''Кирхдорф (Зулинген)''' ({{lang-de|Kirchdorf (bei Sulingen)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Дипхольц (аудан)|Дипхольц]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2023 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 47,76 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 51 021''. Муниципалитеттің басшысы — Франц Бёкман. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 15 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.kirchdorf.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Дипхольц ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] nsus6lxl7azyvplb4a4ocjhsj5t6k5p 0 213966 3615404 2958758 2026-06-10T20:29:31Z 1nter pares 146705 3615404 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Кирхлинтельн |шынайы атауы = Kirchlinteln |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Kirchlinteln.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=56 |lat_sec=34 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=19 |lon_sec=06 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ферден |кестедегі аудан = Ферден (аудан){{!}}Ферден |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 17 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Вольфганг Родевальд |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 174,13 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 45 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 10 420 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04236 |пошта индексі = 27308 |пошта индекстері = |автомобиль коды = VER |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 61 005 |ортаққордағы санаты = Kirchlinteln |сайты = http://www.kirchlinteln.de/ |сайт тілі = de }} '''Кирхлинтельн''' ({{lang-de|Kirchlinteln}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ферден (аудан)|Ферден]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 10 420 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 174,13 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 61 005''. Муниципалитеттің басшысы — Вольфганг Родевальд. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 17 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.kirchlinteln.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Ферден ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] pr8p5go9yhjmqopaayzq9on8gc44t42 0 213969 3615405 2958760 2026-06-10T20:30:08Z 1nter pares 146705 3615405 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Кирхтимке |шынайы атауы = Kirchtimke |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen kirchtimke.gif |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=15 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=09 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ротенбург-на-Вюмме |кестедегі аудан = Ротенбург-на-Вюмме (аудан){{!}}Ротенбург-на-Вюмме |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 2 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Армин Шпрингвальд |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 16,14 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 24 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1000 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04289 |пошта индексі = 27412 |пошта индекстері = |автомобиль коды = ROW |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 57 030 |ортаққордағы санаты = Kirchtimke |сайты = |сайт тілі = de }} '''Кирхтимке''' ({{lang-de|Kirchtimke}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ротенбург-на-Вюмме (аудан)|Ротенбург-на-Вюмме]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1000 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 16,14 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 57 030''. Муниципалитеттің басшысы — Армин Шпрингвальд. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Ротенбург-на-Вюмме ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 1i061v949o8dyui6nnumo6ghnv4vtsk 0 213970 3615401 2958735 2026-06-10T20:26:49Z 1nter pares 146705 3615401 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Кирхвальзеде |шынайы атауы = Kirchwalsede |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=01 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=24 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ротенбург-на-Вюмме |кестедегі аудан = Ротенбург-на-Вюмме (аудан){{!}}Ротенбург-на-Вюмме |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 4 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Клаус Лютенс |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 36,9 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 54 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1228 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04269 |пошта индексі = 27386 |пошта индекстері = |автомобиль коды = ROW |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 57 031 |ортаққордағы санаты = Kirchwalsede |сайты = http://www.bothel.de |сайт тілі = de }} '''Кирхвальзеде''' ({{lang-de|Kirchwalsede}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ротенбург-на-Вюмме (аудан)|Ротенбург-на-Вюмме]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1228 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 36,9 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 57 031''. Муниципалитеттің басшысы — Клаус Лютенс. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.bothel.de Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Ротенбург-на-Вюмме ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 44cy5u17fea6g2kuv9tfm7phfzdinuv 0 213971 3615402 2958736 2026-06-10T20:27:18Z 1nter pares 146705 3615402 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Кирхвиштедт |шынайы атауы = Kirchwistedt |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Kirchwistedt.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=25 |lat_sec=26 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=53 |lon_sec=56 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Куксхафен |кестедегі аудан = Куксхафен (аудан){{!}}Куксхафен |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 5 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Вильфрид Виндхорст |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 25,07 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 14 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 496 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04747 |пошта индексі = 27616 |пошта индекстері = |автомобиль коды = CUX |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 52 026 |ортаққордағы санаты = Kirchwistedt |сайты = http://www.beverstedt.de/ |сайт тілі = de }} '''Кирхвиштедт''' ({{lang-de|Kirchwistedt}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Куксхафен (аудан)|Куксхафен]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 496 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 25,07 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 52 026''. Муниципалитеттің басшысы — Вильфрид Виндхорст. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 5 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.beverstedt.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Куксхафен ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 6wysbj2gqzdpz68tl65le2cin96zenz 0 213973 3615406 2958792 2026-06-10T20:30:50Z 1nter pares 146705 3615406 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Клайн-Берсен |шынайы атауы = Klein Berßen |сурет = KleinBerssen.gif |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Klein Berssen COA.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=46 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=27 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Эмсланд |кестедегі аудан = Эмсланд (аудан){{!}}Эмсланд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Тео Крёгер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 16,93 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 29 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1173 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05965 |пошта индексі = 49777 |пошта индекстері = |автомобиль коды = EL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 4 54 024 |ортаққордағы санаты = Klein Berßen |сайты = |сайт тілі = de }} '''Клайн-Берсен''' ({{lang-de|Klein Berßen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Эмсланд (аудан)|Эмсланд]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1173 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 16,93 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 54 024''. Муниципалитеттің басшысы — Тео Крёгер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Эмсланд ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] c4l4cflf4z541l6oc22vie9ind8cvga 0 213974 3615407 2958793 2026-06-10T20:31:12Z 1nter pares 146705 3615407 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Клайн-Меккельзен |шынайы атауы = Klein Meckelsen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Klein Meckelsen.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=18 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=27 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ротенбург-на-Вюмме |кестедегі аудан = Ротенбург-на-Вюмме (аудан){{!}}Ротенбург-на-Вюмме |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 3 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Ильзе Роперс |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 14,58 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 33 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 960 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04282 |пошта индексі = 27419 |пошта индекстері = |автомобиль коды = ROW |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 57 032 |ортаққордағы санаты = Klein Meckelsen |сайты = http://www.klein-meckelsen.de/ |сайт тілі = de }} '''Клайн-Меккельзен''' ({{lang-de|Klein Meckelsen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ротенбург-на-Вюмме (аудан)|Ротенбург-на-Вюмме]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 960 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 14,58 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 57 032''. Муниципалитеттің басшысы — Ильзе Роперс. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 3 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.klein-meckelsen.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Ротенбург-на-Вюмме ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] re2cg9s54ibb108eee55fnltbo7pqrv 0 213975 3615411 2958914 2026-06-10T20:33:34Z 1nter pares 146705 3615411 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Клузе (Эмсланд) |шынайы атауы = Kluse (Emsland) |сурет = Kluse Emsland.png |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=55 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=19 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Эмсланд |кестедегі аудан = Эмсланд (аудан){{!}}Эмсланд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Херман Борхерс |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 25,26 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 10 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1502 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04963, 04966, 05933 |пошта индексі = 26892 |пошта индекстері = |автомобиль коды = EL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 4 54 025 |ортаққордағы санаты = Kluse (Emsland) |сайты = |сайт тілі = de }} '''Клузе (Эмсланд)''' ({{lang-de|Kluse (Emsland)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Эмсланд (аудан)|Эмсланд]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1502 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 25,26 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 54 025''. Муниципалитеттің басшысы — Херман Борхерс. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Эмсланд ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 5rn6qqnj74oeh0nerdtnol34hfkupuw 0 213976 3615412 2958917 2026-06-10T20:34:04Z 1nter pares 146705 3615412 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Кнайтлинген |шынайы атауы = Kneitlingen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=11 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=46 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Вольфенбюттель |кестедегі аудан = Вольфенбюттель (аудан){{!}}Вольфенбюттель |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 4 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Йоханнес Файгель |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 17,58 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 223 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 847 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05332 |пошта индексі = 38170 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 58 022 |ортаққордағы санаты = Kneitlingen |сайты = |сайт тілі = de }} '''Кнайтлинген''' ({{lang-de|Kneitlingen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Вольфенбюттель (аудан)|Вольфенбюттель]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 847 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 17,58 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 58 022''. Муниципалитеттің басшысы — Йоханнес Файгель. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Вольфенбюттель ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 59awk33gxfso4iyvxgwcexmzvhm25io 0 213977 3615418 2959433 2026-06-10T20:36:12Z 1nter pares 146705 3615418 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Кребек |шынайы атауы = Krebeck |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = KrebeckWappen.jpg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=34 |lat_sec=59 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=07 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гёттинген |кестедегі аудан = Гёттинген (аудан){{!}}Гёттинген |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Йозеф Зорхаге |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 12,27 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 172 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1126 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05507 |пошта индексі = 37434 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GÖ |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 52 014 |ортаққордағы санаты = Krebeck |сайты = http://www.gemeinde-krebeck.de/ |сайт тілі = de }} '''Кребек''' ({{lang-de|Krebeck}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Гёттинген (аудан)|Гёттинген]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1126 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 12,27 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 52 014''. Муниципалитеттің басшысы — Йозеф Зорхаге. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.gemeinde-krebeck.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Гёттинген ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] t6zlzf4syiaq5q4ypswzu7676wv52nu 0 213978 3615416 2959393 2026-06-10T20:35:27Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3615416 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Крайензен |шынайы атауы = Kreiensen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Kreiensen.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=51 |lat_sec=26 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=57 |lon_sec=48 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Нортхайм |кестедегі аудан = Нортхайм (аудан){{!}}Нортхайм |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 15 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Ронни Роде |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 65,32 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 104 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 6940 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05563 |пошта индексі = 37547 |пошта индекстері = |автомобиль коды = NOM |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 55 008 |ортаққордағы санаты = Kreiensen |сайты = http://www.kreiensen.de/ |сайт тілі = de }} '''Крайензен''' ({{lang-de|Kreiensen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Нортхайм (аудан)|Нортхайм]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 6940 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 65,32 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 55 008''. Муниципалитеттің басшысы — Ронни Роде. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 15 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.kreiensen.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Нортхайм ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 9fl6mjrv97d5onf2ndywqvqvfgadigf 0 213980 3615420 2959580 2026-06-10T20:36:49Z 1nter pares 146705 3615420 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Крумхёрн |шынайы атауы = Krummhörn |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Krummhörn COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=26 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=05 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Аурих |кестедегі аудан = Аурих (аудан){{!}}Аурих |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 19 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Йохан Затоф |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 159,2 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 0 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 12 656 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 049 23, 0 49 26, 0 49 27 |пошта индексі = 26736 |пошта индекстері = |автомобиль коды = AUR |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 4 52 014 |ортаққордағы санаты = Krummhörn |сайты = http://www.krummhoern.de/ |сайт тілі = de }} '''Крумхёрн''' ({{lang-de|Krummhörn}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Аурих (аудан)|Аурих]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 12 656 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 159,2 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 52 014''. Муниципалитеттің басшысы — Йохан Затоф. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 19 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.krummhoern.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Аурих ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] qj4ol1cthrhcd9o72m6k18hgrv75cd4 0 213981 3615422 2959774 2026-06-10T20:37:38Z 1nter pares 146705 3615422 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Кутенхольц |шынайы атауы = Kutenholz |сурет = Wappen Kutenholz.svg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=29 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=20 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Штаде |кестедегі аудан = Штаде (аудан){{!}}Штаде |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 5 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Йохан Петер Хинк |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 68,17 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 24 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 4761 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04762 |пошта индексі = 27449 |пошта индекстері = |автомобиль коды = STD |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 59 031 |ортаққордағы санаты = Kutenholz |сайты = http://www.kutenholz.de/ |сайт тілі = de }} '''Кутенхольц''' ({{lang-de|Kutenholz}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Штаде (аудан)|Штаде]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 4761 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 68,17 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 59 031''. Муниципалитеттің басшысы — Йохан Петер Хинк. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 5 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.kutenholz.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Штаде ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] apgxuhskq7gibdzslcg9a881zpuja17 0 213983 3615397 2959914 2026-06-10T20:25:08Z 1nter pares 146705 3615397 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Кёнигслуттер-ам-Эльм |шынайы атауы = Königslutter am Elm |сурет = [[Сурет:Königslutter Merian.png|330px]] |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Koenigslutter.PNG |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=15 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=49 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хельмштедт |кестедегі аудан = Хельмштедт (аудан){{!}}Хельмштедт |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 18 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Оттомар Липпельт |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 130,58 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 134 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 15 694 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05353 |пошта индексі = 38154 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HE |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 54 013 |ортаққордағы санаты = Königslutter am Elm |сайты = http://www.koenigslutter.de/ |сайт тілі = de }} '''Кёнигслуттер-ам-Эльм''' ({{lang-de|Königslutter am Elm}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хельмштедт (аудан)|Хельмштедт]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 15 694 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 130,58 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 54 013''. Муниципалитеттің басшысы — Оттомар Липпельт. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 18 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.koenigslutter.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Хельмштедт ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] oyfoz02sdsnidgccdv5mipn7j8a7qza 3615398 3615397 2026-06-10T20:25:23Z 1nter pares 146705 /* */ 3615398 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Кёнигслуттер-ам-Эльм |шынайы атауы = Königslutter am Elm |сурет = Königslutter Merian.png |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Koenigslutter.PNG |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=15 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=49 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хельмштедт |кестедегі аудан = Хельмштедт (аудан){{!}}Хельмштедт |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 18 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Оттомар Липпельт |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 130,58 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 134 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 15 694 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05353 |пошта индексі = 38154 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HE |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 54 013 |ортаққордағы санаты = Königslutter am Elm |сайты = http://www.koenigslutter.de/ |сайт тілі = de }} '''Кёнигслуттер-ам-Эльм''' ({{lang-de|Königslutter am Elm}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хельмштедт (аудан)|Хельмштедт]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 15 694 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 130,58 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 54 013''. Муниципалитеттің басшысы — Оттомар Липпельт. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 18 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.koenigslutter.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Хельмштедт ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] amrvg5goqz324veqezupm4jctme84hx 0 213984 3615399 2959915 2026-06-10T20:25:54Z 1nter pares 146705 3615399 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Кёнигсмор |шынайы атауы = Königsmoor |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Königsmoor.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=13 |lat_sec=59 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=39 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Харбург |кестедегі аудан = Харбург (аудан){{!}}Харбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Ханс-Юрген Даль |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 10,01 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 39 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 666 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04180 |пошта индексі = 21255 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 53 022 |ортаққордағы санаты = Königsmoor |сайты = http://www.tostedt.de |сайт тілі = de }} '''Кёнигсмор''' ({{lang-de|Königsmoor}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Харбург (аудан)|Харбург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 666 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 10,01 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 53 022''. Муниципалитеттің басшысы — Ханс-Юрген Даль. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.tostedt.de Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Харбург ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 8gmzha1vska33t6z17o7zqd4q3wuiy9 0 213985 3615423 2959890 2026-06-10T20:37:57Z 1nter pares 146705 3615423 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Кюрштедт |шынайы атауы = Kührstedt |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Kuehrstedt.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=34 |lat_sec=41 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=48 |lon_sec=05 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Куксхафен |кестедегі аудан = Куксхафен (аудан){{!}}Куксхафен |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 2 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Херман Ханевинкель |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 25,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 5 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1082 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04708, 04745 |пошта индексі = 27624 |пошта индекстері = |автомобиль коды = CUX |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 52 028 |ортаққордағы санаты = Kührstedt |сайты = http://www.bad-bederkesa.de/ |сайт тілі = de }} '''Кюрштедт''' ({{lang-de|Kührstedt}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Куксхафен (аудан)|Куксхафен]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1082 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 25,5 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 52 028''. Муниципалитеттің басшысы — Херман Ханевинкель. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.bad-bederkesa.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100926153220/http://www.bad-bederkesa.de/ |date=2010-09-26 }} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Куксхафен ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] h5991wq5zew0co4fa55v3w6guccgsmb 0 213986 3615424 2959903 2026-06-10T20:38:21Z 1nter pares 146705 3615424 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Кюстен |шынайы атауы = Küsten |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=58 |lat_sec=59 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=04 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Люхов-Данненберг |кестедегі аудан = Люхов-Данненберг (аудан){{!}}Люхов-Данненберг |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 17 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Дитер Михелис |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 41,27 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 22 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1391 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05841 |пошта индексі = 29482 |пошта индекстері = |автомобиль коды = DAN |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 54 013 |ортаққордағы санаты = Küsten |сайты = |сайт тілі = de }} '''Кюстен''' ({{lang-de|Küsten}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Люхов-Данненберг (аудан)|Люхов-Данненберг]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1391 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 41,27 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 54 013''. Муниципалитеттің басшысы — Дитер Михелис. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 17 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Люхов-Данненберг ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] de0np9xvrp3qxxy39j36e8gs83fdnnw 0 214309 3615417 2959407 2026-06-10T20:35:53Z 1nter pares 146705 3615417 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Краненбург |шынайы атауы = Kranenburg |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Kranenburg Oste COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=36 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=12 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Штаде |кестедегі аудан = Штаде (аудан){{!}}Штаде |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 2 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Хорст Вартнер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 14,21 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 3 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 766 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04140 |пошта индексі = 21726 |пошта индекстері = |автомобиль коды = STD |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 59 029 |ортаққордағы санаты = Kranenburg |сайты = http://www.samtgemeinde-oldendorf.de/ |сайт тілі = de }} '''Краненбург''' ({{lang-de|Kranenburg}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Штаде (аудан)|Штаде]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 766 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 14,21 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 59 029''. Муниципалитеттің басшысы — Хорст Вартнер. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.samtgemeinde-oldendorf.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Штаде ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] pa8jytv3ayt6492cp6cq5tzxkskl9jl 0 288396 3615503 3433979 2026-06-11T05:11:41Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Almaty_sky_23.jpg|Almaty_sky_23.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Krd|Krd]] [[commons:File:Almaty_sky_23.jpg|жойған]], себебі: [[:c:Commons:Deletion requests/File:Almaty sky 23.jpg|]]. 3615503 wikitext text/x-wiki '''Офицерлер үйі'''- әскери және мәдени-ағарту орталығы. 1978 жылы [[Алматы]] қаласында археолог [[Ю.Г.Ратушный]], [[О.Н.Балықбаев]], [[Т.Е.Ералиев]], конструктор [[Н.П.Разин]], т.б. жасаған жоба бойынша салынды. Ғимараттың 28 гвардияшы-панфиловшылар паркінің шығыс жағын ала бой көтеруі әрі осы парктегі «Даңқ» мемориалымен ансамбльдік үндестік табуы - қаланың жаңа бір алаңыныц негізін жасады. Құрылыстың орта иінінен шығарылған ашық арқа мемориал алаңын ұлгайта түскен. Офицерлер үйінің жалпы жобасы бедерлі бұғатпен жабылған алып бағаналар тізбегі сияқты. Бүл ғимараттың салтанат қакпасына ұқсас болуын қамтамасыз еткен. Ақ мәрмәр бағаналар арасына қара сұр [[габбро-диабаз]] тасымен қаптау, дөдегенің биік әрі бедерлі болып келуі оған салтанатты сипат береді. Офицерлер үйінің ішкі бөлмелерін әсемдеуге әртүрлі табиғи тастар, алюминий, сәндік пластмассалар, синтетикалық кілемдер, жасанды бағаналар пайдаланылған. Ғимарат 1991 жылға дейін Қызыл Тулы [[Орта Азия]] әскери округінің мәдени- ағарту мекемесінің әдістемелік орталығы болды. Қазіргі кезде офицерлер үйі көп салалы қызмет атқарады. Әскери мұражайы, 500 орынды концерт залы, 400 орынды кинотеатр, кітапхана, кино, фото және изостудия, бизалы, әртүрлі үйірмелер, т.б. халыққа кызмет көрсетеді.<ref>А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Дереккөздер == <references/> {{stub}} {{wikify}} [[Санат:Әскери іс]] l0z50yyfmaoxc2l7o5dm23vobgcg19j 0 479494 3615488 3315554 2026-06-11T04:51:05Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3615488 wikitext text/x-wiki 2009 жылғы санақ бойынша ''[[Datamonitor]]'' мәліметі бойынша әлемнің '''Ең ірі технологиялық компаниялар тізімі''' <ref>{{cite news | url=http://www.computerwire.com/companies/lists/list/?listid=7A7B551F-A6C8-47AC-B3AE-3879873B5E23 | title=Top 50 Global Technology Companies | publisher=Datamonitor}}</ref> . "Ақпараттық технология" секторының құрамына "электр және электроника жабдықтары", "бағдарламалық және компьютерлік қызметтер" және "компьютер темірі және жабдықтар технологиясы" кіреді. ==Топ 50 ақпараттық технология компаниялары. Кірісі бойынша іріктелген.== {| class="wikitable sortable" |-bgcolor="#cccccc" ! Ранкі ! Компания ! 2011 <br /><small>([[АҚШ доллары|АҚШ]] [[миллион]])</small> ! 2009 <br /><small>([[АҚШ доллары|АҚШ]] [[миллион]])</small> ! 2008 <br /><small>([[АҚШ доллары|АҚШ]] [[миллион]])</small> ! 2007 <br /><small>([[АҚШ доллары|АҚШ]] [[миллион]])</small> ! Штаб пәтері ! Құрылды ! Жұмысшылар саны <br><small>(мың)</small> ! Бас директоры ! Сәуір 02, 2012 [[Мекемелердің нарықтық капитализациясы бойынша тізімі]] <br /><br /><small>([[АҚШ доллары|АҚШ]] [[миллион]])</small> |- |1 || [[Samsung Electronics]] || $133,780 || $117,400 || $110,350 || $103,400 || {{KOR}}, [[Seocho-gu|Seocho Gu]], [[Сеул]] || 1969 || 164.6 || [[Lee Kun-hee]], Chairman || $123,642 |- |2 || [[Hewlett-Packard]] || $127,120 || $114,552 || $118,364 || $104,000 || {{USA}}, [[Пало Альто]], [[Калифорния]] || 1939 || 325.0 || [[Meg Whitman]], CEO || $96,610 |- |3 || [[Nippon Telegraph and Telephone|NTT]] || $124,330 || || || || {{JPN}}, [[Токио]] || 1985 || 219.3|| Satoshi Miura, President & CEO || |- |4 || [[AT&T]] || $124,280 || || || || {{USA}}, [[Dallas]], [[Texas]] || 1983 || 294.6 || Randall Stephenson, Chairman & CEO || $185,070 |- |5 || [[Hitachi]] || $112,400 || $99,544 ||$114,722 || $94,998 || {{JPN}}, [[Chiyoda, Tokyo|Chiyoda]], [[Tokyo]] || 1910 || 400.2 || [[Kazuo Furukawa]], President || $21,400 |- |6 || [[Apple]] || $108,240 || $32,480 || $24,010 || || {{USA}}, [[Cupertino, California]] || 1976 || 34.3 || [[Tim Cook]], CEO || $574,960 |- |7 || [[IBM]] || $106,910 || $95,750 || $103,600 || $98,800 || {{USA}}, [[Armonk, New York]] || 1896 || 399.4 || [[Samuel J. Palmisano]], Chairman & CEO || $246,890 |- |8 || [[Verizon]] || $106,565 || || || || {{USA}}, [[New York City|New York]], [[New York]] || 1983 || 194.4 || Lowell McAdam, Chairman & CEO || |- |9 || [[Panasonic]] || $104,880 || || || || {{JPN}}, [[Kadoma, Osaka|Kadoma]], [[Osaka]] || 1918 || 384.6(2010) || Konosuke Matsushita, Co-founder; Kunio Nakamura, Chairman || $29,764 |- |10 || [[Siemens]] || $96,590 || || || || {{GER}}, [[Berlin]] & [[Munich]] || 1847 || 360.0 (2011) || Peter Löscher, President & CEO || |- |11 || [[Sony]] || $86,640 || $79,618 || $100,000 || $76,201 || {{JPN}}, [[Minato, Tokyo|Minato]], [[Tokyo]] || 1946 || 180.5 || [[Masaru Ibuka]] & [[Akio Morita]], Co-founders; [[Howard Stringer]], Chairman, President & CEO || $35,020 |- |12 || [[Deutsche Telecom]] || $82,650 || || || || {{KOR}}, [[Бонн]] || 1996 || 246.8 || René Obermann, CEO || |- |13 || [[Telefónica]] || $80,830(2010) || || || || {{ESP}}, [[Madrid]] || 1924 || 269.0 || César Alierta, Chairman & CEO || |- |14 || [[Toshiba]] || $76,667(2010) || || || || {{JPN}}, [[Minato, Tokyo]] || 1939 || || Hisashige Tanaka, Ichisuke Fujioka, & Shoichi Miyoshi, Co-founders || $21,750 |- |15 || [[China Mobile]] || $73,366(2010) || || || || {{CHN}}, [[Hong Kong]] || || || || |- |16 || [[Vodafone]] || $72,440 || || || || {{GBR}}, [[London]] || 1991 || 83.9 || Vittorio Colao,CEO || |- |17 || [[Microsoft|Microsoft Corporation]] || $69,640 || $58,437 || $60,420 || $51,120 || {{USA}}, [[Redmond, Washington]] || 1975 || 93.0 || [[Bill Gates]], Co-founder & Non-executive Chairman; [[Steve Ballmer]], CEO || $271,330 |- |18 || [[Dell]] || $61,900 || $61,101 || $61,133 || $57,400 || {{USA}}, [[Round Rock]], [[Texas]] || 1984 || 76.5 || [[Michael Dell]], Founder & CEO || $26,180 |- |19 || [[France Telecom]] || $60,250(2010) || || || || {{FRA}}, [[Paris]] || 1988 || 161.4 || Stéphane Richard, Chairman & CEO || |- |20 || [[Foxconn]] || $59,323<ref>{{cite news| url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/snapshots/11204.html | work=CNN | title=Fortune Global 500 2010: The World's Biggest Companies}}</ref> || || || || {{TPE}}, [[Tucheng District]], [[New Taipei City|New Taipei]] || 1974 || 611<ref>{{cite news| url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/snapshots/11204.html | work=CNN | title=Fortune Global 500 2010: The World's Biggest Companies}}</ref> || [[Terry Gou]], Chairman & President || $5,110 |- |21 || [[Fujitsu]] || $54,460(2010) || $46,714 || || || {{JPN}}, [[Minato, Tokyo|Minato]], [[Tokyo]] || 1935 || 185.9 || Michiyoshi Mazuka, Chairman || $13,380 |- |22 || [[Nokia|Nokia Corporation]] || $50,700 || $58,802 || $61,412 || $78,619 || {{FIN}}, [[Espoo]] || 1865 || 123.2 || [[Stephen Elop]], President & CEO; [[Jorma Ollila]], Chairman || $34,570 |- |23 || [[Intel]] || $50,400 || $35,127 ||$37,600 || $38,300 || {{USA}}, [[Santa Clara, California]] || 1968 || 83.5 || [[Paul S. Otellini]], CEO; [[Craig Barrett (businessman)|Craig Barrett]], Chairman || $118,390 |- |24 || [[LG Electronics]] || $48,230 || $43,400 || || || {{KOR}}, [[Yeongdeungpo|Yeongdeungpo-Gu]], [[Seoul]] || 1958 || || Koo Bon-joon, Vice Chairman & CEO || |- |25 || [[Amazon.com|Amazon.com, Inc.]] || $48,000 || || || || {{USA}}, [[Seattle, Washington]] || 1994 || || Jeff Bezos, Chairman & CEO || |- |26 || [[América Móvil]] || $47,500 || || || || {{MEX}}, [[Mexico City]] || 2000 || || Daniel Hajj Aboumrad, President & CEO || |- |27 || [[Canon (company)|Canon Inc.]] || $45,500 || $34,472 || $45,801 || $40,745 || {{JPN}}, [[Ota-ku]], [[Tokyo]] || 1937 || 167.0 || [[Fujio Mitarai]], Chairman & CEO || $58,210 |- |28 || [[Mitsubishi Electric]] || $44,800 || || || $32,600 || {{JPN}}, Tokyo || 1921 || 102.8 (2007) || Setsuhiro Shimomura, President & CEO) || |- |29 || [[Cisco Systems]] || $43,200 || $36,117 ||$39,540 || $34,922 || {{USA}}, [[San Jose, California|San Jose]], [[California]] || 1984 || 63.8 || [[John T. Chambers]], Chairman & CEO || $107,750 |- |30 || [[NEC|NEC Corporation]] || $38,320(2010) || $45,650 ||$46,172 || $47,589 || {{JPN}}, [[Minato, Tokyo|Minato]][[23 special wards|-ku]], [[Tokyo]] || 1899 || 143.3 || [[Hajime Sasaki]], Chairman; [[Kaoru Yano]], President || $1,190 |- |31 || [[Vivendi]] || $38,240(2010) || || || || {{FRA}}, [[Paris]] || 1853 || 54.6 || Jean-Bernard Lévy, Chairman & CEO || |- |32 || [[Comcast]] || $37,930 || || || || {{USA}}, [[Philadelphia, Pennsylvania]] || 1963 || 102 (2010) || Brian L. Roberts, Chairman & CEO || |- |32 || [[Google]] || $37,905 || $22,134 || $21,268 || $16,594<ref>http://investor.google.com/financial/2007/tables.html</ref> || {{USA}}, [[Mountain View, California]] || 1998 || 19.8 || [[Sergey Brin]], Co-founder; [[Lawrence E. Page]], Co-founder & Products President; [[Eric E. Schmidt]], Chairman & CEO || $209,530 |- |33 || [[Quanta Computer]] || $37,800 || || || $24,600 || {{TPE}}, [[Taoyuan County, Taiwan|Taoyuan County]] || 1988 || >30.0 || Barry Lam, Chairman || $230,400 |- |34 || [[Telecom Italia]] || $36,600 || || || || {{ITA}}, [[Rome]] || 1994 || 84.2 || Franco Bernabè, Chairman || |- |35 || [[Oracle Corporation]] || $35,600 || $23,252 || $22,430 || $17,996 || {{USA}}, [[Redwood Shores, California]] || 1977 || 101.9 || [[Larry Ellison]], Co-founder & CEO; [[Jeffrey O. Henley]], Chairman || $135,580 |- |36 || [[Sharp Corporation]] || $33,639(2010) || || || || {{JPN}}, [[Abeno-ku, Osaka]], [[Жапония]] || 1912 || 64.5 (2010) || Tokuji Hayakawa, Founder; Katsuhiko Machida, Chairman; Mikio Katayama, President || $10,620 |- |37 || [[Ericsson]] || $33,400 || || || || {{SWE}}, [[Stockholm]] || 1876 || 104.5 (2011) || Leif Johansson, Chairman; Hans Vestberg, President & CEO || |- |38 || [[Philips]] || $33,390(2010) || || || || {{NED}}, [[Амстердам]] || 1891 || 114.5 (2011) || Frans van Houten, CEO || |- |39 || [[China Telecom]] || $33,360(2010) || || || || {{CHN}}, [[Beijing]] || 2002 || 312.5 (2010) || Wang Xiaochu, Chairman & CEO || |- |40 || [[BT Group]] || $33,016(2010) || || || || {{GBR}}, [[London]] || 1846 || 101.7 || Ian Livingston, Chief Executive || |- |41 || [[Sprint Nextel]] || $32,563(2010) || || || || {{USA}}, [[Overland Park]], [[Kansas]] || 1937 || 40.0 || Dan Hesse, President & CEO || |- |42 || [[Softbank]] || $29,570(2010)|| || || || {{JPN}}, [[Токио]] || 1981 || || Masayoshi Son || |- |43 || [[Huawei]] || $29,300(2010)|| || $23,300 || || {{CHN}}, [[Shenzhen]] || 1987 || || || $28,000 |- |44 || [[Fujifilm]] || $26,600(2010) || ||$34,347 || || {{JPN}}, Minato, Tokyo || 1934 || 76.4 (2008) || Shigetaka Komori, President & CEO || |- |45 || [[Accenture]] || $25,550 || $24,500 || $25,313 || $21,452 || {{IRL}}, [[Dublin]] || 1989 || 200.0 || [[William D. Green]], Chairman & CEO || $30,480 |- |46 || [[Ricoh]] || $24,417(2010) || || || || {{JPN}}, Chūō, Tokyo || 1936 || 108.5 (2010) || Masamitsu Sakurai, Chairman; Shiro Kondo, President & CEO || |- |47 || [[LG Display]] || $24,300 || || || || {{KOR}}, [[Yeongdeungpo]], [[Seoul]] || 1999 || || || |- |48 || [[Xerox]] || $21,660 || || || || {{USA}}, [[Norwalk, Connecticut|Norwalk]], [[Connecticut]] || 1908 || 136.5 (2010) || Ursula Burns, Chairman & CEO || |- |49 || [[Lenovo]] || $21,594 || $14,901 || || || {{CHN}}, [[Beijing]]; Morrisville, North Carolina, United States; Singapore || 1984 || ~24.0 (2008) || Liu Chuanzhi, Chairman; Yang Yuanqing, CEO || |- |50 || [[Alcatel-Lucent]] || $21,015(2010) || || || || {{FRA}}, [[Paris]] || 2006 || 79.8 (2010) || Ben Verwaayen, CEO; Philippe Camus, Chairman || |- |51 || [[Sanyo]] || $20,426(2010) || || || || {{JPN}}, Moriguchi, Osaka || 1950 || 9.6 (2009) || Toshio Iue, Seiichiro Sano || |- |52 || [[Acer Inc.]] || $20,010(2010) || $17,900 || || || {{TPE}}, [[Xizhi District]], [[New Taipei City]] || 1976 || 7.5 (2010) || J.T. Wang, Chairman; Gianfranco Lanci, President & CEO || |- |53 || [[EMC Corporation]] || $20,000(2010) || || || || {{USA}}, [[Hopkinton, Massachusetts|Hopkinton]], [[Massachusetts]] || 1979 || >50.0 (2011)||Joseph M. Tucci, Chairman&CEO || |} ==Елдер бойынша (2009-2011)== {| class="wikitable sortable" |-bgcolor="#cccccc" ! Ранк ! Мемлекет ! Кіріс (АҚШ миллион) ! # of Top-200 |- |1 || {{USA}} || $1,219,038 || 38 |- |2 || {{JPN}} || $937,422 || 23 |- |3 || {{KOR}} || $253,418 || 8 |- |4 || {{GER}} || $202,446 || 4 |- |5 || {{TPE}} || $198,425 || 9 |- |6 || {{CHN}} || $177,166 || 6 |- |7 || {{FRA}} || $166,571 || 7 |- |8 || {{GBR}} || $111,261 || 3 |- |9 || {{ESP}} || $84,210 || 2 |- |10 || {{NED}} || $55,368 || 3 |- |11 || {{FIN}} || $53,110 || 2 |- |12 || {{MEX}} || $47,500 || 1 |- |13 || {{ITA}} || $46,950 || 2 |- |14 || {{IND}} || $35,244 || 4 |- |15 || {{SWE}} || $33,400 || 1 |- |16 || {{IRL}} || $25,550 || 1 |- |17 || {{CAN}} || $19,907 || 1 |- |18 || {{NOR}} || $16,925 || 1 |- |19 || {{SGP}} || $13,460 || 1 |- |20 || {{RUS}} || $11,200 || 1 |} == Тағы қараңыз == *[[Әлемнің ең ірі бағдарламалық жасақтама мекемелері]] == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == *[http://www.datamonitor.com/companies/lists/ Datamonitor - All lists] *[http://www.forbes.com/2007/03/29/forbes-global-2000-biz-07forbes2000-cz_sd_0329global_land.html Forbes - The World's 2000 Largest Public Companies] *[http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2009/full_list/ Fortune Global 500 - 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210503170536/https://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2009/full_list/ |date=2021-05-03 }} *[http://www.innovation.gov.uk/rd_scoreboard/downloads/2009_RD_Scoreboard_analysis.pdf 2009 R&D Scoreboard]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Ақпараттық технологиялармен айналысатын компаниялар}} {{DEFAULTSORT:List Of The Largest Global Technology Companies}} [[Санат:Технология компаниялары]] [[Санат:Алфавит бойынша тізім]] [[Санат:Тізімдер]] rb59kjafst0v8ook5t1gfespdun4v92 4 492279 3615242 3614875 2026-06-10T12:01:30Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3615242 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:2245}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1797}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 3 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 4 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:510}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 5 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:259}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 6 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 7 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Aldogarov}} |- | 8 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:190}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}} |- | 9 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 10 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 11 || [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] || [[Special:Contributions/TalgatSnow|{{formatnum:165}}]] || {{Permissions|TalgatSnow}} |- | 12 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:165}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 13 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:142}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 14 || [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] || [[Special:Contributions/Rasulbek Adil|{{formatnum:126}}]] || {{Permissions|Rasulbek Adil}} |- | 15 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:125}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} |- | 16 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:120}}]] || {{Permissions|Салиха}} |- | 17 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:113}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 18 || [[User:Madi Dos|Madi Dos]] || [[Special:Contributions/Madi Dos|{{formatnum:109}}]] || {{Permissions|Madi Dos}} |- | 19 || [[User:Kazakhkingofprince|Kazakhkingofprince]] || [[Special:Contributions/Kazakhkingofprince|{{formatnum:98}}]] || {{Permissions|Kazakhkingofprince}} |- | 20 || [[User:Гулмира Исатай|Гулмира Исатай]] || [[Special:Contributions/Гулмира Исатай|{{formatnum:89}}]] || {{Permissions|Гулмира Исатай}} |- | 21 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:86}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 22 || [[User:Айдос Қаракөз|Айдос Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Айдос Қаракөз|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|Айдос Қаракөз}} |- | 23 || [[User:Bkozhykov|Bkozhykov]] || [[Special:Contributions/Bkozhykov|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Bkozhykov}} |- | 24 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 25 || [[User:NaziraBimakova|NaziraBimakova]] || [[Special:Contributions/NaziraBimakova|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|NaziraBimakova}} |- | 26 || [[User:Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] || [[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Kuralbayev Almas}} |- | 27 || [[User:Маржан 1973|Маржан 1973]] || [[Special:Contributions/Маржан 1973|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Маржан 1973}} |- | 28 || [[User:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] || [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Амина Жанаковна}} |- | 29 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Ashina}} |- | 30 || [[User:Қызғалдақ 1986|Қызғалдақ 1986]] || [[Special:Contributions/Қызғалдақ 1986|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Қызғалдақ 1986}} |- | 31 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:35}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}} |- | 32 || [[User:Ольга Муравьева|Ольга Муравьева]] || [[Special:Contributions/Ольга Муравьева|{{formatnum:35}}]] || {{Permissions|Ольга Муравьева}} |- | 33 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:33}}]] || {{Permissions|Nurkhan}} |- | 34 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Almatrkh}} |- | 35 || [[User:Kas77777|Kas77777]] || [[Special:Contributions/Kas77777|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Kas77777}} |- | 36 || [[User:Гульнар Рысбекқызы|Гульнар Рысбекқызы]] || [[Special:Contributions/Гульнар Рысбекқызы|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Гульнар Рысбекқызы}} |- | 37 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}} |- | 38 || [[User:Baobaba1984|Baobaba1984]] || [[Special:Contributions/Baobaba1984|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Baobaba1984}} |- | 39 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 40 || [[User:QazPaluan|QazPaluan]] || [[Special:Contributions/QazPaluan|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|QazPaluan}} |- | 41 || [[User:Мейіржан Ерсаинов|Мейіржан Ерсаинов]] || [[Special:Contributions/Мейіржан Ерсаинов|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Мейіржан Ерсаинов}} |- | 42 || [[User:Sudralum|Sudralum]] || [[Special:Contributions/Sudralum|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Sudralum}} |- | 43 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}} |- | 44 || [[User:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] || [[Special:Contributions/Alphy Haydar|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Alphy Haydar}} |- | 45 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 46 || [[User:Серик Жунусов|Серик Жунусов]] || [[Special:Contributions/Серик Жунусов|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Серик Жунусов}} |- | 47 || [[User:KarlDaBuddies|KarlDaBuddies]] || [[Special:Contributions/KarlDaBuddies|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|KarlDaBuddies}} |- | 48 || [[User:Бақтыгүл|Бақтыгүл]] || [[Special:Contributions/Бақтыгүл|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Бақтыгүл}} |- | 49 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 50 || [[User:Sleepycatinacap|Sleepycatinacap]] || [[Special:Contributions/Sleepycatinacap|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Sleepycatinacap}} |- | 51 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Coffee86}} |- | 52 || [[User:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] || [[Special:Contributions/Daniyal.aidarov5|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Daniyal.aidarov5}} |- | 53 || [[User:Nurtenge|Nurtenge]] || [[Special:Contributions/Nurtenge|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Nurtenge}} {{/end}} 7blemuryxqn6alappb3aq6rjmhioz1v 0 493445 3615605 3457756 2026-06-11T08:25:59Z Көперхан Анаргүл 182332 3615605 wikitext text/x-wiki [[File:Тамақ.jpg|thumb|Тамақ]] '''Тамақ'''<ref>Приглашение к обеду. Перевод с английского. Мәскеу - 2000г. ISBN 5-322-00016-X (рус.), ISBN 0-86411-328-5 (ағылш.)</ref> - барлық [[тіршілік]] иелерінің өмір сүрулерін жалғастыратын ішіп-жеуге жарайтын әрбір қатты және сұйық зат. Тамақтың [[Тамақ дайындау тәсілдері|өңделген]] түрі [[адамдар]] үшін - [[тағам]], [[жануарлар]] мен [[құстар]] үшін - азық, [[жем]], қорек деп аталады. == Тамақтың маңызы == Тамақ - барлық тіршілік иелерінің қуат көзі. {{main|Тамақтану}} {{main|Тағамның маңызы, құрамы және қызметі}} == Тамақтың құрамы == {{main|Дәрумен}} == Тірі организмдер тамақтары == * Тамақ құрамы жағынан тірі организмдердің тіршілік әрекетінде үш топқа бөлінеді: ** [[топырақ]], [[су]] және [[ауа]]дағы жансыз заттардан (органикалық емес) тұратын тамақтар - өсімдіктердің қорегі (авторофты организмдер); **[[органикалық заттар]]дан тұратын тамақтар - ([[адамдар]], [[жануарлар]], [[саңырауқұлақтар]], сонымен қатар [[фотосинтез]] бен [[хемосинтез]]ге қабілеттері жоқ [[микроорганизмдер]] қоректенеді ( гетеротрофты организмдер); **аралас - органикалық және органикалық емес заттардан тұратын тамақтар - [[паразиттер]], кейбір өсімдік түрлері және т.б. қорегі (миксотрофты организмедар). * Тамақтың қорек ету сипатына байланысты түрлері: ** шөпқоректілер - [[мал]]дар, [[пілдер]] ** өсімдікпен қоректенушілер - [[жануарлар]] ** етпен және өлімтікпен қоректенушілер - [[жыртқыш аңдар]] ** тамақтың барлық түрін қорек ететіндер (всеядные) - [[адамдар]], [[аюлар]], [[шошқа]]лар, қарғалар т.б. ** [[Құрт (жәндік)|құрт]]-[[құмырсқа]], [[шыбын]]-[[шіркей]]мен қоректенетіндер (насекомоядные) - [[құстар]], т.б. == Адам тамағы == {{main|Азық-түлік}} {{main|Тамақтану режимі}} {{main|Тамақ майлары}} {{main|Тамақ концентраттары}} {{main|Тағамдық құндылық}} == Тағы қараңыз == * [[Кулинариялық жартылай фабрикаттар]] * [[Тамақ дайындау тәсілдері]] * [[Ас статусы]] == Дереккөздер == <references/> == Дереккөздер == * "Шаңырақ" үй-тұрмыс энциклопедиясы. Алматы. 1991. ISBN 5-89800-035-6 (1-й з-д) [[Санат:Тағамдар]] qypp23donm8jeluwzoigdy9kyj7z7e4 0 496732 3615645 3443868 2026-06-11T08:50:59Z Көперхан Анаргүл 182332 3615645 wikitext text/x-wiki [[File:Ballpointpentip lessnoise.jpg|thumb|Қаламсап ұшы]] [[File:345Колекція кулькових ручок № 2.jpg|thumb|Қаламсаптар]] '''Қаламсап (Қалам)''' дегеніміз - біздің күнделікті өмірімізде қолданып жүрген [[жазу|жазу құралы]]. Қаламсап екі түрлі болады. Ол жай қаламсап және сиясын толтыруға болатын қаламсап. Ойлап қарасаңыз қаламсапсыз өмір өте қиын болар еді. Мысалы біз құстың қауырсынымен әлі күнге дейін жазатын болсақ маңызды құжат жазу кезінде сияны төгіп алуымыз мүмкін болатын. ==Шығу тарихы== Бұрынғы кездe жазу құралдары қауырсыннан басталмаған еді. Ең басында адамзат жазу үшін 4000 жыл бұрын дымқыл саздан жасалған тақтайшаға ағаш таяқшамен қырып жазған. Одан соң [[Рим]]де балаyызға жазуды ойлап тапқан. Осы әдіс англосакстардың [[пергамент]] ойлап тапқанынша 18-шы ғасырға дейін қолданылған еді. Біздің ғасырымыздың 600-1800 жылдары пергаменттың көбею және арзандауы барлығына қолжетімді жазу құралын ойлап табуға түрткі болды. Осылай адамзат сияға батырылатын кұc қауырсынымен жазуды ойлап тапты. Ағылшынның "pen" сөзі латынша "penna" құс қауырсыны деген сөзден шыққан. Құс қауырсындары 18-ғасырға дейін рекордтық yақыт қолданылды. 19-ғасыр соңында темір қаyырсынды қаламсаптар тез тозғыш, Жиі ауыстыруды қажет ететін құc қауырсындарын түгелдей қолданыстан шығарды. 1884 жылы қауіпсіздендіру агенті Левис Эдсон Ватерман сия арқылы толтырылатын қаламсаптың ойлап шығарушысы ретінде тарихқа енді. Ол жұмыста өте көп жазатын болғандықтан қаламсапты ойлап шығарды. Ватерман өз жұмысын қалдырып "Ideal Pen" компаниясын ашады. Осылай ол сияға толтырылатын қауырсынды қаламсаптарды сатуды бастады. Бұл [[1943]] жылы Ласло Биро iске кіріспесе мәңгілік жалғасар еді. Өзінің жұмысына байланысты (ол [[журналист]] болды) ол типографияда жиі болып, ротиациялық машинадан шыққан сиясы құрғақ газетті көріп ойлана бастады. Неліктен қаламсаптарды да типография сиясы секілді тез кебетін сиямен толтырмасқа? Сонда автоқаламмен жұмыс істеу өте ыңғайлы болар еді. Журналист бұндай сияның қою болу керек екенін түсіндi. Бірақ сия қою болса ол автоқаламның капилляр системаларын бітеп тастайды. Сондықтан ол басқа бірдеңе ойлап тапқысы келді. Дипломы бар химик ағасымен ақылдасады. Осылай Биро қауырсынды бос айналатын шармен алмастырады. 1938 жылы алғашқы қаламсап шығарылды. Екінші дүниежүзілік соғыс алдында Венгриядағы жағдай Ласло Биро секілді либеральды журналисттер үшін қауіпті болды. Сондықтан Ласло Бироға Парижге, Парижден [[Испания]]ға, ақыр соңында [[Аргентина]]ға көшеді. Парижде болған кезде ол өз қаламсаптарының шығарылуына патент алады. Ал Аргентинада ол өзіне қаражат жағынан көмектесетін финансистты табады. Осында Ласло Биро қаламсап құрылысын жақсартып, шарлы өзек жасап шығаратын [[машина]]ны өңдейді. Биромен құрастырылған шағын фабриканың алғашқы бұйымдары Аргентинада [[1943]]-інші жылы сатылымға шығады. Олар бұрынғы сияға толтырылатын қауырсынды автоқаламға карағанда қымбаттырақ болды. Ең алғашқы сатып алушылардың бірі ұшқыштар болған еді. Ұшқыштар үшін бұндай қаламсаптар ыңғайлы. Себебі [[ауа]]да ұшу кезінде [[атмосфера]]лық [[қысым]] төмен болады. Биро ойлап тапқан қаламсаптар сиясы ұшу кезінде құс қауырсынды автоқаламның сиясындай ағып кетпейтін еді. Бұл каламсаптар туралы [[АҚШ]]-тың қорғаныс министрлігіне дейін жетеді. Ол ең күшті қалам фабриканттарына Ласло Бироның автоқаламсаптарымен танысып, сондай қаламдарды американдық ұшқыштарға шығаруға бұйрық берді. [[1944]]-інші жылы Биро АҚШ патентімен өз қаламсаптарын қорғады және екі үлкен американдық компанияларға лицензия сатты. [[1947]]-інші жылы Ласо Биро Ватерман автоқаламсаптар жұмысынан алыстады және өзін живописьқа арнады. Басында шарлы өзектер технологиясы қымбат болды. Бірақ 1953 жылы француз предприниматеелі Марсель Бич арзан шарлы өзегі бар және бір қолданбалы қаламсаптар шығаруға қаражат енгізді. Қаламсап бағасы түскені соншалықты, ол барлығына қолжетімді болды. Осылай шарлы өзегі бар автоқаламсаптар бүкіл әлемге тарады. Ал сосын біздің үстелімізге де түсіп, таптырмайтын затқа айналды. == Дереккөздер == http://chitach.ru/stuff/77/{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <references/> http://moikompas.ru/compas/sharikovayruchka {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130904154853/http://moikompas.ru/compas/sharikovayruchka |date=2013-09-04 }} <references/> [[Санат:Жазу]] [[Санат:Кеңсе жабдықтары]] 72nv6snjqs5lhglcf6c5bvhtsseefrx 0 512897 3615572 3396866 2026-06-11T07:58:25Z Көперхан Анаргүл 182332 3615572 wikitext text/x-wiki [[File:Damascus Bowie.jpg|thumb|]] [[File:Messerbank 2 (fcm).jpg|thumb|]] '''Пышақ''' – кесуге, тілуге арналған өткір жүзді [[қару]]. Пышақ сөзінің шығу төркінін анықтасақ, көне түркі тілінде шабу, кесу мағынасын «пыш» сөзімен берген. Татар тілінде және Қазақстанның кейбір аудандарында ағаш кесетін құралды (ара) «пычды» деп атайды. Сонымен қатар «киім пішу» тіркесіндегі «пішу» етістігі «кесу» деген мағынадан шығып тұр. Ол кесетін жүз бен саптан тұрады. Жүзі кейде бір жағынан, кейде екі жағынан қайралады. Әдетте пышақтың жүзі болаттан жасалады. Қазіргі кезде пышақтың жүзі көміртекті немесе қосынды болаттан жасалып жүр. Ол арнайы термомеханикалық өндеуден өтеді. Әртүрлі құралдардың өткір жүзі, кесетін бөлігі де «пышақ» деп атала береді. Мысалы, сүргінің, еттартқыштың, бульдозердің пышағы, т.б. көне пышақтар ежелгі тас дәурінде пайда болған. Алғашында пышақты тастан жаңқалап жасаса, кейін ол бадам дәні тәрізді сопақша пішінге ие болды. Кейінірек пышақтар ағаштан немесе сүйектен сап жасала бастады. Обсидиан сияқты тау жынысы құрылымы күрделі пышақтарды жасауға мүкіндік берді. ==Дереккөздер== 1100 қызықты деректер. f1xig6ax1vpaj1g59gtkt54oafwlp4o 3615582 3615572 2026-06-11T08:03:09Z 1nter pares 146705 3615582 wikitext text/x-wiki [[File:Damascus Bowie.jpg|thumb|]] [[File:Messerbank 2 (fcm).jpg|thumb|]] '''Пышақ''' – кесуге, тілуге арналған өткір жүзді [[қару]]. Пышақ сөзінің шығу төркінін анықтасақ, көне түркі тілінде шабу, кесу мағынасын «пыш» сөзімен берген. Татар тілінде және Қазақстанның кейбір аудандарында ағаш кесетін құралды (ара) «пычды» деп атайды. Сонымен қатар «киім пішу» тіркесіндегі «пішу» етістігі «кесу» деген мағынадан шығып тұр. Ол кесетін жүз бен саптан тұрады. Жүзі кейде бір жағынан, кейде екі жағынан қайралады. Әдетте пышақтың жүзі болаттан жасалады. Қазіргі кезде пышақтың жүзі көміртекті немесе қосынды болаттан жасалып жүр. Ол арнайы термомеханикалық өндеуден өтеді. Әртүрлі құралдардың өткір жүзі, кесетін бөлігі де «пышақ» деп атала береді. Мысалы, сүргінің, еттартқыштың, бульдозердің пышағы, т.б. көне пышақтар ежелгі тас дәурінде пайда болған. Алғашында пышақты тастан жаңқалап жасаса, кейін ол бадам дәні тәрізді сопақша пішінге ие болды. Кейінірек пышақтар ағаштан немесе сүйектен сап жасала бастады. Обсидиан сияқты тау жынысы құрылымы күрделі пышақтарды жасауға мүкіндік берді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 4h0y87t0atjyw6sqldq7dxm2ksc61yq 0 522200 3615575 3420251 2026-06-11T08:00:10Z Көперхан Анаргүл 182332 3615575 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Lefthand0.jpg|thumb|]] [[Сурет:Mm Hand.jpg|thumb|]] [[Сурет:Gray219.png|thumb|]] Адамның және приматтардың күрделі, ұстауға бейімделген, саусақтар орналасқан мүшесі қол басы деп аталады. Адамнның екі қолы бар. == Сүйектері == Адамның қол басы 27 [[Сүйек|сүйектен]] тұрады: білезікте 2 қатар орналасқан 8 сүйек, алақанда 5 сүйек, саусақ пен бас бармақта 14 сүйек болады. Білезік буынның бірінші қатарындағы сүйектеріне трапеция тәрізді сүйек, трапециялық сүйек, басты сүйек және ілмек тәрізді сүйек жатады. Алақанның бес сүйегі бес саусақты құрайды. == Саусақтар == Саусақтарға күш беріп тұратын бұлшық еттер мықты болып келеді. Олардың мықтылығы соншалық, кейбір адамдарға тік беткейлерде бар салмағын көтере саусақтарының ұшымен өрмелеуге мүмкіндік береді. Саусақтарда бұлшықет болмайды. Саусақтарды қозғалтып тұратын бұлшық еттер алақанда және білекте орналасқан. == Қолдың жүйкелері == Қолдың негізгі жүйкелеріне ортаңғы жүйке мен шынтақтық жүйке жатады. Олар қолдың ұзындығы бойымен жүріп отырып, дененің қозғалысы мен сезімталдығын жүзеге асыру үшін миға электрлік импульстерді жеткізіп отырады. == Қызықты деректер == Қол ерте заманнан бері қорғаныс құралы ретінде қолданылып келеді. Бір кездері ең ұзын тырнақ иесі Шидхар Чилал болған. Ол тырнақтарын 48 жыл бойы өсіріп келген. Тырнақтарының ұзындығы 6 метр 5,6 см-ге дейін жеткен.<ref>"1100 қызықты деректер" Қ. Байғабылова "Аруна баспасы" Алматы қ.</ref> <gallery> Сурет:Человек удерживает на ладони маленький камень.JPG| Сурет:Человек удерживает на пальце маленькую гусеницу.JPG| Сурет:Рука человека держит палку.JPG| Сурет:Плотный захват палки за счет замыкания большим пальцем.JPG| Сурет:Человек удерживает цветочек, зажатый двумя пальцами.JPG| Сурет:Токий предмет (ручка), зажатая в трех пальцах, позволяет выводить тонкие рисунки.JPG| Сурет:Две острые палочки, сложным образом зажатые в руке человека.JPG| File:Захват крючком.JPG| Сурет:Кусочек сыра, наколотый на острую палочку.JPG| File:Сложенные руки человека образуют чашу для воды.JPG| File:Ладонь с сомкнутыми пальцами образует ложку.JPG| </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Анатомия]] fnv7z7uswbd6wz2v25zuvsv3myx4928 3615579 3615575 2026-06-11T08:02:33Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] ([[User talk:Көперхан Анаргүл|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 2993235 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Lefthand0.jpg|thumb|]] [[Сурет:Mm Hand.jpg|thumb|]] [[Сурет:Gray219.png|thumb|]] Адамның және приматтардың күрделі, ұстауға бейімделген, саусақтар орналасқан мүшесі қол басы деп аталады. Адамнның екі қолы бар. == Сүйектері == Адамның қол басы 27 сүйектен тұрады: білезікте 2 қатар орналасқан 8 сүйек, алақанда 5 сүйек, саусақ пен бас бармақта 14 сүйек болады. Білезік буынның бірінші қатарындағы сүйектеріне трапеция тәрізді сүйек, трапециялық сүйек, басты сүйек және ілмек тәрізді сүйек жатады. Алақанның бес сүйегі бес саусақты құрайды. == Саусақтар == Саусақтарға күш беріп тұратын бұлшық еттер мықты болып келеді. Олардың мықтылығы соншалық, кейбір адамдарға тік беткейлерде бар салмағын көтере саусақтарының ұшымен өрмелеуге мүмкіндік береді. Саусақтарда бұлшықет болмайды. Саусақтарды қозғалтып тұратын бұлшық еттер алақанда және білекте орналасқан. == Қолдың жүйкелері == Қолдың негізгі жүйкелеріне ортаңғы жүйке мен шынтақтық жүйке жатады. Олар қолдың ұзындығы бойымен жүріп отырып, дененің қозғалысы мен сезімталдығын жүзеге асыру үшін миға электрлік импульстерді жеткізіп отырады. == Қызықты деректер == Қол ерте заманнан бері қорғаныс құралы ретінде қолданылып келеді. Бір кездері ең ұзын тырнақ иесі Шидхар Чилал болған. Ол тырнақтарын 48 жыл бойы өсіріп келген. Тырнақтарының ұзындығы 6 метр 5,6 см-ге дейін жеткен.<ref>"1100 қызықты деректер" Қ. Байғабылова "Аруна баспасы" Алматы қ.</ref> <gallery> Сурет:Человек удерживает на ладони маленький камень.JPG| Сурет:Человек удерживает на пальце маленькую гусеницу.JPG| Сурет:Рука человека держит палку.JPG| Сурет:Плотный захват палки за счет замыкания большим пальцем.JPG| Сурет:Человек удерживает цветочек, зажатый двумя пальцами.JPG| Сурет:Токий предмет (ручка), зажатая в трех пальцах, позволяет выводить тонкие рисунки.JPG| Сурет:Две острые палочки, сложным образом зажатые в руке человека.JPG| File:Захват крючком.JPG| Сурет:Кусочек сыра, наколотый на острую палочку.JPG| File:Сложенные руки человека образуют чашу для воды.JPG| File:Ладонь с сомкнутыми пальцами образует ложку.JPG| </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Анатомия]] inrvpwthzcb4hmlejopcq9sm5flfgse 0 527999 3615614 3486412 2026-06-11T08:29:03Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3615614 wikitext text/x-wiki {{Медициналық жағдай|атауы=Аддикция|сурет=Brain metabolism and drug addiction.jpg|сурет атауы=Сау адам мен кокаинге тәуелді адамдағы ми метаболизмін салыстыратын мидың PET суреттері}} '''Аддикция''' ({{lang-en|addiction}}&nbsp;— тәуелділік, жаман әдет)&nbsp;— адамның бір белгілі әрекетке сезінетін қалмайтын мұқтаждығы. Сондай-ақ, аддикцияны патологиялық құштарлық десе де болады, себебі бұл әрекет көбіне тұлғаны [[Психикалық ширығу|психикалық ауруларға]] және жеке немесе әлеуметтік қиындықтарға соқтырады Терминді көбіне дәрілік тәуелділік, есірткіқұмарлыққа қолданылады. Алайда, қазіргі заманда басқа да химикалық емес тәуелділіктер көбейген<ref>А.Л.Свенцицкий, Краткий психологический словарь, Проспект, 2011. 512 бет, isbn=978-5-392-01704-1</ref>, мысалы, [[Ғаламторға тәуелділік]], [[ойын құмарлық]], [[шопоголизм]], психогенді артық тамақ жеу, [[фанатизм]] және т.б.<ref>{{cite journal | last = Taylor | first = C.Z.| authorlink = | coauthors = | title = Religious Addiction: Obsession with Spirituality| journal = Pastoral Psychology| volume = 50| issue = 4| pages = 291–315| publisher = Springer Netherlands| month = наурыз | year = 2002| url = http://www.springerlink.com/content/9ner79ge7kntx3hp/| doi = 10.1023/A:1014074130084||issn=0031-2789 }}</ref><ref>{{cite encyclopedia | url = http://www.infoplease.com/ce6/sci/A0815204.html | title = Depression| encyclopedia = The Columbia Electronic Encyclopedia| volume = | pages = | publisher = Columbia University Press| year = 2007| id = | }}</ref><ref>{{cite web | last = Nowack| first = W.J.| authorlink = | coauthors = | title = Psychiatric Disorders Associated With Epilepsy| work = eMedicine Specialities| publisher = WebMD| date = 2006-08-29| url = http://www.emedicine.com/neuro/topic604.htm| doi = | |archiveurl=http://www.webcitation.org/68Bwt0lx4|archivedate=2012-06-05}}</ref><ref>{{cite web | last = Beck| first = D.A.| authorlink = | coauthors = | title = Psychiatric Disorders due to General Medical Conditions| work = | publisher = Department of Psychiatry, University of Missouri-Columbia| year = 2007| url = http://www.umcpsychiatry.com/medstudents/Psychiatryic%20Disorder%20Due%20to%20General%20Medical%20Conditions-Outline.pdf| format = PDF| doi = ||archiveurl = http://web.archive.org/web/20080414121814/http://www.umcpsychiatry.com/medstudents/Psychiatryic+Disorder+Due+to+General+Medical+Conditions-Outline.pdf |archivedate = 2008-04-14}}</ref> Басқа жақтан, аддикция — адамның қоршаған ортаның қиындықтарына адаптация ретінде қабылдауға болады. Ең қарапайым аддикция нысандары - [[темекі шегу]] мен [[алкогольдік ішімдік]]тер. Олар адамды уақытша алдамшы ұнамды қалыпқа келтіреді. Қазіргі заманда аддикция - бүкіл әлемдегі өзекті мәселелердің бірі болып есептеледі. == Тарихы == Бұрынғы онжылдықтарда тәуелділік (аддикция) фармакологиялық ұғым ретінде қолданылып, адамның қандай да бір препаратты (дәрі-дәрмек, заңды немесе заңсыз есірткі) үнемі пайдалануын білдіретін. Мұндай тәуелділіктің басты себебі — оны тоқтатқан кезде пайда болатын жағымсыз әсерлерден (абстиненция) қашу еді. Осы тәуелділікпен қатар жүретін аддиктивті мінез-құлық (яғни, «наркотизм»<ref>Пятницкая И. Н. Клиническая наркология. Л., Медицина. 1975. 332 с.</ref>) девиантты әрекет ретінде қарастырылып, тәуелділікке (ауру ретінде) қарама-қайшы саналды. Қазіргі таңда мұндай бұзылулардың мәніне деген көзқарас өзгерді. «Наркотизм» енді мінез-құлықтық тәуелділіктердің (мысалы, ойынға, интернетке, тамаққа тәуелділік) бір түрі ретінде қарастырылып, олар ортақ феномен ретінде зерттеліп келеді. Алайда, бұл құбылыстың психопатологиялық мәні туралы бірыңғай ғылыми көзқарас әлі қалыптаспаған. == Тағы қараңыз == * [[Нашақорлық]] * [[Жалқаулық]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.medicus.ru/narcology/specialist/patologicheskaya-zavisimost-ili-addikciya-26391.phtml Аддикция] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006104339/http://www.medicus.ru/narcology/specialist/patologicheskaya-zavisimost-ili-addikciya-26391.phtml |date=2014-10-06 }} * [http://medbukvar.ru/50/addikciya.html Медициналық әліппе. Медицина туралы ақпараттық портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231001039/http://medbukvar.ru/50/addikciya.html |date=2013-12-31 }} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Тәуелділік]] [[Санат:Наркология]] etbmfzppjhh8s3alvy3b1rpseydmc0m 0 531977 3615471 3503790 2026-06-11T02:36:26Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3615471 wikitext text/x-wiki [[File:Proevolutionsoccer3-nurname-logo.svg|500xp|right]] '''Pro Evolution Soccer 2008''' (PSP 2008 ресми аббревиатурасы; Оңтүстік Корея мен Жапонияда Winning Eleven 2008 деп аталады) — [[Konami]] футбол симуляторларының Pro Evolution Soccer 9-сериясындағы тағы бір видеойын. Ойын 2007 жылы 18 маусымда ресми түрде жарияланды. Ойынның басты жұлдызы Криштиану Роналду болды. Ойын Windows, Wii, Nintendo DS, PlayStation 3, PlayStation 2, PlayStation Portable, Xbox 360 және ұялы телефондар сияқты платформалар үшін шығарылды. PlayStation 3 демонстрациясын PlayStation дүкені арқылы, Xbox 360 үшін Xbox Live Marketplace арқылы жүктеуге болады, сонымен қатар ДК үшін де демо шықты. == Ерекшеліктері == * Ойынның басты ерекшелігі-Teamvision деп аталатын жаңа AI жүйесі. Teamvision-бұл адамның жеке ойын стиліне бейімделуге қабілетті күрделі AI. Жасанды интеллект шабуылдың жаңа тәсілдерін үйрете алады, ол болашақта матч барысында жіберген қателіктердің алдын алады. * Ойын Next Gen жүйесін қолданады. Жақсартылған графика, ойыншылардың жаңа анимациялары, шынайы көгалдар. Сонымен қатар, EA - дан айырмашылығы, Konami жаңа графиканы тек жаңа буын префикстерінің иелеріне ғана емес, сонымен қатар ДК адептеріне де береді. * Допты ұшудың сенімді физикасы; жаңа қозғалыстар қорғаушыларды айналып өтуге көмектеседі және допты өз кезегіне лақтырып, оларды жай ғана "лақтыруға" мүмкіндік береді. * Мәзірдегі икемді параметрлер жүйесі. == Командалар == === Толық емес лицензия === '''Бірнеше команда лицензияланған:''' * '''Premier League''' [[Сурет:Cristiano Ronaldo.jpg|нобай|Ойын ішіндегі Криштиану Роналду]] === Толық Лицензия === '''Толық лицензияланған лигалар:''' * '''Liga BBVA''' * '''Ligue 1''' * '''Serie A''' * '''Eredivisie''' == Wii нұсқасы == Nintendo Wii нұсқасы PES 2008 (Жапониядағы 2008 жылғы Winning Eleven PlayMaker) басқа нұсқалардан түбегейлі ерекшеленеді. Негізгі ойын Wii Remote айналасында орналасқан. Ойыншы футболшыларды экранда жүгіргіні сүйреп апару арқылы басқарады. Ойын тактикаға бейім, өйткені экрандағы кез-келген ойыншыны кез-келген жерде жылжытуға толық еркіндік бар. Сондай-ақ, тактика мен маневрлерде шабуылдаушы ойында қолдануға болатын көптеген басқа нәрселер бар. Бұл нұсқада Master League режимі жоқ. PES 2008-дегі Wii нұсқасы басқа нұсқаларға қарағанда оң пікірлерге ие болды. == Мұқабалар == Әр түрлі аймақтарға арналған ойынның барлық мұқабаларында Криштиану Роналду бар. Сонымен қатар, әр түрлі мұқабада аймаққа сәйкес тағы бір футболшы бар. Мысалы, ойынның Англияда шығуына арналған мұқабада бұл Майкл Оуэн, Францияда-Дидье Дрогба, Германияда-Ян Шлаудрафф, Италияда — Джанлуиджи Буффон, Австралияда — Лукас Нил. == Пікірлер == Ойын қатты сынға ұшыраған Nintendo DS нұсқасына қарағанда оң пікірлерге ие болды. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Рецензиялар ! colspan="8" |Жиынтық рейтинг |- ! rowspan="2" |Басылым ! colspan="7" |Баға |- !DS !PC !PS2 !PS3 !PSP !Wii !Xbox 360 |- |GameRankings |58.57% |78.50% |82.58% |73.46% |79.74% |83.60% |75.53% |- |Metacritic |58/100 |N/A |82/100 |74/100 |80/100 |83/100 |76/100 |- ! colspan="8" |Шет тіліндегі басылымдар |- ! rowspan="2" |Басылым ! colspan="7" |Баға |- !DS !PC !PS2 !PS3 !PSP !Wii !Xbox 360 |- |1UP.com |N/A |N/A |N/A |C+ |N/A |B |N/A |- |Eurogamer |6/10 |N/A |N/A |8/10 |7/10 |8/10 |N/A |- |''Game Informer'' |N/A |N/A |N/A |7.75/10 |N/A |8/10 |7.75/10 |- |GameSpot |6/10 |7/10 |7.5/10 |6/10 |7/10 |8/10 |7/10 |- |GameSpy |N/A |N/A |4/5 |4/5 |3,5/5 |N/A |3/5 |- |IGN |(US) 5.5/10 (UK) 4.7/10 |N/A |8.4/10 |(UK) 9.2/10 (US) 8.6/10 |(UK) 8.9/10 (US) 8.3/10 |(UK) 8.9/10 (US) 8.6/10 |(UK) 9.2/10 8.6/10 |- |''ONM'' |N/A |N/A |N/A |N/A |N/A |90% |N/A |- |''OXM'' |N/A |N/A |N/A |N/A |N/A |N/A |4.5/10 |- |''PC Gamer'' (UK) |N/A |86% |N/A |N/A |N/A |N/A |N/A |- |''Digital Spy'' |N/A |N/A |N/A |3/5 |N/A |4/5 |N/A |} == Сыртқы сілтемелер == # http://www.1up.com/reviews/pro-evolution-soccer-2008_2 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150416081321/http://www.1up.com/reviews/pro-evolution-soccer-2008_2 |date=2015-04-16 }} # http://www.gamespot.com/reviews/pro-evolution-soccer-2008-review/1900-6188378/ # http://ps3.gamespy.com/playstation-3/konami-ps3-soccer-project-untitled/861253p1.html # http://www.ign.com/articles/2007/10/18/pro-evolution-soccer-2008-uk-review-3 # http://www.officialnintendomagazine.co.uk/3822/reviews/pro-evolution-soccer-2008-review/ # https://www.gamerankings.com/ps2/940561-pro-evolution-soccer-2008/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191209012651/https://www.gamerankings.com/ps2/940561-pro-evolution-soccer-2008/index.html |date=2019-12-09 }} # http://www.digitalspy.co.uk/gaming/a92560/wii-pro-evolution-soccer-2008.html [[Санат:Компьютерлік ойындар]] nzdp21omagp1c9tr4wps0okgwlc4fng 0 533157 3615573 2258340 2026-06-11T07:59:05Z Көперхан Анаргүл 182332 3615573 wikitext text/x-wiki [[Сурет:2015-01-01 12-11-26 1089.0 Switzerland Kanton St. Gallen Wildhaus 2h.jpg|250px|нобай|оңға|Қар бетіндегі талдың көлеңкесі]] '''Көлеңке''' — бұл [[дене]] [[жарық]] көзінен келетін жарыққа бөгет жасағанда пайда болатын қараңғылықтың күйі. Бөгет жарықтың бетке жетуіне кедергі жасайды, соның себебінен көлеңке пайда болады. Мөлдір емес денелердің ғана көлеңкесі болады, себебі жарық мөлдір денелерден өтіп кетеді. Көлеңке жарық көзінен қарама-қарсы жақта пайда болады. Егер жарық көзі бөгет жасаушы денеден аз болса, онда қараңғы көлеңке басым болады. == Көлеңкелердің түрлері == Аспан денелері сияқты үлкен өлшемді денелердің әсерінен пайда болған көлеңкелер толық көлеңке - умбра және шалакөлеңке пенумбра болып бөлінеді. Умбра немесе толық көлеңке - бұл көлеңкенің ортасында орналасқан неғұрлым қараңғы бөлігі. Оның қараңғы болу себебі бетке бағытталған жарыққа дене толық бөгет жасайды. Пенумбра немесе шалакөлеңке - бұл көлеңкенің жарығырақ бөлігі. Ол жарық бөгет болған денеден өтіп, бетке жеткенде пайда болады. Сонымен бірге, жарық көзі толық не жартылай жабылған кездегі ауданды шала көлеңке деп те атауға болады. Яғни, толық көлеңке шала көлеңкенің түрі болып табылады. Кейде көлеңкенің үшінші бөлігін де байқауға болады. Оны антумбра (шала көлеңке) деп атайды. Бұл - бөгет жасайтын дене жарық көзінің центрінде орналасқан сияқты болып көрінетін аудан. Егер жарық жолына бөгет жасайтын денені жарық көзіне жақындатсақ, онда шала көлеңкенің ауданында оның нақты өлшемін көруге болады. == Уақытқа тәуелді өзгерістер == Бір күн ішінде көлеңкенің ұзындығы және орналасуы өзгеріп отырады. Күн сағаттарында Жерге түсірілген көлеңкенің ұзындығының өзгеру қасиеті алынды, ол Күннің көтерілу бұрышының θ котангенсіне тура пропорционал болады. Соған сәйкес, таң сәріде және күн батар кезде өте ұзын көлеңке алынады, себебі бұл тәулік уақытында θ бұрышы нөлге тең болады. θ бұрышы 90° тең болған кезең - тал түстік мезгіл. Күн тура төбеде, яғни зенитте болады, көлеңке тура дененің астында пайда болады, тәуліктегі ең қысқа көлеңке осы уақытта алынады. == Жылдамдықтың таралуы == Егер жарыққа бөгет жасайтын денеден жарық көзіне дейінгі арақашықтық артық болса, онда алынған бейненің өлшемі үлкен болып көрінеді. Қозғалыстағы денелердің де көлеңкесі болады, олардың өлшемдері, сол қозғалған дененің қозғалу ұзындығынан пропорционал түрде жылдам артады. Егер жарық жолына бөгет жасаушы дене мен тікелей жарық көзіне дейінгі арақашықтық аз болса, дененің өлшемі және қозғалыс жылдамдығы артады. Үлкен арақашықтықтан бетке түсірілген көлеңке көлеңкенің шекарасының арасындағы арақашықтық туралы мәлімет бермейді. Бұл көлеңкенің нүктелерінің арасында ешқандай өзара байланыс жоқ екенін көрсетеді, бұл жағдайда жарықтың әсері немесе шағылуы есепке алынбайды. [[Санат:Геометриялық оптика]] 6ax3diabt22w2vlwzsin43jx4wqieff 3615580 3615573 2026-06-11T08:02:44Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] ([[User talk:Көперхан Анаргүл|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 2258340 wikitext text/x-wiki [[Сурет:2015-01-01 12-11-26 1089.0 Switzerland Kanton St. Gallen Wildhaus 2h.jpg|250px|нобай|оңға|Қар бетіндегі талдың көлеңкесі]] '''Көлеңке''' — бұл [[дене]] [[жарық]] көзінен келетін жарыққа бөгет жасағанда пайда болатын қараңғылықтың күйі. Бөгет жарықтың бетке жетуіне кедергі жасайды, соның себебінен көлеңке пайда болады. Мөлдір емес денелердің ғана көлеңкесі болады, себебі жарық мөлдір денелерден өтіп кетеді. Көлеңке жарық көзінен қарама-қарсы жақта пайда болады. Егер жарық көзі бөгет жасаушы денеден аз болса, онда қараңғы көлеңке басым болады. == Көлеңкелердің түрлері == Аспан денелері сияқты үлкен өлшемді денелердің әсерінен пайда болған көлеңкелер толық көлеңке - умбра және шалакөлеңке пенумбра болып бөлінеді. Умбра немесе толық көлеңке - бұл көлеңкенің ортасында орналасқан неғұрлым қараңғы бөлігі. Оның қараңғы болу себебі бетке бағытталған жарыққа дене толық бөгет жасайды. Пенумбра немесе шалакөлеңке - бұл көлеңкенің жарығырақ бөлігі. Ол жарық бөгет болған денеден өтіп, бетке жеткенде пайда болады. Сонымен бірге, жарық көзі толық не жартылай жабылған кездегі ауданды шала көлеңке деп те атауға болады. Яғни, толық көлеңке шала көлеңкенің түрі болып табылады. Кейде көлеңкенің үшінші бөлігін де байқауға болады. Оны антумбра (шала көлеңке) деп атайды. Бұл - бөгет жасайтын дене жарық көзінің центрінде орналасқан сияқты болып көрінетін аудан. Егер жарық жолына бөгет жасайтын денені жарық көзіне жақындатсақ, онда шала көлеңкенің ауданында оның нақты өлшемін көруге болады. == Уақытқа тәуелді өзгерістер == Бір күн ішінде көлеңкенің ұзындығы және орналасуы өзгеріп отырады. Күн сағаттарында Жерге түсірілген көлеңкенің ұзындығының өзгеру қасиеті алынды, ол Күннің көтерілу бұрышының θ котангенсіне тура пропорционал болады. Соған сәйкес, таң сәріде және күн батар кезде өте ұзын көлеңке алынады, себебі бұл тәулік уақытында θ бұрышы нөлге тең болады. θ бұрышы 90° тең болған кезең - тал түстік мезгіл. Күн тура төбеде, яғни зенитте болады, көлеңке тура дененің астында пайда болады, тәуліктегі ең қысқа көлеңке осы уақытта алынады. == Жылдамдықтың таралуы == Егер жарыққа бөгет жасайтын денеден жарық көзіне дейінгі арақашықтық артық болса, онда алынған бейненің өлшемі үлкен болып көрінеді. Қозғалыстағы денелердің де көлеңкесі болады, олардың өлшемдері, сол қозғалған дененің қозғалу ұзындығынан пропорционал түрде жылдам артады. Егер жарық жолына бөгет жасаушы дене мен тікелей жарық көзіне дейінгі арақашықтық аз болса, дененің өлшемі және қозғалыс жылдамдығы артады. Үлкен арақашықтықтан бетке түсірілген көлеңке көлеңкенің шекарасының арасындағы арақашықтық туралы мәлімет бермейді. Бұл көлеңкенің нүктелерінің арасында ешқандай өзара байланыс жоқ екенін көрсетеді, бұл жағдайда жарықтың әсері немесе шағылуы есепке алынбайды. [[Санат:Геометриялық оптика]] 0k9u73hydull6cqx4nc639reo3nwa2m 4 537752 3615492 3615134 2026-06-11T05:00:22Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3615492 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="95994" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 95 994] | data-sort-value="1096" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1096] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86514" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 514] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84036" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 036] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="83541" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 83 541] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55541" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 541] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="48511" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 511] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="27719" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 27 719] | data-sort-value="46" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 46] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="21943" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 21 943] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="19170" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 19 170] | data-sort-value="35" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="17944" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 17 944] | data-sort-value="105" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 105] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="17081" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 081] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16071" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 071] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13755" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 755] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11237" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 237] | data-sort-value="56" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 56] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10069" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 069] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8361" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8336" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8336] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8223" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8223] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="8142" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8142] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="7943" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7943] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7479" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7479] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7420" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7420] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6703" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4358" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4358] | data-sort-value="24" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4339" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4339] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3540" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3540] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3396" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3396] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="3135" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3135] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3117" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3117] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2854" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2854] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2447" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2447] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2393" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2393] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2009" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2009] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="1933" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 1933] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1604" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1604] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1534" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1534] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1525" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1525] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1218" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1218] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1155" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1155] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1048" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1048] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 723] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="668" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 668] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="666" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 666] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="640" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="617" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 617] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="615" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 615] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="558" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 558] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}} | data-sort-value="551" |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 551] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2025-11-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 518] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |231 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] nq3nea9km96qnrdoehxr8fx7hxyri7y 0 542250 3615612 2310939 2026-06-11T08:28:39Z Көперхан Анаргүл 182332 3615612 wikitext text/x-wiki '''Свитшот''' - [[Спорт|спорттық]] костюмнің бір бөлігі болып табылатын мақта матасынан тігілген [[киім]] түрі. Бір тегіс түстегі свитшоттарды белдемшемен, шалбармен және биік өкше туфлимен іскери костюм (business casual) ретінде киген ұтымды. Мойынға көлемді алқа тағуға болады. Алайда қалған әшекейлердің мүмкіндігінше қарапайым болғаны дұрыс. Кеудесі гүлмен, шілтермен безендірілген свитшоттар кербез бикештерге smart casual бейнесін жасауға арқау бола алады. Бұлар біртегіс әртүрлі пішіндегі белдемшелермен, классикалық үлгідегі және балтырға дейінгі ұзындықтағы шалбарлармен әдемі үйлеседі. Осындай костюмді биік өкшелі туфлимен киіп, кішкентай сөмке ұстап, кешкі шараларға да қатысуға болады. Жануарлар суреті бейнеленген свитшоттар жастардың сүйікті үлгісіне айналған: студент қыздармен қатар оқушыларға да ұнайды. Алмұрт пішінді қыздар алды қиғаш жабылатын (косуха) күртенің ішінен кең етек белдемшемен, ал банан пішінді бикештер мұндай свитшотты классикалық шалбармен де, «қарындаш» белдемшемен де үйлестіріп кие алады. Ал алма пішінді қыздарға кеуде жағы кең пішіліп, етек жағы бүріліп келген свитшоттарды «қарындаш» белдемшемен үйлестіру әдемі жарасады. == Дереккөздер == Сән үлгі журналы. - Алматы 2013 ж. - 96 бет qz4cwqd4nzob4pw27e79cw5klul684w 3615628 3615612 2026-06-11T08:33:33Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] ([[User talk:Көперхан Анаргүл|т]]) өңдемелерінен [[User:Акбота Казыбекова|Акбота Казыбекова]] соңғы нұсқасына қайтарды 2310939 wikitext text/x-wiki '''Свитшот''' - спорттық костюмнің бір бөлігі болып табылатын мақта матасынан тігілген киім түрі. Бір тегіс түстегі свитшоттарды белдемшемен, шалбармен және биік өкше туфлимен іскери костюм (business casual) ретінде киген ұтымды. Мойынға көлемді алқа тағуға болады. Алайда қалған әшекейлердің мүмкіндігінше қарапайым болғаны дұрыс. Кеудесі гүлмен, шілтермен безендірілген свитшоттар кербез бикештерге smart casual бейнесін жасауға арқау бола алады. Бұлар біртегіс әртүрлі пішіндегі белдемшелермен, классикалық үлгідегі және балтырға дейінгі ұзындықтағы шалбарлармен әдемі үйлеседі. Осындай костюмді биік өкшелі туфлимен киіп, кішкентай сөмке ұстап, кешкі шараларға да қатысуға болады. Жануарлар суреті бейнеленген свитшоттар жастардың сүйікті үлгісіне айналған: студент қыздармен қатар оқушыларға да ұнайды. Алмұрт пішінді қыздар алды қиғаш жабылатын (косуха) күртенің ішінен кең етек белдемшемен, ал банан пішінді бикештер мұндай свитшотты классикалық шалбармен де, «қарындаш» белдемшемен де үйлестіріп кие алады. Ал алма пішінді қыздарға кеуде жағы кең пішіліп, етек жағы бүріліп келген свитшоттарды «қарындаш» белдемшемен үйлестіру әдемі жарасады. == Дереккөздер == Сән үлгі журналы. - Алматы 2013 ж. - 96 бет i2c6pi3asyl5ay2obuxugs83jflwoyf 3615629 3615628 2026-06-11T08:34:09Z 1nter pares 146705 3615629 wikitext text/x-wiki '''Свитшот''' — спорттық костюмнің бір бөлігі болып табылатын мақта матасынан тігілген киім түрі. Бір тегіс түстегі свитшоттарды белдемшемен, шалбармен және биік өкше туфлимен іскери костюм ретінде киген ұтымды. Мойынға көлемді алқа тағуға болады. Алайда қалған әшекейлердің мүмкіндігінше қарапайым болғаны дұрыс. Кеудесі гүлмен, шілтермен безендірілген свитшоттар кербез бикештерге smart casual бейнесін жасауға арқау бола алады. Бұлар біртегіс әртүрлі пішіндегі белдемшелермен, классикалық үлгідегі және балтырға дейінгі ұзындықтағы шалбарлармен әдемі үйлеседі. Осындай костюмді биік өкшелі туфлимен киіп, кішкентай сөмке ұстап, кешкі шараларға да қатысуға болады. Жануарлар суреті бейнеленген свитшоттар жастардың сүйікті үлгісіне айналған: студент қыздармен қатар оқушыларға да ұнайды. Алмұрт пішінді қыздар алды қиғаш жабылатын (косуха) күртенің ішінен кең етек белдемшемен, ал банан пішінді бикештер мұндай свитшотты классикалық шалбармен де, «қарындаш» белдемшемен де үйлестіріп кие алады. Ал алма пішінді қыздарға кеуде жағы кең пішіліп, етек жағы бүріліп келген свитшоттарды «қарындаш» белдемшемен үйлестіру әдемі жарасады. == Әдебиет == * Сән үлгі журналы. - Алматы 2013 ж. - 96 бет twfb0acneo3fno8eux2jrecxhuts47t 0 554849 3615473 3341081 2026-06-11T03:15:10Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3615473 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = SpaceX |логотипі = [[File:SpaceX-Logo.svg|250px]]<br>[[Сурет:SpaceX_KSC_LC-39A_hangar_progress,_June_2015_(18039170043).png|250px]] |түрі = жеке компания |биржадағы листингі = |қызметі = Орбиталды жүк тасу |ұраны = |құрылды = 2002 |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бұрынғы атауы = |құрушы = |орналасуы = |басты адамдары = [[Илон Маск]] |саласы = Аэроғарыш |өнімі = Ғарыш зымырандары, <br />Металлопрокат |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |қызметкерлер саны = 4,000+ (Шілде 2015) |басшы компания = |бағынышты компания = |сайты = {{URL|www.spacex.com|SpaceX.com}} }} '''Space Exploration Technologies Corporation''' ('''SpaceX''') — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] ғарыштық зымыран өндіруші компания, штаб-пәтері Хоторн қаласында, [[Калифорния]], АҚШ. SpaceX–ті 2002 жылы [[PayPal]]-дың алдыңғы иесі және қазіргі [[Tesla Motors]] [[CEO]]-сы [[Илон Маск]] құрған. Компания Falcon 1 және Falcon 9 атты ракета тасығыштардың қозғағыштарын әзірледі, мақсатқа ұмтылудан бастап олардың келесі мақсаты Dragon (сол Falcon 9 орбитаға шығарылады), қайта пайдаланылатын және ғарыш аппараттарын жасау болып табылады [[Халықаралық ғарыш станциясы]]н жабдықтау үшін арналған. ХҒС ғарышкерлерді тасымалдауға Dragon V2 кемесінің жолаушылар нұсқасы игерудің соңғы кезеңінде тұр. SpaceX жетістіктерін қамтиды: * сұйықтық қозғалтқышты зымыран тасығышы (Falcon 1), онда орбитаға пайдалы жүктемені шығарды — 28 қыркүйек, 2008<ref>{{Cite web|url=http://www.spacex.com/F1-004-summary.php|title=Falcon 1 Flight 4 Mission Summary In Pictures|publisher=spacex.com|date=|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090719023654/http://www.spacex.com/F1-004-summary.php|archivedate=2009-07-19}}</ref><ref name="sweet">{{Cite web|url=http://spaceflightnow.com/falcon/004/|title=Sweet success at last for Falcon 1 rocket|publisher=spaceflightnow.com|date=2008-09-28|lang=en|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. * ғарыш кеме (Dragon), табысты іске қосылды, орбитаға шығарылды және жерге оралды (SpaceX COTS Demo Flight 1) — 8 желтоқсан, 2010<ref name="optimistic">{{Cite web|url=http://www.spaceflightnow.com/falcon9/002/101209reaction/|title=Musk 'optimistic' next Dragon flight will visit space station|publisher=spaceflightnow.com|date=2010-12-09|lang=en|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>; ХҒС бекемделген алғашқы жеке ғарыш кемесі (SpaceX COTS Demo Flight 2/3) — 25 мамыр 2012<ref>{{Cite news|url=http://www.universetoday.com/95402/dragon-grappled-for-history-making-docking-at-station-today-may-25/|title=Dragon Grappled and Berthed for History Making Docking at Station|work=universetoday.com|date=2012-05-25|first=Ken|last=Kremer|lang=en|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. * геостационарлық орбитаға спутнигін ұшыру (SES-8) — 3 желтоқсан 2013<ref>{{Cite web|url=http://www.spaceflight101.net/spacex-falcon-9-v11-ses-8-launch-updates.html|title=SES-8 Launch Updates|publisher=spaceflight101.net|date=|lang=en|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. * тарихта алғаш рет<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/2883239 Falcon 9 вошел в историю за час], kommersant.ru, 22 желтоқсан 2015 г.</ref> (Falcon 9) орбиталық зымыран тасығышын ұшырылымнан кейін жерге бірінші кезеңінде отырғызу— 22 желтоқсан 2015 ж.<ref>{{Cite web|url=http://spaceflight101.com/falcon-9-orbcomm-flight2/spacex-falcon-9-achieves-first-booster-landing/|title=A Day to Remember – SpaceX Falcon 9 achieves first Booster Return to Onshore Landing|publisher=spaceflight101.com|date=2015-12-22|lang=en|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://twitter.com/SpaceX/status/679114269485436928|title=The Falcon 9 first stage landing is confirmed. Second stage continuing nominally.|work=twitter.com|date=2015-12-22|first=SpaceX|last=|lang=en|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://twitter.com/elonmusk/status/679142215981993984|title=Falcon 9 standing on LZ-1 at Cape Canaveral|work=twitter.com|date=2015-12-22|first=Elon|last=Musk|lang=en|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref><ref>{{Cite news|title=Многоразовая ступень Falcon 9 впервые в истории успешно вернулась на Землю|url=http://lenta.ru/news/2015/12/22/spacex/|accessdate=2015-12-25|publisher=Новостной сайт «Лента.Ру»|date=22 желтоқсан 2015}}</ref>. Falcon және Dragon-ды ұшыруға пайдаланылатын зымыран қозғалтқыштары соның ішінде Merlin, Kestrel, Draco және SuperDraco сияқты, ішкі ресурстарға, арқа сүйеу дайындалған өнімдердің компоненттерін сапасы мен құны, әзірлеу, өндіру және тестілеуді бақылау мақсатында. Бұл нарықта SpaceX ең төменгі баға ұсынуға мүмкіндік береді, сондай-ақ едәуір өндіріс уақытын қысқартады. == Тарихы == [[Сурет:Entrance_to_SpaceX_headquarters.jpg|thumb|225x225px]] SpaceX 2002 жылдың маусымында, PayPal атақты төлем жүйесін жасаушы [[Илон Маск]]<nowiki/>пен құрылды. Қызметкерлердің саны тұрақты өсті — 2005 жылдың қараша айында 160-ден 2015 жылдың шілдесінде 4000-нан асты. Барынша ұшыру бағасын төмендету үшін ниетімен байланысты осындай зымырандарын ұшырмен айналысатын басқа компаниялармен салыстырғанда қызметкерлер саны шағын болуы сол себепті. Одан басқа Марсқа ұшыруда бірге<ref>{{Cite web|url=http://www.spaceref.com/news/viewsr.html?pid=3698|title=MarsNow 1.9 Profile: Elon Musk, Life to Mars Foundation|publisher=spaceref.com|date=2001-09-25|lang=en|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>, және компанияның негізгі мақсаты болып табылады<ref>{{Cite web|url=http://www.nytimes.com/2006/02/05/business/yourmoney/05rocket.html?_r=0|title=A Bold Plan to Go Where Men Have Gone Before|publisher=nytimes.com|date=2006-02-05|lang=en|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. [[24 наурыз]]да, [[2006 жыл]]ы жазатайым оқиғамен аяқталған Falcon 1 зымыран тасығышы компанияның бірінші ұшырылымы жасалды<ref>{{Cite web|url=http://spaceflightnow.com/falcon/f1/060325leak.html|title=Fuel leak apparently doomed Falcon 1|publisher=spaceflightnow.com|date=2006-03-25|lang=en|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. 2006 жылдың тамыз айында, компания NASA Commercial Orbital Transportation Services (COTS) конкурстық бағдарламасына жеңімпаздарының бірі болды және Falcon 9 зымыран тасығышын және Dragon ғарыш кемесін дамытуға және көрсету үшін шамамен 396 миллион доллар жалпы қаржыландыру алды<ref>{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2006/aug/HQ_06295_COTS_phase_1.html|title=NASA Selects Crew and Cargo Transportation to Orbit Partners|publisher=nasa.gov|date=2006-08-18|lang=en|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://science.house.gov/sites/republicans.science.house.gov/files/documents/hearings/052611_Gerstenmaier%20Testimony.pdf|title=Statement of William H. Gerstenmaier Associate Administrator for Space Operations before the Committee on Science, Space and Technology Subcommittee on Space and Aeronautics U.S. House of Representatives|publisher=science.house.gov|date=2011-05-26|lang=en|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. 28 қыркүйек, 2008, зымыран тасығышы Falcon 1 бірінші табысты іске қосылды және орбитаға пайдалы жүктемені шығарды<ref name="sweet"/>. SpaceX және НАСА арасындағы 1,6 миллиард доллар көлемінде Халықаралық ғарыш станциясының жеткізуге 22 желтоқсан 2008 жылы Commercial Resupply Services (CRS) бағдарламасы бойынша келісімге қол қойды<ref>{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2008/dec/HQ_C08-069_ISS_Resupply.html|title=NASA Awards Space Station Commercial Resupply Services Contracts|publisher=nasa.gov|date=2008-12-23|lang=en|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. Бастапқы 12 жоспарлы тапсырмаларға кейінірек тағы 3-еуі қосылды<ref>{{Cite web|url=http://www.nasaspaceflight.com/2015/03/nasa-crs-missions-dragon-cygnus/|title=NASA lines up four additional CRS missions for Dragon and Cygnus|publisher=nasaspaceflight.com|date=2015-03-03|lang=en|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. 4 маусым, 2010 жылы Falcon 9 зымыран тасығышы дебютттік іске қосылды, орбитаға Dragon ғарыш макеті жеткізілді<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://www.bbc.com/news/10209704|title=SpaceX Falcon 9 rocket enjoys successful maiden flight|publisher=bbc.com|date=2010-06-04|lang=en|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. 8 желтоқсан, 2010 жылы алғаш рет ғарышқа Dragon ғарыш кемесі ұшырылды<ref name="optimistic"/>. 2012 жылдың 25 мамырында Dragon кемесі алғаш ХҒС Гармония модуліне бекемделген <ref>{{Cite web|url=http://spaceflightnow.com/falcon9/003/120525arrival/|title=First commercial cargo ship arrives at space station|publisher=spaceflightnow.com|date=1012-05-25|lang=en|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. 16 қыркүйек, 2014 НАСА ұшқыш кемесі Dragon V2 пайдаланып ХҒС бойынша ғарышкерлер жеткізу үшін Commercial Crew Program бағдарламасы аясында SpaceX компаниясымен келісім-шартқа қол қойылғаны туралы хабарлады. Келісім-шарт сомасы $ 2,6 млрд құрады<ref>{{Cite web|url=http://blogs.nasa.gov/bolden/2014/09/16/american-companies-selected-to-return-astronaut-launches-to-american-soil/|title=American Companies Selected to Return Astronaut Launches to American Soil|publisher=nasa.gov|date=2014-09-16|lang=en|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. 28 маусым, 2015 жылы ХҒС-ын SpaceX CRS-7 жабдықтау аясында бортында Dragon кемесі бар Falcon 9 зымыран тасығышы апатқа ұшырады. Booster басталғаннан кейін 2 минут 19 секундтан кейін ауада құлаған<ref name="updates">{{Cite web|url=http://www.spaceflight101.com/dragon-spx-7-mission-updates.html|title=Dragon SpX-7 Mission Updates|date=|publisher=spaceflight101.com|lang=en|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. 14 қаңтар, 2016 НАСА SpaceX Commercial Resupply Services 2 (CRS2) бағдарламасы Халықаралық ғарыш станциясын жабдықтаудың екінші кезеңінің үш жеңімпаздарын бірі, Dragon ғарыш кемесі және қажет болған жағдайда келісім-шарт ұзартуға мүмкіндігі 6 кепілдік миссиялары ретінде іріктеп алды, <ref>{{Cite web|title=Orbital, Sierra Nevada, SpaceX Win NASA Commercial Cargo Contracts|url=http://spacenews.com/orbital-sierra-nevada-spacex-win-nasa-commercial-cargo-contracts/|date=2016-01-14|publisher=spacenews.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Dream Chaser, Dragon and Cygnus All Awarded NASA CRS2 Space Station Resupply Contracts|url=http://www.americaspace.com/?p=90655|date=2016-01-14|publisher=americaspace.com|language=en}}</ref>. == SpaceX технологиялары == === Falcon зымырандар отбасы === SpaceX жеңіл классты Falcon 1 зымыран және Falcon 9 орта классты табысты дамытып және зымыран тасығышын ғарышқа жіберді; ауыр класты Falcon Heavy зымыран тасығышы дамытылуда, бірінші іске қосу 2016 жылдың көктеміне жоспарланған. ==== Falcon 1 ==== [[Сурет:SpaceX_Falcon_vertical_on_the_launch_pad.jpg|thumb|246x246px|Ванденберг Әуе күштері базасында үшыру алаңындағы «Falcon 1» алғашқы зымыраны<br> ]] Бірінші SpaceX зымыран тасығышы. Алғашқы үш сәтсіз ұшырудан кейін Falcon 1 зымыран тасығышы орбитаға 2008 жылы 28 қыркүйекте, пайдалы жүктің макетін сәтті шығарды<ref name="sweet"/>. Илон Масктың айтуынша, осы жолы іске қосудан пайда болмағанда, SpaceX компаниясының әрі қарай өмір сүре алмас еді. Осы кластағы зымыран тасығыштарға шектеулі сұраныстың болуына байланысты, бұл өндірісті аяқтау және ауыр тасығыштарға назар аударуға шешім қабылданды<ref>{{Cite web|url=http://news.discovery.com/space/private-spaceflight/spacex-falcon-1-production-freeze-110930.htm|title=SpaceX: The Falcon is Dead, Long Live the Falcon?|publisher=news.discovery.com|date=2011-09-30|lang=en|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. ==== Falcon 9 ==== Falcon 9 зымыран тасығышы, бірінші рет 2010 жылы 4 маусымда іске қосылды<ref name="autogenerated1"/>. Falcon 9 v1.0 2010 жылдан бастап 2013 жылға дейін қолданылды, бес рет ұшырылып, барлығы табысты аяқталды. 1.0 нұсқасын ауыстыру үшін жақсартылған Falcon 9 v1.1 келді, іске қосу құны $61,2 млн құрады<ref>{{Cite web|url=http://www.spacex.com/about/capabilities|title=SpaceX. Capabilities & Services|publisher=spacex.com|date=|lang=en|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. [[Сурет:ORBCOMM-2_First-Stage_Landing_(23271687254).jpg|right|thumb|250x250px|Бірінші кезеңде отырғызу<br> ]] БАҚ ортада әйгілі Falcon 9 v1.1 (R) нұсқасын қабылданды, ол қайта пайдалану үшін бақыланатын жұмсақ қонудың бірінші кезеңін жүзеге асыруға мүмкіндік беретін қосымша элементтерімен жабдықталған, 1,1 өзгертілген нұсқасы болып табылады. Алғашқы екі қону әрекеттері Autonomous Spaceport Drone Ship өзгермелі платформасында жасалған, екеуі де сәтсіз болды<ref>{{Cite web|url=https://vine.co/v/OjqeYWWpVWK|title=Close, but no cigar.This time. (видео)|work=SpaceX|publisher=[[Vine]]|date=2015-01-16|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=BhMSzC1crr0|title=CRS-6 First Stage Landing (видео)|publisher=youtube.com|date=2015-04-15|lang=en|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. Falcon 9 екі рет бірінші кезеңі сәтті нысаналы мақсатты мініп болғандықтан, SpaceX жерге жер үшінші талпыныс жасауға шешім қабылдады<ref>{{Cite web|url=http://spaceflightnow.com/2015/12/19/rocket-landing-at-cape-canaveral-planned-after-sundays-spacex-launch/|title=Rocket landing at Cape Canaveral planned after SpaceX launch|publisher=spaceflightnow.com|date=2015-12-19|lang=en|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. Орбитаға 11 Orbcomm-G2 спутнигін жеткізіген Falcon 9 1.2 зымыран тасығышының жаңа нұсқасы табысты іске қосылғаннан кейін, зымыран Канаверал мысына 1 қону аймағына 2015 жылы, 22 желтоқсанда, бірінші кезеңінде алғашқы табысты тік қону жасалды <ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ZCBE8ocOkAQ|title=Falcon 9 First Stage Landing From Helicopter (видео)|publisher=youtube.com|date=2015-12-21|lang=en|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. ==== Falcon Heavy ==== Тасымалдаушы зымыран Falcon Heavy болашақта іске қосу кезінде әлемдегі ең қуатты зымыран жарияланды. Десе де әзірленіп жатқан, алғашқы рейс 2016 жылға жоспарланған. 2012 жылы, 2017 жылы SpaceX Falcon Heavy пайдаланып Intelsat серіктерін ұшыруға арналған өзінің бірінші коммерциялық келісім-шартын жасасты. === Dragon ғарыш кемесі === [[Сурет:COTS2_Dragon_is_berthed.jpg|right|thumb|ХҒС Canadarm 2-ні пайдалана отырып Dragon-мен түйісуі]] Dragon — SpaceX компаниясы жеке көлік ғарыш кемесінің (ҒК). Халықаралық ғарыш станциясына және пайдалы жүкті жеткізуге және перспективада адамды жеткізу, Commercial Orbital Transportation Services (COTS) шеңберінде пайдалануға  және қайтару үшін арналған НАСА әзірлеген және ұзақ мерзімді. Falcon 9 ғарыштық зымыраны шығарады. ==== Dragon CRS ==== Жүк кемесі нұсқасы НАСА-ның Commercial Resupply Services (CRS) (қаз. Коммерциялық жабдықтау жөніндегі қызметтер) аясында Халықаралық ғарыш станциясына жеткізу үшін пайдаланылады. Dragon — қазіргі уақытта ғарыштан жүктерді оралтуға болатын жалғыз жүк кемесі. ==== Dragon V2 ==== Dragon V2, қайта пайдаланылатын басқарылатын ғарыш кемесі — 30 мамырда, 2014 жылы SpaceX кеменің жаңа нұсқасын таныстырды<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=yEQrmDoIRO8|title=SpaceX Dragon V2 Unveil Event|publisher=youtube.com|date=2014-05-29|lang=en|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. Ол ХҒС жеті ғарышкерлерге дейін тасымалдай алады. Осы кеменің бірегейлігі - бұл тікұшақ дәлдігімен SuperDraco кіріктірілген қозғалтқышы көмегімен жерге бақыланатын қонуды жүзеге асыру мүмкіндігі; қосалқы парашют жүйесі бар. Commercial Crew Development (CCDev) НАСА бағдарламасы бойынша пайдалануға жасалынған. Алғашқы сынақ ұшу 2016 жылдың желтоқсанына жоспарланып отыр<ref>[http://www.nasaspaceflight.com/2015/03/commercial-crew-demo-missions-dragon-cst-100/ Commercial crew demo missions lined up for Dragon and CST-100]</ref>. === Ракета қозғалтқыштары === [[Сурет:SuperDraco_rocket_engines_at_SpaceX_Hawthorne_facility_(16789102495).jpg|thumb|SuperDraco қозғалтқыштары]] 2002 жылы құрылғаннан бері, SpaceX, компания бірнеше зымыран қозғалтқыштары әзірледі: * Kestrel — Falcon 1 екінші кезеңі үшін, * Merlin — Falcon 1 бірінші кезеңі және Falcon 9 және Falcon Heavy екі кезеңі үшін , * Draco — Dragon кемесі үшін маневрлік қозғалтқыштары, сондай-ақ Falcon 9 v1.0 екінші кезеңі үшін, * SuperDraco — төтенше құтқару жүйесі және бақыланатын Dragon V2 кемесін қондыру үшін. Сондай-ақ, әзірленіп жатқан Raptor қозғалтқышы болашақта Марсқа ұшу үшін пайдаланылатын болады. === Қалқымалы платформаларда отырғызу технологиясы === [[Сурет:Falcon 9 First Stage Reusability Graphic.jpg|thumb|300px|Бірінші кезеңде қону алаңының схемасы]] SpaceX ұшыру құнын азайту үшін зымыран тасығышты қалқымалы платформада — [[Autonomous spaceport drone ship]] бақыланатын қондырудың бірінші кезеңін пайдаланады. Платформада ешқандай экипаж жоқ, ол сондай-ақ қашықтан қолдау кемесінен басқарылатын болады, толық автономды жұмыс істейді<ref>{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/news/spacex-readies-rocket-for-station-launch-barge-landing/|title=SpaceX readies rocket for station launch, barge landing|work=cbsnews.com|date=2014-12-16|first=William|last=Harwood|lang=en|accessdate=2015-04-15|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. Компанияның өкілінің айтуынша, бірінші кезеңі табысты табыстың күтілетін мүмкіндігі [[Төмен тірек орбитасы|ТТО]] 75-80 % және [[Геоөтпелі орбита|ГӨО]] үшін 50-60 %<ref>[https://spaceflightnow.com/2016/03/31/spacex-hopes-to-sell-used-falcon-9-boosters-for-40-million/ SpaceX hopes to sell used Falcon 9 boosters for as low as $40 million — Spaceflight Now<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. [[Falcon 9]] зымыран тасығышының қалқымалы платформада бірінші кезеңінің алғашқы табысты қонуы 2016 жылдың сәуірінде өткен [[SpaceX CRS-8]] миссиясының шеңберінде іске асты, бір айдан соң SpaceX бұл табысты қайталай алды, [[Геоөтпелі орбита|геоөтпелі орбитаға]] [[JCSAT-14]] байланыс жасанды жер серігін ұшырған соң кезеңді отырғызды<ref>[http://www.interfax.ru/world/507118 SpaceX вновь удалось посадить ступень ракеты на платформу в океане<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. [[Falcon 9#Қайтару және бірінші кезеңнің қонуы|Қайтару кезеңінің профилі]] соңғы миссиясында ол атмосфераның тығыз топтары кіретін жоғары температурадағы жүктермен байланды, нәтижесінде алдыңғы екі бұрын қайтарумен салыстырғанда кезеңге көбірек залал келді. Компания бұл кезеңді ең қиын жағдайларда оралғандықтан, басқа отырғызылған кезеңдері үшін бағдар ретінде қарқынды жер сынақтары үшін пайдалануға шешім қабылдады<ref>{{cite web|author=Elon Musk|title=Most recent rocket took max damage, due to v high entry velocity. Will be our life leader for ground tests to confirm others are good.|url=https://twitter.com/elonmusk/status/731984739012251648|date=2016-05-16|publisher=twitter.com|language=en}}</ref><ref>{{cite web|author=Elon Musk|title=Flight 24 is def capable of flying again, but it makes sense to apply ground delta qual to rocket w toughest entry conditions.|url=https://twitter.com/elonmusk/status/734274360588926976|date=2016-05-22|publisher=twitter.com|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.floridatoday.com/story/tech/science/space/spacex/2016/05/16/landed-spacex-rocket-suffered-max-damage/84454230/|title=SpaceX Falcon 9 first stage booster suffered 'max' damage on landing|date=2016-05-16|publisher=floridatoday.com|language=en}}</ref>. Бірінші 2017 жылдың наурыз айының аяғында платформаға отырғызылған кезеңді қайтадан іске қосты<ref>[http://money.cnn.com/2017/03/30/technology/spacex-launch-ses-10-reused-rocket/index.html SpaceX makes history: It launched a used rocket and then landed it in the ocean] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170930231438/http://money.cnn.com/2017/03/30/technology/spacex-launch-ses-10-reused-rocket/index.html |date=2017-09-30 }}</ref>. === Hyperloop === {{Main|Hyperloop}} SpaceX [[вакуумдық пойыз]] идеясына қатысты жұмыстарға сонау 2013 жылы тартылған болатын: Hyperloop «альфа-нұсқасы» осы компанияның сайтына да орнасластырылған болатын<ref>{{cite web |url= http://www.spacex.com/sites/spacex/files/hyperloop_alpha-20130812.pdf|title= Hyperloop Alpha|subtitle= |author= |authorlink= |coauthors= |quote= |date= 2013-08-12|format= pdf|work= |publisher= SpaceX|accessdate=2016-09-06 |lang= en|description= Первая концепция системы, предложенная Элоном Маском 12 августа 2013|ref= |deadlink= |archiveurl= |archivedate= }}</ref>. Кейін SpaceX президенті {{аударылмаған2|Гвинн Шотвелл||en|Gwynne Shotwell}} {{аударылмаған2|Дирк Алборн|Дирк Алборн|en|Dirk Ahlborn}} құрған [[Hyperloop Transportation Technologies|Hyperloop Transportation Technologies Inc.]] компаниясымен серіктестік орнатты<ref name="Апбин">{{мақала |авторы= Апбин Б.|тақырыбы= Петля времени: как бизнес изобретает транспорт будущего|шынайы атауы= [http://www.forbes.com/sites/bruceupbin/2015/02/11/hyperloop-is-real-meet-the-startups-selling-supersonic-travel/ Hyperloop Is Real: Meet The Startups Selling Supersonic Travel]|сілтеме= http://www.forbes.ru/tekhnologii/tekhnika-i-biznes/285793-petlya-vremeni-kak-biznes-izobretaet-transport-budushchego|автор издания= |баспасы= [[Forbes]]|түрі= журнал|жыл= 15 сәуір 2015 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |тілі= ru|ref= |archiveurl= |archivedate=}}</ref>. Ақырында, 2015 жылы шілдеде компания жолаушылар капсуласының өзіндік дизайнына ({{аударылмаған2|Hyperloop pod competition||en|Hyperloop pod competition}}) конкурс жариялады, ол екі кезеңнен тұрады. Біріншісі 2016 жылы қаңтарда [[A&M Техас университеті]] ([[Колледж-Стейшен (Техас)|Колледж-Стейшен]]) қабырғасында өтті, онда 22 үздік топ таңдалып алынды, ал басты сыйлыққа [[Массачусетс технологиялық институты]]ның тобы ие болды<ref>{{cite web |url= http://www.theverge.com/2016/1/30/10877442/elon-musk-spacex-hyperloop-competition-awards|title= MIT wins SpaceX’s Hyperloop competition, and Elon Musk made a cameo|subtitle= |author= Hawkins A.|authorlink= |coauthors= |quote= |date= 2016-01-30|format= |work= |publisher= [[The Verge]]|accessdate=2016-06-03 |lang= en|description= |deadlink= |archiveurl= |archivedate= }}</ref>. Екінші кезеңде, 2017 жылы 27-29 қаңтарға жоспарланған болатын, <ref>{{мақала |авторы= Morris D.|тақыбы= SpaceX Delays Hyperloop Pod Competition to 2017|оригинал= |сілтеме= http://fortune.com/2016/07/16/spacex-delays-hyperloop-pod-competition-to-2017/|баспасы= [[Fortune (журнал)|Fortune]]|түрі= журнал|орны= Бостон|издательство= |жылы= 16 шілде 2016|выпуск= |том= |номер= |страницы= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |тілі= en|ref= |archiveurl= |archivedate=}}</ref>, барлық финалистер өз модельдерін SpaceX штаб-пәтері орналасқан Хоторнде, сынақ трассасында сынап көре алады<ref>{{cite news |first= Cadie|last= Thompson|authorlink= |coauthors= |title= More than 700 people have signed up to help Elon Musk build a Hyperloop prototype|url= http://www.businessinsider.com/elon-musks-hyperloop-pod-competition-has-more-than-700-applicants-2015-6|work= |publisher= [[Business Insider]]|date= 2015-06-22|accessdate=2015-07-21 }}</ref>. Ұзыныдығы 1,5 км және диаметрі 1,8 м сынақ трассасының құрылысының басталғаны туралы 2016 қыркүйекте жария болған еді<ref>{{мақала |авторы= Привалов А.|тақыбы= Space X начинает строить тестовый трек Hyperloop|оригинал= |сілтеме= http://www.popmech.ru/technologies/263512-space-x-nachinaet-stroit-testovyy-treka-hyperloop/|автор издания= |баспасы= [[Популярная механика]]|түрі= журнал|место= |издательство= |жылы= 5 қыркүйек 2016|выпуск= |том= |номер= |страницы= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref= |archiveurl= |archivedate=}}</ref>. === Планетааралық көлік жүйесі === {{негізгі мақала|Планетааралық көлік жүйесі}} Компания ұсынған жобаның ұзақ мерзімді мақсаты [[Марс]]қа адамдарды жеткізу үшін көпреттік ғарыш көлік жобасы дербес қамтамасыз етілетін [[Марсты отарлау|отарларын]] құру <ref>{{cite web|title=SpaceX’s Elon Musk announces vision for colonizing Mars|url=http://spaceflightnow.com/2016/09/27/spacexs-elon-musk-announces-vision-for-colonizing-mars/|date=2016-09-27|work=Spaceflight Now|language=en}}</ref>. ==Иелері== [[2012 жыл]]ғы мәліметтері бойынша, компанияның 2/3-і Илон Маскке тиесілі. Компанияның шамамен 10% [[Google]] және Fidelity Ventures корпорацияларына тиесілі. Сондай-ақ иелер қатарына Draper Fisher Jurvetson, Founders Fund, Valor Equity Partners, Capricorn және басқалар кіреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:SpaceX]] [[Санат:2002 жылы құрылған компаниялар]] dsio5vn6o7cxbrq0ry282u77s5r6px6 0 555636 3615574 3454750 2026-06-11T07:59:31Z Көперхан Анаргүл 182332 3615574 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pen.jpg|right|thumb|305x305px|Қаламсап]] '''Қалам''' — жазуға, сурет салуға арналған [[құрал]]. Оның көмегімен сия қағаз (көбінесе) бетіне із қалдыра алады. Қаламның бірнеше түрлері бар: * құс жүнді қалам; * [[қаламсап]]; * капилляр каламы; * [[фломастер]]лер;&nbsp; * гельді қалам және роллер-қалам; * биополимерлік қалам. Кейде қаламдарды өшірілетін сиямен жасайды. == Термин және тарихы == [[Сурет:Dip pens and penholders.jpg|right|thumb|200x200px|]] Жазатын қауырсын бұрынғы заманнан бері бәріне танымал. Олар қамыстан жасалатын. [[Ағылшын тілі]]ндегі "pen" сөзі [[латын тілі]]ндегі "penna" сөзінен (қауырсын) пайда болған, өйткені сол кезде қаздың қауырсындары танымал болған. VI ғасырдан бастап адамдар мыңдаған жылдар бойы қауырсындар қолданған. Қаздың, аққудың қауырсынынан жасалған қаламдар өте қымбат болған. Археологтер Помпеяда мыстан жасалған қауырсындарды тапты, бірақ олар тек XVIII ғасырдың соңында әйгілі болды. Жүздеген жылдардан кейін автоқаламдар пайда болды. Оларға капиллярлық жүйені Л.Е. Уотерман жасады. [[Санат:Сурет өнері]] [[Санат:Кеңсе құрылғылары]] gi6fgjtzsrqgx1yifpq73u7c8kj71oy 0 558485 3615669 3579816 2026-06-11T10:38:54Z Бақтыгүл 181563 3615669 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Taxobox |name = Оқ құмырсқа | image = Paraponera clavata.jpg | status = LC | status_system = iucn3.1 |regnum = [[Жануарлар]] |phylum = [[Буынаяқтылар]] |classis = [[Жәндіктер]] |ordo = [[Жарғақ қанаттылар‎]] | familia = [[құмырсқа|Formicidae]] | subfamilia = [[Paraponerinae]] | tribus = [[Paraponerini]] | genus = ''[[Paraponera]]'' | species = '''''P. clavata''''' | binomial = ''Paraponera clavata'' | binomial_authority = ([[Johan Christian Fabricius|Fabricius]], 1775) | synonyms = ''Paraponera aculeata'' <small>(Olivier, 1792)</small><br> ''Paraponera tarsalis'' <small>(Perty, 1833)</small> }} '''Оқ құмырсқа''' ({{lang-la|Paraponera clavata}}) — [[құмырсқалар]] тұқымдасына жататын [[Жарғақ қанаттылар|жарғақ қанатты]] жәндік. Оқ құмырсқалардың мықты бізгегі (шанышқысы) болады және өте улы. Олардың шаққанының әсері ара мен сонаның шаққанына қарағанда 30 есе күштірек.Оқ құмырсқа – жер бетіндегі ең үлкен жыртқыш құмырсқа болып саналады. [[Шағуы оқ тигендей қатты ауырсынуды тудыратын, Орталық және Оңтүстік Американың тропикалық ормандарында мекендейтін ірі жәндік.]] Денесінің ұзындығы – 18-25 мм. Әдетте, қызыл-қоңыр түсті. Бұл құмырсқалар басқа құмырсқалардан көлемінің үлкендігімен және шаққан кездегі ауырту сезімінің жағымсыздығымен ерекшелінеді. Осы бір сұмдық жаратылыс иесі шаққан кезде денені оқ секілді жаралайтындықтан «оқ құмырсқа» деп аталады.Оқ құмырсқаның әлемдегі омыртқасыздардың ішіндегі ең улы жаратылыс иесі екендігін ғалымдар дәлелдеген. Жемтігін шүйгіліп келіп шағады. Оқ құмырсқалар шаққан аңдар бір орында тепсініп тұра алмайды, удың әсері қайтқаннан кейін ғана тынышталады. Негізгі қорегі – жәндіктер, олардың дернәсілдері және өсімдіктердің жапырақтары мен тұқымдары, шырындары. Тіпті сонаның ұясына да шабуыл жасайды. Илеулерін ағаштардың түбіне салады.Оқ құмырсқалар қызуқанды. Қанша улы болғанымен, бұл құмырсқалар ешқашан бірінші шабуыл жасамайды. Алғашқыда жанына келгендерге ысылдап, иіс шығарады, кейіннен шаншарымен шағады. Бұл құмырсқаның уынан жансыздандыратын нейротоксин, понератоксин табылған.<ref>У 49 УЛЫ ЖӘНДІКТЕР. - Алматы: «Аруна» баспасы. - 208 бет. - Сер.: «1100 қызықты дерек».</ref> == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Құмырсқалар]] sz0nv4214hs867r0i2nrez7k5h2lrcb 3615674 3615669 2026-06-11T10:53:49Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бақтыгүл|Бақтыгүл]] ([[User talk:Бақтыгүл|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 2960833 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Taxobox |name = Оқ құмырсқа | image = Paraponera clavata.jpg | status = LC | status_system = iucn3.1 |regnum = [[Жануарлар]] |phylum = [[Буынаяқтылар]] |classis = [[Жәндіктер]] |ordo = [[Жарғақ қанаттылар‎]] | familia = [[құмырсқа|Formicidae]] | subfamilia = [[Paraponerinae]] | tribus = [[Paraponerini]] | genus = ''[[Paraponera]]'' | species = '''''P. clavata''''' | binomial = ''Paraponera clavata'' | binomial_authority = ([[Johan Christian Fabricius|Fabricius]], 1775) | synonyms = ''Paraponera aculeata'' <small>(Olivier, 1792)</small><br> ''Paraponera tarsalis'' <small>(Perty, 1833)</small> }} '''Оқ құмырсқа''' ({{lang-la|Paraponera clavata}}) — [[құмырсқалар]] тұқымдасына жататын [[Жарғақ қанаттылар|жарғақ қанатты]] жәндік. Оқ құмырсқалардың мықты бізгегі (шанышқысы) болады және өте улы. Олардың шаққанының әсері ара мен сонаның шаққанына қарағанда 30 есе күштірек.Оқ құмырсқа – жер бетіндегі ең үлкен жыртқыш құмырсқа болып саналады. Денесінің ұзындығы – 18-25 мм. Әдетте, қызыл-қоңыр түсті. Бұл құмырсқалар басқа құмырсқалардан көлемінің үлкендігімен және шаққан кездегі ауырту сезімінің жағымсыздығымен ерекшелінеді. Осы бір сұмдық жаратылыс иесі шаққан кезде денені оқ секілді жаралайтындықтан «оқ құмырсқа» деп аталады.Оқ құмырсқаның әлемдегі омыртқасыздардың ішіндегі ең улы жаратылыс иесі екендігін ғалымдар дәлелдеген. Жемтігін шүйгіліп келіп шағады. Оқ құмырсқалар шаққан аңдар бір орында тепсініп тұра алмайды, удың әсері қайтқаннан кейін ғана тынышталады. Негізгі қорегі – жәндіктер, олардың дернәсілдері және өсімдіктердің жапырақтары мен тұқымдары, шырындары. Тіпті сонаның ұясына да шабуыл жасайды. Илеулерін ағаштардың түбіне салады.Оқ құмырсқалар қызуқанды. Қанша улы болғанымен, бұл құмырсқалар ешқашан бірінші шабуыл жасамайды. Алғашқыда жанына келгендерге ысылдап, иіс шығарады, кейіннен шаншарымен шағады. Бұл құмырсқаның уынан жансыздандыратын нейротоксин, понератоксин табылған.<ref>У 49 УЛЫ ЖӘНДІКТЕР. - Алматы: «Аруна» баспасы. - 208 бет. - Сер.: «1100 қызықты дерек».</ref> == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Құмырсқалар]] gyd8uc0lwtz72my1fxd75xsjqmfdjzc 0 559254 3615668 3607036 2026-06-11T10:35:28Z Бақтыгүл 181563 3615668 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:Sunflower Seeds Kaldari.jpg|thumb|Күнбағыс дәні]] '''Күнбағыс пістесі''' — біржылдық [[күнбағыс]] дәні (Helianthus annuus). Ең алдымен күнбағыс майын шығару үшін қолданылады және содан тағам пісіруге, техникалық мұқтаждықта қолданылады. Күнбағыс майын сутектендіру арқылы саломасты алады. Майды сонымен қатар лак және бояу жасау өндірісінде қолданады Біржылдық күнбағысты іс жүзінде барлық әлем өсіреді. Әлемдегі күнбағыс дәнін шығарудағы ірі өндірушілер: Украина, Ресей және Аргентина мемлекеттерінде. Украинадағы күнбағыс өндірушілердің көлемі 2013 жылы 11,05 млн тоннаны құраған, ал Ресейде 10,53 млн тонна. === Құрамы === 100 грамм мөлшерінде қуырылмаған [[пісте]]лер 130 % пайызға адамның тәулікке керекті витамин E қамтамасыз етеді. Е витаминіне күнбағыс ерекше бай, 70 % пайызға B5 [[витамин]]іне, 40 % B6 витаминіне,35 % — B3 витаминіне ,39 % — ақуызға, 44 % — жасұныққа, 115 % —фосфорға ,113 % —селенге,92 % —мысқа,35 % —мырышқа,32 % — магнийге,24 % —калииге,21 % — темірге қамтамасыз етіп отырады. Бұл тағам улкен 580 ккал, себебі жартысына дерлік құнарлы заттар майлардан тұрады. Қуырылған пістелер немесе дәндер бойында пайдалы заттар піспегенге қарағанда әлдеқайда аз. Дәннің түсі, хош иісі және жегенен кейінгі дәмі тікелей қуырылуына және тұз қосылуына байланысты. === Әзірлеу === Күнбағысқа уақытылы күтіммен қараса өз түсімін қыркүйек айларында бере бастайды. Ол уақытта максимальды жақсы ауа райы болады. Сонда пістені сапалы әлі күйгеліктікке түспей міселе астында қалмай тез жинап ала аласыз. Егін жинау шамамен біржарым айды алады. Егістіктен алынған күнбағарды токқа жеткізеді де арнайы орындарға қояды. Ол жерлерде тек екі жақта орналасқан қабырғалы қоймалар болады және қабырғалар дұрыс ауа айналымын жүзеге асырып отырады. Токтарда барлық өнім лабараториядан өтеді, яғни ылғалдылығын, сортын, қышқылдық санына анализ жасайды. Ылғалдылығы төмен болған сайын пістелер жақсы тазарған және өз дәмін ұзаққа сақтай алады деп саналады. Қоймаларда қуыруды күткенде пістелерді қатар бойынша барлық аумаққа орналастырады. Әр қатарда ауа өтә процессі қарастырылған. Жоғарытехнологиялық конвенционды пештер пістелерді барлық жағынан ыстық ауамен өңдеуден өткізеді. Дайын өнім автоматталған қапталуға өткізеді, ол жерде пістелер қаптамаларға бөлініп салынады. === Қолданылуы === Әдетте тағамға улкен күнбағыс дәндері қолданылады. Пістелерді қауыздан айыру керек («щёлкать», «грызть»): онда пісте ауызға салынып бөлініп, түкіріліп тасталынады, ал желінетіні ауызда қалады, шайналып, жұтылады. Көп елдерде пістелерді «стадион тағамы» деп қабылдап, стадионға кірерде жанкүйерлерге сатылады, олар матчтың барысында пісте шағып отырады. Шамадан тыс шекілдеуікті шағу тіс эмалінің бұзылуына әкеліп соғуы мүмкін. Аз таралғаны пістені немесе дәнді салаттарға қосуға болады. Ұнтақталған дәндер Шығыс тағамдарының халва, козинак негізі ретінде жүреді. === Өсімдік майы === Шекілдеуікті тазарті үшін арнайы дәнтазалағыш машиналар қолданылады. Сарымай заводтарында тазартылған дәннен күнбақыс майын сығып алады.Күнбағыстың қалған шроты жануарға тағам ретінде қалады. Натуральді майлар көп қанықпаған май қышқылдарына бай (шамамен 68 % линол қышқылынан тұрады). [[Күнбағыс дәндері А, В, D және Е дәрумендерінің, мырыш, темір, калий және кальцийдің көзі болып табылады. Сонымен қатар, ол денені бос радикалдардан қорғайтын Е дәруменіне бай. Ұсынылатын тәуліктік мөлшерлеме 50-ден 75 г-ға дейін, ал 18:00-ден кеш емес және ұйқыдан үш сағат бұрын шаққан жөн.]] === Сілтемелер === # [[Sunflower seed]] | Russian Federation, Ukraine | Production Quantity | 2013. # [http://Nutrition%20Facts%20and%20Analysis%20for%20Seeds,%20sunflower%20seed%20kernels,%20dry%20roasted,%20without%20salt Nutrition Facts and Analysis for Seeds, sunflower seed kernels, dry roasted, without salt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170220175602/http://acn.com.ve/ |date=2017-02-20 }} # [http://Show%20Foods Show Foods]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} # [http://Семечки:%20вред%20и%20польза%20"%20Здоровое%20Питание,%20Диеты%20и%20всё%20для%20Похудения Семечки: вред и польза " Здоровое Питание, Диеты и всё для Похудения]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:Күрделігүлділер]] 747ujj3pvt67y0ksdw4g304x3pprlat 3615675 3615668 2026-06-11T10:53:55Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бақтыгүл|Бақтыгүл]] ([[User talk:Бақтыгүл|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3607036 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:Sunflower Seeds Kaldari.jpg|thumb|Күнбағыс дәні]] '''Күнбағыс пістесі''' — біржылдық [[күнбағыс]] дәні (Helianthus annuus). Ең алдымен күнбағыс майын шығару үшін қолданылады және содан тағам пісіруге, техникалық мұқтаждықта қолданылады. Күнбағыс майын сутектендіру арқылы саломасты алады. Майды сонымен қатар лак және бояу жасау өндірісінде қолданады Біржылдық күнбағысты іс жүзінде барлық әлем өсіреді. Әлемдегі күнбағыс дәнін шығарудағы ірі өндірушілер: Украина, Ресей және Аргентина мемлекеттерінде. Украинадағы күнбағыс өндірушілердің көлемі 2013 жылы 11,05 млн тоннаны құраған, ал Ресейде 10,53 млн тонна. === Құрамы === 100 грамм мөлшерінде қуырылмаған [[пісте]]лер 130 % пайызға адамның тәулікке керекті витамин E қамтамасыз етеді. Е витаминіне күнбағыс ерекше бай, 70 % пайызға B5 [[витамин]]іне, 40 % B6 витаминіне,35 % — B3 витаминіне ,39 % — ақуызға, 44 % — жасұныққа, 115 % —фосфорға ,113 % —селенге,92 % —мысқа,35 % —мырышқа,32 % — магнийге,24 % —калииге,21 % — темірге қамтамасыз етіп отырады. Бұл тағам улкен 580 ккал, себебі жартысына дерлік құнарлы заттар майлардан тұрады. Қуырылған пістелер немесе дәндер бойында пайдалы заттар піспегенге қарағанда әлдеқайда аз. Дәннің түсі, хош иісі және жегенен кейінгі дәмі тікелей қуырылуына және тұз қосылуына байланысты. === Әзірлеу === Күнбағысқа уақытылы күтіммен қараса өз түсімін қыркүйек айларында бере бастайды. Ол уақытта максимальды жақсы ауа райы болады. Сонда пістені сапалы әлі күйгеліктікке түспей міселе астында қалмай тез жинап ала аласыз. Егін жинау шамамен біржарым айды алады. Егістіктен алынған күнбағарды токқа жеткізеді де арнайы орындарға қояды. Ол жерлерде тек екі жақта орналасқан қабырғалы қоймалар болады және қабырғалар дұрыс ауа айналымын жүзеге асырып отырады. Токтарда барлық өнім лабараториядан өтеді, яғни ылғалдылығын, сортын, қышқылдық санына анализ жасайды. Ылғалдылығы төмен болған сайын пістелер жақсы тазарған және өз дәмін ұзаққа сақтай алады деп саналады. Қоймаларда қуыруды күткенде пістелерді қатар бойынша барлық аумаққа орналастырады. Әр қатарда ауа өтә процессі қарастырылған. Жоғарытехнологиялық конвенционды пештер пістелерді барлық жағынан ыстық ауамен өңдеуден өткізеді. Дайын өнім автоматталған қапталуға өткізеді, ол жерде пістелер қаптамаларға бөлініп салынады. === Қолданылуы === Әдетте тағамға улкен күнбағыс дәндері қолданылады. Пістелерді қауыздан айыру керек («щёлкать», «грызть»): онда пісте ауызға салынып бөлініп, түкіріліп тасталынады, ал желінетіні ауызда қалады, шайналып, жұтылады. Көп елдерде пістелерді «стадион тағамы» деп қабылдап, стадионға кірерде жанкүйерлерге сатылады, олар матчтың барысында пісте шағып отырады. Шамадан тыс шекілдеуікті шағу тіс эмалінің бұзылуына әкеліп соғуы мүмкін. Аз таралғаны пістені немесе дәнді салаттарға қосуға болады. Ұнтақталған дәндер Шығыс тағамдарының халва, козинак негізі ретінде жүреді. === Өсімдік майы === Шекілдеуікті тазарті үшін арнайы дәнтазалағыш машиналар қолданылады. Сарымай заводтарында тазартылған дәннен күнбақыс майын сығып алады.Күнбағыстың қалған шроты жануарға тағам ретінде қалады. Натуральді майлар көп қанықпаған май қышқылдарына бай (шамамен 68 % линол қышқылынан тұрады) === Сілтемелер === # [[Sunflower seed]] | Russian Federation, Ukraine | Production Quantity | 2013. # [http://Nutrition%20Facts%20and%20Analysis%20for%20Seeds,%20sunflower%20seed%20kernels,%20dry%20roasted,%20without%20salt Nutrition Facts and Analysis for Seeds, sunflower seed kernels, dry roasted, without salt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170220175602/http://acn.com.ve/ |date=2017-02-20 }} # [http://Show%20Foods Show Foods]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} # [http://Семечки:%20вред%20и%20польза%20"%20Здоровое%20Питание,%20Диеты%20и%20всё%20для%20Похудения Семечки: вред и польза " Здоровое Питание, Диеты и всё для Похудения]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:Күрделігүлділер]] 7n1ogd6khshwaaznu0jlgwxyz2fah5t 0 569325 3615693 3573936 2026-06-11T11:07:58Z Бақтыгүл 181563 3615693 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жәміш қақпалары''' — Семей қаласының алғашқы құрылыс ғимаратының бірі. XVIII ғасырдың сәулет ескерткіші. [[Қазақстанның солтүстік-шығыс аймағындағы Ресей империясының шекаралық бекіністерінің сәулет өнерін және қаланың қалыптасу тарихын көрсететін маңызды жәдігер.]]Біздің заманымызға дейін Жәміш қақпаларының тек батыс бөлігі ғана сақталған. 1773 жылы қақпалар мен бекініс қабырғалары инженер-капитан Г.Г. Андреевтың басшылығымен жасалған жоба бойынша тұрғызылды. Қақпалар тау тақтайшаларынан және күйдірілген кірпіштен арка тәріздес күмбезді төбе және қарапайым суретті ернеуі бар етіліп салынды. Арканың қалыңдығы екі метр, қабырғалары 10 м тереңдікте болды. Жоғары жағы дөңгеленіп, кішігірім үңгіртау тәріздес болды. Қақпаның ұзындығы 7,27 м құраса, ал ені 7,79 м, ал максимальды биктігі 7,43 м құрады. Ғимаратқа барлығы 203 куб метр кірпіш салынған.<ref>http://conf.rating.kz/kk/page/10156 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161112190611/http://conf.rating.kz/kk/page/10156 |date=2016-11-12 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} odmm5mwkp9j7q8aa3s4p6jch8nylwzm 0 570493 3615672 3612240 2026-06-11T10:51:09Z Бақтыгүл 181563 3615672 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Аружан Джазильбекова''' — актриса, модель, [[продюсер және сценарист.]]. 1986 жылы 25 ақпанда Алматы қаласында өмірге келген. №105 халықаралық лингвистикалық гимназияны, Қазақстанның менеджмент институтын, экономика және стратегиялық болжау институтын (КИМЭП халықаралық журналистика факультеті, 2003—2007) бітірген. 2004 жылғы Ford Models Supermodel of the World конкурсының жеңімпазы. Финал қорытындысы бойынша, қатысқан 50 елдің, 10 үздік қатарына енді. Аружан, әлемдік кутюрье және Еуропаның ең жарқын подиумдарында жұмыс істеген. Жергілікті «Advertising» журналының шеф-редакторы және PR-менеджері ретінде жұмыс атқарған. [[Кино әлеміндегі мансабын «Рэкетир 2: Возмездие», «Свадьба на троих», «Алтын Орда» және «Анаға апарар жол» сияқты танымал жобалардан бастаған.]]2010 жылы "Качели любви" атты қазақстандық режиссер Тоқтар Қарсақбаевтың картинасында басты рөлін орындау үшін киноиндустрияға шақырылды. Осы фильмнен бастап, Аружанның киноиндустрияда шеңбері кеңейіп, аты таныла басталды. Кейін, «Асель, достары мен құрбылары» жастар телесериалында, Аружан басты рөлге ие болған. [[Егор Кончаловский]]дің «Астана махаббатым менің» атты киносында басты рөлдердің бірінде сомдаған. * 2017 — Алтын Орда * 2016 — [[Анаға апарар жол]] * 2015 — Свадьба на троих * 2015 — Рэкетир 2: Возмездие * 2015 — Оралу * 2014 — Ограбоение по казахски * 2014 — Свободные птицы * 2014 — Хранители солнца * 2012 — Спасатель * 2010 — Асель, достары мен құрбылары * 2010 — Качели любви == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтеме == * https://brod.kz/persons/arujan_djazilbekova/ * http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/post/299198/works/ 4lyjas5yua7q4waw47q0gz3irbusejm 3615673 3615672 2026-06-11T10:53:37Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бақтыгүл|Бақтыгүл]] ([[User talk:Бақтыгүл|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3573647 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Аружан Джазильбекова''' — актриса, модель. 1986 жылы 25 ақпанда Алматы қаласында өмірге келген. №105 халықаралық лингвистикалық гимназияны, Қазақстанның менеджмент институтын, экономика және стратегиялық болжау институтын (КИМЭП халықаралық журналистика факультеті, 2003—2007) бітірген. 2004 жылғы Ford Models Supermodel of the World конкурсының жеңімпазы. Финал қорытындысы бойынша, қатысқан 50 елдің, 10 үздік қатарына енді. Аружан, әлемдік кутюрье және Еуропаның ең жарқын подиумдарында жұмыс істеген. Жергілікті «Advertising» журналының шеф-редакторы және PR-менеджері ретінде жұмыс атқарған. 2010 жылы "Качели любви" атты қазақстандық режиссер Тоқтар Қарсақбаевтың картинасында басты рөлін орындау үшін киноиндустрияға шақырылды. Осы фильмнен бастап, Аружанның киноиндустрияда шеңбері кеңейіп, аты таныла басталды. Кейін, «Асель, достары мен құрбылары» жастар телесериалында, Аружан басты рөлге ие болған. [[Егор Кончаловский]]дің «Астана махаббатым менің» атты киносында басты рөлдердің бірінде сомдаған. * 2017 — Алтын Орда * 2016 — [[Анаға апарар жол]] * 2015 — Свадьба на троих * 2015 — Рэкетир 2: Возмездие * 2015 — Оралу * 2014 — Ограбоение по казахски * 2014 — Свободные птицы * 2014 — Хранители солнца * 2012 — Спасатель * 2010 — Асель, достары мен құрбылары * 2010 — Качели любви == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтеме == * https://brod.kz/persons/arujan_djazilbekova/ * http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/post/299198/works/ eesc3zusvm1tdr4io1bn8iw1iknk1dg 0 575690 3615696 3610970 2026-06-11T11:16:43Z Бақтыгүл 181563 3615696 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Көзілдірікті жылан''' — [[аспидтер]] тұқымдасының бір туысы. Ұзындығы 4,5 м-ге дейін жетеді. [[Африка]] мен Оңтүстік Азияда тараған 6 түрі бар. Көзілдірікті жыландардың көбірек тараған түрі "Үнді көзілдірікті" жыланы. Мұның ұзындығы 160-180 см. Көзі үлкен емес, қарашығы дөңгелек, жоғарғы жақ сүйегінде екі улы тісі болады. Түсі сарғылт сұр, қоңыр кейде қара. Қауіп төнгенде денесінің алдыңғы жағын тік көтеріп, басын жауына қарай иіп, 8 жұп мойын қабырғасын екі жағына жазады. Бұл кезде мойыны жалпақтанып, кеңейіп, мойын терісінің сырт жағында көзілдірік тәрізді дақтар пайда болады. ССР-де Үнді Көзілдірікті жыланның түр тармағы- Орта Азиялық Көзілдірікті жылан Түрікмен ССР-нің оңтүстік- батысында таралған. Ұзындығы 175 см-ге дейін жетеді. Бұл жылан осы аймақтарда тау етектерін мекендеп, 1500 м биіктікте кездеседі. Көзілдірікті жылан әсіресе көктемде қауіпті, ол күндіз кездеседі. Жемі-жасыл құрбақа, көл бақа, кесіртке, ұсақ құстар. Июльде ұзындығы 35 мм-дей 8-12 жұмыртқа салады. Одан сентябрьде 30 см-дей жас Көзілдірікті жылан шығады. Көзілдірікті жыланның уы өте күшті болғанмен, бұл адамға аса қауіпті жылан емес, өйткені ол гюрза, сұр жылан т.б. сияқты бірден шақпайды, әуелі айбат шегеді. [[Негізгі сипаттамалары:Уы: Жүйке жүйесіне әсер ететін күшті нейротоксин болып табылады. Оның уы медицинада дәрі-дәрмек жасауға қолданылады. Таралу аймағы: Негізінен Үндістан, Орталық Азия және Африканың тропикалық аймақтарында кездеседі. (Ақтөбе облысының табиғи ортасында бұл түр кездеспейді, мұнда көбіне дала сұржыланы мекендейді). Көбеюі: Жұмыртқа салу арқылы көбейеді.Мінезі: Қауіп төнгенде немесе қорғанған кезде басын көтеріп, айбарын көрсетеді, бірақ бірінші болып адамға шабуылдамайды.]] [[Санат:Жыландар]] ncirdbo8y2zwt93cb9mj45vtk75cobe 0 580543 3615484 3596703 2026-06-11T04:12:51Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3615484 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Walmart, Inc.''' — Walmart сауда маркасы арқылы әрекет ететін әлемдегі ең үлкен бөлшек сауда желісін басқаратын америкалық ритейлер компаниясы. [[Бас кеңсе]]сі [[Арканзас (штат)|Арканзас]] штатының  [[Бентонвилле]] қаласында орналасқан. [[Fortune Global]] 500-де компания 1 орынды иеленуде<ref>http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060105042728/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/ |date=2006-01-05 }} Fortune 500</ref>. [[Deloitte]] компаниясымен бірге әлемдік ритейл көшбасшысы Walmart [[Global Powers of Retailing]] 2013 [[рейтинг]]ін бастайды, Wal-Mart үлесіне қатысушылардың жалпы пайдасынан 10% тиесілі<ref>[http://www.malls.ru/rus/news/115440.shtml Крупнейшие мировые ретейлеры заработали в 2012 году $4 триллиона]</ref>. ==Тарихы== 1962 жылы Роджерс қаласында ([[Арканзас (штат)|Арканзас]]) Сэм Уолтонмен негізі қаланды. ==Басты адамдары== Walmart-тың шамамен 50% үлесі компания негізін қалаған Сэм Уолтонның мұрагерлеріне тиесілі. Директорлар кеңесінің төрағасы- Робсон Уолтон. Бас басқарушы — Ли Скотт. Ал [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] [[АҚШ президенті|президенті]] [[Билл Клинтон]]ның жұбайы [[Хиллари Клинтон]] 1968—1992 жылдар аралығында Walmart директорлар кеңесінің мүшесі болған. ==Қызметі== Walmart — әлемдегі алып бөлшек сауда желілерінің бірі, оның құрамына (2012 жылдың ахуалы бойынша) әлемнің 27 мемлекетінде 10130 дүкен кіреді<ref>[http://walmartstores.com/AboutUs/ Walmartstores.com: About Us<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120818134446/http://www.walmartstores.com/AboutUs/ |date=2012-08-18 }}</ref>. Оның ішінде гипермаркеттен басқа [[азық-түлік]]тік және өнеркәсіптік тауарларды сататын универсамдар бар. Желі стратегиясына максималды сұрыпталым, көтерме саудаға ұмтылған минималды сұрыпталым және бағалар кіреді. Walmart –тың бөлшек сауда нарығында негізгі бәсекелестері - [[Home Depot]], [[Kroger]], [[Sears Holdings Corporation]], [[Costco және Target]]. Walmart саудада RFID -таңбалардың пайдалануымен байланысты технологияларды енгізу бойынша көшбасшы болып саналады.Компаниядағы қызметкерлер жалпы саны — 2,1 млн адам.2009 жылғы компания айналымы — $405,0 млрд (2008 жылы — $401,2 млрд), таза кіріс — $14,33 млрд (2008 жылы $13,4 млрд құрады ), операциялық кіріс — $23,95 млрд (2008 жылы $22,7 млрд құрады)<ref name="09AR">[http://media.corporate-ir.net/media_files/irol/11/112761/ARs/2009_Annual_Report.pdf Wal-Mart 2009 Annual Report]</ref>. ==Сын== Желінің біраз сыншыларының айтуы бойынша Walmart нарықтан ұсақ саудагерлерді ,соның ішінде ұсақ жанұялық дүкендерді ығыстыруға себепші болды. Сонымен қатар бірқатар ұйымдар мен жеке адамдардың айтуы бойынша Walmart жеткізушілерден ең аз деген сатып алу бағасын алып,оларға қысым көрсетеді, ал желі дүкендері экологияға теріс әсерін беруде, ал қызметкерлер құқықтары жиі бұзылады. Walmart өздерінің дүкендері аймағында кәсіпшілер одағы ұйымына қатаң қарсы әрекет етуімен белгілі болды.<ref name="Wakeup">{{cite web | url = http://www.wakeupwalmart.com/research/ | title = Research Done on Walmart | publisher = Wakeupwalmart.com | accessdate = 5 мамыр 2006 | deadlink = 404 | archiveurl = http://web.archive.org/20050710021840/www.wakeupwalmart.com/research/ | archivedate= 2005-07-10 }}</ref><ref name="Watch">{{cite web | url = http://walmartwatch.com/home/pages/issues | title = What does Wal-Mart really cost you? | publisher = Wal-Mart Watch | accessdate = 5 мамыр 2006 | deadlink = 404 | archiveurl = http://web.archive.org/20051024084409/walmartwatch.com/home/pages/issues | archivedate= 2005-10-24 }}</ref><br /> ==Қызықты ақпарат== 2005 жылы Wal–Mart дүкендер желісінің импорт көлемі Қытай елінен ЖІӨ 1% құрады<ref>[http://www.mckinsey.com/russianquarterly/pdfs/issue17/10_0207.pdf «Вестник McKinsey»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110131621/http://www.mckinsey.com/russianquarterly/pdfs/issue17/10_0207.pdf |date=2013-11-10 }}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} [[Санат:Walmart]] nsyfoc75rvrue97k65le65nwdqfux8x 0 589605 3615695 3612715 2026-06-11T11:14:57Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3615695 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Айтымбай Молдабеков ''' (1924 жылдың 15 мамыры, Ақмола (қазір Астана), ҚазКСР - 2001 жылғы 21 қыркүйек, [[Алматы]], [[Қазақстан]]) - советтік және қазақ суретшісі, монументалист, театр суретшісі, оқытушы, КСРО Суретшілер одағының мүшесі, [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысының]] ардагері (1941-1945). [[Сурет:Moldabekov-Aitymbay-1991-year.jpg|нобай|Молдабеков Айтымбай, 1991 жыл ]] ===Балалық шағы=== Айтымбай [[Ақмола]] қаласында 1924 жылы 15 мамырда жұмысшы Дүйсенбаев (Жиенбаев) Молдабектің отбасында дүниеге келді. 1928 жылы [[Петропавл]] қаласында балалар үйіне алынды (кейіннен балалар үйі Явленка ауылына көшірілді). Ерте жастан бастап Айтымбай бейнелеу өнеріне қызығушылық танытты. 1934 жылы Айтымбайдың ағасы Өсербек оны балалар үйінен алып кетті. 1937 жылы Айтымбай ағасымен бірге [[Алмат|Алматыға]] көшіп келеді, содан кейін 1943 жылдың ақпан айында әскерге шақырылды.<ref>{{Cite web |url=http://podvignaroda.mil.ru/#id=80150914&tab=navDetailManAward |title=Архивные документы на сайте Подвиг Народа |access-date=2015-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170511144203/http://www.podvignaroda.mil.ru/#id=80150914&tab=navDetailManAward |archive-date=2017-05-11 |url-status=dead }}</ref> Ол [[Алматы|Алматыдағы]] әскерлер полкінде қызмет етіп, кейін соғысқа аттанды. Айтымбай Молдабеков 4-ші Украин фронтында, кейіннен екінші Украин фронтында шайқасты. 11-гвардиялық кавалерия дивизиясының 37-ші Дон казак полкінде взвод командирінің көмекшісі болды. 1944 жылдың 13 ақпанында Корсун-Шевченко операциясы кезінде оң бөксе мен тізеден ауыр жарақат алды. Айтымбай ем алуға алдымен Харьков, содан кейін Бакуге жіберілді. Соғысты аға сержант дәрежесі бойынша аяқтады, І және ІІ дәрежелі Отан соғысы орденімен, «Жауынгерлік еңбегі үшін» медалімен марапатталды. ===Өнер училищесі, алғашқы көрмелер=== Соғыс аяқталғаннан кейін Молдапбеков Нарынкөлде инкассатор болып жұмыс істеді.Ағасының кеңесі бойынша Қазақ құқықтану институтының комиссиясына құжаттарды тапсырған, бірақ ол өнер училищеге оқушыларды қабылдау туралы афишаларды көріп, сонда түсуге шешім қабылдады. Училищеге түсу үшін міндетті сызбалар мен эскиздер Айтымбайда болған жоқ, бірақ Молдабековтың қабілеті кескіндеме профессоры Черкасскиймен кездесуден соң жеткілікті екеніне сендірді. Айтымбай Молдабеков Н.В.Гоголь атындағы училищені екі сала бойынша бітірді: көркем-педагогика(1950) және театр-декоративті(1952) салалары. 1950 жылы театр және сәндік бөлімнің екінші курс студенті Гареева Тайира Салиховнаға үйленді. Олар 50 жыл бірге өмір сүрді, шығармашылық ортада екі баланы тәрбиелеп, Ирка мен Әділет Молдабековтер - суретшілер болуына өз ықпалын тигізді. 1950 жылдан бастап Айтымбай көрмелерге қатыса бастады. «Кеңестік Қазақстанның 30 жылдығы» атты Республикалық көркем көрмеге қатысты.<ref>[http://www.maslovka.org/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=1400&page=7 Республиканская Художественная выставке «30 Лет Советского Казахстана»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250124172420/https://www.maslovka.org/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=1400&page=7 |date=2025-01-24 }}</ref> '''Театрдағы жұмысы''' [[Сурет:Shurale-esliz-MoldabekovA-1956.jpg|нобай|А.Молдабековтың "Шурале" балетіне эскизі ]] 1952 жылы Молдабеков Абай атындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрында жұмыс істей бастады. Ол алғашқы кәсіби театр режиссерлерінің бірі болды. Бастапқыда ол әшекейлеу бөлімінің бастығы, содан кейін бас суретші болған. Иолдабеков 20-дан астам көріністердің декорациясын дайындаған. Оларға «Шурале» Яруллин Ф. (1956), «Кащей бессмертный» Римского-Корсаков Н. А. (1957), «Камбар және Назым» Великанов В. (1959), «Флория Тоска» Пуччини Дж., «Травиата» Верди Дж., «Виндзорские кумушки» Николаи О., «Фауст» Гуно Ш., «Дон Паскуале» Доницетти Г. және т.б. жатады. Айтымбай 1957 жылдың соңында Ұлы Қазан Социалисттік Революцияның 40 жылдығына орай ұйымдастырылған Республикалық Көркемөнер көрмесіне қатысты.<ref>Республиканская Художественная выставка произведений художников Казахстана, посвященная 40-летию Великой Октябрьской Социалистической Революции [http://www.maslovka.org/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=1521&page=5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250623114940/https://www.maslovka.org/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=1521&page=5 |date=2025-06-23 }}</ref> [[Сурет:Behalf-of-the-Revolution-MoldabekovA-1967.jpg|нобай|Револиция атымен(Именем Революции) 1967 жыл]] '''1960-1975 жылдар арсындағы өнер туындылары''' [[Сурет:Spring-1945-MoldabekovA-1970.jpg|нобай|1945 жылғы көктем]] Айтымбай Молдабеков 1960 жылдан 1975 жылға дейінгі кезеңде әскери-патриоттық такқырыпта(«Годы боевые», «Товарищ», «В тылу», «1942 год», «Земля», «Родина», «Весна 1945 года», «Поверженные знамена»), тарихи-револициялық тақырыпта (К. Кузнецовпен бірге «Вагон смерти. Рождение С. Сейфуллина»), еңбек және демалыс тақырыбында («Коллеги», «Портрет Бекхожина»), отбасы, бақыт, махаббат және бейбітшілік тақырыптарында («Портрет Художницы Гадеевой», «Теплый день», «Новый дом», «Портрет сына», «Портрет дочери») сурет салды. Молдабеков өзінің суреттерінде түс әсеріне, адам сезімдеріне әсер етуге жетуге тырысқан. Суретші түс байытуда көп жұмыс істеді. Контентке көп көңіл бөліді, бірақ түс масштабының белсенділігі суреттердің эмоционалдық сәті болды. Лирикалық, жеңіл нотадағы «1945 жылғы көктем» (1970) картинасында үлкен кенеп көңіл-күйі анықталады. Бұл суретте кейіпкердің бейнесі көктемгі табиғатпен салыстырылды. Молдабеков шығарған туындылар әрдайым тар ұлттық өнердің шекарасынан асты. Оның кейіпкерлері халықаралық және олардың идеяларыбарлық адамдарға тән. «Аттестат Зрелости» (1974) картинасында суретшінің өткен жылдардағы жинақтаған ішкі сезімдері толығымен көрінді. «Аттестат Зрелости» - суретшінің келер ұрпақ туралы көзқарасы. «Біз әрдайым қатарда болдық», - деп Молдабеков өз жұмысын құрбыларының сезімін өзінше білдіру ретінде түсіндіріп, еске алды. «Біз не үшін күресетінімізді түсіндік. Менің ұрпағым енді қатарда»(1974 жыл, мерейтойлық көрменің алдындағы сұхбат). ===Алған марапаттары=== * 1-дәрежелі Ұлы Отан соғысы ордені * 2- дәрежелі Ұлы Отан соғысы ордені * «Жауынгерлік үшін» медалі * «Еңбегі үшін» медалі * «Тың жерлерді игеру үшін» медалі * Мерейтойлық медальдар: «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы жеңіске 20 жыл », «1941-1945 жылдардағы соғысқа 25 жыл», «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы жеңіске ХХХ жыл», «1941-1945 жылдардағы соғысқа»,«КСРО Қарулы Күштерінің елу жылдығы», «КСРО Қарулы Күштерінің алпыс жылдығы». ===Әдебиеттер=== *Каталог «Осенняя республиканская выставка произведений художников Казахстана». Алма-Ата, 1965 г. — 20 с. *Каталог «VII Предсъездовская выставка произведений художников Казахстана», сост. Кучина М. Н. Алма-Ата, Союз художников КазССР, 1967 г. — 70 с. *Каталог республиканской художественной выставки «Советский Казахстан», сост. Вандровская Е. Б., Целлинская М. Н., Алма-Ата, 1967 г. — 38 с. *Хлопова Л. М. «Алма-Атинское художественное училище». Алматы, 1997 г. — 62 с. *Каталог «Республиканская юбилейная художественная выставка», сост. Калинина А. Алма-Ата, 1967 г. — 78 с. *Каталог выставки «Изобразительное искусство Казахстана», сост. Ли К. Алма-Ата, 1971 г. — 48 с. *«Живопись Казахской ССР» ред. Петрова С. Москва, изд. «Советский художник», 1970 г. — 64 с. *Каталог «Выставка произведений художников Казахстана, посвященная 25-летию Победы советского народа в Великой Отечественной Войне», сост. Амиров Р. А. Алма-Ата, 1970 г. — 26 с. *«Каталог выставки, посвященная XXIV съезду КПСС и XIII съезду Компартии Казахстана», сост. Марченко Л. Алма-Ата, 1971 г. — 54 с. *Каталог выставки «Изобразительное искусство Казахстана», сост. Ли К. Алма-Ата, 1971 г — 48 с. *Каталог всесоюзной художественной выставки «Всегда начеку», посвященной шестидесятилетию Великой Октябрьской социалистической революции и шестидесятилетию советской милиции, сост. Кузина В., Кетов А. Москва, изд. «Советский художник», 1977 г — 76 с. *Каталог всесоюзной художественной выставки «60 героических лет», сост. Бабурина Н., Елкова В., Кузина В., Прокофьева Н., Романова Л. Москва, изд. «Советский художник», 1978 г. — 68 с. *Каталог республиканской художественная выставки «Всегда начеку», посвященная шестидесятилетию Великой Октябрьской социалистической революции и шестидесятилетию советской милиции. Издание Союза Художников Казахстана. Алма-Ата, 1977 г. — 28 с. *Каталог репродукций «Художники Советского Казахстана», сост. Кумарова С. Б. Москва, изд. «Советский художник», 1980 г. ===Сілтемелер=== *[https://drive.google.com/file/d/0BxqwasdUa64ALV9jS1FJazFTTWM/edit «Айтымбай Молдабеков. Каталог 1974»] *[https://drive.google.com/file/d/0BxqwasdUa64AOTlucWRnYUxEM1k/view «Айтымбай Молдабеков». Автор: Р. Амиров. Министерство Культуры Казахской ССР] *[http://podvignaroda.ru/?#id=80150914&tab=navDetailManAward Марапаттау қағазы. Молдабеков Айтымбай] ==Дереккөздер== [[Санат:1924 жылы туғандар]] [[Санат:15 мамырда туғандар]] [[Санат:21 қыркүйекте қайтыс болғандар]] [[Санат:2001 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша суретшілер]] [[Санат:Қазақстан суретшілері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] epvpgy3bsvwpjr9d8j4us4wqb6xuqsg 0 611841 3615260 3615237 2026-06-10T13:49:33Z 1nter pares 146705 3615260 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{Flagicon|Тунис}} Эсперанс ФК |ағымдағы маусым = |логотипі = |толық атауы = Espérance Sportive de Tunis |лақап аты = |құрылған = [[1919 жыл]] |таратылды = |стадионы = "Эль-Менза"/"Радес" |сыйымдылығы = 45 000/65 000 |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{Flagicon|Тунис}} Хамди Меддеб |капитаны = {{Flagicon|Тунис}} Халед Бен Яхья |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = 1 лига |маусым = 2025/26 |орын = '''2.''' |сайты = | pattern_la1 = _red_stripes | pattern_b1 = _red stripes | pattern_ra1 = _red_stripes | leftarm1 = FFFF00 | body1 = FFFF00 | rightarm1 = FFFF00 | shorts1 = 0a0a0a | socks1 = 0a0a0a | pattern_la2 = _blackpanel | pattern_b2 = | pattern_ra2 = _blackpanel | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FF0000| }} '''«Эсперанс»''' ({{lang-ar|الترجي الرياضي التونسي}}, {{lang-fr|Espérance sportive de Tunis}}) — [[Тунис|Тунистік]] кәсіпқой футблол клубы, [[1919 жыл|1919 жылы]] құрылған, 28 дүркін ел чемпионы. Өз алаңындағы ойындарын "Эль-Менза" және "Радес" стадиондарында өткізеді. == Жетістіктері == === Ішкі чемпионат === * '''Тунис чемпионы''' — 34 (1941/42, 1958/59, 1959/60, 1969/70, 1974/75, 1975/76, 1981/82, 1984/85, 1987/88, 1988/89, 1990/91, 1992/93, 1993/94, 1997/98, 1998/99, 1999/00, 2000/01, 2001/02, 2002/03, 2003/04, 2005/06, 2008/09, 2009/10, 2010/11, 2011/12, 2013/14, 2016/17, 2017/18, 2018/19, 2019/20, 2020/21, 2021/22, 2023/24, 2024/25) * '''Тунис кубогы''' — 15 (1939, 1957, 1964, 1979, 1980, 1986, 1989, 1991, 1997, 1999, 2006, 2007, 2008, 2011, 2016) * '''Тунис суперкубогы''' — 3 (1960, 1994, 2001) === Халықаралық === * '''КАФ Чемпиондар Лигасы''' ** Жеңімпаз: 1994, 2011, 2018. ** Финалист: 1999, 2000, 2010 * '''КАФ Кубок иелері кубогы''' ** Жеңімпаз: 1998 ** Финалист: 1987 * '''Африка кубогы''' ** Жеңімпаз: 1997 * '''Африка суперкубогы''' ** Жеңімпаз: 1995 ** Финалист: 1999 * '''Араб чемпиондары кубогы''' ** Жеңімпаз: 1993, 2008/09 ** Финалист: 1986, 1995 == Сілтемелер == * [http://www.est.org.tn/publish/content/ Ресми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216222954/http://www.est.org.tn/publish/content/ |date=2019-12-16 }} {{ref-ar}} {{ref-fr}} * [http://www.e-s-tunis.com/EST/news/index.html Фанаттар сайты] [[Санат:Тунис футбол клубтары]] [[Санат:1919 жылы құрылған футбол клубтары]] p38a1kvsfsbim2daylpfph6uqhd5ehs 0 614777 3615494 3380265 2026-06-11T05:02:43Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3615494 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы =АФК Чемпиондар Лигасының финалы 2018 | шынайы атауы = | логотип = | ені = | сипаттама = | турнир =[[АФК Чемпиондар Лигасы 2018]] | команда1 =[[Касима Антлерс]] | үйде = | команда2 =[[Персеполис (футбол клубы)|Персеполис]] | қонақ = | команда1ел ={{Flagicon|Жапония}} | команда2ел ={{Flagicon|Иран}} | команда1есеп =2 | есеп1 = | үйде_барлығы = | команда2есеп =0 | есеп2 = | қонақ_барлығы = | детальдар = | бірніші ойын =2:0 | команда1есеп1 =2 | команда2есеп1 =0 | дата =[[3 қараша]] [[2018 жыл|2018]] | стадион =[[Соккер стэдиум]] | қала =Касима | 1аматч ойыншысытитул = | 1аматч ойыншысы = | 1бматч ойыншысытитул = | 1бматч ойыншысы = | арбитр = | көрермендер = | ауа райы = | екінші ойын=0:0 | команда1есеп2 =0 | команда2есеп2 =0 | детальдар2 = | дата2 =[[10 қараша]] [[2018 жыл|2018]] | стадион2 =Азади Стэдиум | қала2 =[[Тегеран]] | 2аматч ойыншысытитул = | 2аматч ойыншы = | 2бматч ойыншысытитул = | 2бматч ойыншы = | арбитр2 = | көрермендер2 = | ауа райы2 = | алдыңғы =[[АФК Чемпиондар Лигасының финалы 2017|2017]] | келесі =[[АФК Чемпиондар Лигасының финалы 2019|2019]] }} '''АФК Чемпиондар Лигасының финалы 2018''' ([[Ағылшын тілі|ағыл]]. ''2018 AFC Champions League Final'') — Турнирдің жеңімпазын анықтайтын матч, 2018 жылдары 3 және 10 қараша күндері Жапонияның "Касима Антлерс" және Иранның "Персеполис" клубтары арасында өтті. Алғашқы ойында жапондық клуб 2:0 есебімен жеңіске жетті. Бір аптадан соң Тегеранда өткен кездесуде есеп ашылмады. Осылайша "Касима Антлерс" 2018 жылғы АФК Чемпиондар кубогының жеңімпазы атанып, [[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2018|2018 жылғы Клубтар арасындағы әлем біріншілігіне]] жолдама алды<ref>http://www.the-afc.com/afc/documents/PdfFiles/afc-champions-league-2018-regulations {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180314090813/http://www.the-afc.com/afc/documents/PdfFiles/afc-champions-league-2018-regulations |date=2018-03-14 }}</ref>. == Матчтар == === Бірінші матч === {{Матч туралы есептеме |мерзімі = [[3 қараша]] [[2018 жыл]] |стадион = «[[Касима (стадион)|Касима]]», [[Касима (Ибараки)|Касима]] |көрермендер = 35 022 |команда1 = [[Касима Антлерс]] {{flagicon|Жапония}} |ел1 = Япония |команда2 ={{flagicon|Иран}} [[Персеполис (футбол клубы)|Персеполис]] |ел2 = Иран |есеп= 2:0 |голдар1 = [[Лео Силва]] {{гол|58}}<br>[[Сержиньо (1995)|Сержиньо]] {{гол|70}} }} {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _antlers18h |pattern_b = _antlers18h |pattern_ra = _antlers18h |pattern_sh = _antlers18h |pattern_so = |leftarm = D70118 |body = D70118 |rightarm = D70118 |shorts = D70118 |socks = 000040 |title = Касима Антлерс }} |{{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _Persepolis201819b |pattern_ra = |pattern_sh = _Persepolis201819b |pattern_so = _2_red_stripes |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Персеполис }} |} === Қарымта ойын === {{Матч туралы есептеме |мерзімі = [[10 қараша]] [[2018 жыл]] |стадион = «[[Азади (стадион)|Азади]]», [[Тегеран]] |көрермендер = 100 000 |команда1 = [[Персеполис (футбол клубы)|Персеполис]] {{flagicon|Иран}} |ел1 = Иран |команда2 ={{flagicon|Жапония}} [[Касима Антлерс]] |ел2 = Япония |есеп= 0:0 |голдар1 = |голдар2 = }} {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _Persepolis1819h |pattern_ra = |pattern_sh = _PersepolisLng1 |pattern_so = |leftarm = F30000 |body = F30000 |rightarm = F30000 |shorts = F30000 |socks = F30000 |title = Персеполис }} |{{Football kit |pattern_la = _antlers18a |pattern_b = _antlers18a |pattern_ra = _antlers18a |pattern_sh = _antlers18a |pattern_so = |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = {{nowrap|Касима Антлерс}} }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{flagicon|IRN}} [[Алиреза Бейранванд]] |- |RB ||'''3''' ||{{flagicon|IRN}} [[Шожа Халилзаде]] |- |CB ||'''4''' ||{{flagicon|IRN}} [[Халал Хуссейни]] (к) |- |CB ||'''15'''||{{flagicon|IRN}} [[Мохаммад Ансари]] || || {{алаңнан|69}} |- |LB ||'''69'''||{{flagicon|IRN}} [[Шаян Мосле]] |- |DM ||'''11'''||{{flagicon|IRN}} [[Камал Камуабинья]] |- |CM ||'''21'''||{{flagicon|IRN}} [[Адам Немати]] || || {{алаңнан|64}} |- |CM ||'''8''' ||{{flagicon|IRN}} [[Ахмад Нуроллахи]] |- |AM ||'''5''' ||{{flagicon|Ирак}} [[Башар Ресан]] |- |CF ||'''70'''||{{flagicon|IRN}} [[Али Алипур]] |- |CF ||'''90'''||{{flagicon|NGA}} [[Гудвин Менса]] |- |colspan=3|'''Substitutes:''' |- |MF ||'''18'''||{{flagicon|IRN}} [[Мошен Рабьехан]] || || {{алаңға|64}} |- |MF ||'''25'''||{{flagicon|IRN}} [[Ешан Алванзаде]] || || {{алаңға|69}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=3|{{flagicon|Хорватия}} [[Бранко Иванкович]] |} |valign="top"|[[File:Persepolis vs Kashima Antlers 2018-11-10.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{flagicon|KOR}} [[Квон Сун Тае]] |- |RB ||'''22'''||{{flagicon|JPN}} [[Дайго Ниси|Дайго Ниши]] ||{{СҚ|70}} |- |CB ||'''35'''||{{flagicon|KOR}} [[Юн Суң Хун]] |- |CB ||'''3''' ||{{flagicon|JPN}} [[Ген Шоджи]] (к) |- |LB ||'''16'''||{{flagicon|JPN}} [[Шуто Ямамото]] |- |RM ||'''8''' ||{{flagicon|JPN}} [[Шома Дой]] || || {{алаңнан|68}} |- |CM ||'''20'''||{{flagicon|JPN}} [[Кенто Мисао]] |- |CM ||'''4''' ||{{flagicon|BRA}} [[Лео Сильва]] || {{СҚ|43}} |- |LM ||'''30'''||{{flagicon|JPN}} [[Хироки Абе]] || || {{алаңнан|90+3}} |- |CF ||'''18'''||{{flagicon|BRA}} [[Сержиньо (футболшы, 1995)|Сержиньо]] |- |CF ||'''9''' ||{{flagicon|JPN}} [[Юма Сузуки]] || || {{алаңнан|77}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |DF ||'''32'''||{{flagicon|JPN}} [[Коки Анзай]] || || {{алаңға|68}} |- |MF ||'''6''' ||{{flagicon|JPN}} [[Рбота Нагаки]] || {{СҚ|90+1}} || {{алаңға|77}} |- |FW ||'''14'''||{{flagicon|JPN}} [[Такеши Канамори]] || || {{алаңға|90+3}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=3|{{flagicon|JPN}} [[Го Ойва]] |} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сілтемелер== *[http://stats.the-afc.com/tournaments/223 AFC Champions League 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201206013705/http://stats.the-afc.com/tournaments/223 |date=2020-12-06 }}, stats.the-AFC.com [[Санат:АФК чемпиондар лигасы элитасының финалдары]] [[Санат:2018 жылғы футбол]] [[Санат:Касима Антлерс ФК ойындары]] [[Санат:Персеполис ФК ойындары]] 7nvnz6h6rv1v32sehg4cb6mhfh91mti 0 625519 3615495 3380267 2026-06-11T05:03:05Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3615495 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы =АФК Чемпиондар Лигасының финалы 2019 | шынайы атауы = | логотип = | ені = | сипаттама = | турнир =[[АФК Чемпиондар Лигасы 2019]] | команда1 = [[Әл-Хилал (футбол клубы, Эр-Рияд)|Әл-Хилал]] | үйде = | команда2 =[[Урава Ред Даймондс]] | қонақ = | команда1ел = {{flagicon|KSA}} | команда2ел ={{flagicon|JPN}} | команда1есеп =3 | есеп1 = | үйде_барлығы = | команда2есеп =0 | есеп2 = | қонақ_барлығы = | детальдар = | бірніші ойын =1:0 | команда1есеп1 = | команда2есеп1 = | дата =[[9 қараша]] [[2019 жыл|2019]] | стадион = | қала = | 1аматч ойыншысытитул = | 1аматч ойыншысы = | 1бматч ойыншысытитул = | 1бматч ойыншысы = | арбитр = | көрермендер = | ауа райы = | екінші ойын = 0:2 | команда1есеп2 = | команда2есеп2 = | детальдар2 = | дата2 =[[23 қараша]] [[2019 жыл|2019]] | стадион2 = | қала2 = | 2аматч ойыншысытитул = | 2аматч ойыншы = | 2бматч ойыншысытитул = | 2бматч ойыншы = | арбитр2 = | көрермендер2 = | ауа райы2 = | алдыңғы =[[АФК Чемпиондар Лигасының финалы 2018|2018]] | келесі =2020 }} {{Толық мақала|АФК Чемпиондар Лигасы 2019}} '''2018 жылғы АФК Чемпиондар Лигасының финалы''' 9 және 23 қарашада "үйде-сыртта" жүйесімен ойнатылды. Екі кездесуде де жапониялық "[[Урава Ред Даймондс]]" клубын ұтқан (үйде 1:0, сыртта 2:0) Сауд Арабиясының "[[Әл-Хилал (футбол клубы, Эр-Рияд)|Әл-Хилал]]" клубы АФК Чемпиондар лигасының жеңімпазы атанды. Енді "Әл-Хилал" [[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2019|2019 жылғы клубтар арасындағы әлем чемпионатына]] қатысады. == Матч == === Бірінші матч === {{Footballbox |date = {{Start date|2019|11|9|df=y}} |time = {{UTZ|19:30|3}} |team1 = [[Әл-Хилал (футбол клубы, Эр-Рияд)|Әл-Хилал]] {{flagicon|KSA}} |score =1 - 0 |team2 = {{flagicon|JPN}} [[Урава Ред Даймондс]] |goals1 =[[Андре Каррильо|Каррильо]] 60 |goals2 = |stadium ='''Стадион:''' Университи, [[Эр-Рияд]]<br>'''Көрермендер:''' 22 549 |attendance = |referee = }} {| width=92% | |- |{{Football kit | pattern_la = | pattern_b = _alhilal1718h | pattern_ra = | pattern_sh = _alhilal1718h | pattern_so = _finlandia16a | leftarm =FFFFFF | body =0000FF | rightarm =FFFFFF | shorts =FFFFFF | socks =0000FF | title = Әл-Хилал }} |{{Football kit | pattern_la = | pattern_b = _urawa19h | pattern_ra = | pattern_sh = | pattern_so = _urawa19H | leftarm = FF0000 | body = FF0000 | rightarm = FF0000 | shorts = FFFFFF | socks = 000000 | title = Урава Ред Даймондс }} |} === Қарымта матч === {{Footballbox |date = {{Start date|2019|11|24|df=y}} |time = {{UTZ|19:00|9}} |team1 = [[Урава Ред Даймондс]] {{flagicon|JPN}} |score = 0 - 2<ref>http://www.the-afc.com/competitions/afc-champions-league/matches/2019/2033376</ref> |team2 = {{flagicon|KSA}} [[Әл-Хилал (футбол клубы, Эр-Рияд)|Әл-Хилал]] |goals1 = [[Сәлім әл-Даусари|Әл-Даусари]] 74<br />[[Бафетимби Гомис]] |goals2 = |stadium = '''Стадион:''' [[Саитама (стадион)|Саитама]], Саитама <br>'''Көрермендер:''' 58 109 |attendance = |referee = }} {| width=92% | |- |{{Football kit | pattern_la = | pattern_b = _urawa19h | pattern_ra = | pattern_sh = | pattern_so = _urawa19H | leftarm = FF0000 | body = FF0000 | rightarm = FF0000 | shorts = FFFFFF | socks = 000000 | title = Урава Ред Даймондс }} |{{Football kit | pattern_la = | pattern_b = _alhilal1718h | pattern_ra = | pattern_sh = _alhilal1718h | pattern_so = _finlandia16a | leftarm =FFFFFF | body =0000FF | rightarm =FFFFFF | shorts =FFFFFF | socks =0000FF | title = Әл-Хилал }} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[http://stats.the-afc.com/tournaments/253 АФК Чемпиондар Лигасы 2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190429004445/http://stats.the-afc.com/tournaments/253 |date=2019-04-29 }} [[Санат:АФК чемпиондар лигасы элитасының финалдары]] [[Санат:2019 жылғы футбол]] [[Санат:Урава Ред Даймондс ФК ойындары]] [[Санат:Әл-Хилал Эр-Рияд ФК ойындары]] 8jt5e0fut0bcxqz5fdcn2udgh9wcucs 0 640116 3615597 3420787 2026-06-11T08:18:47Z Көперхан Анаргүл 182332 3615597 wikitext text/x-wiki '''Орындық''' - күнделікті тұрмыста қолданылатын [[жиһаз]]. Оны үстелге отырып, жұмыс жасау үшін қолданады. Ол ағаштан, темірден, пластмассадан жасалады. Жиһаздың ең көп таралған және кең таралған түрі, орындықтардың көптеген түрлері, модельдері мен стильдері бар. Жиһаздың барлық басқа бөліктеріне қарағанда орындық сәнге көбірек әсер етуі мүмкін. Орындықты артқы орындық ретінде ойлап тапқандар ежелгі мысырлықтар сияқты, ең көне боялған және табылған орындықтар біздің [[Дәуір|дәуірімізге]] дейінгі үшінші мыңжылдыққа жатады. Орындықтың негізгі бөліктері: орындық, арқа және аяқтар. Арқасы бар орындықтарды ойлап тапқан - ежелгі мысырлықтар болып табылады, ең көне салынған және табылған орындықтар б.з.б. үшінші мыңжылдыққа жатады. [[Санат:Үй жабдықтары]] 03hnrsxefyp6pv1iu64dwffe869udml 0 647446 3615585 3571121 2026-06-11T08:05:12Z Көперхан Анаргүл 182332 3615585 wikitext text/x-wiki '''Қыз''' (қыз баласы, бойжеткен, келіншек, әйел, әже, апа) — кәмелет жасқа дейінгі [[әйел]] баласы. == Қазақ қоғамындағы қыздың орыны == Ұлттың бойындағы бар жақсы қасиетін - тілін, дінін, әдет-ғұрпын, салт-санасын, дәстүрін немересіне, немересінен шөбересіне жеткізуші, дамытушы әрине, әйел-ана. Қыз − өмірдің гүлі, барлық адамзаттың қадірлеп, аялайтын асыл аруы десек те артық емес. Қыз баланы қазақта кішкентайынан мәпелеп, аялап, қанаттыға қақтырмай, тұмсықтыға шоқыттырмай өсірген. Жалғандағы нәзіктік пен пәктікті, инабаттылықты әрбір қазақ қызының бойына сіңіріп өсірген. Белгілі ақын Ақұштап Бақтыгереева "Өмірде қыз болу бар да, нағыз қазақ қызы болу мүлдем бөлек" – деген пікір айтқан. Сол тәрізді ата-дәстүр, салт-сананы берік ұстанып өскен қазақ қызы қай ортада болсын, өзінің ерекше болмысымен көзге түсетіні анық. Қазақ қызының бойындағы асыл қасиеттерімен бірге сыр-сымбаты да өзге ұлттан дараланып тұруы тиіс. Қызды "жат жұрттық" деп қадірлеп, төрінен түсірмеген. Басқа үйдің отын жағып, түтінін түзу ұшыратын боласың, барған жеріңде шешесі үйретпепті демесін деп анасы қызына бойындағы бар жақсы қасиетін сіңіруге тырысады. Әрбір баланың өмір жолы, тәрбиесі отбасынан, одан соң мектеп қабырғасынан бастау алары сөзсіз. Сондықтан мектепте оқып жүрген қыз бала, ол − үйдегі ата-ананың көз қуанышы, мектепте ұстаздарының мақтанышы бола білуі тиіс. == Демографиялық көрсеткіштері == XVIII ғасырдан бастап жыныстардың қатынасы әрбір жаңа туылған 1000 қызға 1050 ұл деңгейінде екені анықталды. == Этимологиясы == {{Толықтыру}} == Тарихы == {{Толықтыру}} == Биологиясы == {{Толықтыру}} == Денсаулығы == {{Толықтыру}} == Қыздардың құқын қорғаудағы халықаралық бастамалар == {{Толықтыру}} [[Санат:Әйел]] t4v4mh3qkvaj2qjlefkdnaqg4v25r10 0 658333 3615253 2974406 2026-06-10T12:58:56Z Makenzis 71333 3615253 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы | атауы = {{ту|Того}} Этуаль Филант | құрылған = 1932 | стадионы = Оскар Энтони | сыйымдылығы = 10000 | жарыс = 1 дивизион | маусым = 2025/26 | орын = 3 <!-- ФОРМА --> | pattern_la1 = | pattern_b1 = _whitesquares | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFFFF | body1 = 0000FF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = 0000FF | socks1 = 0000FF | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''Этуаль Филант дю Того''' — [[Того|Тогоның]] Ломе қаласындағы футбол клубы, 1932 жылы құрылған. == Президентері == * Виктор Атакпмей (1933—1934) * Филип Наср (1934—1943) * Эрнест Согодзо Кебей (1943—1950) * Станислас Сегбеайя (1950—1951) * Николас Джонджо (1952—1955) * Джозеф Фирмин Абало (1958—1960) == Жетістіктері == === Ұлттық === * Того чемпионы: 1961, 1962, 1964, 1965, 1967, 1968, 1992 * Того кубогы: 1956, 1958, 1961, 1994 === Халықаралық === * КАФ Чемпиондар кубогының финалисі: 1968 == Сілтемелер == * http://etoilefilantetg.org/histoire.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222043713/http://etoilefilantetg.org/histoire.php |date=2014-02-22 }} [[Санат:Того футбол клубтары]] 3sdb85j8s917vfi8cw86kaj8pkx1lpp 0 660914 3615665 3585420 2026-06-11T10:18:51Z Бақтыгүл 181563 3615665 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Батыр Қосағалы Төлекұлы'''[[(1740–1813) жж.]] — [[Көкшетау]] өңірінің тумасы. [[Орта жүз]]дің ханы Уәлидің заманында өмір сүрген.[[Атақты батыр, қолбасшы. Ел қорғаған ерлігімен және батырлығымен танымал болған тарихи тұлға.]] == Өмірбаяны == Қазақтың белгілі күйшісі Дәулеткерей «Қосағалы» атты күй шығарып арнаса, Ақмола-Көкше аймағында оның атымен аталатын жер, су атаулары да кездеседі. Қосағалы батыр өзінің ата-бабалары сияқты (бойы 2,76) алып денелі батыр болған.Оның жерленген орны 4 метрді құрайды. Маңдайшасындағы жазу арабша, қабір басындағы жазу қазақ және орыс тілінде: «Руы – жақсылық [[Қарауыл руы|қарауыл]]», «Богатырь Қосағалы Толеков». Шағалалы өзенінің тауды айналып өтетін тұсында жақсылық қарауылға жататын Сай ауылынан тараған. Жалғыз қарағай, Қырдағы ауыл, Былқылдақ, Өзен қарағай дейтін ауылдардың соңғысын Қосағалы батыр мекендеген. 1723-1730 жылдардағы «Ақтабан шұбырындыда» жадап-жүдеп осы жаққа жеткен қандастарымызға мал, жер беріп көмек көрсеткен атымтай жомарттығына сай ел-жұрт оны Баянұлы Бай-Төлек атап кеткен дейді. Қосағалыны өз тұсында Омбы шекпенділерінің шенеуніктері, татар байлары да танып, сыйласып, онымен санасқан. Оған Омбы губернаторы тарапынан «Алтын тон» аталатын оқалы шапан тарту етіліп, бұл жәдігер жұрнағының күні кешеге дейін батыр ұрпағы Дәкен Боқанов ақсақалдың үйінде сақталып келгендігі дәлел. == Жерленген жері == Қосағалы батыр Төлекұлының кесенесі Ақмола облысы, Зеренді ауданы, Азат тауында орналасқан.<ref>Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Тұлғалар санаттары]] [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Суретсіз мақала]] gg6izk1cklu3glnosr3p2tt1ud39vhy 3615676 3615665 2026-06-11T10:54:10Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бақтыгүл|Бақтыгүл]] ([[User talk:Бақтыгүл|т]]) өңдемелерінен [[User:Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] соңғы нұсқасына қайтарды 3585420 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Батыр Қосағалы Төлекұлы''' — [[Көкшетау]] өңірінің тумасы. [[Орта жүз]]дің ханы Уәлидің заманында өмір сүрген. == Өмірбаяны == Қазақтың белгілі күйшісі Дәулеткерей «Қосағалы» атты күй шығарып арнаса, Ақмола-Көкше аймағында оның атымен аталатын жер, су атаулары да кездеседі. Қосағалы батыр өзінің ата-бабалары сияқты (бойы 2,76) алып денелі батыр болған.Оның жерленген орны 4 метрді құрайды. Маңдайшасындағы жазу арабша, қабір басындағы жазу қазақ және орыс тілінде: «Руы – жақсылық [[Қарауыл руы|қарауыл]]», «Богатырь Қосағалы Толеков». Шағалалы өзенінің тауды айналып өтетін тұсында жақсылық қарауылға жататын Сай ауылынан тараған. Жалғыз қарағай, Қырдағы ауыл, Былқылдақ, Өзен қарағай дейтін ауылдардың соңғысын Қосағалы батыр мекендеген. 1723-1730 жылдардағы «Ақтабан шұбырындыда» жадап-жүдеп осы жаққа жеткен қандастарымызға мал, жер беріп көмек көрсеткен атымтай жомарттығына сай ел-жұрт оны Баянұлы Бай-Төлек атап кеткен дейді. Қосағалыны өз тұсында Омбы шекпенділерінің шенеуніктері, татар байлары да танып, сыйласып, онымен санасқан. Оған Омбы губернаторы тарапынан «Алтын тон» аталатын оқалы шапан тарту етіліп, бұл жәдігер жұрнағының күні кешеге дейін батыр ұрпағы Дәкен Боқанов ақсақалдың үйінде сақталып келгендігі дәлел. == Жерленген жері == Қосағалы батыр Төлекұлының кесенесі Ақмола облысы, Зеренді ауданы, Азат тауында орналасқан.<ref>Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Тұлғалар санаттары]] [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Суретсіз мақала]] j5922vq9vd5fuscuhxe2nvjz1vqb8f4 0 662674 3615505 3459720 2026-06-11T05:25:39Z Көперхан Анаргүл 182332 3615505 wikitext text/x-wiki = Компьютерлік өнер = {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> '''Компьютерлік өнер''' ({{Lang-en|Digital art}}<span lang="en" style="font-style:italic;">,Сандық өнер) немесе</span> '''цифрлық өнер'''- ақпараттық ( [[Компьютер|компьютерлік]]) технологияларды пайдалануға негізделген медиа-өнердегі бағыт, нәтиже ретінде - [[Ақпарат тасушы|цифрлық формадағы]] өнер туындыларын көруге болады. === Ерекшеліктері === Бұл термин бастапқыда басқа ақпарат құралдарының көмегімен жасалған немесе сканерленген өнер туындыларына қатысты қолданыла алатын болса, ол әрқашан [[компьютерлік бағдарлама]]лар көмегімен модификацияланған өнер туындыларына қатысты болады. Қазіргі кезде «[[компьютерлік графика]]<nowiki/>» ұғымына жаңа ортаға, сандық негізге, бастапқы материалдарға еліктейтін дәстүрлі өнер туындылары да енеді (мысалы, сканерленген немесе сандық фотосурет негізге алынған кезде), немесе бастапқыда компьютерді қолдана отырып жасалған және негізгі қоршаған орта компьютерлік орта болып табылатын өнер туындыларының жаңа түрлері. === Тарих === Компьютерлік өнердің басталуы 1956-1958 жылдаарға келеді, компьютер экранында адамның алғашқы бейнесі [[SAGE (басшылық жүйесі)|, SAGE]] [[Әуе қорғанысы|Әуе қорғаныс]] [[Тағу|жүйесінде(рус. ПВО) пин-ап]] қызын <ref>{{Cite web|url=https://dangerousminds.net/comments/the_first_ever_computer_art_was_made_possible_by_the_cold_war_and_it_was_a|title=Boobs not bombs: The first ever computer art was made possible by the Cold War… & it was a girly pic|date=2013-01-25|publisher=DangerousMinds|accessdate=2020-05-25}}</ref> жасалғаннан басталады <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2013/01/the-never-before-told-story-of-the-worlds-first-computer-art-its-a-sexy-dame/267439/|title=The Never-Before-Told Story of the World's First Computer Art (It's a Sexy Dame)|author=Benj Edwards|date=2013-01-24|publisher=The Atlantic|accessdate=2020-05-25}}</ref> . 1960 жылы [[:en:Desmond_Paul_Henry|Десмонд Пол Генри]] сурет салатын машинаны ойлап тапты, ал 1962 жылы оның машиналық өнері оған даңқ әкелгеннен кейін, Лондондағы Рид галереясында оның жұмыстарының көрмесі ұйымдастырылды. <ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.vam.ac.uk/content/journals/research-journal/issue-02/computer-art-at-the-v-and-a/|title=Computer art at the V&amp;A|author=Digital Media webmaster@vam ac uk Victoria and Albert Museum|date=2011-05-26|publisher=www.vam.ac.uk|accessdate=2020-05-25}}</ref> 1960 жылдардың ортасына қарай компьютерлік өнерді құруға қатысқан адамдардың көпшілігі іс жүзінде инженерлер мен ғалымдар болды, өйткені олар тек университеттің ғылыми зертханаларында бар есептеу ресурстарына қол жеткізе алды. Көптеген суретшілер алдын-ала шығармашылық құрал ретінде пайдалану үшін жаңа есептеу технологияларын зерттей бастады. 1962 жылдың жазында [[:en:A._Michael_Noll|А.Майкл Нолл]] [[Мюррей Хилл (Манхэттен)|Мюррей Хиллдегі]] [[Bell Labs|Bell Laboratories]] сандық компьютерін визуалды өрнектерді көркемдік мақсатта жасау үшін бағдарламалады. <ref>{{Мақала}}</ref> Оның кейінгі компьютерлік модельдері [[Мондриан, Пит|Пьет Мондриан]] мен [[Бриджет Райли|Бриджит Райлидің]] картиналарына еліктеп, классикаға айналды <ref name=":0">Dietrich, Frank (1986). "Visual Intelligence: The First Decade of Computer Art". Leonardo. pp. 159–169.</ref> . Нолл бұл үлгілерді 1960 жылдардың ортасында эстетикалық талғамдарды зерттеу үшін де қолданды. Алғашқы екі компьютерлік сурет көрмесі 1965 жылы: Generative Computergrafik, ақпанда, [[Штутгарт]] технология мектебінде және Computer-Generated Pictures, сәуірде [[Нью-Йорк|Нью-Йорктегі]] Howard Wise галереясында өтті. Штутгарт көрмесінде [[:en:Georg_Nees|Георгий Нистің]] жұмыстары ұсынылды; Нью-Йорк көрмесінде Бела Илеш пен А.Майкл Ноллдың « [[The New York Times|Нью-Йорк Таймс]] » <ref>Preston, Stuart, “Art ex Machina,” ''The New York Times'', Sunday, April 18, 1965, p. X23.</ref> . Үшінші көрме [[Штутгарт|Штутгарта]] Wendelin Needlich галереясында 1965 жылы, қараша айында ашылған, ол жерде [[:en:Frieder_Nake|Фридер Наке]] және Георг Нисаның жұмыстары ұсынылды. Моэн Мейсонның аналогты компьютерлік өнері, Ноллдың цифрлық компьютерлік өнерімен бірге, 1965 жылдың аяғында [[Лас-Вегас|Лас-Вегаста өткен AFIPS күзгі бірлескен компьютерлік конференциясында көрмеге қойылды.]] [[Қазіргі заманғы өнер институты (Лондон)|1968 жылы Лондонда Заманауи Өнер Институтында]] компьютерлік өнердің ең ықпалды көрмелерінің бірі - [[:en:Cybernetic_Serendipity|кибернетикалық интуиция]] ұйымдастырылды. Көрмеге көбінесе алғашқы сандық суретшілер болып саналатындардың көпшілігі ұсынылды: Нам Джун Пайк, Фридер Нейк, Лесли Мезей, Георг Ниса, А. Майкл Нолл, [[:en:John_Whitney_(animator)|Джон Уитни]] және [[:en:Charles_Csuri|Чарльз Чури]] <ref name=":1">Raimes, Jonathan. (2006 ) The Digital Canvas, Abrams. ISBN 978-0-8109-9236-8</ref> . Бір жылдан кейін [[:en:Computer_Arts_Society|Лондонда Компьютерлік өнер қоғамы]] құрылды. 1968 жылдың тамызында « [[:en:Cybernetic_Serendipity|кибернетикалық интуиция]] [[Загреб|» ашылған кезде, Загребте]] «компьютерлер және визуалды зерттеулер» деп аталатын симпозиуым өткен болатын <ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20150813082626/http://computerkunst.org/Kluetsch_London_Zagreb.pdf|title=Wayback Machine|date=2015-08-13|publisher=web.archive.org|accessdate=2020-05-25}}</ref> . [[Бетон өнері|Ол нақты]], [[Кинетикалық өнер|кинетикалық]] және [[Конструктивизм|конструктивті]] өнер, сондай-ақ [[оп-арт]] және [[Өнердің тұжырымдамасы|концептуалды өнер]] сияқты жаңа бағыттардағы еуропалық суретшілерін біріктірді. 1970 жылы [[:en:Katherine_Nash|Кэтрин Нэш]] пен Ричард Уильямс суретшілерге арналған ART 1 компьютерлік бағдарламасын шығарды <ref>Nash, Katherine; Richard H. Williams (October 1970). "Computer Program for Artists: ART I". ''Leonardo''. The MIT Press. '''3''' (4): 439–442.</ref> . [[Xerox PARC|Xerox Palo Alto зерттеу орталығы (PARC)]] алғашқы [[Пайдаланушының графикалық интерфейсі|графикалық интерфейсті]] 1970 жылдары жасады. Бірінші [[Macintosh|Macintosh компьютері]] 1984 жылы шығарылды, содан бері графикалық интерфейс танымал болды. Көптеген графикалық дизайнерлер оның әлеуетін шығармашылық құрал ретінде тез қабылдады. 1985 жылы шілдеде [[Энди Уорхол]] [[Линкольн орталығы|Линкольн орталығында]] [[Амига|Commodore Amiga компьютерімен]] жасалған цифрлық өнер туындысын көпшіліктің назарына ұсынды. [[Гарри, Дебби|Дебби Гарридің]] бейнесі [[Монохромды кескін|бейнекамерамен монохромды түрде]] түсіріліп, ProPaint графикалық бағдарламалық жасақтамасында цифрланған. Уорхол кескінді ағынмен толтыруды пайдаланып, түс қосу арқылы манипуляция жасады <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://arstechnica.com/gadgets/2007/10/amiga-history-4-commodore-years/|title=A history of the Amiga, part 4: Enter Commodore|author=Jeremy Reimer|date=2007-10-22|publisher=Ars Technica|accessdate=2020-05-25}}</ref> . 2007 жылы украиналық медиа суретші [[Рябченко, Степан Васильевич|Степан Рябченко]] [[Компьютерлік вирус|компьютерлік вирустардың]] виртуалды мәнін елестетіп, оларға форма мен бейне берді. <ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://officiel-online.com/lifestyle-2/art/stepan-ryabchenko-computer-viruses-art-works-serie/|title=Смотрите: Серия работ “Компьютерные вирусы” Степана Рябченко|work=officiel-online.com|accessdate=2020-06-15}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://artslooker.com/cvet-chernobylya-v-rabote-ukrainskogo-kh/|title=Цвет Чернобыля в работе украинского художника Степана Рябченко|work=ArtsLooker|date=2020-04-26|accessdate=2020-06-15}}</ref> === Шығару құрылғылары === Ерте басып шығару технологиялары негізгі баспа көшірмесін жасау үшін [[Графиксалғыш|қалам мен сия плоттерлерін қолданатын машиналармен ғана шектелді.]] 1960 жылдардың басында Stromberg Carlson SC-4020 [[Микрофильмдер|микрофильм]] [[Bell Labs|принтері Bell Laboratories-]] [[35 мм пленка|те 35 мм микрофильмде]] цифрлық компьютерлік өнер мен анимация үшін плоттер ретінде қолданылды. Қимылсыз суреттер [[Электронды сәулелік құрылғылар|катодты-сәулелік түтіктің]] беткі қабатынан табылды және автоматты түрде суретке түсірілді. Компьютерлік анимациялық фильм жасау үшін бірнеше суреттер сериясы салынды, алдымен 35 мм пленкада, содан кейін [[16 мм пленка|16 мм пленкада]], өйткені кейінірек принтерге 16 мм камера қосылды. 1970 жылдары [[Матрицалық принтер|нүктелік матрицалық принтер қолданылды]] (ол [[Жазу машинасы|жазу машинаға]] қатты ұқсайтын) әр түрлі қаріптер мен ерікті графиканы шығару үшін қолданылды. Алғашқы анимациялар қағаз бетіне барлық кадрларды дәйекті түрде қолдану және проекциялау үшін қозғалысты 16 мм пленкаға беру арқылы жасалған. 1970-80 ж.ж. көп жағдайда матрицалық принтерлер, ал микрофильм плоттерлері ерте анимациялар жасау үшін қолданылған <ref name=":02">Dietrich, Frank (1986). "Visual Intelligence: The First Decade of Computer Art". Leonardo. pp. 159–169.</ref> . Уақыт өте келе персоналды компьютерлер саны көбейіп, 1976 жылы [[Реактивті принтер|сиялы принтер ойлап табылды.]] [[Сандық басып шығару|Қазіргі уақытта сиялы принтер күнделікті сандық басып шығарудың]] ең арзан және жан-жақты нұсқасы болып табылады. [[Растрлық кескін|Растрлық кескінді]] өңдеу әдетте принтердің осы түріне енеді немесе компьютер үшін бағдарламалық жасақтама пакеті түрінде жеткізіледі; бұл жоғары сапалы өнімге қол жеткізу үшін қажет. Негізгі сиялы құрылғыларда растрлық картаны тану функциясы жоқ. [[Растризация|Керісінше, олар суреттерді растрлеу]] үшін графикалық бағдарламалық жасақтамаға сүйенеді. Бүгінгі таңда шығарылатын тағы бір құрылғы - бұл [[лазерлік принтер]], ол сиялы принтерден әлде қайда қымбат <ref name=":12">Raimes, Jonathan. (2006 ) The Digital Canvas, Abrams. ISBN 978-0-8109-9236-8</ref> . === Графикалық бағдарламалық жасақтама === 1982 жылы құрылған [[Adobe Systems]] [[PostScript|компаниясы PostScript тілі]] мен [[Компьютер шрифті|цифрлы қаріптерді]] жасады, соның арқасында сурет салу және суреттермен жұмыс жасау бағдарламалық жасақтамасы танымал болды. 1987 жылы енгізілген [[Безье қисығы|Безье қисығына]] [[Adobe иллюстраторы|негізделген Adobe Illustrator]] векторлық сурет бағдарламасы және 1990 жылы ағайынды Томас пен Джон Нолл жазған [[Adobe Photoshop]] [[Macintosh|бағдарламасы Macintosh компьютерлерінде]] <ref>{{Книга}}</ref> және 1993 жылға дейін [[DOS]] / [[Microsoft Windows|Windows платформаларында құрастырылды]] . === Бағдарлама арқылы жасалған суреттер === Роботтың кескіндемесі - бұл бағдарламамен жазылған көркем шығарма. Оның машиналарды қолданатын бейнелеу өнерінің [[Офсеттік баспа|офсеттік басып шығару]] және [[Реактивті принтер|сиямен басып]] шығару сияқты басқа түрлерінен айырмашылығы, соңғысы технологияның көмегімен суретшінің нақты күш-жігерімен жасалады. Роботтардың көптеген суреттерін суретші салған суреттерден айырмашылығы жоқ. Алғашқы робот суретшілерінің бірі - 1970 жылдардың ортасында Калифорния университетінің [[:en:Harold_Cohen_(artist)|профессоры Гарольд Коэн]] жасаған жасанды интеллект / суретші [[:en:AARON|Аарон.]] Осы саладағы тағы бір ізашар [[:en:Ken_Goldberg|Кен Голдберг]], ол 1992 жылы 11 'x 11' өлшемі бар кенепте картиналар жасайтын кескіндеме машинасын ойлап тапты. Онда көптеген басқа робот суретшілері бар, бірақ олардың ешқайсысы қазіргі уақытта жаппай өндірісте жоқ. === Нейрондық желілерді пайдалану === [[Фотореалистикалық емес көрсету|Фотореалистикалық емес рендеринг]] (суреттерді автоматты түрде стильдендірілген өнерге айналдыру үшін компьютерлерді қолдану) 1990 жылдардан бастап зерттеу нысаны болды. 2015 шамасында өнер туындысының стилін фотосуретке немесе басқа мақсатты кескінге ауыстыру үшін [[Конволюциялық нервтік желі|конволюциялық нейрондық желілерді]] қолдану мүмкіндігі болды <ref>Gatys, Leon A.; Ecker, Alexander S.; Bethge, Matthias (2015). "A Neural Algorithm of Artistic Style"</ref> . Стильді берудің бір әдісі [[Негіздеме|VGG немесе ResNet сияқты құрылымды]] қолдануды көздейді, бұл өнер туындысының стилін статистикалық визуалды мәліметтерге бөледі. Мақсатты фотосурет кейіннен осы статистикаға сәйкес өзгертіледі. Бұл әдісті келесі қосымшалар қолданады: [[Призма|Prisma]] <ref>{{Cite news|accessdate=2020-05-29|date=2016-07-14|title=Why everyone is crazy for Prisma, the app that turns photos into works of art|url=https://www.theguardian.com/technology/2016/jul/14/prisma-app-photography-artificial-intelligence-art}}</ref>, Facebook Caffe2Go style transfer <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.newscientist.com/article/2112606-facebooks-tech-boss-on-how-ai-will-transform-how-we-interact/|title=Facebook’s tech boss on how AI will transform how we interact|author=Victoria Turk|publisher=New Scientist|accessdate=2020-05-29}}</ref>, [[:en:Iyad_Rahwan#The_Nightmare_Machine|Mit'S Nightmare Machine]] <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://qz.com/817604/mits-nightmare-machine-uses-artificial-intelligence-to-create-horrific-images-of-ghoulish-faces-and-scary-places/|title=MIT is using AI to create pure horror|author=Dave Gershgorn|publisher=Quartz|accessdate=2020-05-29}}</ref> және [[:en:DeepArt|DeepArt]] <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://slate.com/technology/2017/12/a-i-neural-photo-and-image-style-transfer-will-change-the-art-world.html|title=We’re About to See A.I.-Assisted Art Everywhere|author=Gabriel Nicholas|date=2017-12-11|publisher=Slate Magazine|accessdate=2020-05-29}}</ref> . === Компьютерлік өнер түрлері === * [[Сандық кескіндеме]] * [[Сандық фотография]] ( [[сандық фотография өнері]] ) * [[Гипермәтіндік әдебиет]] * [[Желілік өнер]] (нет арт) * Интерактивті қондырғылар * Ойын өнері (Гейм-арт) * [[Хактивизм]] * [[ASCII art]] * [[Пиксель өнері|Пикселдік өнер]] * [[Chiptune]] * [[Демосцена|Демосахна]] * [[ANSI art]] * [[Демка|Demo]] * [[Дигиталды поэзия|Сандық поэзия]] * Нейрондық желілермен сәндеу === Сандық өнердің ізашарлары === * [[:en:David Em|Дэвид Эм, ағылшын тілдегі мақала]] * [[Герберт Вернер Франке]] * [[Laurence Gartel]] * [[John Lansdown]] === [[Manfred Mohr]] === * [[:en:Frieder Nake|Frieder Nake]] * [[:en:Hisham Zreiq|Хишам Зрейк]] * [[Яннис Меланит|Яннис Меланитис]] === Сандық поэзияның ізашарлары === * [[Джанни Тоти]] * [[Катерина Давинио]] === Сондай-ақ қараңыз === [[iPhuck 10]] === Дереккөздер === <references /> === Сілтемелер === * [https://guelman.ru/artists/mg/original/ Марат Гельман цифрлық өнер туралы, 2003 ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190730012722/http://www.guelman.ru/artists/mg/original |date=2019-07-30 }} * [http://netzspannung.org/index_en_static.html Цифрлық өнердің архивтік анықтамалығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180528230623/http://www.netzspannung.org/index_en_static.html |date=2018-05-28 }} * [http://www.webbyawards.com/ Webby Awards - Жыл сайынғы Интернет жетістіктері сыйлығы] === Библиография === * Christiane Paul. Сандық өнер. - Лондон: Темза және Хадсон, 2006. - <nowiki>ISBN 0-500-20367-9</nowiki> . * [[Давинио, Катерина|Катерина Давинио]], Tecno-Poesia e realtà virtuali / Техно-поэзия және виртуалды шындық, эссе (итальян / ағылшын), Мантова, Сомти 2002. ISBN 88-88091-85-8 * Оливер Грау (2003) ''Виртуалды өнер: Елестен иммерсияға дейін'' (Леонардо кітап сериясы). Кембридж / Массачусетс: MIT-Press. * Джеймс Фур Уокер (2006) ''Сандық өзенді кескіндеу: Суретші компьютерді сүюді қалай үйренді'', Прентис-Холл (АҚШ). ISBN 0-13-173902-6 * Брюс Уэндс (2006). ''Сандық дәуір өнері'', Лондон: Темза және Хадсон. ISBN 0-500-23817-0 . * Моника Флейшман, Ульрике Рейнхард. ''Digitale Transformationen.'' ''Medienkunst als Schnittstelle von Kunst, Wissenschaft, Wirtschaft und Gesellschaft.'' whois, Heidelberg 2004, ISBN 3-934013-38-4 . ( [http://netzspannung.org/media-art/publications/digital-transformations/?lang=de Ақпарат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160531081533/http://netzspannung.org/media-art/publications/digital-transformations/?lang=de |date=2016-05-31 }} ) * Қасқыр Lieser. ''Сандық өнер.'' HF Ullmann Publishing, Deutschland 2009, ISBN 978-3-8331-5344-0 . * Эрнест Эдмондс, Эндрю Мартин, Сандра Паулетто. ''Сандық өнердегі аудио-визуалды интерфейстер.'' In: ''Австралиядағы компьютерлік білім беру конференциясы; Том. 74.'' ''Компьютерлік ойын-сауық технологиясының жетістіктері туралы 2004 жылғы ACM SIGCHI Халықаралық конференциясының материалдары.'' Сингапур 2004 ж., ISBN 1-58113-882-2 . ( [http://portal.acm.org/citation.cfm?id=1067392 Ақпарат] ). * Грег Тернер, Эрнест Эдмондс. ''Цифрлық өнерді қолдайтын технологиялық ортаға қарай.'' In: Viller & Wyeth (Hrsg.) ): ''OzCHI2003 материалдары: өзара әрекеттесудің жаңа бағыттары, ақпараттық орталар, медиа және технологиялар. 26-28 қараша 2003 ж.'' Брисбен, Австралия. ( [https://web.archive.org/web/20060822043418/http://www.creativityandcognition.com/downloads/ozchi2003-233.pdf Онлайн] ) * Линда Кэнди. ''Интерактивті цифрлық өнердегі бірлескен шығармашылық, сананы қайта құру.'' In: ''CAiiA-STAR төртінші Халықаралық ғылыми-зерттеу конференциясы, 2-4 тамыз 2002 ж.'' Перт 2002 ж. [http://research.it.uts.edu.au/creative/COSTART/pdfFiles/ConsReFramed.pdf Желіде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161201211806/http://research.it.uts.edu.au/creative/COSTART/pdfFiles/ConsReFramed.pdf |date=2016-12-01 }} * Лев Манович. ''Сандық өнердегі он негізгі мәтін: 1970-2000 жж.'' In: ''Leonardo'', Band 35, Nummer 5, MIT Press 2002, S. 567-569. ( [http://www.leonardo.info/isast/journal/toc355.html Ақпарат] ) * Джозеф Налвен, Дж.Д. Джарвис. ''Going Digital: Сандық суретшілердің тәжірибесі мен көзқарасы.'' Томпсон курсының технологиясы, 2005 ж., ISBN 1-59200-918-2 . * Ерохин С.В. Сандық компьютерлік өнер. - Алетея, 2011 ж. - 192 бастап. - <nowiki>ISBN 978-5-91419-454-0</nowiki> . * Ерохин С.В. Сандық өнер эстетикасы. - Aletheia, 2010. 432 бастап. - <nowiki>ISBN 978-5-91419-426-7</nowiki> . * Деникин А. А. Сандық фотография және қазіргі заманғы өнер . - М .: «Нестор-Тарих», 2016 ж. 224 бастап. - <nowiki>ISBN 978-5-4469-0842-4</nowiki> . 4bx5qrhwf1de088wed4qz8l5rejnrdj 3615543 3615505 2026-06-11T07:03:28Z 1nter pares 146705 3615543 wikitext text/x-wiki '''Компьютерлік өнер''' ({{Lang-en|Digital art}}<span lang="en" style="font-style:italic;">,Сандық өнер) немесе</span> '''цифрлық өнер'''- ақпараттық ( [[Компьютер|компьютерлік]]) технологияларды пайдалануға негізделген медиа-өнердегі бағыт, нәтиже ретінде - [[Ақпарат тасушы|цифрлық формадағы]] өнер туындыларын көруге болады. === Ерекшеліктері === Бұл термин бастапқыда басқа ақпарат құралдарының көмегімен жасалған немесе сканерленген өнер туындыларына қатысты қолданыла алатын болса, ол әрқашан [[компьютерлік бағдарлама]]лар көмегімен модификацияланған өнер туындыларына қатысты болады. Қазіргі кезде «[[компьютерлік графика]]<nowiki/>» ұғымына жаңа ортаға, сандық негізге, бастапқы материалдарға еліктейтін дәстүрлі өнер туындылары да енеді (мысалы, сканерленген немесе сандық фотосурет негізге алынған кезде), немесе бастапқыда компьютерді қолдана отырып жасалған және негізгі қоршаған орта компьютерлік орта болып табылатын өнер туындыларының жаңа түрлері. === Тарих === Компьютерлік өнердің басталуы 1956-1958 жылдаарға келеді, компьютер экранында адамның алғашқы бейнесі [[SAGE (басшылық жүйесі)|, SAGE]] [[Әуе қорғанысы|Әуе қорғаныс]] [[Тағу|жүйесінде(рус. ПВО) пин-ап]] қызын <ref>{{Cite web|url=https://dangerousminds.net/comments/the_first_ever_computer_art_was_made_possible_by_the_cold_war_and_it_was_a|title=Boobs not bombs: The first ever computer art was made possible by the Cold War… & it was a girly pic|date=2013-01-25|publisher=DangerousMinds|accessdate=2020-05-25}}</ref> жасалғаннан басталады <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2013/01/the-never-before-told-story-of-the-worlds-first-computer-art-its-a-sexy-dame/267439/|title=The Never-Before-Told Story of the World's First Computer Art (It's a Sexy Dame)|author=Benj Edwards|date=2013-01-24|publisher=The Atlantic|accessdate=2020-05-25}}</ref> . 1960 жылы [[:en:Desmond_Paul_Henry|Десмонд Пол Генри]] сурет салатын машинаны ойлап тапты, ал 1962 жылы оның машиналық өнері оған даңқ әкелгеннен кейін, Лондондағы Рид галереясында оның жұмыстарының көрмесі ұйымдастырылды. <ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.vam.ac.uk/content/journals/research-journal/issue-02/computer-art-at-the-v-and-a/|title=Computer art at the V&amp;A|author=Digital Media webmaster@vam ac uk Victoria and Albert Museum|date=2011-05-26|publisher=www.vam.ac.uk|accessdate=2020-05-25}}</ref> 1960 жылдардың ортасына қарай компьютерлік өнерді құруға қатысқан адамдардың көпшілігі іс жүзінде инженерлер мен ғалымдар болды, өйткені олар тек университеттің ғылыми зертханаларында бар есептеу ресурстарына қол жеткізе алды. Көптеген суретшілер алдын-ала шығармашылық құрал ретінде пайдалану үшін жаңа есептеу технологияларын зерттей бастады. 1962 жылдың жазында [[:en:A._Michael_Noll|А.Майкл Нолл]] [[Мюррей Хилл (Манхэттен)|Мюррей Хиллдегі]] [[Bell Labs|Bell Laboratories]] сандық компьютерін визуалды өрнектерді көркемдік мақсатта жасау үшін бағдарламалады. <ref>{{Мақала}}</ref> Оның кейінгі компьютерлік модельдері [[Мондриан, Пит|Пьет Мондриан]] мен [[Бриджет Райли|Бриджит Райлидің]] картиналарына еліктеп, классикаға айналды <ref name=":0">Dietrich, Frank (1986). "Visual Intelligence: The First Decade of Computer Art". Leonardo. pp. 159–169.</ref> . Нолл бұл үлгілерді 1960 жылдардың ортасында эстетикалық талғамдарды зерттеу үшін де қолданды. Алғашқы екі компьютерлік сурет көрмесі 1965 жылы: Generative Computergrafik, ақпанда, [[Штутгарт]] технология мектебінде және Computer-Generated Pictures, сәуірде [[Нью-Йорк|Нью-Йорктегі]] Howard Wise галереясында өтті. Штутгарт көрмесінде [[:en:Georg_Nees|Георгий Нистің]] жұмыстары ұсынылды; Нью-Йорк көрмесінде Бела Илеш пен А.Майкл Ноллдың « [[The New York Times|Нью-Йорк Таймс]] » <ref>Preston, Stuart, “Art ex Machina,” ''The New York Times'', Sunday, April 18, 1965, p. X23.</ref> . Үшінші көрме [[Штутгарт|Штутгарта]] Wendelin Needlich галереясында 1965 жылы, қараша айында ашылған, ол жерде [[:en:Frieder_Nake|Фридер Наке]] және Георг Нисаның жұмыстары ұсынылды. Моэн Мейсонның аналогты компьютерлік өнері, Ноллдың цифрлық компьютерлік өнерімен бірге, 1965 жылдың аяғында [[Лас-Вегас|Лас-Вегаста өткен AFIPS күзгі бірлескен компьютерлік конференциясында көрмеге қойылды.]] [[Қазіргі заманғы өнер институты (Лондон)|1968 жылы Лондонда Заманауи Өнер Институтында]] компьютерлік өнердің ең ықпалды көрмелерінің бірі - [[:en:Cybernetic_Serendipity|кибернетикалық интуиция]] ұйымдастырылды. Көрмеге көбінесе алғашқы сандық суретшілер болып саналатындардың көпшілігі ұсынылды: Нам Джун Пайк, Фридер Нейк, Лесли Мезей, Георг Ниса, А. Майкл Нолл, [[:en:John_Whitney_(animator)|Джон Уитни]] және [[:en:Charles_Csuri|Чарльз Чури]] <ref name=":1">Raimes, Jonathan. (2006 ) The Digital Canvas, Abrams. ISBN 978-0-8109-9236-8</ref> . Бір жылдан кейін [[:en:Computer_Arts_Society|Лондонда Компьютерлік өнер қоғамы]] құрылды. 1968 жылдың тамызында « [[:en:Cybernetic_Serendipity|кибернетикалық интуиция]] [[Загреб|» ашылған кезде, Загребте]] «компьютерлер және визуалды зерттеулер» деп аталатын симпозиуым өткен болатын <ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20150813082626/http://computerkunst.org/Kluetsch_London_Zagreb.pdf|title=Wayback Machine|date=2015-08-13|publisher=web.archive.org|accessdate=2020-05-25}}</ref> . [[Бетон өнері|Ол нақты]], [[Кинетикалық өнер|кинетикалық]] және [[Конструктивизм|конструктивті]] өнер, сондай-ақ [[оп-арт]] және [[Өнердің тұжырымдамасы|концептуалды өнер]] сияқты жаңа бағыттардағы еуропалық суретшілерін біріктірді. 1970 жылы [[:en:Katherine_Nash|Кэтрин Нэш]] пен Ричард Уильямс суретшілерге арналған ART 1 компьютерлік бағдарламасын шығарды <ref>Nash, Katherine; Richard H. Williams (October 1970). "Computer Program for Artists: ART I". ''Leonardo''. The MIT Press. '''3''' (4): 439–442.</ref> . [[Xerox PARC|Xerox Palo Alto зерттеу орталығы (PARC)]] алғашқы [[Пайдаланушының графикалық интерфейсі|графикалық интерфейсті]] 1970 жылдары жасады. Бірінші [[Macintosh|Macintosh компьютері]] 1984 жылы шығарылды, содан бері графикалық интерфейс танымал болды. Көптеген графикалық дизайнерлер оның әлеуетін шығармашылық құрал ретінде тез қабылдады. 1985 жылы шілдеде [[Энди Уорхол]] [[Линкольн орталығы|Линкольн орталығында]] [[Амига|Commodore Amiga компьютерімен]] жасалған цифрлық өнер туындысын көпшіліктің назарына ұсынды. [[Гарри, Дебби|Дебби Гарридің]] бейнесі [[Монохромды кескін|бейнекамерамен монохромды түрде]] түсіріліп, ProPaint графикалық бағдарламалық жасақтамасында цифрланған. Уорхол кескінді ағынмен толтыруды пайдаланып, түс қосу арқылы манипуляция жасады <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://arstechnica.com/gadgets/2007/10/amiga-history-4-commodore-years/|title=A history of the Amiga, part 4: Enter Commodore|author=Jeremy Reimer|date=2007-10-22|publisher=Ars Technica|accessdate=2020-05-25}}</ref> . 2007 жылы украиналық медиа суретші [[Рябченко, Степан Васильевич|Степан Рябченко]] [[Компьютерлік вирус|компьютерлік вирустардың]] виртуалды мәнін елестетіп, оларға форма мен бейне берді. <ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://officiel-online.com/lifestyle-2/art/stepan-ryabchenko-computer-viruses-art-works-serie/|title=Смотрите: Серия работ “Компьютерные вирусы” Степана Рябченко|work=officiel-online.com|accessdate=2020-06-15}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://artslooker.com/cvet-chernobylya-v-rabote-ukrainskogo-kh/|title=Цвет Чернобыля в работе украинского художника Степана Рябченко|work=ArtsLooker|date=2020-04-26|accessdate=2020-06-15}}</ref> === Шығару құрылғылары === Ерте басып шығару технологиялары негізгі баспа көшірмесін жасау үшін [[Графиксалғыш|қалам мен сия плоттерлерін қолданатын машиналармен ғана шектелді.]] 1960 жылдардың басында Stromberg Carlson SC-4020 [[Микрофильмдер|микрофильм]] [[Bell Labs|принтері Bell Laboratories-]] [[35 мм пленка|те 35 мм микрофильмде]] цифрлық компьютерлік өнер мен анимация үшін плоттер ретінде қолданылды. Қимылсыз суреттер [[Электронды сәулелік құрылғылар|катодты-сәулелік түтіктің]] беткі қабатынан табылды және автоматты түрде суретке түсірілді. Компьютерлік анимациялық фильм жасау үшін бірнеше суреттер сериясы салынды, алдымен 35 мм пленкада, содан кейін [[16 мм пленка|16 мм пленкада]], өйткені кейінірек принтерге 16 мм камера қосылды. 1970 жылдары [[Матрицалық принтер|нүктелік матрицалық принтер қолданылды]] (ол [[Жазу машинасы|жазу машинаға]] қатты ұқсайтын) әр түрлі қаріптер мен ерікті графиканы шығару үшін қолданылды. Алғашқы анимациялар қағаз бетіне барлық кадрларды дәйекті түрде қолдану және проекциялау үшін қозғалысты 16 мм пленкаға беру арқылы жасалған. 1970-80 ж.ж. көп жағдайда матрицалық принтерлер, ал микрофильм плоттерлері ерте анимациялар жасау үшін қолданылған <ref name=":02">Dietrich, Frank (1986). "Visual Intelligence: The First Decade of Computer Art". Leonardo. pp. 159–169.</ref> . Уақыт өте келе персоналды компьютерлер саны көбейіп, 1976 жылы [[Реактивті принтер|сиялы принтер ойлап табылды.]] [[Сандық басып шығару|Қазіргі уақытта сиялы принтер күнделікті сандық басып шығарудың]] ең арзан және жан-жақты нұсқасы болып табылады. [[Растрлық кескін|Растрлық кескінді]] өңдеу әдетте принтердің осы түріне енеді немесе компьютер үшін бағдарламалық жасақтама пакеті түрінде жеткізіледі; бұл жоғары сапалы өнімге қол жеткізу үшін қажет. Негізгі сиялы құрылғыларда растрлық картаны тану функциясы жоқ. [[Растризация|Керісінше, олар суреттерді растрлеу]] үшін графикалық бағдарламалық жасақтамаға сүйенеді. Бүгінгі таңда шығарылатын тағы бір құрылғы - бұл [[лазерлік принтер]], ол сиялы принтерден әлде қайда қымбат <ref name=":12">Raimes, Jonathan. (2006 ) The Digital Canvas, Abrams. ISBN 978-0-8109-9236-8</ref> . === Графикалық бағдарламалық жасақтама === 1982 жылы құрылған [[Adobe Systems]] [[PostScript|компаниясы PostScript тілі]] мен [[Компьютер шрифті|цифрлы қаріптерді]] жасады, соның арқасында сурет салу және суреттермен жұмыс жасау бағдарламалық жасақтамасы танымал болды. 1987 жылы енгізілген [[Безье қисығы|Безье қисығына]] [[Adobe иллюстраторы|негізделген Adobe Illustrator]] векторлық сурет бағдарламасы және 1990 жылы ағайынды Томас пен Джон Нолл жазған [[Adobe Photoshop]] [[Macintosh|бағдарламасы Macintosh компьютерлерінде]] <ref>{{Книга}}</ref> және 1993 жылға дейін [[DOS]] / [[Microsoft Windows|Windows платформаларында құрастырылды]] . === Бағдарлама арқылы жасалған суреттер === Роботтың кескіндемесі - бұл бағдарламамен жазылған көркем шығарма. Оның машиналарды қолданатын бейнелеу өнерінің [[Офсеттік баспа|офсеттік басып шығару]] және [[Реактивті принтер|сиямен басып]] шығару сияқты басқа түрлерінен айырмашылығы, соңғысы технологияның көмегімен суретшінің нақты күш-жігерімен жасалады. Роботтардың көптеген суреттерін суретші салған суреттерден айырмашылығы жоқ. Алғашқы робот суретшілерінің бірі - 1970 жылдардың ортасында Калифорния университетінің [[:en:Harold_Cohen_(artist)|профессоры Гарольд Коэн]] жасаған жасанды интеллект / суретші [[:en:AARON|Аарон.]] Осы саладағы тағы бір ізашар [[:en:Ken_Goldberg|Кен Голдберг]], ол 1992 жылы 11 'x 11' өлшемі бар кенепте картиналар жасайтын кескіндеме машинасын ойлап тапты. Онда көптеген басқа робот суретшілері бар, бірақ олардың ешқайсысы қазіргі уақытта жаппай өндірісте жоқ. === Нейрондық желілерді пайдалану === [[Фотореалистикалық емес көрсету|Фотореалистикалық емес рендеринг]] (суреттерді автоматты түрде стильдендірілген өнерге айналдыру үшін компьютерлерді қолдану) 1990 жылдардан бастап зерттеу нысаны болды. 2015 шамасында өнер туындысының стилін фотосуретке немесе басқа мақсатты кескінге ауыстыру үшін [[Конволюциялық нервтік желі|конволюциялық нейрондық желілерді]] қолдану мүмкіндігі болды <ref>Gatys, Leon A.; Ecker, Alexander S.; Bethge, Matthias (2015). "A Neural Algorithm of Artistic Style"</ref> . Стильді берудің бір әдісі [[Негіздеме|VGG немесе ResNet сияқты құрылымды]] қолдануды көздейді, бұл өнер туындысының стилін статистикалық визуалды мәліметтерге бөледі. Мақсатты фотосурет кейіннен осы статистикаға сәйкес өзгертіледі. Бұл әдісті келесі қосымшалар қолданады: [[Призма|Prisma]] <ref>{{Cite news|accessdate=2020-05-29|date=2016-07-14|title=Why everyone is crazy for Prisma, the app that turns photos into works of art|url=https://www.theguardian.com/technology/2016/jul/14/prisma-app-photography-artificial-intelligence-art}}</ref>, Facebook Caffe2Go style transfer <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.newscientist.com/article/2112606-facebooks-tech-boss-on-how-ai-will-transform-how-we-interact/|title=Facebook’s tech boss on how AI will transform how we interact|author=Victoria Turk|publisher=New Scientist|accessdate=2020-05-29}}</ref>, [[:en:Iyad_Rahwan#The_Nightmare_Machine|Mit'S Nightmare Machine]] <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://qz.com/817604/mits-nightmare-machine-uses-artificial-intelligence-to-create-horrific-images-of-ghoulish-faces-and-scary-places/|title=MIT is using AI to create pure horror|author=Dave Gershgorn|publisher=Quartz|accessdate=2020-05-29}}</ref> және [[:en:DeepArt|DeepArt]] <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://slate.com/technology/2017/12/a-i-neural-photo-and-image-style-transfer-will-change-the-art-world.html|title=We’re About to See A.I.-Assisted Art Everywhere|author=Gabriel Nicholas|date=2017-12-11|publisher=Slate Magazine|accessdate=2020-05-29}}</ref> . === Компьютерлік өнер түрлері === * [[Сандық кескіндеме]] * [[Сандық фотография]] ( [[сандық фотография өнері]] ) * [[Гипермәтіндік әдебиет]] * [[Желілік өнер]] (нет арт) * Интерактивті қондырғылар * Ойын өнері (Гейм-арт) * [[Хактивизм]] * [[ASCII art]] * [[Пиксель өнері|Пикселдік өнер]] * [[Chiptune]] * [[Демосцена|Демосахна]] * [[ANSI art]] * [[Демка|Demo]] * [[Дигиталды поэзия|Сандық поэзия]] * Нейрондық желілермен сәндеу === Сандық өнердің ізашарлары === * [[:en:David Em|Дэвид Эм, ағылшын тілдегі мақала]] * [[Герберт Вернер Франке]] * [[Laurence Gartel]] * [[John Lansdown]] === [[Manfred Mohr]] === * [[:en:Frieder Nake|Frieder Nake]] * [[:en:Hisham Zreiq|Хишам Зрейк]] * [[Яннис Меланит|Яннис Меланитис]] === Сандық поэзияның ізашарлары === * [[Джанни Тоти]] * [[Катерина Давинио]] === Сондай-ақ қараңыз === [[iPhuck 10]] === Дереккөздер === <references /> === Сілтемелер === * [https://guelman.ru/artists/mg/original/ Марат Гельман цифрлық өнер туралы, 2003 ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190730012722/http://www.guelman.ru/artists/mg/original |date=2019-07-30 }} * [http://netzspannung.org/index_en_static.html Цифрлық өнердің архивтік анықтамалығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180528230623/http://www.netzspannung.org/index_en_static.html |date=2018-05-28 }} * [http://www.webbyawards.com/ Webby Awards - Жыл сайынғы Интернет жетістіктері сыйлығы] === Библиография === * Christiane Paul. Сандық өнер. - Лондон: Темза және Хадсон, 2006. - <nowiki>ISBN 0-500-20367-9</nowiki> . * [[Давинио, Катерина|Катерина Давинио]], Tecno-Poesia e realtà virtuali / Техно-поэзия және виртуалды шындық, эссе (итальян / ағылшын), Мантова, Сомти 2002. ISBN 88-88091-85-8 * Оливер Грау (2003) ''Виртуалды өнер: Елестен иммерсияға дейін'' (Леонардо кітап сериясы). Кембридж / Массачусетс: MIT-Press. * Джеймс Фур Уокер (2006) ''Сандық өзенді кескіндеу: Суретші компьютерді сүюді қалай үйренді'', Прентис-Холл (АҚШ). ISBN 0-13-173902-6 * Брюс Уэндс (2006). ''Сандық дәуір өнері'', Лондон: Темза және Хадсон. ISBN 0-500-23817-0 . * Моника Флейшман, Ульрике Рейнхард. ''Digitale Transformationen.'' ''Medienkunst als Schnittstelle von Kunst, Wissenschaft, Wirtschaft und Gesellschaft.'' whois, Heidelberg 2004, ISBN 3-934013-38-4 . ( [http://netzspannung.org/media-art/publications/digital-transformations/?lang=de Ақпарат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160531081533/http://netzspannung.org/media-art/publications/digital-transformations/?lang=de |date=2016-05-31 }} ) * Қасқыр Lieser. ''Сандық өнер.'' HF Ullmann Publishing, Deutschland 2009, ISBN 978-3-8331-5344-0 . * Эрнест Эдмондс, Эндрю Мартин, Сандра Паулетто. ''Сандық өнердегі аудио-визуалды интерфейстер.'' In: ''Австралиядағы компьютерлік білім беру конференциясы; Том. 74.'' ''Компьютерлік ойын-сауық технологиясының жетістіктері туралы 2004 жылғы ACM SIGCHI Халықаралық конференциясының материалдары.'' Сингапур 2004 ж., ISBN 1-58113-882-2 . ( [http://portal.acm.org/citation.cfm?id=1067392 Ақпарат] ). * Грег Тернер, Эрнест Эдмондс. ''Цифрлық өнерді қолдайтын технологиялық ортаға қарай.'' In: Viller & Wyeth (Hrsg.) ): ''OzCHI2003 материалдары: өзара әрекеттесудің жаңа бағыттары, ақпараттық орталар, медиа және технологиялар. 26-28 қараша 2003 ж.'' Брисбен, Австралия. ( [https://web.archive.org/web/20060822043418/http://www.creativityandcognition.com/downloads/ozchi2003-233.pdf Онлайн] ) * Линда Кэнди. ''Интерактивті цифрлық өнердегі бірлескен шығармашылық, сананы қайта құру.'' In: ''CAiiA-STAR төртінші Халықаралық ғылыми-зерттеу конференциясы, 2-4 тамыз 2002 ж.'' Перт 2002 ж. [http://research.it.uts.edu.au/creative/COSTART/pdfFiles/ConsReFramed.pdf Желіде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161201211806/http://research.it.uts.edu.au/creative/COSTART/pdfFiles/ConsReFramed.pdf |date=2016-12-01 }} * Лев Манович. ''Сандық өнердегі он негізгі мәтін: 1970-2000 жж.'' In: ''Leonardo'', Band 35, Nummer 5, MIT Press 2002, S. 567-569. ( [http://www.leonardo.info/isast/journal/toc355.html Ақпарат] ) * Джозеф Налвен, Дж.Д. Джарвис. ''Going Digital: Сандық суретшілердің тәжірибесі мен көзқарасы.'' Томпсон курсының технологиясы, 2005 ж., ISBN 1-59200-918-2 . * Ерохин С.В. Сандық компьютерлік өнер. - Алетея, 2011 ж. - 192 бастап. - <nowiki>ISBN 978-5-91419-454-0</nowiki> . * Ерохин С.В. Сандық өнер эстетикасы. - Aletheia, 2010. 432 бастап. - <nowiki>ISBN 978-5-91419-426-7</nowiki> . * Деникин А. А. Сандық фотография және қазіргі заманғы өнер . - М .: «Нестор-Тарих», 2016 ж. 224 бастап. - <nowiki>ISBN 978-5-4469-0842-4</nowiki> . cbblldmpwgx1egntz0h6nnpsctp63jp 0 668004 3615652 3580318 2026-06-11T09:05:03Z Көперхан Анаргүл 182332 3615652 wikitext text/x-wiki {{Телесериал|KazTitle=Келінжан|жанры=[[отбасылық фильм]]|авторы=[[Гүлнұр Мамасарипова]]|өндіріс=GG Cinema Production|рөлдерде=Сара Амангелді, Дариға Бадықова, Лейло Бекназар-Ханинга, Нұргүл Мыңғатова, Дәулет Өсербай, [[Рүстем Жаныаманов]] , Назар Сұлтанбаев|композиторы=[[Ренат Гайсин]]|country=Қазақстан|language=қазақша|маусымдар=5|num_seasons=5|атқарушы продюсері=Гүлнұр Мамасарипова|сценарист=Гүлнұр Мамасарипова, Бегзат Жұмажан|түсірілім орны=1-маусымы - Алматы облысы Бақбақты ауылы 2,3,4-маусымдары Жамбыл облысы [[Аққайнар]] ауылы|көрсете бастады=14 қаңтар, 2019|телеарна={{Flagicon image|Khabar gold2.png}} [[Хабар (телеарна)]]|суреті=Kelinzhan.jpg|соңғы рет көрсетілді=6 қазан, 2023|сурет ені=350|режиссёрі=Ернар Нұрғалиев|мемлекет={{Қазақстан}}|num_episodes=121|байланысы бар шоу=Келінжан, Келінжан-2, Келінжан 3 фильмдері}} '''"Келінжан"''' — [[2018 жыл|2018]]-[[2023 жыл|2023]] жылдары аралығында "[[Хабар (телеарна)|Хабар]]" телеарнасының тапсырысымен "[[GG Cinema Production]]" түсірген Қазақстандық танымал отбасылық сериал әрі аттас фильмі<ref>[https://qamshy.kz/kz/article/45687-kelindgan-nege-khit-boldy "Келінжан" неге хит болды?]</ref>. Сериал Күлімхан апаның үш ұлы мен олардың келіндері туралы. Сериалда қазақ ауылының қарапайым бір отбасындағы Күлімхан апаның әулетіндегі қарым-қатынас оқиғалары көрсетіледі. 2023 жылы 5-маусымы жарыққа шықты. Режиссёрі – Ернар Нұрғалиев. Телехикаяның 1-маусымы - Алматы облысы [[Бақбақты ауылдық округі|Бақбақты ауылы]]нда, 2-5-маусымдары және "Келінжан -1", "Келінжан -2", "Келінжан 3" фильмдері Алматы облысы, "[[Аққайнар ауылдық округі (Алматы облысы)|Аққайнар" ауылы]]нда түсірілген. == Актёрлер == Продюсерлері – [[Гүлнұр Мамасарипова]], Гүлбаршын Заирова Оператор – Шерхан Таңсықбаев Сценаристері – Гүлнұр Мамасарипова, Бегзат Жұмажан Композиторы – [[Ренат Гайсин]] {| class="wikitable mw-collapsible collapsible" width="100%" |+ ! style="background:#B3B7FF; color:#000000" |Актерлер ! style="background:#B3B7FF; color:#000000" |Рөлі |- |Сара Аманге<nowiki/><nowiki/>лді |Асылым |- |[[Дариға Бадықова]] |Айсара<nowiki/> |- |Лейло Бекназар-Ханинга |Күлімхан апа |- |Нұргүл Мыңғатова |Балқия |- |Дәулет Өсербай |Асқар |- |[[Рүстем Жаныаманов]] |Қылышбек |- |Назар Сұлтанбаев |Мәдібек |} == Басты кейіпкерлері == '''Күлімхан апа''' - 3 ұлдың, 1 қыздың анасы. Жұбайы - Темірбек, қайтыс болған, анда-санда ауылдың шетіндегі бейітінің басына барып сырласып тұрады. Үйдің көп мәселелерін шешеді. '''Қылышбек''' - Күлімханның үлкен ұлы, интелектуал, мектепте қазақ тілі мен әдебиеті пәнінен мұғалімі , әйелі Айсараның ықпалымен мектепте директор болған, уақытша әкім болып та көрген. '''Айсара''' - Қылышбектың әйелі, Күлімхан апаның үлкен келіні, Қылышбекпен кітапханада танысқан, адуындылау мінезді. '''Мәдібек''' - Күлімханның ортаңғы ұлы, басқа ұлдарына қарағанда пысығырақ, шаруаға бейімді, 3 маусымда ауылда өз дүкені болады. '''Балқия''' - Мәдібектің әйелі, ашық мінезді, жайсаң. Мәдібек оны досына алып қашпақшы болғанда Мәдібек үйіне аяқ асты келін қылып әкеледі. '''Асқар''' - Күлімханның кіші ұлы, спортшы, жекпе-жекпен айналысады, кейінгі маусымдарда ауылда балаларды жекпе-жекке дайындайды. '''Асылым''' - Асқардың әйелі, Күлімханның кіші келіні.{{Толықтыру}} == Маусымдары == {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="1" |Маусымдар ! rowspan="1" |Бөлімдері ! rowspan="1" |Хабар тарату кезеңі |- style="text-align: center" | style="background-color:#FF0000" | |1 |1—25 |14.01.2019 — 15.02.2019 |- |- style="text-align: center" | style="background-color:#ffa500" | |2 |1-15 |05.10.2020 — 23.10.2020 |- |- style="text-align: center" | style="background-color:#00CED1" | |3 |1-15 |06.09.2021 — 17.09.2021 |- |- style="text-align: center" | style="background-color:#9400D3" | |4 |1-40 |05.09.2022-28.10.2022 |- |- style="text-align: center" | style="background-color:#00FF00" | |5 |1-25 |04.09.2023-06.10.2023 |} === 1-маусымының сюжеті === {| class="wikitable collapsible collapsed" width="100%" ! style="background:#ff0; color:#000000" |серияның № ! style="background:#ff0; color:#000000" |Шыққан уақыты ! style="background:#ff0; color:#000000" |Сериалдың сипаттамасы |- |1 серия !2019/01/14 |Күлімхан апаның кенже ұлы үйіне келін әкеледі. Қалада туып-өскен қыз ауыл өмірінен мүлдем бейхабар. Оның үстіне тік мінезді әрі ерке қыз үйдегілердің тілін қалай табам деп әбігерге түседі. Ал жары Асқар біраз уайымдап, апасына: «Мен үшін келініңізге жұмсақтау болыңызшы», – деп өтініш білдіреді.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=GxWfsjZYFaE&list=PLBf-Ed1zJ706x4gFzB27jeWACaMBbsPl7&ab_channel=KhabarTV-%D0%A8%D0%BE%D1%83%2C%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 «Келінжан» 1-бөлім \ «Келинжан» 1-серия]</ref> |- |2 серия !2019/01/15 |Асқар Асылымға бір айдан кейін қайтып алып кетем деп уәде беріп, жарысқа аттанады. Асылым оны қимастықпен шығарып салады. Сөйтіп жас келіннің күнделікті үй тіршілігіндегі міндеті артады. Сиыр сауа алмай, әуре-сарсанға түседі. Екі абысыны шаруадан қашып, көршісі Зияданың үйіне кетіп қалады. Әр істеген ісін аңдыған енесі Асылымды жақтыртпай жүреді.[https://www.youtube.com/watch?v=LC52sfGQ3zc&list=PLBf-Ed1zJ706x4gFzB27jeWACaMBbsPl7&index=2&ab_channel=%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80SHOW-%D0%A8%D0%BE%D1%83%2C%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80] |- |3 серия !2019/01/16 |Үйдегілерден тек жолдасы мен көршісі Қасым ата ғана оны үнемі қолдап жүреді. Атаның жылы қабақ танытатын себебі Асылым оның қайтыс болған бірінші әйеліне ұқсайды. Жас келін барлығын дұрыс жасауға тырысады: сиыр сауып, ерте тұруды, дәмді тамақ жасап, есік алдын тазалауды. Бірақ қолынан келмейді. Осы оның көңіліне қаяу түсіреді. Үлкен ұлы Қылышбек жұмысынан берілетін үйден үмітті екенін білмеген Күлімхан апаның көңілі түсіп, есінен танып қалады. Еншісін алып, бөлек кету Айсараның арманы еді.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=OYuqVPO8Pvc&list=PLBf-Ed1zJ706x4gFzB27jeWACaMBbsPl7&index=4&ab_channel=KhabarTV-%D0%A8%D0%BE%D1%83%2C%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 «Келінжан» 3-бөлім \ «Келинжан» 3-серия]</ref> |- |4 серия !2019/01/17 |Айсараның баяғы әдеті сол отқа май құйып, Қылышбектің де біраз мазасын алады. Күйбең тіршіліктен әбден күйген Айсара енесінің жатып қалғанын тіптен елер емес. Бұл жолы Асылым енесіне ботқа дайындап, үдесінен шығуға тырысады. Бірақ енесі сол қалпы қабағын ашар емес. Күлімхан апаның көңілі босап, қаладан келген ұлы Мәдошқа ішіндегі мұңын ақтарады. Мәдөштің қаны қайнап, Айсараға атылады. Ал Айсара өз рөліне еніп, анасының ауырып қалғанына «ешқандай кінәм жоқ» деп ағынан жарылып, ақталады.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=3eXS1bltP6Q&list=PLBf-Ed1zJ706x4gFzB27jeWACaMBbsPl7&index=4 «Келінжан» 4-бөлім "Хабар" телеарнасы]</ref> |- |5 сериал !2019/01/18 |Айсара мен Қылышбек қателіктерін түсінгендей болып Күлімхан ападан кешірім сұрауға келеді. Бірақ апаның көңілі жібитін емес. Асылым талдың басына шығып, «байланыс желісін ұстаймын» деп құлап түседі. Оны көріп қалған көршісі Қасым ата үйге дереу жеткізеді. Бұл жолы апамыз Асылымға қамқорлық жасап, жанашырлық танытады. Қыздарын уайымдаған Асылымның ата-анасы ауылға бірден жетіп келеді.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=sp9KGdmrn3Q&list=PLBf-Ed1zJ706x4gFzB27jeWACaMBbsPl7&index=5 Келінжан 5 бөлім, Хабар телеарнасының Youtube арнасы]</ref> |- |6 серия !2019/01/21 |Асылымның ата-анасы келіп, көңілі жайына түскендей болады. Екі абысын Асылымды көре алмай, енесінің оған деген қарым-қатынасының жақсарып келе жатқандығына қызғанышпен қарайды. Бейтаныс әйел баласымен «Асқардың көрші ауылдағы келіншегімін» дегенді естіген Асылым төбесінен жай түскендей күй кешеді. Сөйтіп ол Айша есімді өзінің туған қайын сіңлісі болып шығады. Әзілге жақын қайын сіңлісінің қалжыңын түсінбей қалған Асылым ренжіген кейіп танытады.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1Qsdw7fnEXs&list=PLBf-Ed1zJ706x4gFzB27jeWACaMBbsPl7&index=6&ab_channel=%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80SHOW-%D0%A8%D0%BE%D1%83%2C%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 "Келінжан" 6-бөлім, "Хабар" телеарнасының Youtube арнасы.]</ref> |- |7 серия !2019/01/22 |Қылышбек күйіктен ішіп, біраз ішін босатып алмақшы болады. Өзін бір сәт те болса патшадай сезінгісі келген ол есін білмей, Айсараның бетінен шапалақпен тартып жібереді. Оған қатты ызаланған және үй тірлігінен әбден мезі болған Айсара сөмкесін арқалап кетіп қалады. Күлімхан апа біраз өсиетін айтып, Қылышбекті жұбатумен болады.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=2OE5dJHb9K0&list=PLBf-Ed1zJ706x4gFzB27jeWACaMBbsPl7&index=8 "Келінжан" 7- бөлім, "Хабар" телеарнасының Youtube арнасы]</ref> |- |8 серия !2019/01/23 |Күлімхан апа жайсыз түс көріп, мазасызданады. Айсараның кетіп қалғанына көңілі құлазиды. Қылышбекке ол: «Өзің кәнілісің, әйеліңді алып кел», – деп бұйрық береді. Ал Мәдөштің көңілі дәрігер Валяға түсіп жүрген сияқты. Соған алған иіс суын Балқия тауып алады. Бірақ Мәдөш «оны саған алдым» деп оңай құтылып кетеді. Валяны көргісі келген Мәдөш Асылымның жарақаттанған қолын себеп қылып, ауданға аттануды ұйғарады.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=beKpoiEVgT8&list=PLBf-Ed1zJ706x4gFzB27jeWACaMBbsPl7&index=9 "Келінжан" 8-бөлім, Youtube арнасы]</ref> |- |9 серия !2019/01/24 |«Айсара баламды көруге құқығым бар шығар» деп желеулетіп қайтып келеді. Асқармен хабарласқан Асылым оның жақын арада келмейтінін естіп, көңілі түсіп кетеді. Күн санап отқан ол 10 күннен кейін қалаға қайтам деп отқан еді. Қылышбек пен Айсара татуласады. Ал Күлімхан апа төркініне тойға аттанады. Оны естіген абысындардың қуанышында шек болмайды. |- |10 серия !2019/01/25 |Ауылдың өсегінен құр қалған Айсара көршісі Зияданның үйіне барады. Ол өзінің қалай қайтып келгенін басқаша баяндап, Зияданға өтірік-шыны аралас қылып жеткізеді. Асқар Асылымға енді бір айдан соң бір-ақ келетінін айтты. Асылым оған ренжіп, келмей-ақ қоюын өтініп, «мені ауылдан таппайсың» деп жазып жібереді. Қылышбектің үй мәселесі шешіледі. Әкім жаңа баспана беретін болды. Айсараның төбесі көкке жетеді. Балқия Мәдібекке бөтен бір әйелден келген хабарламаны оқып қояды. |- |11 серия !2019/01/28 |Асылым Асқардың айтқан уақытында келмейтіндігін түсініп, ауылдан кетуге бел буады. Ал Балқия күйеуінің көңілдесі барын біліп, әлі де өз-өзіне келе алар емес. Жол-жөнекей есінен танып қалған Асылым аяғы ауыр екенін біліп, қайтып ауылға оралады. Күлімхан апа Асылымның аяғы ауыр екенін естіп, іштей қатты қуанады. |- |12 серия !2019/01/29 |Айсараның көршісі Зияданға үй туралы жаңалығын айтып қойғанына Қылышбек ызаланады. Бірақ өзі Күлімхан апаға айтпақ болып әңгіменің басын қайырады. Айсара күйеуінің ынжықтығынан мезі болып, іске өзі кіріспек болады. Балқия қан қысымын өлшеуге Валяға келеді. Күйеуіне бейтаныс әйелден келген хабарламаны көріп қойғанын жеткізеді. Мұны естіген Валяның түрі бұзылып кетеді. Балқия Мәдібекке көңілдесі бар екендігін білетінін жайып салады. |- |13 серия !2019/01/30 |Айсара әкімнің үйіне үй алу кезегі жақындасын деген ниетпен кішігірім сый-сияпатын беріп келеді. Оны естіген Қылышбек қатты ашуланады. Күлімхан апа олардың бөлек кетулеріне қарсы еместігін айтып, Айсараға ұлын қорлайтын сөздерді айтуды доғаруын сұрайды. Асылымды енесі демалып келсін деп төркініне аттандырады. |- |14 серия !2019/01/31 |Балқия Мәдібек туралы досы Нартайдан сұрай бастайды, бірақ ешқандай өзіне қажетті жауап ала алмайды. Күлімхан апа бір сәт өткенге оралып, балаларының кішкентай кездегі қылықтары мен айтқан сөздерін көзіне жас алып, еске алады. Балқия ішіндегі мұңымен бөлісу үшін Валяға келіп, көңілдесін не болмаса Мәдібекті өлтіргісі келетінін, бірақ ондай қадамға бара алмайтынын жеткізеді. Күлімхан апа Балқияның көңілсіз екенін сезіп қояды. Өз баласының жат қылығын білген ол Балқияны жұбатумен болады. Үйіне келген Мәдібекті таяқпен сұрақтың астына алады. Ал Қасым ата баласына қара шаңырақты сатпауын аманат етеді. Аудан әкімі Қылышбектің несиесі бар екенін айтып, баспанадан үміттерін үзуге тура келетіндігін жеткізеді. |- |15 серия !2019/02/04 |Күлімхан апа Асқардың тойына ақша жетпегендіктен несие алғандарын Айсараға түсіндіріп айтады. Бірақ Айсараның реніші басылар емес. Күлімхан апа Мәдібекті есін жисын деп әуре-сарсанға түседі. |- |16 серия !2019/02/05 |Күлімхан апа баласы Мәдібек туралы мән-жайды білгісі келіп, балгерге келеді. Балгердің айтуынша, баласы дуаланған. «Үйден үміттеріңді үзе беріңдер, бастарыңда несие бар» деген ауыл әкімінің сөзінен кейін Айсараның тіпті көшеге шығуға беті болмай, «енесі үй алып беріп, бөлек шығаратын болды» деп Зияданға жаңа өсек таратады. Осы өсекті желеулетіп, Қылышбекке анасы екеуі жаңа үй алып беруін талап етеді. Күлімхан апа Валяға келіп, оның баласы Мәдібекпен көңілдес болып жүргенін бетіне басып айтып тастайды. Ауылдан біржолата кетуін бұйырады. |- |17 серия !2019/02/06 |Қасым ата қатты сырқаттанып қалады. Валяның ауылдан көшетінін естіген Балқия бірден құрбысының үйіне тартады. Валя жақсы дос бола алмағаны үшін кешірім сұрайды. Валя үйін сатуға қояды. |- |18 серия !2019/02/07 |Асылым төркінінен құрбысы Заринамен бірге оралады. Ауылдың тыныс-тіршілігін көріп, ол қалаға қашып кетеді. Балқия «Келіндер» бәйгесіне дайындалып жүр. |- |20 серия !2019/02/08 |Балқияға ғашық болған жігіт Мәдібектің қызғанышын оятады. Сөйтіп Мәдөш қызғаныштан жаға жыртысып қалады. Оны естіген Балқия байқаудан да бас тартып, Мәдібекке қарай бет алады. Мәдібек келіншегінің қадірін түсінгендей болып, өз кінәсін мойындап, Балқиядан кешірім сұрайды. Мәдөш жүрегінің кілтін қайта ұсынып, адал болуға ант етеді. |- |21 серия !2019/02/11 |Күлімхан апаның қызы Айша күйеуімен ренжісіп қалып, төркініне келеді. Зиядан Нартайды ішімдіктен біржолата арылту үшін балгерге апарады. Аудан әкімі Мәдібекке келіп: «Бригадир бола аласың» деп құрғақ уәдемен үміттендіріп кетеді. |- |22 серия !2019/02/12 |Мәдібек Қылышбек несиесін жауып, үйлі болсын деген ниетпен машинасын сатып, бар ақшаны Айсараға табыстайды. Оның қуанышында шек болмай, дереу несиесін жабуға қамданады. Ал Мәдібек аудан әкімінің уәдесінен үміттеніп, Күлімхан апаға ауданға қоныс аударатындарын айтады. Ал Асылым болса, Асқар жақында келсе, қалаға қайтатынын айтқанда Күлімхан апа аң-таң күй кешеді. Күйеуінің ішімдікке салынғанына ығыр болған Зиядан ажырасуға бел буады. Қасым ата қаладағы баласының қолына көшетін болды. Айсара мен Балқия бәсекелесуді доғарар емес. Айша анасының батасын алып, өз үйіне кетеді. |- |23 серия !2019/02/13 |Айсара баяғы әдетіне салып, Қылышбекті қайрайды. Бөлек кетуге жеделдетуін сұрайды. Оның үстіне отқа май құйып, Асылымға Балқияны жамандайды. Балқия мен Айсара бір-бірін аңдумен болады. Айсара әкімге Мәдібектің атынан хабарлама жіберіп, бәрін бүлдірмек болады. Ауылға Мейрамбек Бесбаев келеді. Кезінде бірге оқыған Нартайды қалаға шақырып, топ құру туралы баяғы арманын жүзеге асыруға әлі де кеш емес екенін алға тартады. Ол екеуін көшеде көріп қалған Айсара дереу жан-жаққа өсек таратады. Зияданның да ішін күйдіреді. |- |24 серия !2019/02/14 |Айсара мен Балқия іштарлықтан ағасы мен інісін араздастырып қояды. Алды-артына қарамай, тайып тұрған Зиядан үйіне оралады. Нартайды «адам қыламын» деп бар ынтасын төгуге тырысады. Асқар да тосын сый жасап, ауылға келіп қалады. АҚШ-тан біраз базарлық әкеп, үй ішін қуантады. Айсара мен Балқияның реніштері тарап, баяғыдай шүйіркелесе бастайды. |- |25 серия !2019/02/15 |Ауыл әкімі келіп, жағымды жаңалықтарымен қуантады. Атап айтқанда, бригадирлік қызметке Мәдібектің тағайындалғанын және Қылышбекке білім саласындағы еңбегі үшін 5 бөлмелі пәтер берілетіндігін жеткізеді. Күлімхан апа келіп, бәрі мәз-мейрам болады. Асылым қалаға қайтпайтын болып, апаның қасында қалатын болады. Оны естіген енесі іштей қуанышқа бөленеді. |} === 2-маусымының сюжеті === {| class="wikitable collapsible collapsed" width="100%" ! style="background:#7FFF00; color:#000000;" |серияның № ! style="background:#7FFF00; color:#000000;" |Шықққан уақыты ! style="background:#7FFF00; color:#000000;" |Сериалдың сипаттамасы |- |1 серия !2020/10/05 |«Келінжан 2» телехикаясының алғашқы бөлімі Асқар мен Асылымның сәбилі болып ауылға оралуымен басталады. Кіші келінді қара шаңырақтың анасы, яғни енесі жылы қарсы алады. Ағалы-інілі Қылышбек пен Мәдібек, абысынды Айсара мен Балқияның өмірі де бәз-баяғы күнделікті күйбең тіршіліктің қызығы мен шыжығына толы. |- |2 серия !2020/10/06 |Асқардың жарысқа бір аптаға кететінін естіген Асылым оған қатты ренжулі. «Әке атанғаны кеше, мұнысы қалай?» деп түсінбейді. Ал қаладан келген Зияда Айсараның үйіне қонақтатып, қаладағы өмірін, Нартайдың мансабын айтуда. Бірақ Айсараның көңілі басқада. Қылышбек директорлыққа тағайындалды ма, жоқ па біле алмай жүр. |- |3 серия !2020/10/07 |Асылым баланы бесікке бөлеуге қарсылық білдіріп еді, Күлімхан апа бірден ренжіп қалды. Бірақ Қасым ата кенже келінге өз ақылын айтып, оның еш зияны жоқ екенін түсіндіруге тырысты. Ауданда тұрып жатқан Мәдібек бақытсыз болып жүрген сыңайлы. Оның үстіне бригадирлік орны да көңілінен шықпай жүр. Ал Айсараның бар ойы – мектептің жаңа директоры. Түсінде Қылышбектің кетіп қалғанын көріп, бірден «сонникке» жүгірді. |- |4 серия !2020/10/08 |Мәдөш Валямен кездесіп, Балқияға әлі ештеңе айтпағанын, оныменен енді кездеспеуін өтінді. Мәдібектің бұл шешімі дұрыс па? Ал ақ киімді әйелдің келгенін естіген Күлімхан апаның үстінен жай түскендей болды. Бар шындықты келініне айтар ма екен? Ал Айсара Қылыштың өзін кінәлі сезініп, Мәдөшке ақшалай көмек көрсеткісі келетінін естіп, бар ашуын Балқияға шығарып алды. |- |5 сериал !2020/10/09 |Өтіріктің құйрығы бір-ақ тұтам. Барлығы жасыруға тырысқан Мәдібектің сатқындығын Балқия біліп қойды. Енді ажырасамын деп байбалам салуда. Мұны естіген Айсара абысынының мұңын бүкіл ауылға жайды. Телехикая әрі қарай қалай өрбімек? Балқия күйеуінің бұл опасыздығын ұмыта алар ма екен? |- |6 серия !2020/10/12 |«Өсекші мен өтірікші – егіз» деп бекер айтпаған-ды. Үйдегі бар оқиғаны сыртқа тасыған Айсараның бұл әрекеті әшкереленіп еді: «Мен емеспін», – деп басын ала қашуда. Ал Балқияның жағдайы бәрінің жанына батуда. «Кетіп қалып, қайтып келгенше, бүгін босағаңда ойыңды жинақта», – деп өзін қоярға жер таппай жүрген Күлімхан апа да бар көрегендігін білдіріп, келініне ақылын айтуда. |- |7 серия !2020/10/13 |Айсара қызғаныш сезімін жасыра алмай, Ақмарал Нәлібайқызына бар ойын айтып тастады. Ендігі Қылыштың әрекеті қандай болмақ? «Асқар балалардан ақша жинайды» деп директорға шағым түскен болатын. Бұл қауесетті таратқан кім? Ал Мәдібек ащы суын ішіп алып, аузына келгенін айтып, онсыз да ренжіп жүрген Балқияны жылатты. Мәдөшті кешіре алар ма екен? |- |8 серия !2020/10/14 |«Ішіп алған адам шындықты айтады». Сіз Балқияның осы айтқанына келісесіз бе? Айсара Қылышбекті неге мектепке іздеп бара береді екен? Асылым тағы қолын сындырып алды. Енді баласын кім қарар екен? Сәбит тағы таяқ жеді. Асқар одан кешірім сұрап барғанымен, көршісін тағы соққының астына алды. Бұл жолы кім кінәлі? Айсараға енесі күшті арықтаудың жолын ұсынды. Үлкен келін бұл диетаны ұстаса игі. |- |9 серия !2020/10/15 |Жақсы әйел жаман еркекті ер қылады, Жаман әйел жақсы еркекті ез қылады. Айша енесімен сөзге келісіп қалып, төркініне келіп қалған еді. Бірақ анасы Күлімхан бұл ісін құптамады. Ал кенже келін қайтадан қолын сындырып алды. Енді Асылымға тағы екі апта гипспен жүруге тура келеді. Оны естіген анасы қаладан бірден жетіп келіп, қызын қасына алып кетпекші. |- |10 серия !2020/10/16 |Айсара Балқияны үйіне қайтару үшін арнайы ауданға барды. Абысыны сөзіне құлақ асып, ауылға оралады. Сондай-ақ бүгін Күлімхан апаның туған күні. Ұлдары тосынсый дайындап қояды. Келіндері табысады |- |11 серия !2020/10/19 |Мәдібек пен Балқия татуласты. Асылым да қаладан бір дорба базарлығын ала келді. Келіндер қара шаңыраққа оралған соң, үйге береке кіргендей болды. Бірақ үлкен келін Айсараның қабағы бір ашылмай-ақ қойды |- |12 серия !2020/10/20 |Бүгін ауылға құдайы қонақ келді. Есімі – Құдайберген. Күлімхан апаға айтар хабары бар. Бұл жаңалықты есту кімге болса да оңайға соқпасы анық. |- |13 серия !2020/10/21 |Күлімхан апаға марқұм күйеуінің некесіз ұлы бар екенін білу оңайға соқпады. Жүрегі ауырып, жатып қалды. Ал бұл жаңалықты естіген Қылышбек пен Мәдібек, Асқар өзара ақылдасады. |- |14 серия !2020/10/22 |Бүгінгі бөлімде Айсараның көптен күткен арманы орындалмақ. Мәдібек те Балқияны қуанту үшін тосынсый дайындап жүр. Ал Асқар мен Асылым қалаға көшетін болды. Бұл жаңалықты Күлімхан апа қалай қабылдады? |- |15 серия !2020/10/23 |Қаладан Асқар мен Асылым келе жатыр. Ал Балқия айы-күні жетіп, босанғалы отыр. Құдайберді де қара шаңыраққа әйелін таныстыруға алып келмек. Келіндер жаңа абысынын қалай қарсы алар екен? Айсара қандай сүйінші хабарымен қуантпақ?<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=IgM8qwLXmZ0&list=PLBf-Ed1zJ7045tVi0nNiFw3mbXoftdqvD&index=20 «Келінжан» телехикаясының барлық бөлімі. 2 маусым / Все серии телесериала «Келинжан». 2 сезон]</ref> |} == Қызықты деректер == * "Келінжан" телехикаясы Youtube-та және арна эфирінде жоғары рейтингке ие болған телехикая. «[[YouTube]]<nowiki/>» видеохостингі арқылы телехикаяның алғашқы бөлімін он күннің ішінде 2 миллионнан астам көрермен тамашаласа, бүгінге дейін алғашқы маусымының барлық 25 бөлімі 50 миллионға жуық қаралым жинаған.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=GxWfsjZYFaE&list=PLBf-Ed1zJ706x4gFzB27jeWACaMBbsPl7&ab_channel=%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80SHOW-%D0%A8%D0%BE%D1%83%2C%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 «Келінжан» 1-бөлімі]"Хабар" телеарнасының Youtube арнасы, 1 бөлімі</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=XqQaMxN5Mdo&list=PLBf-Ed1zJ7045tVi0nNiFw3mbXoftdqvD&ab_channel=KhabarTV-%D0%A8%D0%BE%D1%83%2C%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 «Келінжан 2» телехикаясы. 1-бөлім / Телесериал «Келинжан 2». 1-серия] </ref> *Телехикаяның 2-маусымы қиын кезеңде, коронавирус пандемиясы өршіп тұрған уақытта түсірілген. Әрі сериал түсірген локацияның ауысуы пандемияға байланысты болды. <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=C_2oCyarxFs&t=950s&ab_channel=TimurBalymbetov КЕЛІНЖАН: Айсара кімге негізделген, гонорарға талас, Еркенің рөлі, сериал қалай жалғасады?] Timur Balymbetov Youtube арнасындағы сұхбат.</ref> == Фильмдері == "Келінжан" телехикаясының бірнеше маусымдар бойы танымал болғанына байланысты фильмді жасаушылар оның кинотеатрларда көрсететін толық метражды фильмін жасауды шешті.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=yHLf9qtgXBk “Келінжан” телехикаясының түпкі мақсаты ақша табу ма?]HIT TV Youtube арнасы, "Менің өмірім" бағдарламасы.19 қараша 2022 жыл</ref> Фильм премьерасы 2022 жылдың желтоқсан айында кинотеатрлардан көрсетілді. 2022 жылы «Келінжан» туындысының толықметражды нұсқасы шетелдік прокатта да шықты. === Келінжан фильмінің сюжеті === {| class="wikitable collapsible collapsed" width="100%" ! style="background:#7FFF00; color:#000000;" |Шықққан уақыты ! style="background:#7FFF00; color:#000000;" |Сипаттамасы |- !Қазақстанда 24 қараша 2022 жыл [[Қырғызстан]]<nowiki/>да 4 мамыр 2023 жыл |Ағайынды үшеуі өздерінің жер учаскелері бар екенін біледі және оған сатып алушылар да табыла кетеді. Олардың әйелдерінің арасында жерді ерінің атына кім бірінші жаздырып алады екен деген даулы мәселе пайда болады. Күлімхан апаның үш ұлы да үйленгеннен кейін үйде шаруабикелер тым көп болып кетеді. Мінездері әр түрлі келіндер болмайтын нәрселерге бола жанжалдасып қалатыны бар, енді жер дауы пайда болғанда бұл мәселе одан сайын ушыға түседі. Даудың басы - Дайрабайдың көк сиыры демекші, ұлдардың әкелерінен қалған жерге иелік еткісі келетін келіндер арасында дау басталады. Алайда бұл жерді жас кәсіпкерлер де сатып алғысы келеді. Әйелдері күйеулерін жерге таласуға үгіттейді, кімнің бағы жанады екен? Оқиға басқаша сипатта өрбиді. |} <blockquote>''«Фильмді сәтті шықты деп айта аламыз. Қырғызстанның төрт қаласында Бішкек, Ош, Тоқмақ және Жалалабат қалаларының 15 кинотеатрында көрсетілді. Бұл – «Хабар» агенттігінің өз өнімін алғаш рет басқа тілде дубляж жасап, шетелге шығаруы»'', – деп мәлім етті «Хабар» телеарнасының директоры Ж. Жақсылықова.</blockquote>2023 жылы 19-қазаннан бастап кинотеатрларда "Келінжан-2" фильмі прокатқа шықты.<ref>[https://ortcom.kz/kk/novosti/1697457178 «Келінжан» фильмі үлкен экран көрермендерінің қатты күткен фильмдерінің тізімінде бірінші орында тұрған – бас продюсер]</ref> === Келінжан 2 фильмінің сюжеті === {| class="wikitable collapsible collapsed" width="100%" ! style="background:#7FFF00; color:#000000;" |Шықққан уақыты ! style="background:#7FFF00; color:#000000;" |Сипаттамасы |- !19 қазан 2022 жыл |Күлімхан апа отбасындағы негізгі міндеттерді үлкен келіні Айсараға тапсырып, Түркияға демалысқа кетеді. Жаңа міндетпен Айсараның көптен армандаған арманы орындалды. Ол тез қатал енеге айналады. Алайда Айсараның мінсіз өмірін оған келген біртүрлі түс бұзады. Түсінде марқұм Күлімхан апайдың күйеуін - қайын атасын көреді, оны өзіне шақырады. Айсара алғашында бұл жағымсыз түске мән бермейді. Бірақ әр түнде ол бұл түсін қайта-қайта көреді. Бұл түсінің мағынасын түсіну үшін Айсара жергілікті көріпкелдің көмегіне жүгінеді. Ол бұл арман жаман оқиғалардың, соның ішінде ықтимал жоғалтудың хабаршысы болуы мүмкін деп түсіндіреді. Көріпкел тіпті алты күннен кейін өлім болуы мүмкін деп болжайды. Қатты қорыққан Айсара имамнан өлімге қалай дайындалу керектігі туралы кеңес алу үшін мешітке барады. Имам оған жақсы амалдар мен амалдарды орындауға күш салуға кеңес береді. Осы сәттен бастап Айсара өмірін түбегейлі өзгертеді. |} === Келінжан 3 фильмінің сюжеті === {| class="wikitable collapsible collapsed" width="100%" ! style="background:#7FFF00; color:#000000;" |Шықққан уақыты ! style="background:#7FFF00; color:#000000;" |Сипаттамасы |- !26 желтоқсан 2024 жыл |Айсара әкім болуға шешім қабылдаған сыныптас досын қолдайды, бірақ оның күйеуі қарсы.<ref>[https://www.kinopoisk.ru/film/6387177/ Келинжан 3 фильмі (2024) Кинопоиск сайтында.] </ref><ref>'''[https://www.kinopark.kz/ru/movies/details/674877e2565428f0d0e891a3 Келінжан 3 фильмі Кинопарк сайтында.]'''</ref> |} == Саундтректері == Композиторы - [[Ренат Гайсин]]. Телехикаяның басым бөлігінде қазақ эстадасының алтын қорындағы әндер пайдаланылған. Мысалы, "[[Дос-Мұқасан]]" тобы, [[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова|Мақпал Жүнісова]], [[Нағима Есқалиева]]<nowiki/>ның ұмытылып кеткен әндері қолданылған, сол арқылы жас буын ретро әндермен танысты, әрі бұл әуендер телехикаяға жақсы атмосфера берді деп айтса да болады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == # https://khabar.kz/kk/barly-seriyalar-kelinzhan # https://khabar.kz/kk/barlyk-seriyalar-kelinzhan-ii-mausym # https://khabar.kz/kk/film-turaly-kelinzhan-iii-mausym # [https://jambylinfo.kz/madeniet/qazaqqa-kelinzhan-kerek/ Қазаққа «Келінжан» керек!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210908171919/https://jambylinfo.kz/madeniet/qazaqqa-kelinzhan-kerek/ |date=2021-09-08 }} # https://khabar.kz/kk/film-turaly-kelinzhan-iii-mausym {{Навигациялық кесте|аты="Хабар" телеарнасының телехикаялары|тақырып=Хабар телеарнасының телехикаялары|тізім1=[[Келінжан]] • [[Тоғысқан тағдырлар (телехикая)]] • [[Пәленшеевтер]] • [[Күләш телехикаясы]] • [[Мезгілсіз махаббат (фильм)]]}} [[Санат:Қазақстан телесериалдары]] [[Санат:Хабар телеарнасының телехикаялары]] 4q0hoa8c6zw9p06t7ro61t4p47nytgn 3615681 3615652 2026-06-11T10:56:15Z 1nter pares 146705 3615681 wikitext text/x-wiki {{Телесериал|KazTitle=Келінжан|жанры=[[отбасылық фильм]]|авторы=[[Гүлнұр Мамасарипова]]|өндіріс=GG Cinema Production|рөлдерде=Сара Амангелді, Дариға Бадықова, Лейло Бекназар-Ханинга, Нұргүл Мыңғатова, Дәулет Өсербай, [[Рүстем Жаныаманов]] , Назар Сұлтанбаев|композиторы=[[Ренат Гайсин]]|country=Қазақстан|language=қазақша|маусымдар=5|num_seasons=5|атқарушы продюсері=Гүлнұр Мамасарипова|сценарист=Гүлнұр Мамасарипова, Бегзат Жұмажан|түсірілім орны=1-маусымы - Алматы облысы Бақбақты ауылы 2,3,4-маусымдары Жамбыл облысы [[Аққайнар]] ауылы|көрсете бастады=14 қаңтар, 2019|телеарна={{Flagicon image|Khabar gold2.png}} [[Хабар (телеарна)]]|суреті=Kelinzhan.jpg|соңғы рет көрсетілді=6 қазан, 2023|сурет ені=350|режиссёрі=Ернар Нұрғалиев|мемлекет={{Қазақстан}}|num_episodes=121|байланысы бар шоу=Келінжан, Келінжан-2, Келінжан 3 фильмдері}} '''"Келінжан"''' — [[2018 жыл|2018]]-[[2023 жыл|2023]] жылдары аралығында "[[Хабар (телеарна)|Хабар]]" телеарнасының тапсырысымен "[[GG Cinema Production]]" түсірген Қазақстандық танымал отбасылық сериал әрі аттас фильмі<ref>[https://qamshy.kz/kz/article/45687-kelindgan-nege-khit-boldy "Келінжан" неге хит болды?]</ref>. Сериал Күлімхан апаның үш ұлы мен олардың келіндері туралы. Сериалда қазақ ауылының қарапайым бір отбасындағы Күлімхан апаның әулетіндегі қарым-қатынас оқиғалары көрсетіледі. 2023 жылы 5-маусымы жарыққа шықты. Режиссёрі – Ернар Нұрғалиев. Телехикаяның 1-маусымы - Алматы облысы [[Бақбақты ауылдық округі|Бақбақты ауылы]]нда, 2-5-маусымдары және "Келінжан -1", "Келінжан -2", "Келінжан 3" фильмдері Алматы облысы, "[[Аққайнар ауылдық округі (Алматы облысы)|Аққайнар" ауылы]]нда түсірілген. == Актёрлер == Продюсерлері – [[Гүлнұр Мамасарипова]], Гүлбаршын Заирова Оператор – Шерхан Таңсықбаев Сценаристері – Гүлнұр Мамасарипова, Бегзат Жұмажан Композиторы – [[Ренат Гайсин]] {| class="wikitable mw-collapsible collapsible" width="100%" |+ ! style="background:#B3B7FF; color:#000000" |Актерлер ! style="background:#B3B7FF; color:#000000" |Рөлі |- |Сара Аманге<nowiki/><nowiki/>лді |Асылым |- |[[Дариға Бадықова]] |Айсара<nowiki/> |- |Лейло Бекназар-Ханинга |Күлімхан апа |- |Нұргүл Мыңғатова |Балқия |- |Дәулет Өсербай |Асқар |- |[[Рүстем Жаныаманов]] |Қылышбек |- |Назар Сұлтанбаев |Мәдібек |} == Басты кейіпкерлері == '''Күлімхан апа''' - 3 ұлдың, 1 қыздың анасы. Жұбайы - Темірбек, қайтыс болған, анда-санда ауылдың шетіндегі бейітінің басына барып сырласып тұрады. Үйдің көп мәселелерін шешеді. '''Қылышбек''' - Күлімханның үлкен ұлы, интелектуал, мектепте қазақ тілі мен әдебиеті пәнінен мұғалімі , әйелі Айсараның ықпалымен мектепте директор болған, уақытша әкім болып та көрген. '''Айсара''' - Қылышбектың әйелі, Күлімхан апаның үлкен келіні, Қылышбекпен кітапханада танысқан, адуындылау мінезді. '''Мәдібек''' - Күлімханның ортаңғы ұлы, басқа ұлдарына қарағанда пысығырақ, шаруаға бейімді, 3 маусымда ауылда өз дүкені болады. '''Балқия''' - Мәдібектің әйелі, ашық мінезді, жайсаң. Мәдібек оны досына алып қашпақшы болғанда Мәдібек үйіне аяқ асты келін қылып әкеледі. '''Асқар''' - Күлімханның кіші ұлы, спортшы, жекпе-жекпен айналысады, кейінгі маусымдарда ауылда балаларды жекпе-жекке дайындайды. '''Асылым''' - Асқардың әйелі, Күлімханның кіші келіні.{{Толықтыру}} == Маусымдары == {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="1" |Маусымдар ! rowspan="1" |Бөлімдері ! rowspan="1" |Хабар тарату кезеңі |- style="text-align: center" | style="background-color:#FF0000" | |1 |1—25 |14.01.2019 — 15.02.2019 |- |- style="text-align: center" | style="background-color:#ffa500" | |2 |1-15 |05.10.2020 — 23.10.2020 |- |- style="text-align: center" | style="background-color:#00CED1" | |3 |1-15 |06.09.2021 — 17.09.2021 |- |- style="text-align: center" | style="background-color:#9400D3" | |4 |1-40 |05.09.2022-28.10.2022 |- |- style="text-align: center" | style="background-color:#00FF00" | |5 |1-25 |04.09.2023-06.10.2023 |} === 1-маусымының сюжеті === {| class="wikitable collapsible collapsed" width="100%" ! style="background:#ff0; color:#000000" |серияның № ! style="background:#ff0; color:#000000" |Шыққан уақыты ! style="background:#ff0; color:#000000" |Сериалдың сипаттамасы |- |1 серия !2019/01/14 |Күлімхан апаның кенже ұлы үйіне келін әкеледі. Қалада туып-өскен қыз ауыл өмірінен мүлдем бейхабар. Оның үстіне тік мінезді әрі ерке қыз үйдегілердің тілін қалай табам деп әбігерге түседі. Ал жары Асқар біраз уайымдап, апасына: «Мен үшін келініңізге жұмсақтау болыңызшы», – деп өтініш білдіреді.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=GxWfsjZYFaE&list=PLBf-Ed1zJ706x4gFzB27jeWACaMBbsPl7&ab_channel=KhabarTV-%D0%A8%D0%BE%D1%83%2C%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 «Келінжан» 1-бөлім \ «Келинжан» 1-серия]</ref> |- |2 серия !2019/01/15 |Асқар Асылымға бір айдан кейін қайтып алып кетем деп уәде беріп, жарысқа аттанады. Асылым оны қимастықпен шығарып салады. Сөйтіп жас келіннің күнделікті үй тіршілігіндегі міндеті артады. Сиыр сауа алмай, әуре-сарсанға түседі. Екі абысыны шаруадан қашып, көршісі Зияданың үйіне кетіп қалады. Әр істеген ісін аңдыған енесі Асылымды жақтыртпай жүреді.[https://www.youtube.com/watch?v=LC52sfGQ3zc&list=PLBf-Ed1zJ706x4gFzB27jeWACaMBbsPl7&index=2&ab_channel=%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80SHOW-%D0%A8%D0%BE%D1%83%2C%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80] |- |3 серия !2019/01/16 |Үйдегілерден тек жолдасы мен көршісі Қасым ата ғана оны үнемі қолдап жүреді. Атаның жылы қабақ танытатын себебі Асылым оның қайтыс болған бірінші әйеліне ұқсайды. Жас келін барлығын дұрыс жасауға тырысады: сиыр сауып, ерте тұруды, дәмді тамақ жасап, есік алдын тазалауды. Бірақ қолынан келмейді. Осы оның көңіліне қаяу түсіреді. Үлкен ұлы Қылышбек жұмысынан берілетін үйден үмітті екенін білмеген Күлімхан апаның көңілі түсіп, есінен танып қалады. Еншісін алып, бөлек кету Айсараның арманы еді.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=OYuqVPO8Pvc&list=PLBf-Ed1zJ706x4gFzB27jeWACaMBbsPl7&index=4&ab_channel=KhabarTV-%D0%A8%D0%BE%D1%83%2C%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 «Келінжан» 3-бөлім \ «Келинжан» 3-серия]</ref> |- |4 серия !2019/01/17 |Айсараның баяғы әдеті сол отқа май құйып, Қылышбектің де біраз мазасын алады. Күйбең тіршіліктен әбден күйген Айсара енесінің жатып қалғанын тіптен елер емес. Бұл жолы Асылым енесіне ботқа дайындап, үдесінен шығуға тырысады. Бірақ енесі сол қалпы қабағын ашар емес. Күлімхан апаның көңілі босап, қаладан келген ұлы Мәдошқа ішіндегі мұңын ақтарады. Мәдөштің қаны қайнап, Айсараға атылады. Ал Айсара өз рөліне еніп, анасының ауырып қалғанына «ешқандай кінәм жоқ» деп ағынан жарылып, ақталады.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=3eXS1bltP6Q&list=PLBf-Ed1zJ706x4gFzB27jeWACaMBbsPl7&index=4 «Келінжан» 4-бөлім "Хабар" телеарнасы]</ref> |- |5 сериал !2019/01/18 |Айсара мен Қылышбек қателіктерін түсінгендей болып Күлімхан ападан кешірім сұрауға келеді. Бірақ апаның көңілі жібитін емес. Асылым талдың басына шығып, «байланыс желісін ұстаймын» деп құлап түседі. Оны көріп қалған көршісі Қасым ата үйге дереу жеткізеді. Бұл жолы апамыз Асылымға қамқорлық жасап, жанашырлық танытады. Қыздарын уайымдаған Асылымның ата-анасы ауылға бірден жетіп келеді.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=sp9KGdmrn3Q&list=PLBf-Ed1zJ706x4gFzB27jeWACaMBbsPl7&index=5 Келінжан 5 бөлім, Хабар телеарнасының Youtube арнасы]</ref> |- |6 серия !2019/01/21 |Асылымның ата-анасы келіп, көңілі жайына түскендей болады. Екі абысын Асылымды көре алмай, енесінің оған деген қарым-қатынасының жақсарып келе жатқандығына қызғанышпен қарайды. Бейтаныс әйел баласымен «Асқардың көрші ауылдағы келіншегімін» дегенді естіген Асылым төбесінен жай түскендей күй кешеді. Сөйтіп ол Айша есімді өзінің туған қайын сіңлісі болып шығады. Әзілге жақын қайын сіңлісінің қалжыңын түсінбей қалған Асылым ренжіген кейіп танытады.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1Qsdw7fnEXs&list=PLBf-Ed1zJ706x4gFzB27jeWACaMBbsPl7&index=6&ab_channel=%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80SHOW-%D0%A8%D0%BE%D1%83%2C%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 "Келінжан" 6-бөлім, "Хабар" телеарнасының Youtube арнасы.]</ref> |- |7 серия !2019/01/22 |Қылышбек күйіктен ішіп, біраз ішін босатып алмақшы болады. Өзін бір сәт те болса патшадай сезінгісі келген ол есін білмей, Айсараның бетінен шапалақпен тартып жібереді. Оған қатты ызаланған және үй тірлігінен әбден мезі болған Айсара сөмкесін арқалап кетіп қалады. Күлімхан апа біраз өсиетін айтып, Қылышбекті жұбатумен болады.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=2OE5dJHb9K0&list=PLBf-Ed1zJ706x4gFzB27jeWACaMBbsPl7&index=8 "Келінжан" 7- бөлім, "Хабар" телеарнасының Youtube арнасы]</ref> |- |8 серия !2019/01/23 |Күлімхан апа жайсыз түс көріп, мазасызданады. Айсараның кетіп қалғанына көңілі құлазиды. Қылышбекке ол: «Өзің кәнілісің, әйеліңді алып кел», – деп бұйрық береді. Ал Мәдөштің көңілі дәрігер Валяға түсіп жүрген сияқты. Соған алған иіс суын Балқия тауып алады. Бірақ Мәдөш «оны саған алдым» деп оңай құтылып кетеді. Валяны көргісі келген Мәдөш Асылымның жарақаттанған қолын себеп қылып, ауданға аттануды ұйғарады.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=beKpoiEVgT8&list=PLBf-Ed1zJ706x4gFzB27jeWACaMBbsPl7&index=9 "Келінжан" 8-бөлім, Youtube арнасы]</ref> |- |9 серия !2019/01/24 |«Айсара баламды көруге құқығым бар шығар» деп желеулетіп қайтып келеді. Асқармен хабарласқан Асылым оның жақын арада келмейтінін естіп, көңілі түсіп кетеді. Күн санап отқан ол 10 күннен кейін қалаға қайтам деп отқан еді. Қылышбек пен Айсара татуласады. Ал Күлімхан апа төркініне тойға аттанады. Оны естіген абысындардың қуанышында шек болмайды. |- |10 серия !2019/01/25 |Ауылдың өсегінен құр қалған Айсара көршісі Зияданның үйіне барады. Ол өзінің қалай қайтып келгенін басқаша баяндап, Зияданға өтірік-шыны аралас қылып жеткізеді. Асқар Асылымға енді бір айдан соң бір-ақ келетінін айтты. Асылым оған ренжіп, келмей-ақ қоюын өтініп, «мені ауылдан таппайсың» деп жазып жібереді. Қылышбектің үй мәселесі шешіледі. Әкім жаңа баспана беретін болды. Айсараның төбесі көкке жетеді. Балқия Мәдібекке бөтен бір әйелден келген хабарламаны оқып қояды. |- |11 серия !2019/01/28 |Асылым Асқардың айтқан уақытында келмейтіндігін түсініп, ауылдан кетуге бел буады. Ал Балқия күйеуінің көңілдесі барын біліп, әлі де өз-өзіне келе алар емес. Жол-жөнекей есінен танып қалған Асылым аяғы ауыр екенін біліп, қайтып ауылға оралады. Күлімхан апа Асылымның аяғы ауыр екенін естіп, іштей қатты қуанады. |- |12 серия !2019/01/29 |Айсараның көршісі Зияданға үй туралы жаңалығын айтып қойғанына Қылышбек ызаланады. Бірақ өзі Күлімхан апаға айтпақ болып әңгіменің басын қайырады. Айсара күйеуінің ынжықтығынан мезі болып, іске өзі кіріспек болады. Балқия қан қысымын өлшеуге Валяға келеді. Күйеуіне бейтаныс әйелден келген хабарламаны көріп қойғанын жеткізеді. Мұны естіген Валяның түрі бұзылып кетеді. Балқия Мәдібекке көңілдесі бар екендігін білетінін жайып салады. |- |13 серия !2019/01/30 |Айсара әкімнің үйіне үй алу кезегі жақындасын деген ниетпен кішігірім сый-сияпатын беріп келеді. Оны естіген Қылышбек қатты ашуланады. Күлімхан апа олардың бөлек кетулеріне қарсы еместігін айтып, Айсараға ұлын қорлайтын сөздерді айтуды доғаруын сұрайды. Асылымды енесі демалып келсін деп төркініне аттандырады. |- |14 серия !2019/01/31 |Балқия Мәдібек туралы досы Нартайдан сұрай бастайды, бірақ ешқандай өзіне қажетті жауап ала алмайды. Күлімхан апа бір сәт өткенге оралып, балаларының кішкентай кездегі қылықтары мен айтқан сөздерін көзіне жас алып, еске алады. Балқия ішіндегі мұңымен бөлісу үшін Валяға келіп, көңілдесін не болмаса Мәдібекті өлтіргісі келетінін, бірақ ондай қадамға бара алмайтынын жеткізеді. Күлімхан апа Балқияның көңілсіз екенін сезіп қояды. Өз баласының жат қылығын білген ол Балқияны жұбатумен болады. Үйіне келген Мәдібекті таяқпен сұрақтың астына алады. Ал Қасым ата баласына қара шаңырақты сатпауын аманат етеді. Аудан әкімі Қылышбектің несиесі бар екенін айтып, баспанадан үміттерін үзуге тура келетіндігін жеткізеді. |- |15 серия !2019/02/04 |Күлімхан апа Асқардың тойына ақша жетпегендіктен несие алғандарын Айсараға түсіндіріп айтады. Бірақ Айсараның реніші басылар емес. Күлімхан апа Мәдібекті есін жисын деп әуре-сарсанға түседі. |- |16 серия !2019/02/05 |Күлімхан апа баласы Мәдібек туралы мән-жайды білгісі келіп, балгерге келеді. Балгердің айтуынша, баласы дуаланған. «Үйден үміттеріңді үзе беріңдер, бастарыңда несие бар» деген ауыл әкімінің сөзінен кейін Айсараның тіпті көшеге шығуға беті болмай, «енесі үй алып беріп, бөлек шығаратын болды» деп Зияданға жаңа өсек таратады. Осы өсекті желеулетіп, Қылышбекке анасы екеуі жаңа үй алып беруін талап етеді. Күлімхан апа Валяға келіп, оның баласы Мәдібекпен көңілдес болып жүргенін бетіне басып айтып тастайды. Ауылдан біржолата кетуін бұйырады. |- |17 серия !2019/02/06 |Қасым ата қатты сырқаттанып қалады. Валяның ауылдан көшетінін естіген Балқия бірден құрбысының үйіне тартады. Валя жақсы дос бола алмағаны үшін кешірім сұрайды. Валя үйін сатуға қояды. |- |18 серия !2019/02/07 |Асылым төркінінен құрбысы Заринамен бірге оралады. Ауылдың тыныс-тіршілігін көріп, ол қалаға қашып кетеді. Балқия «Келіндер» бәйгесіне дайындалып жүр. |- |20 серия !2019/02/08 |Балқияға ғашық болған жігіт Мәдібектің қызғанышын оятады. Сөйтіп Мәдөш қызғаныштан жаға жыртысып қалады. Оны естіген Балқия байқаудан да бас тартып, Мәдібекке қарай бет алады. Мәдібек келіншегінің қадірін түсінгендей болып, өз кінәсін мойындап, Балқиядан кешірім сұрайды. Мәдөш жүрегінің кілтін қайта ұсынып, адал болуға ант етеді. |- |21 серия !2019/02/11 |Күлімхан апаның қызы Айша күйеуімен ренжісіп қалып, төркініне келеді. Зиядан Нартайды ішімдіктен біржолата арылту үшін балгерге апарады. Аудан әкімі Мәдібекке келіп: «Бригадир бола аласың» деп құрғақ уәдемен үміттендіріп кетеді. |- |22 серия !2019/02/12 |Мәдібек Қылышбек несиесін жауып, үйлі болсын деген ниетпен машинасын сатып, бар ақшаны Айсараға табыстайды. Оның қуанышында шек болмай, дереу несиесін жабуға қамданады. Ал Мәдібек аудан әкімінің уәдесінен үміттеніп, Күлімхан апаға ауданға қоныс аударатындарын айтады. Ал Асылым болса, Асқар жақында келсе, қалаға қайтатынын айтқанда Күлімхан апа аң-таң күй кешеді. Күйеуінің ішімдікке салынғанына ығыр болған Зиядан ажырасуға бел буады. Қасым ата қаладағы баласының қолына көшетін болды. Айсара мен Балқия бәсекелесуді доғарар емес. Айша анасының батасын алып, өз үйіне кетеді. |- |23 серия !2019/02/13 |Айсара баяғы әдетіне салып, Қылышбекті қайрайды. Бөлек кетуге жеделдетуін сұрайды. Оның үстіне отқа май құйып, Асылымға Балқияны жамандайды. Балқия мен Айсара бір-бірін аңдумен болады. Айсара әкімге Мәдібектің атынан хабарлама жіберіп, бәрін бүлдірмек болады. Ауылға Мейрамбек Бесбаев келеді. Кезінде бірге оқыған Нартайды қалаға шақырып, топ құру туралы баяғы арманын жүзеге асыруға әлі де кеш емес екенін алға тартады. Ол екеуін көшеде көріп қалған Айсара дереу жан-жаққа өсек таратады. Зияданның да ішін күйдіреді. |- |24 серия !2019/02/14 |Айсара мен Балқия іштарлықтан ағасы мен інісін араздастырып қояды. Алды-артына қарамай, тайып тұрған Зиядан үйіне оралады. Нартайды «адам қыламын» деп бар ынтасын төгуге тырысады. Асқар да тосын сый жасап, ауылға келіп қалады. АҚШ-тан біраз базарлық әкеп, үй ішін қуантады. Айсара мен Балқияның реніштері тарап, баяғыдай шүйіркелесе бастайды. |- |25 серия !2019/02/15 |Ауыл әкімі келіп, жағымды жаңалықтарымен қуантады. Атап айтқанда, бригадирлік қызметке Мәдібектің тағайындалғанын және Қылышбекке білім саласындағы еңбегі үшін 5 бөлмелі пәтер берілетіндігін жеткізеді. Күлімхан апа келіп, бәрі мәз-мейрам болады. Асылым қалаға қайтпайтын болып, апаның қасында қалатын болады. Оны естіген енесі іштей қуанышқа бөленеді. |} === 2-маусымының сюжеті === {| class="wikitable collapsible collapsed" width="100%" ! style="background:#7FFF00; color:#000000;" |серияның № ! style="background:#7FFF00; color:#000000;" |Шықққан уақыты ! style="background:#7FFF00; color:#000000;" |Сериалдың сипаттамасы |- |1 серия !2020/10/05 |«Келінжан 2» телехикаясының алғашқы бөлімі Асқар мен Асылымның сәбилі болып ауылға оралуымен басталады. Кіші келінді қара шаңырақтың анасы, яғни енесі жылы қарсы алады. Ағалы-інілі Қылышбек пен Мәдібек, абысынды Айсара мен Балқияның өмірі де бәз-баяғы күнделікті күйбең тіршіліктің қызығы мен шыжығына толы. |- |2 серия !2020/10/06 |Асқардың жарысқа бір аптаға кететінін естіген Асылым оған қатты ренжулі. «Әке атанғаны кеше, мұнысы қалай?» деп түсінбейді. Ал қаладан келген Зияда Айсараның үйіне қонақтатып, қаладағы өмірін, Нартайдың мансабын айтуда. Бірақ Айсараның көңілі басқада. Қылышбек директорлыққа тағайындалды ма, жоқ па біле алмай жүр. |- |3 серия !2020/10/07 |Асылым баланы бесікке бөлеуге қарсылық білдіріп еді, Күлімхан апа бірден ренжіп қалды. Бірақ Қасым ата кенже келінге өз ақылын айтып, оның еш зияны жоқ екенін түсіндіруге тырысты. Ауданда тұрып жатқан Мәдібек бақытсыз болып жүрген сыңайлы. Оның үстіне бригадирлік орны да көңілінен шықпай жүр. Ал Айсараның бар ойы – мектептің жаңа директоры. Түсінде Қылышбектің кетіп қалғанын көріп, бірден «сонникке» жүгірді. |- |4 серия !2020/10/08 |Мәдөш Валямен кездесіп, Балқияға әлі ештеңе айтпағанын, оныменен енді кездеспеуін өтінді. Мәдібектің бұл шешімі дұрыс па? Ал ақ киімді әйелдің келгенін естіген Күлімхан апаның үстінен жай түскендей болды. Бар шындықты келініне айтар ма екен? Ал Айсара Қылыштың өзін кінәлі сезініп, Мәдөшке ақшалай көмек көрсеткісі келетінін естіп, бар ашуын Балқияға шығарып алды. |- |5 сериал !2020/10/09 |Өтіріктің құйрығы бір-ақ тұтам. Барлығы жасыруға тырысқан Мәдібектің сатқындығын Балқия біліп қойды. Енді ажырасамын деп байбалам салуда. Мұны естіген Айсара абысынының мұңын бүкіл ауылға жайды. Телехикая әрі қарай қалай өрбімек? Балқия күйеуінің бұл опасыздығын ұмыта алар ма екен? |- |6 серия !2020/10/12 |«Өсекші мен өтірікші – егіз» деп бекер айтпаған-ды. Үйдегі бар оқиғаны сыртқа тасыған Айсараның бұл әрекеті әшкереленіп еді: «Мен емеспін», – деп басын ала қашуда. Ал Балқияның жағдайы бәрінің жанына батуда. «Кетіп қалып, қайтып келгенше, бүгін босағаңда ойыңды жинақта», – деп өзін қоярға жер таппай жүрген Күлімхан апа да бар көрегендігін білдіріп, келініне ақылын айтуда. |- |7 серия !2020/10/13 |Айсара қызғаныш сезімін жасыра алмай, Ақмарал Нәлібайқызына бар ойын айтып тастады. Ендігі Қылыштың әрекеті қандай болмақ? «Асқар балалардан ақша жинайды» деп директорға шағым түскен болатын. Бұл қауесетті таратқан кім? Ал Мәдібек ащы суын ішіп алып, аузына келгенін айтып, онсыз да ренжіп жүрген Балқияны жылатты. Мәдөшті кешіре алар ма екен? |- |8 серия !2020/10/14 |«Ішіп алған адам шындықты айтады». Сіз Балқияның осы айтқанына келісесіз бе? Айсара Қылышбекті неге мектепке іздеп бара береді екен? Асылым тағы қолын сындырып алды. Енді баласын кім қарар екен? Сәбит тағы таяқ жеді. Асқар одан кешірім сұрап барғанымен, көршісін тағы соққының астына алды. Бұл жолы кім кінәлі? Айсараға енесі күшті арықтаудың жолын ұсынды. Үлкен келін бұл диетаны ұстаса игі. |- |9 серия !2020/10/15 |Жақсы әйел жаман еркекті ер қылады, Жаман әйел жақсы еркекті ез қылады. Айша енесімен сөзге келісіп қалып, төркініне келіп қалған еді. Бірақ анасы Күлімхан бұл ісін құптамады. Ал кенже келін қайтадан қолын сындырып алды. Енді Асылымға тағы екі апта гипспен жүруге тура келеді. Оны естіген анасы қаладан бірден жетіп келіп, қызын қасына алып кетпекші. |- |10 серия !2020/10/16 |Айсара Балқияны үйіне қайтару үшін арнайы ауданға барды. Абысыны сөзіне құлақ асып, ауылға оралады. Сондай-ақ бүгін Күлімхан апаның туған күні. Ұлдары тосынсый дайындап қояды. Келіндері табысады |- |11 серия !2020/10/19 |Мәдібек пен Балқия татуласты. Асылым да қаладан бір дорба базарлығын ала келді. Келіндер қара шаңыраққа оралған соң, үйге береке кіргендей болды. Бірақ үлкен келін Айсараның қабағы бір ашылмай-ақ қойды |- |12 серия !2020/10/20 |Бүгін ауылға құдайы қонақ келді. Есімі – Құдайберген. Күлімхан апаға айтар хабары бар. Бұл жаңалықты есту кімге болса да оңайға соқпасы анық. |- |13 серия !2020/10/21 |Күлімхан апаға марқұм күйеуінің некесіз ұлы бар екенін білу оңайға соқпады. Жүрегі ауырып, жатып қалды. Ал бұл жаңалықты естіген Қылышбек пен Мәдібек, Асқар өзара ақылдасады. |- |14 серия !2020/10/22 |Бүгінгі бөлімде Айсараның көптен күткен арманы орындалмақ. Мәдібек те Балқияны қуанту үшін тосынсый дайындап жүр. Ал Асқар мен Асылым қалаға көшетін болды. Бұл жаңалықты Күлімхан апа қалай қабылдады? |- |15 серия !2020/10/23 |Қаладан Асқар мен Асылым келе жатыр. Ал Балқия айы-күні жетіп, босанғалы отыр. Құдайберді де қара шаңыраққа әйелін таныстыруға алып келмек. Келіндер жаңа абысынын қалай қарсы алар екен? Айсара қандай сүйінші хабарымен қуантпақ?<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=IgM8qwLXmZ0&list=PLBf-Ed1zJ7045tVi0nNiFw3mbXoftdqvD&index=20 «Келінжан» телехикаясының барлық бөлімі. 2 маусым / Все серии телесериала «Келинжан». 2 сезон]</ref> |} == Қызықты деректер == * "Келінжан" телехикаясы Youtube-та және арна эфирінде жоғары рейтингке ие болған телехикая. «[[YouTube]]<nowiki/>» видеохостингі арқылы телехикаяның алғашқы бөлімін он күннің ішінде 2 миллионнан астам көрермен тамашаласа, бүгінге дейін алғашқы маусымының барлық 25 бөлімі 50 миллионға жуық қаралым жинаған.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=GxWfsjZYFaE&list=PLBf-Ed1zJ706x4gFzB27jeWACaMBbsPl7&ab_channel=%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80SHOW-%D0%A8%D0%BE%D1%83%2C%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 «Келінжан» 1-бөлімі]"Хабар" телеарнасының Youtube арнасы, 1 бөлімі</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=XqQaMxN5Mdo&list=PLBf-Ed1zJ7045tVi0nNiFw3mbXoftdqvD&ab_channel=KhabarTV-%D0%A8%D0%BE%D1%83%2C%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 «Келінжан 2» телехикаясы. 1-бөлім / Телесериал «Келинжан 2». 1-серия] </ref> *Телехикаяның 2-маусымы қиын кезеңде, коронавирус пандемиясы өршіп тұрған уақытта түсірілген. Әрі сериал түсірген локацияның ауысуы пандемияға байланысты болды. <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=C_2oCyarxFs&t=950s&ab_channel=TimurBalymbetov КЕЛІНЖАН: Айсара кімге негізделген, гонорарға талас, Еркенің рөлі, сериал қалай жалғасады?] Timur Balymbetov Youtube арнасындағы сұхбат.</ref> == Фильмдері == "Келінжан" телехикаясының бірнеше маусымдар бойы танымал болғанына байланысты фильмді жасаушылар оның кинотеатрларда көрсететін толық метражды фильмін жасауды шешті.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=yHLf9qtgXBk “Келінжан” телехикаясының түпкі мақсаты ақша табу ма?]HIT TV Youtube арнасы, "Менің өмірім" бағдарламасы.19 қараша 2022 жыл</ref> Фильм премьерасы 2022 жылдың желтоқсан айында кинотеатрлардан көрсетілді. 2022 жылы «Келінжан» туындысының толықметражды нұсқасы шетелдік прокатта да шықты. === Келінжан фильмінің сюжеті === {| class="wikitable collapsible collapsed" width="100%" ! style="background:#7FFF00; color:#000000;" |Шықққан уақыты ! style="background:#7FFF00; color:#000000;" |Сипаттамасы |- !Қазақстанда 24 қараша 2022 жыл [[Қырғызстан]]<nowiki/>да 4 мамыр 2023 жыл |Ағайынды үшеуі өздерінің жер учаскелері бар екенін біледі және оған сатып алушылар да табыла кетеді. Олардың әйелдерінің арасында жерді ерінің атына кім бірінші жаздырып алады екен деген даулы мәселе пайда болады. Күлімхан апаның үш ұлы да үйленгеннен кейін үйде шаруабикелер тым көп болып кетеді. Мінездері әр түрлі келіндер болмайтын нәрселерге бола жанжалдасып қалатыны бар, енді жер дауы пайда болғанда бұл мәселе одан сайын ушыға түседі. Даудың басы - Дайрабайдың көк сиыры демекші, ұлдардың әкелерінен қалған жерге иелік еткісі келетін келіндер арасында дау басталады. Алайда бұл жерді жас кәсіпкерлер де сатып алғысы келеді. Әйелдері күйеулерін жерге таласуға үгіттейді, кімнің бағы жанады екен? Оқиға басқаша сипатта өрбиді. |} <blockquote>''«Фильмді сәтті шықты деп айта аламыз. Қырғызстанның төрт қаласында Бішкек, Ош, Тоқмақ және Жалалабат қалаларының 15 кинотеатрында көрсетілді. Бұл – «Хабар» агенттігінің өз өнімін алғаш рет басқа тілде дубляж жасап, шетелге шығаруы»'', – деп мәлім етті «Хабар» телеарнасының директоры Ж. Жақсылықова.</blockquote>2023 жылы 19-қазаннан бастап кинотеатрларда "Келінжан-2" фильмі прокатқа шықты.<ref>[https://ortcom.kz/kk/novosti/1697457178 «Келінжан» фильмі үлкен экран көрермендерінің қатты күткен фильмдерінің тізімінде бірінші орында тұрған – бас продюсер]</ref> === Келінжан 2 фильмінің сюжеті === {| class="wikitable collapsible collapsed" width="100%" ! style="background:#7FFF00; color:#000000;" |Шықққан уақыты ! style="background:#7FFF00; color:#000000;" |Сипаттамасы |- !19 қазан 2022 жыл |Күлімхан апа отбасындағы негізгі міндеттерді үлкен келіні Айсараға тапсырып, Түркияға демалысқа кетеді. Жаңа міндетпен Айсараның көптен армандаған арманы орындалды. Ол тез қатал енеге айналады. Алайда Айсараның мінсіз өмірін оған келген біртүрлі түс бұзады. Түсінде марқұм Күлімхан апайдың күйеуін - қайын атасын көреді, оны өзіне шақырады. Айсара алғашында бұл жағымсыз түске мән бермейді. Бірақ әр түнде ол бұл түсін қайта-қайта көреді. Бұл түсінің мағынасын түсіну үшін Айсара жергілікті көріпкелдің көмегіне жүгінеді. Ол бұл арман жаман оқиғалардың, соның ішінде ықтимал жоғалтудың хабаршысы болуы мүмкін деп түсіндіреді. Көріпкел тіпті алты күннен кейін өлім болуы мүмкін деп болжайды. Қатты қорыққан Айсара имамнан өлімге қалай дайындалу керектігі туралы кеңес алу үшін мешітке барады. Имам оған жақсы амалдар мен амалдарды орындауға күш салуға кеңес береді. Осы сәттен бастап Айсара өмірін түбегейлі өзгертеді. |} === Келінжан 3 фильмінің сюжеті === {| class="wikitable collapsible collapsed" width="100%" ! style="background:#7FFF00; color:#000000;" |Шықққан уақыты ! style="background:#7FFF00; color:#000000;" |Сипаттамасы |- !26 желтоқсан 2024 жыл |Айсара әкім болуға шешім қабылдаған сыныптас досын қолдайды, бірақ оның күйеуі қарсы.<ref>[https://www.kinopoisk.ru/film/6387177/ Келинжан 3 фильмі (2024) Кинопоиск сайтында.] </ref><ref>'''[https://www.kinopark.kz/ru/movies/details/674877e2565428f0d0e891a3 Келінжан 3 фильмі Кинопарк сайтында.]'''</ref> |} == Саундтректері == Композиторы - [[Ренат Гайсин]]. Телехикаяның басым бөлігінде қазақ эстадасының алтын қорындағы әндер пайдаланылған. Мысалы, "[[Дос-Мұқасан]]" тобы, [[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова|Мақпал Жүнісова]], [[Нағима Есқалиева]]<nowiki/>ның ұмытылып кеткен әндері қолданылған, сол арқылы жас буын ретро әндермен танысты, әрі бұл әуендер телехикаяға жақсы атмосфера берді деп айтса да болады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://khabar.kz/kk/barly-seriyalar-kelinzhan * https://khabar.kz/kk/barlyk-seriyalar-kelinzhan-ii-mausym * https://khabar.kz/kk/film-turaly-kelinzhan-iii-mausym * [https://jambylinfo.kz/madeniet/qazaqqa-kelinzhan-kerek/ Қазаққа «Келінжан» керек!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210908171919/https://jambylinfo.kz/madeniet/qazaqqa-kelinzhan-kerek/ |date=2021-09-08 }} * https://khabar.kz/kk/film-turaly-kelinzhan-iii-mausym {{Навигациялық кесте|аты="Хабар" телеарнасының телехикаялары|тақырып=Хабар телеарнасының телехикаялары|тізім1=[[Келінжан]] • [[Тоғысқан тағдырлар (телехикая)]] • [[Пәленшеевтер]] • [[Күләш телехикаясы]] • [[Мезгілсіз махаббат (фильм)]]}} [[Санат:Қазақстан телесериалдары]] [[Санат:Хабар телеарнасының телехикаялары]] 45ge2ytc93tghnqsxomh9dlwi82490b 0 674982 3615475 3606526 2026-06-11T03:30:57Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3615475 wikitext text/x-wiki {{жедел жойылсын|Жарнама спам}} {{Газет |атауы = Tengrinews.kz |шынайы атауы = |сурет = Tengrinews-logo.png |сурет атауы = |түрі = электрондық мерзімді басылым |форматы = |құрылғаны = 15 қараша 2010 |басылымның аяқталуы = |бағасы = |иелері = «Алаш Медиа Групп» ЖШС |баспашы = «Effective Media Liaison» ЖШС |редакторы = |бас редакторы = Айсұлтан Құлшыманов |штаты = |саяси = |тілі = қазақша, орысша, ағылшынша |мерзімділік = |көлемі = |тиражы = |бас кеңсесі = [[Алматы]], [[Қазақстан]] |ISSN = |веб-сайты = {{URL|tengrinews.kz}} }} '''Tengrinews.kz''' — қазақстандық интернет-басылым және ақпараттық портал. Негізін Батыр Қазыбаев 2010 жылы 15 қарашада Алматы қаласында қалаған.<ref name="autogenerated1">[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/sayt-Tengrinewskz-podvel-itogi-pyatiletney-rabotyi-284119/ Сайт Tengrinews.kz подвел итоги пятилетней работы]</ref> Қазақстандағы ең ірі ақпараттық портал.<ref name=":0">[https://forbes.kz/ranking/object/732 tengrinews.kz - Крупнейший информационный портал Казахстана.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220319151001/https://forbes.kz/ranking/object/732 |date=2022-03-19 }}</ref> Ол Alash Media Group медиахолдингінің құрамына кіреді.<ref>[https://regnum.ru/article/2280402 Кому на самом деле принадлежат СМИ Казахстана]</ref> Ол 2011, 2012 және 2013 жылдардағы Гран-при иегері және Award.kz ұлттық интернет сыйлығының «10 жылдықтың үздік сайты» номинациясының жеңімпазы. Forbes.kz нұсқасы бойынша Қазақстандағы ең табысты интернет-компаниялар арасында 49-орында тұр.<ref name=":0" /> Сайттың «Жеңімпаздар» бөлімін Қазақстан Қорғаныс министрлігі «Интернет-басылымдағы үздік жарияланым» номинациясы бойынша марапаттады.<ref name="autogenerated1" /> 2020 жылдың ақпан айында Tengrinews.kz дизайнын жаңартты. 2021 жылғы сайттың күнделікті аудиториясы 500 000 адамды құрайды. Brand Analytics мәліметтері бойынша 2021 жылы Tengrinews.kz әлеуметтік желілердегі дәйексөздер бойынша Қазақстанда бесінші орынды иеленді.<ref>[https://adindex.ru/specprojects/asia/news/292060.phtml Brand Analytics: какие СМИ Казахстана самые цитируемые]</ref> 2024 жылы YouTube-тегі Tengrinews.kz арнасы Қуандық Бишімбаевқа қатысты сот отырысынан тікелей трансляция жасап келеді. Бұл процесс Қазақстанда және көршілес елдерде үлкен резонанс тудырды. LiveInternet деректері бойынша 2024 жылдың көктеміндегі жағдай бойынша Tengrinews.kz қазақстандық сайттар рейтингінде бірінші орында, сонымен қатар барлық елдер арасында үздік 60 сайттың қатарына кіреді.<ref>[https://www.liveinternet.ru/rating/ru/#period=month;geo=kz; LiveInternet: Рейтинг сайтов]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтеме == * [https://tengrinews.kz/ Ресми сайты] [[Санат:Қазақстан бұқаралық ақпарат құралдары]] [[Санат:Алфавит бойынша сайттар]] [[Санат:Қазақстан сайттары]] [[Санат:Қазақ тілді сайттар]] [[Санат:Орыс тілді сайттар]] 6n6e5vm52d1lalhyhs3eaut1g4ag8vq 4 675070 3615538 3615147 2026-06-11T07:00:41Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3615538 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88022||2859||391||23673||189||54||4350||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||95994||76369||11024||224||3376||234||110||5811||741 |- |3||2||{{u|Салиха}}||86514||80912||1349||2243||909||49||0||957||136 |- |4||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84036||68775||1239||147||11309||15||0||1696||24 |- |5||3||{{u|Мағыпар}}||83567||78520||803||635||37||388||0||2883||46 |- |6||8||{{u|Arystanbek}}||55541||30549||3588||368||5769||944||2238||4778||5187 |- |7||6||{{u|Casserium}}||48511||39804||1757||102||628||17||9||4473||39 |- |8||7||{{u|Sibom}}||41112||38492||884||90||357||62||0||786||381 |- |9||10||{{u|Ulan}}||30436||23965||391||78||4579||14||0||199||209 |- |10||9||{{u|1nter pares}}||27719||25797||202||7||577||70||0||1379||139 |- |11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8817||3471||135||398||8||2176||838||844 |- |12||12||{{u|GanS NIS}}||24505||18591||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |13||11||{{u|Орел Карл}}||21943||20676||753||39||126||4||0||121||11 |- |14||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13875||4118||203||768||812||373||1111||1007 |- |15||18||{{u|Nurken}}||19170||9868||1319||41||6914||115||2||425||51 |- |16||13||{{u|Sagzhan}}||17944||16726||379||43||181||10||0||309||86 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||17081||12120||218||7||133||162||8||2485||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16071||14052||411||16||1017||73||1||539||302 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4599||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13755||12981||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9854||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||189||1681||0||344||14 |- |23||26||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11237||6797||507||0||102||512||0||615||55 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10069||7908||1218||40||4||0||4||333||36 |- |25||28||{{u|Тұран}}||8361||6513||414||53||255||120||0||296||32 |- |26||32||{{u|AlibekKS}}||8336||5762||73||3||1033||42||2||898||170 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8223||8129||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||33||{{u|TheNomadEditor}}||8142||5714||27||5||1867||204||0||172||52 |- |29||48||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348 |- |30||35||{{u|Nurtenge}}||7943||5417||975||137||628||59||24||532||198 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6912||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7479||5978||189||71||63||88||3||384||325 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7420||5281||468||132||761||0||64||97||72 |- |35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6254||254||108||0||1||0||126||23 |- |37||45||{{u|GaiJin}}||6703||3842||510||19||361||9||94||369||444 |- |38||46||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||44||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5044||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5584||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4358||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2770||2||0||215||0||0||1535||26 |- |49||59||{{u|Madi Dos}}||4358||3019||195||63||38||45||0||610||104 |- |50||47||{{u|Coffee86}}||4339||3810||4||0||11||7||0||404||5 |- |51||51||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3392||51||0||0||27||0||223||21 |- |52||49||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |53||61||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |54||57||{{u|Esetok}}||3578||3078||395||2||161||205||8||285||138 |- |55||52||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |56||50||{{u|Makenzis}}||3540||3483||5||0||0||0||0||46||5 |- |57||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |58||60||{{u|Нурасылл}}||3396||2998||193||0||18||0||0||50||8 |- |59||62||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |60||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |61||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |62||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |63||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3225||0||16||0||0||0||5||3 |- |64||68||{{u|ShadZ01}}||3135||2482||348||101||105||0||0||4||0 |- |65||58||{{u|Qanattan}}||3117||3043||0||0||0||0||0||2||0 |- |66||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2835||0||0||0||0||0||0||0 |- |67||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1 |- |68||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |69||69||{{u|Dauren}}||2871||2464||0||14||0||0||0||68||6 |- |70||86||{{u|MuratbekErkebulan}}||2854||1848||307||0||91||55||0||422||4 |- |71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |72||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |78||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |80||76||{{u|G55}}||2468||2299||0||50||0||0||0||0||2 |- |81||89||{{u|Balaburgem}}||2447||1731||11||29||31||59||0||182||48 |- |82||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2 |- |83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |84||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2393||1985||126||0||13||1||0||177||41 |- |85||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |86||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75 |- |87||98||{{u|Drift}}||2233||1502||22||2||710||1||0||4||2 |- |88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |89||85||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |92||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |93||90||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |94||83||{{u|Unknown Alash}}||2009||1948||1||0||0||0||0||0||0 |- |95||87||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |96||91||{{u|RaiymbekZh}}||1933||1641||6||0||17||0||0||72||72 |- |97||93||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1 |- |98||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||257||0||0||0||1||2 |- |99||131||{{u|Esen48}}||1808||895||0||33||0||0||0||744||1 |- |100||88||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |101||96||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29 |- |102||92||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |103||97||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |105||94||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1604||1340||1||0||104||1||0||5||0 |- |107||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0 |- |108||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1534||1346||0||0||7||0||0||120||8 |- |109||95||{{u|Gliwi}}||1525||1519||3||0||0||0||0||0||0 |- |110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |111||118||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||886||0||91||0||0||0||39||0 |- |113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1405||44||0||40||4||0||1||0 |- |118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |121||143||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |122||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1200||0||1||0||0||0||11||2 |- |123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |124||126||{{u|IL68}}||1218||950||62||0||31||0||0||134||1 |- |125||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |126||225||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |127||119||{{u|Ziv}}||1155||1082||60||0||0||2||0||9||2 |- |128||125||{{u|Aimanber}}||1150||1002||0||61||0||0||0||0||0 |- |129||121||{{u|Bailarbekov}}||1136||1049||0||0||0||0||0||3||1 |- |130||205||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3 |- |133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |135||195||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |136||161||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |137||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |138||122||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |139||144||{{u|Wikuiser}}||1048||752||142||0||62||0||43||18||4 |- |140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |141||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||891||17||1||8||23||0||109||11 |- |142||142||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||221||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |145||166||{{u|Aselhan}}||948||627||12||0||9||23||0||82||11 |- |146||139||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |147||141||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |148||147||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |149||160||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |150||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |151||138||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |152||140||{{u|Stella~kkwiki}}||830||772||0||0||0||0||0||0||0 |- |153||190||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |154||214||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |155||149||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||230||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |157||176||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |158||151||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |159||150||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||146||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |161||232||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |162||153||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |163||170||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |164||159||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |165||148||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0 |- |166||164||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1 |- |167||152||{{u|Mariko}}||734||689||0||0||0||0||0||0||0 |- |168||155||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |169||145||{{u|Mheidegger}}||723||748||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||162||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |171||174||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |172||223||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |173||157||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |174||154||{{u|Εὐθυμένης}}||697||679||13||0||0||0||0||5||0 |- |175||163||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||210||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |177||198||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |178||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |179||229||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |180||156||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||674||665||0||1||0||0||0||6||1 |- |181||203||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |182||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |183||165||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||668||629||15||0||0||0||0||2||0 |- |184||158||{{u|Epoxa-HH}}||666||654||0||0||5||0||0||10||1 |- |185||220||{{u|Syrlybek}}||658||390||5||53||4||9||0||68||17 |- |186||193||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |187||191||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||173||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |189||175||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0 |- |190||169||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||177||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11 |- |192||217||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |193||215||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |194||227||{{u|Zhandos02}}||620||265||3||4||11||0||0||247||0 |- |195||196||{{u|Aseke16}}||617||525||25||0||7||1||0||17||12 |- |196||179||{{u|Bauyr03}}||615||555||0||0||0||0||0||37||0 |- |197||186||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |198||172||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |199||178||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |200||182||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||171||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |202||180||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||231||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |204||184||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |205||228||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6 |- |206||189||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |207||200||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |208||194||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||207||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |210||204||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |211||181||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||558||546||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||206||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |213||199||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |214||187||{{u|Tuttiorchestra687}}||551||541||0||0||0||0||0||11||2 |- |215||188||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |216||192||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||201||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |218||222||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |219||209||{{u|Olkikz}}||529||447||0||14||0||0||0||0||0 |- |220||197||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |221||183||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||218||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||391||0||0||0||3||0||44||1 |- |223||219||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||391||0||36||0||0||0||1||1 |- |224||185||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |225||208||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |226||213||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||428||0||0||44||0||0||0||0 |- |227||224||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |228||202||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||226||{{u|Murat Karibay}}||518||270||183||0||0||0||27||7||8 |- |230||216||{{u|Chingiz Nazbiev}}||514||420||29||0||54||12||0||0||0 |- |231||212||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |232||211||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |233||233||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 1oqqi4ho80ollpf2pnnztp4tmqzrfqp 4 675089 3615690 3615235 2026-06-11T11:00:23Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3615690 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515628||380105||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145870||131246||957||0||13593||6||0||46||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||132192||127420||665||15||62||17||10||2859||1119 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119564||112798||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||113469||1||0||0||0||0||0||113468||0 |-style="background-color:#ccf" |6||5||{{u|MerlIwBot}}||105852||88196||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||6||{{u|InternetArchiveBot}}||87621||87621||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79320||79305||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50459||50166||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43053||41963||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26597||22822||42||0||3648||2||0||61||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22676||17397||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14556||13576||430||1||0||83||0||387||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13735||13238||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13062||12830||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9374||8087||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9119||9119||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||7970||5417||975||137||628||40||24||532||198 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7608||6153||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4425||4208||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3738||3677||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3254||3251||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2061||2036||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1553||1534||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1136||845||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1121||1047||28||2||4||6||0||28||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1048||1033||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||79||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||83||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |- |88||80||{{u|Kasymovbot}}||302||287||7||0||0||1||0||3||4 |-style="background-color:#ccf" |89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14 |-style="background-color:#ccf" |91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |93||86||{{u|Chobot}}||219||176||0||0||41||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |94||87||{{u|KiranBOT}}||164||162||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] qx992hpnm64aho9fg4vn4k25poeps23 4 675116 3615254 3614898 2026-06-10T13:07:19Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3615254 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107916||25625||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8216||1156||3||152||7079||144||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7809||949||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7369||84||695||187||814||2150||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3134||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2579||42||0||58||33||593||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2277||102||13||200||86||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2187||97||3||165||0||106||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Yerzhankyzy}}||1393||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1343||156||5||0||0||0||0||0||0 |- |13||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78 |- |15||{{u|Орел Карл}}||1307||310||1||304||84||24||0||0||0 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1275||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||629||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |24||{{u|AlefZet}}||994||460||57||1269||261||100||1||49||25 |- |25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |26||{{u|Nurkhan}}||965||101||14||343||4||26||0||1||0 |- |27||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||918||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||869||307||43||20||71||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||477||174||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |42||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |44||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1631||168||18||7588||188||0||1||11 |- |45||{{u|1nter pares}}||543||306||0||8||404||3||0||0||4 |- |46||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |47||{{u|Casserium}}||530||185||72||75||331||48||0||7||0 |- |48||{{u|Dauren}}||529||35||1||0||0||14||0||0||0 |- |49||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |50||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |51||{{u|GulzhanOmarova}}||509||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |52||{{u|Nurken}}||502||479||3||634||4706||32||15||1||4 |- |53||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |54||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||251||0||0||0 |- |56||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |57||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |58||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |59||{{u|Sagzhan}}||445||82||1||17||134||30||0||0||0 |- |60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |62||{{u|TheNomadEditor}}||421||37||0||0||1599||3||0||0||0 |- |63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||34||3||0||0||90||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Ashina}}||386||181||3||56||22||38||31||0||21 |- |67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|TalgatSnow}}||340||157||4||107||375||70||0||15||0 |- |77||{{u|Erboldilyara}}||338||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||20||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||302||200||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||280||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||500||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |90||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||319||4||873||101||121||176||24||49 |- |98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||212||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |112||{{u|Aimanber}}||203||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |113||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |114||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |115||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Coffee86}}||193||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |119||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |120||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49 |- |121||{{u|ShadZ01}}||190||23||0||34||81||56||0||0||0 |- |122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |127||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21 |- |128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||158||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Ali.otkelbayev}}||153||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Arystanbek}}||147||243||7||555||261||206||110||363||308 |- |145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0 |- |152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||141||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |158||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |159||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |168||{{u|Shynassylov}}||129||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||191||59||1||5||2 |- |178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8 |- |200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |205||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0 |- |206||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |207||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Aizhok}}||100||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |218||{{u|NIS Zhuldyz}}||97||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |238||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||11||0||0||0||36||0||0||0 |- |241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |243||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|Аягөз Загиева}}||87||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |247||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |248||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |250||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |251||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |252||{{u|Zamantay}}||84||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Aliba}}||83||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |256||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||83||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |259||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |260||{{u|Madi Dos}}||82||22||0||53||24||40||5||0||3 |- |261||{{u|MuratbekErkebulan}}||82||21||0||61||81||0||11||0||0 |- |262||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |263||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |265||{{u|Ainur}}||81||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |266||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |268||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |269||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |270||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |271||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |272||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |278||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |279||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |280||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |281||{{u|Amiyeva}}||75||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |282||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |284||{{u|Kasymov}}||74||666||7||2972||521||92||0||38||4 |- |285||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |286||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |288||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |289||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |290||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |292||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|RaiymbekZh}}||69||39||5||1||8||0||0||0||1 |- |298||{{u|А.С.Кизиров}}||68||28||0||0||1||1||9||0||0 |- |299||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |300||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |301||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |302||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |303||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |304||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |308||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |310||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |311||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |313||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |315||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3 |- |317||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |318||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |320||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |322||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |323||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |324||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |326||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |331||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |332||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |333||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |334||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0 |- |335||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |337||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |341||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |342||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |343||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |344||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |346||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |347||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |348||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |352||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |353||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||35||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |355||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |356||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |357||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |358||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |359||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |360||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |361||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |363||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |364||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |366||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |370||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |371||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |373||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Balaburgem}}||44||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |375||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Tarikh Dias}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |386||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |392||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |393||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |394||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |395||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |396||{{u|Syrlybek}}||39||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |397||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |398||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |399||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |400||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |402||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |403||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |404||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |406||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |407||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |408||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |409||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |410||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |412||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |413||{{u|Mheidegger}}||36||18||0||1||0||2||0||0||0 |- |414||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |415||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |416||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|Yessentaikyzy}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |420||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |423||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||34||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |428||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |432||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |433||{{u|Andir}}||32||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |434||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |435||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |437||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |438||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |439||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |440||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |441||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |442||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |443||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |445||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |449||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |450||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |451||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |460||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |462||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |464||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |465||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |466||{{u|Rasulbek Adil}}||26||4||0||121||5||0||1||0||0 |- |467||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |468||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |474||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |475||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |476||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |483||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |484||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |485||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |486||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |487||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |488||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |489||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |490||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |491||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |492||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1 |- |493||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |494||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |495||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |496||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |497||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |499||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |500||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |504||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |505||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |506||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |507||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |508||{{u|Unknown Alash}}||22||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |509||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |510||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |512||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |517||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |522||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |528||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |529||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |530||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||19||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |531||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |532||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |533||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |534||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |541||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |543||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |544||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |545||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |546||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |547||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |548||{{u|Бекемгүл}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |549||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |550||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |551||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |553||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |555||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |557||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |560||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|Жанна Ж}}||17||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |562||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |563||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |565||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |566||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |568||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |569||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |570||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |571||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |572||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |573||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |574||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |575||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |576||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |577||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |578||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |579||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |580||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |582||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |583||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |584||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |585||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |586||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |587||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |588||{{u|Tuttiorchestra687}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |590||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |592||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |594||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |596||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |598||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |600||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |602||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |603||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |604||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |605||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |606||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |608||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |609||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |628||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |633||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |637||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |639||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |640||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |641||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |642||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||31||0||0||0||0 |- |643||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |644||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |645||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |646||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |649||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |652||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |653||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |654||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |655||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |656||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |660||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |661||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |664||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |665||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |666||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|Канат Алимбаев}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |677||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |678||{{u|Aldogarov}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |683||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |684||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |685||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |686||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |687||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |688||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |689||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |692||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |706||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |707||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |714||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |715||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|Gaukhar1980}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |718||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |720||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||8||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |727||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |733||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |738||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |740||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |741||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |742||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |743||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |744||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |745||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |746||{{u|92.47.205.125}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |748||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |749||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |752||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |753||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |754||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |756||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |757||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |758||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |767||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |768||{{u|KAigerim}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |780||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |781||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |782||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |783||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |791||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |792||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |797||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |798||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |810||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|Aglamkhanm29}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |823||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |824||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |827||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |828||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |830||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |831||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |832||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |833||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |834||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |835||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |836||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |837||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |838||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |841||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |842||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |845||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |846||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |847||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |848||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |849||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |850||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |851||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |853||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |854||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |855||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |856||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |859||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |860||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |861||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Гулжайна Усен}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |867||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Назгүл Қуантқан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |876||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |878||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |880||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |881||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |883||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |885||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |886||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |887||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |890||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |893||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |894||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |895||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |900||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |901||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |903||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |908||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |910||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |922||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |924||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |925||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |926||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |929||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |930||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |932||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |934||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |935||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |936||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |938||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |939||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |940||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |942||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |945||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |946||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |949||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |953||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |954||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |955||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |956||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |957||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |977||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |979||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |983||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |985||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |988||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |991||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |993||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|Aq.Sholpan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |995||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |996||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1000||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1002||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1005||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1007||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1008||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1016||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1018||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1019||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1020||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1023||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1030||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|Semsk-Karaga}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1037||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1041||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|Wikuiser}}||4||11||2||47||29||0||0||23||0 |- |1043||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1045||{{u|Zhibek2003}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Амина Жанаковна}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1055||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1059||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1060||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1069||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1077||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1078||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1080||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1081||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1083||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1084||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1086||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1087||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|19642206g}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1089||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1090||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1091||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1094||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1095||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1097||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1098||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1101||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1109||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1110||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1116||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1117||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1119||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1120||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1121||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1122||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1123||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1125||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|Ahan Zere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1128||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1130||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1133||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1136||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1137||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1147||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Ayazhan10}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1166||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1169||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1172||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1174||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1176||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1180||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Ibrayevan}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1182||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1187||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1188||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1189||{{u|Kvazimodo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1190||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1191||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1193||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1195||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1196||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1197||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1198||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1199||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1200||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1201||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1202||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1204||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1205||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1206||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1207||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1218||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1219||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1228||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1252||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Даулет1278}}||3||1||0||0||0||0||4||0||0 |- |1255||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Зиедбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1281||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1283||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1292||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1295||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1302||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1304||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1306||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1352||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1378||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|Aidyn93}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1394||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1397||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1423||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1425||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1426||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1428||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1436||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1437||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1438||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1439||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1451||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1452||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1453||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1455||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1458||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|Janugyl}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1483||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1513||{{u|NaziraBimakova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|Omarova. ayagul}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1527||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1532||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1542||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1544||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1550||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1551||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1558||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Сағынғали Айбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1678||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1691||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1696||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1697||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1702||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1704||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Құралай Мұратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1707||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1709||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1710||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1711||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1712||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1713||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1714||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||241||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] clgvjwlgr51z6ppnx870dfbdawdqek7 0 677495 3615256 3488675 2026-06-10T13:36:28Z Makenzis 71333 3615256 wikitext text/x-wiki {{футбол клубы | атауы ={{ту|Сенегал}} Женерасьон Фут | nickname = | құрылған = 2000 | dissolved = | стадионы = Stade Déni Birame Ndao, [[Дакар]], [[Сенегал]] | сыйымдылығы = 1,001 | chairman = | manager = | жарыс = Премьер лига | маусым = 2025/26 | орын = 3 орын | pattern_la1 = | pattern_b1 = _metz1516h | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = ff0000 | body1 = | rightarm1 = ff0000 | shorts1 = ff0000 | socks1 = ff0000 | pattern_la2 = | pattern_b2 = _metz1516a | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = ffffff | socks2 = ffffff }} '''Женерасьон''' {{lang-fr|Académie Génération Foot Amara Touré}} — [[Сенегал|Сенегалдың]] [[Дакар]] қаласындағы футбол клубы<ref>{{cite web |title=Inauguration des nouvelles installations de l’Académie Génération Foot |url=http://www.fcmetz.com/sites/default/files/pdf/page_de_base/dossier_de_presse_inauguration_agf_voyage_de_presse_novembre_2013.pdf |website=[[FC Metz]] |access-date=15 July 2018}}</ref>. [[2000 жыл]]ы құрылған. == Жетістіктері == === Ұлттық === * '''Сенегал чемпионы: 2''' :: 2017, 2019. * '''Сенегал ФА кубогы: 2''' :: 2015, 2018. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{Бастама}} [[Санат:Сенегал футбол клубтары]] lszyip4oblgedz7v41dkafis8qirav4 0 678077 3615255 3488674 2026-06-10T13:33:09Z Makenzis 71333 3615255 wikitext text/x-wiki {{футбол клубы (формасыз) | clubname =Тунгвет | құрылған = 2013 | стадионы = [[Stade Lat-Dior]] | сыйымдылығы = 20,000 | league = Премьер лига | маусым= 2025/26 | орын = 1 орын }} '''Тунгвет''' (фр. ''Teungueth FC'') — [[Сенегал|Сенегалдың]] Рюфиск қаласындағы футбол клубы, 2013 жылы құрылған. == Сілтемелер == * [https://int.soccerway.com/teams/senegal/teungueth/37336/ SOCCERWAY] * [https://www.flashscore.com/team/teungueth/pCgylWda/ FLASHSCORE] * [https://www.transfermarkt.com/teungueth-rufisque/startseite/verein/68479 Transfermarkt] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/teungueth-fc/32294/ Globalsportarchive] * [https://www.galsenfoot.com/teungueth-fc-en-hommage-a-pape-bouba-diop/ galsenfoot.com] {{Бастама}} [[Санат:Сенегал футбол клубтары]] obumq91wvvznsk3g1kfsfrgmxneei3z 0 678268 3615697 3479241 2026-06-11T11:22:20Z Makenzis 71333 3615697 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы | атауы = Эньимба | құрылған = 1976 | стадионы = [[Эньимба (стадион)|«Эньимба»]] | сыйымдылығы = 25 000 | жаттықтырушы = {{ту|Нигерия}} [[Джордж Финиди]] | жарыс =Нигерия чемпионаты | маусым = 2025/26 | орын = 11-орын <!-- ФОРМА --> | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 0000FF | body1 = 0000FF | rightarm1 = 0000FF | shorts1 = 0000FF | socks1 = 0000FF | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''«Эньимба»''' ({{lang-en|Enyimba International Football Club}}) — [[Нигерия|Нигерияның]] Аба қаласындағы футбол клубы. == Жетістіктері == === Ұлттық === * Нигерия чемпионы — 8 (2001, 2002, 2003, 2005, 2007, 2010, 2015, 2019) * Нигерия кубогы — 4 (2005, 2009, 2013, 2014) === Халықаралық === * Чемпиондар лигасы (2) ** Жеңімпаз: 2003, 2004 * КАФ суперкубогы (2) ** Жеңімпаз: 2003, 2004 == Сілтемелер == * http://www.enyimbafc.net/ [[Санат:Нигерия футбол клубтары]] 7n2ry1ha2y287ejtlcp2wf1rug9j32e 0 678500 3615621 3609148 2026-06-11T08:32:42Z Kaiyr 3134 /* Дереккөздер */ 3615621 wikitext text/x-wiki Қазіргі уақытта [[Атырау облысы]]нда барлығы 207 мемлекеттік мектеп жұмыс істейді. == Атырау қаласы == 10 мектеп-гимназия, 5 мектеп-лицей мен 1 негізгі, 52 орта мектеп бар: {| class="wikitable" !№ !Атауы !Орналасқан жері !Салынған жылы !Бұрынғы атауы |- | 1. || Жалпы білім беретін №1 М. Жұмабаев атындағы орта мектеп || [[Атырау]], Мәмекұлы №167 || 2023 || 2017 ж. дейін №1 Ленин ат. орта мектеп<ref name="Д1">{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1700000369|title=Атырау облысының кейбір білім беру ұйымдарына атау беру және қайта атау туралы|date=2017-06-15}}</ref> |- | 2. || Жалпы білім беретін №2 Ж. Нәжімеденов атындағы орта мектеп || [[Атырау]], Исатаев №42а || 2009 || Куйбышев ат. орта мектеп, 2017 ж. дейін №2 орта мектеп<ref name="Д1" /> |- | 3. || №3 мектеп-гимназия || [[Атырау]], Владимирский №41 || 1978 |- | 4. || Жалпы білім беретін №4 Ю.А. Гагарин атындағы орта мектеп || [[Атырау]], Мақатаев №61 || 1971 |- | 5. || Жалпы білім беретін №5 Ғ. Мүсірепов атындағы орта мектеп || [[Атырау]], Ерниязов №2 || 19?? |- | 6. || Жалпы білім беретін №6 М. Мөңкеұлы атындағы орта мектеп || [[Атырау]], Азаттық №162 || 200? || 2017 ж. дейін №6 орта мектеп<ref name="Д1" /> |- | 7. || Жалпы білім беретін №7 М. Әуезов атындағы орта мектеп || [[Атырау]], Сырдария №1а || 19?? |- | 8. || Жалпы білім беретін №8 Ө. Атамбаев атындағы орта мектеп || [[Атырау]], Азаттық №133а || 19?? || 1997 ж. дейін №8 орта мектеп<ref name="Д97">{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P970000817_|title=Қазақстан Республикасының бiлiм және мәдениет мекемелерiне есiмдер беру және оларды қайта атау туралы|date=1997-05-12}}</ref> |- | 9. || Жалпы білім беретін №9 Ш. Уәлиханов атындағы орта мектеп || [[Атырау]], Уәлиханов №89а || 1980 |- | 10. || Жалпы білім беретін №10 С. Мұқанов атындағы орта мектеп || [[Атырау]], Бейбарыс №36 || 1960 |- | 11. || Жалпы білім беретін №11 Ы.Алтынсарин атындағы орта мектеп || [[Атырау]], Елеуісов №69 || 1961 |- | 12. || Жалпы білім беретін №12 Ф. Досымова атындағы орта мектеп || [[Атырау]], Өтемісұлы №111 || 1970 || 1996 ж. дейін №12 орта мектеп<ref name="Д96">{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P960000384_|title=Қазақстан Республикасының Бiлiм және Мәдениет мекемелерiне есiмдер беру және олардың атауларын өзгерту туралы|date=1996-04-03}}</ref> |- | 13. || №13 Д. Байбосынов атындағы мектеп-гимназия  || [[Атырау]], Канцев №1а || 19?? || Қазақстанның 50 жылдығы ат. орта мектеп |- | 14. || Жалпы білім беретін №14 А. Чехов атындағы орта мектеп || [[Атырау]], Азаттық №78 || 19?? |- | 15. || Жалпы білім беретін №15 Абай атындағы орта мектеп || [[Атырау]], Сәтбаев №20 || 1956 |- | 16. || №16 Ж. Қаражігітов атындағы мектеп-лицей || [[Атырау]], Владимирский №21 || 19?? || 2000 ж. дейін №16 мектеп-лицей<ref>{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P000001576_|title=Қазақстан Республикасының бiлiм және мәдениет ұйымдарына, сондай-ақ әскери бөлiмге есiмдер беру және оларды қайта атау туралы|date=2000-10-20}}</ref> |- | 17. || №17 мектеп-лицей || [[Атырау]], Момышұлы №31 || 1977 || Киров ат. орта мектеп |- | 18. || №18 Х. Доспанова атындағы жалпы білім беретін орта мектеп || [[Атырау]], Баймұханов №16 || 2014 || 2018 ж. дейін №18 Крупская ат. орта мектеп<ref>{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1800000152|title=Атырау облысының кейбір білім беру ұйымдарын қайта атау туралы|date=2018-04-03}}</ref> |- | 19. || №19 Қ. Сәтбаев атындағы мектеп-гимназия || [[Атырау]], Авангард-2 ш/а №19а || 1972 |- | 20. || №20 А. Пушкин атындағы мектеп-лицей || [[Атырау]], Мұқанов №3 || 1973 |- | 21. || Жалпы білім беретін №21 Жамбыл атындағы орта мектеп || [[Атырау]], Өтемісұлы №118/2 || 1973 |- | 22. || Жалпы білім беретін №22 Ә. Молдағұлова атындағы орта мектеп || [[Атырау]], Баймұханов №39Б || 1969 || 2017 ж. дейін №22 орта мектеп<ref name="Д1" /> |- | 23. || Жалпы білім беретін №23 А. Байтұрсынов атындағы орта мектеп || [[Атырау]], СМП-163 ш/а №1 || 19?? || 2017 ж. дейін №23 орта мектеп<ref name="Д1" /> |- | 24. || Жалпы білім беретін №24 орта мектеп || [[Атырау]], Вокзал маңы-5 ш/а, №16а || 19?? |- | 25. || Жалпы білім беретін №25 Б. Момышұлы атындағы орта мектеп || [[Ақсай (Атырау облысы)|Ақсай]], Атырау №23 || 1987 |- | 26. || Жалпы білім беретін №26 С. Датов атындағы орта мектеп || [[Ақжар (Атырау облысы)|Ақжар]], Датұлы №1Г || 1992 |- | 27. || Жалпы білім беретін №27 И. Тайманов атындағы орта мектеп || [[Атырау]], Вокзал маңы-3 ш/а №22Б || 1990 |- | 28. || Жалпы білім беретін №28 орта мектеп || [[Атырау]], Лесхоз ш/а №28а || 19?? |- | 29. || Үш тілде оқытатын дарынды балаларға арналған №30 мектеп-гимназия || [[Атырау]], Авангард-4 ш/а, Тілендиев №21 || 2002 || — |- | 30. || №31 мектеп-гимназия || [[Атырау]], Атырау ш/а, Рысмағамбетов №46 || 2004 || — |- | 31. || Жалпы білім беретін №32 орта мектеп || [[Атырау]], [[Көкарна (Атырау қалалық әкімдігі)|Көкарна]] ш/а, 13-көше №36а || 2005 || — |- | 32. || Жалпы білім беретін №33 Қ.Қайсенов атындағы орта мектеп || [[Атырау]], Сарықамыс ш/а, Бөкен би №8 || 2006 || 2017 ж. дейін №33 орта мектеп<ref name="Д1" /> |- | 33. || №34 көп салалы мектеп-гимназия || [[Атырау]], Алмагүл ш/а №26 || 2009 || 2017 ж. дейін №34 лингвистикалық мектеп-гимназия |- | 34. || №35 Х.Ерғалиев атындағы мектеп-гимназия || [[Атырау]], Өркен ш/а, Шөреев №90а || 2010 || 2017 ж. дейін №35 мектеп-гимназия<ref name="Д1" /> |- | 35. || №36 мектеп-гимназия || [[Атырау]], Мирас ш/а, Көшәлиев №23 || 2013 || — |- | 36. || Жалпы білім беретін №37 С.Зиманов атындағы орта мектеп || [[Атырау]], Нұрсая ш/а №109а || 2017 || 2021 ж. дейін №37 орта мектеп<ref>{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2100000785|title="Жалпы білім беретін № 37 орта мектеп" коммуналдық мемлекеттік мекемесіне Салық Зимановтың есімін беру туралы|date=2021-11-04}}</ref> |- | 37. || №38 мектеп-лицей || [[Атырау]], Бейбарыс №445 || 2017 || 2019 ж. дейін Ағылшын тілін тереңдетіп оқытатын техникалық гимназия |- | 38. || Жалпы білім беретін №39 орта мектеп || [[Томарлы (Атырау облысы)|Томарлы]], Жұлдыз ш/а, Муханбедьяров №29 || 2019 || — |- | 39. || №40 З.Қабдолов атындағы жалпы білім беретін мектеп || [[Атырау]], Нұрсая ш/а, Елорда №25 || 2019 || 2022 ж. дейін №40 орта мектеп<ref name="Д22">{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2200000938|title=Атырау облысының кейбір білім беру ұйымдарына есім беру туралы|date=2022-11-22}}</ref> |- | 40. || №41 Ә.Кекілбайұлы атындағы мектеп-гимназиясы || [[Атырау]], Самал ш/а, Кекілбайұлы №15а || 2020 || 2022 ж. дейін №41 мектеп-гимназия<ref name="Д22" /> |- | 41. || №42 Н.Балғымбаев атындағы жалпы білім беретін мектеп || [[Атырау]], Береке ш/а, 16-көше №3 || 2021 || 2022 ж. дейін №42 орта мектеп<ref name="Д22" /> |- | 42. || Жалпы білім беретін №43 орта мектеп || [[Еркінқала]], Балауса ш/а, Мұртаза №70а || 2023 || — |- | 43. || №44 мектеп-гимназия || [[Ақжар (Атырау облысы)|Ақжар]], 7-көше №14а || 2024 || — |- | 44. || «Атамекен» №45 жалпы орта білім беретін мектебі || [[Атырау]], Досмұхамедов №74Б || — || — |- | 45. || №46 жалпы орта білім беретін мектеп || [[Атырау]], Сарыөзек ш/а || 2024 || — |- | 46. || №47 жалпы орта білім беретін мектеп || [[Береке (Атырау облысы)|Береке]] ауылы || 2024 || — |- | 47. || №48 жалпы орта білім беретін мектеп || [[Томарлы (Атырау облысы)|Томарлы]], Жұлдыз ш/а, Жауыров №33А || 2025 || — |- | 48. || №49 жалпы орта білім беретін мектеп || [[Томарлы (Атырау облысы)|Томарлы]], Жұлдыз-3 ш/а, Бақтыбаев №31А || 2025 || — |- | 49. || №50 жалпы орта білім беретін мектеп || [[Атырау]], Водников ш/а, Нияз батыр №32 || 2024 || — |- | 50. || №51 жалпы орта білім беретін мектеп || [[Талқайран|Талғайраң]] ауылы || 2025 || — |- | 51. || №51 жалпы орта білім беретін мектеп || [[Ақсай (Атырау облысы)|Ақсай]] ауылы || 2025 || — |- | 52. || IT мектеп-лицей || [[Атырау]], Әуезов №11 || 1952 || 2015 ж. дейін Жалпы білім беретін орта бейіндік мектебі |- | 53. || Жалпы білім беретін Алмалы орта мектебі || [[Алмалы (Атырау облысы)|Алмалы]], Бейбітшілік №24 || 1987 |- | 54. || Жалпы білім беретін Амангелді атындағы орта мектеп || [[Дамба (ауыл)|Дамба]], Қабышев №13Б || 19?? |- | 55. || Жалпы білім беретін Ә. Жангелдин атындағы орта мектеп || [[Атырау]], [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы]] ш/а, Ахмедияров №6 || 1960 |- | 56. || Жалпы білім беретін Береке орта мектебі || [[Береке (Атырау облысы)|Береке]], Тыныбекова №3а || 2017 || 2001 ж. дейін Память Ильича орталау мектебі |- | 57. || Жалпы білім беретін Бесікті орта мектеп-интернаты || [[Бесікті (ауыл)|Бесікті]], Нұржанов №100 || 2005 |- | 58. || Жалпы білім беретін Б. Нысанбаев атындағы орта мектеп || [[Атырау]], [[Бірлік (Атырау қалалық әкімдігі)|Бірлік]] ш/а, Бекет ата №33а || 2009 || Новостройка орта мектебі |- | 59. || Жалпы білім беретін Ғ. Мұратбаев атындағы орта мектеп || [[Атырау]], [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]] ш/а, Бекмағамбетов №2 || 2020 |- | 60. || Жалпы білім беретін Еркінқала орта мектебі || [[Еркінқала]], Есқалиев №29 || 1983 |- | 61. || Жалпы білім беретін Жамбыл атындағы орта мектеп || [[Жаңаталап (Атырау облысы)|Жаңаталап]], Сұлтанов №70а || 19?? |- | 62. || Жалпы білім беретін И. Тайманов атындағы орта мектеп || [[Атырау]], [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]] ш/а, Баймұханов №121 || 2009 || 1992 ж. дейін Жұмыскер орталау мектебі |- | 63. || Жалпы білім беретін Қ. Смағұлов атындағы орта мектеп || [[Томарлы (Атырау облысы)|Томарлы]], Смағұлов №17а || 1983 || Қайыршақты орта мектебі |- | 64. || Жалпы білім беретін Қ.И. Сәтбаев атындағы орта мектеп || [[Атырау]], [[Геолог (ауыл)|Геолог]] ш/а, Аққұлов №10а || 1987 |- | 65. || Жалпы білім беретін М. Бекмұхамбетов атындағы орта мектеп || [[Атырау]], [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы]] ш/а, Ахмедияров №19а || 1974 || 2017 ж. дейін А. Құнанбаев атындағы орта мектеп<ref name="Д1" /> |- | 66. || Жалпы білім беретін М.Отаралиев атындағы орта мектеп || [[Атырау]], [[Ақжайық (Атырау қалалық әкімдігі)|Ақжайық]] ш/а, 3-көше №36 || 2017 || 1992 ж. дейін Балықшы орталау мектебі |- | 67. || Жалпы білім беретін М.Өтемісов атындағы орта мектеп || [[Ракуша]], Қазақстан №16 || 2019 || 1992 ж. дейін Ракуша орта мектебі |- | 68. || Жалпы білім беретін М.Ломоносов атындағы орта мектеп || [[Атырау]], [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы]] ш/а, Қалмұханов №1 || 1936 |- | 69. || Жалпы білім беретін Талғайраң негізгі мектебі || [[Талқайран|Талғайраң]], Есмұханов №40 || 2009 |- | 70. || Жалпы білім беретін Т.Амандосов атындағы орта мектеп || [[Тасқала (Атырау облысы)|Тасқала]], Орталық №22 || 19?? || 2005 ж. дейін Кеңөзек орта мектебі<ref>{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P050000200_|title=Қазақстан Республикасының бiлiм беру, мәдениет және спорт ұйымдарын атау мен қайта атау туралы|date=2005-03-03}}</ref> |- | 71. || Жалпы білім беретін Ф. Оңғарсынова атындағы орта мектеп || [[Қызыл балық (ауыл)|Қызылбалық]], Балманов №64 || 1973 || 1992 ж. дейін Октябрьдің 40 жылдығы ат. орта мектеп |- | 72. || Жалпы білім беретін Ы. Алтынсарин атындағы орта мектеп || [[Атырау]], [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]] ш/а, Қарабау №12 || 2014 || 1992 ж. дейін Құрсай орта мектебі |} == Жылыой ауданы == 20 орта мектеп бар: {| class="wikitable" !№ !Атауы !Орналасқан жері !Салынған жылы !Оқыту тілі !Бұрынғы атауы |- | 1. || №1 жалпы орта білім беретін мектеп || [[Құлсары]], Махамбет №136 || 1985 || қазақша || Ленин ат. орта мектеп |- | 2. || №2 жалпы орта білім беретін мектеп || [[Қосшағыл]], Жайық №93 || 1992 || аралас || Лермонтов ат. орта мектеп |- | 3. || №3 жалпы орта білім беретін мектеп || [[Шоқпартоғай]], Дешенов №378 || 1977 || rowspan="3" | қазақша || Жданов ат. орта мектеп |- | 4. || №4 М. Әуезов атындағы жалпы орта білім беретін мектеп || [[Тұрғызба (Жем ауылдық округі)|Тұрғызба]], Бөкен би №409 || 1976 |- | 5. || №5 Абай атындағы жалпы орта білім беретін мектеп || [[Құлсары]], Әжіғалиев №67 || 2023 |- | 6. || №6 жалпы орта білім беретін мектеп || [[Құлсары]], Махамбет №72 || 2021 || аралас || Пушкин ат. орта мектеп |- | 7. || №7 Е. Халықов атындағы жалпы орта білім беретін мектеп || [[Құлсары]], Күржіманұлы №53 || 2003 || қазақша || 1996 ж. дейін Островский ат. орта мектеп<ref name="Д96" /> |- | 8. || №8 жалпы орта білім беретін мектеп || [[Құлсары]], Шәкірова №8 || 2014 || rowspan="2" | аралас |- | 9. || №9 жалпы орта білім беретін мектеп || [[Құлсары]], Махамбет №102 || 1975 || Макаренко ат. орта мектеп |- | 10. || №10 Амангелді атындағы жалпы орта білім беретін мектеп || [[Ақкиізтоғай]], Аронұлы №210 || 1974 || қазақша |- | 11. || №13 жалпы орта білім беретін мектеп || [[Құлсары]], Аймауытов №29 || 1964 || аралас || №468 мектеп, Гагарин ат. орта мектеп |- | 12. || №15 С.Карабалин атындағы жалпы орта білім беретін мектеп || [[Құлсары]], Қорғанбаев №50 || 1950 || қазақша || Чехов ат. орта мектеп, 2007 ж. дейін №15 орта мектеп<ref>{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P070000321_|title=Қазақстан Республикасының білім беру ұйымдарын атау мен қайта атау туралы|date=2007-04-20}}</ref> |- | 13. || №16 Д.Жазықбаев атындағы жалпы орта білім беретін мектеп || [[Құлсары]], 217-көше №42 || 1988 || аралас || 1991 ж. дейін XIX партконференция ат. орта мектеп |- | 14. || №17 жалпы орта білім беретін мектеп || [[Майкөмген]], Керейұлы №56 || 1994 || қазақша |- | 15. || №18 М. Сатыбалдиев атындағы жалпы орта білім беретін мектеп || [[Құлсары]], 221-көше №59 || 1991 || аралас |- | 16. || №19 жалпы орта білім беретін мектеп || [[Құлсары]], Арқабаев №22 || 2014 || rowspan="2" | қазақша |- | 17. || №20 жалпы орта білім беретін мектеп || [[Құлсары]], Балуан Шолақ №1 || 1993 |- | 18. || №21 жалпы орта білім беретін мектеп || [[Құлсары]], Нұрмахан №3 || 2015 || rowspan="3" | аралас |- | 19. || №22 жалпы орта білім беретін мектеп || [[Жаңа Қаратон]], Ержанов №642 || 1999 || — |- | 20. || №23 жалпы орта білім беретін мектеп || [[Жаңа Қаратон]], Рзиев №883 || 2006 || — |- | — || №26 жалпы орта білім беретін мектеп || [[Құлсары]] || жақында |} == Индер ауданы == 15 орта мектеп бар: {| class="wikitable" !№ !Атауы !Орналасқан жері !Салынған жылы !Оқыту тілі !Бұрынғы атауы |- | 1. || Аққала орта мектебі || [[Аққала (Атырау облысы)|Аққала]], Жылысов №47 || 2017 || rowspan="5" | қазақша || 1993 ж. дейін Горы орта мектебі |- | 2. || Ә. Кекілбайұлы атындағы орта мектебі || [[Ынтымақ (Атырау облысы)|Ынтымақ]], Бозекенов №42 || 2017 || 2019 ж. дейін Гребенщик орта мектебі<ref name="Д3">{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1900000009|title=Атырау облысының кейбір білім беру және мәдениет ұйымдарына атау беру және қайта атау туралы|date=2019-01-24}}</ref> |- | 3. || Б. Нысанбаев атындағы орта мектебі || [[Көктоғай (Атырау облысы)|Көктоғай]], Сейфуллин №45 || 1977 || 1965 ж. дейін Зелёный орта мектебі |- | 4. || Бөдене орта мектебі || [[Бөдене (Атырау облысы)|Бөдене]], Мөңкеұлы №1 || 1983 |- | 5. || Есбол орта мектебі || [[Есбол (Индер ауданы)|Есбол]], Тайманов №45 || 19?? || 2017 ж. дейін Кулагино ұлттық гимназиясы |- | 6. || Жамбыл атындағы орта мектебі || [[Есбол (Индер ауданы)|Есбол]], Тайманов №43 || 1978 || аралас |- | 7. || Көктем қазақ орта мектебі || [[Индербор]], Кенжетаев №2 || 2002 || rowspan="6" | қазақша || — |- | 8. || Қ. Абаханов атындағы орта мектебі || [[Өрлік]], Үсенов №13 || 19?? || 1994 ж. дейін Өрлік орта мектебі |- | 9. || Қ. Есқалиев атындағы орта мектебі || [[Есбол (Индер ауданы)|Есбол]], Сағырбаев №8 || 1937 || 2016 ж. дейін Кулагино орта мектебі<ref name="Д2016">{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1600000662|title=Атырау облысының кейбір мемлекеттік білім беру мекемелерін қайта атау туралы|date=2016-11-05}}</ref> |- | 10. || Махамбет атындағы орта мектебі || [[Жарсуат (Атырау облысы)|Жарсуат]], Өтемісұлы №20 || 1984 || 1960 ж. дейін Жарсуат орта мектебі |- | 11. || М. Сиранов атындағы орта мектебі || [[Елтай (Атырау облысы)|Елтай]], Жеңіс №18 || 1971 || 1996 ж. дейін Ленин ат. орта мектеп<ref name="Д96" /> |- | 12. || М. Мөңкеұлы атындағы орта мектебі || [[Құрылыс (Атырау облысы)|Құрылыс]], Кемалиев №13 || 2017 || 1996 ж. дейін Құрылыс орталау мектебі<ref name="Д96" /> |- | 13. || М. Әуезов атындағы орта мектебі || [[Индербор]], Қонаев №17а || 1961 || аралас |- | 14. || С. Сейфуллин атындағы орта мектебі || [[Индербор]], Шығыс ш/а, Майлин №7 || 2013 || қазақша |- | 15. || Ш. Уәлиханов атындағы орта мектебі || [[Индербор]], Тұхфатов №30а || 2010 || аралас |} == Исатай ауданы == 1 мектеп-гимназия мен 4 бастауыш, 1 негізгі, 10 орта мектеп бар: {| class="wikitable" !№ !Атауы !Орналасқан жері !Салынған жылы !Оқыту тілі !Бұрынғы атауы |- | 1. || Жалпы білім беретін Абай атындағы орта мектеп || [[Аққыстау]], Ерғалиев №15 || 2001 || rowspan="16" | қазақша |- | 2. || Жалпы білім беретін Аққыстау орта мектебі || [[Аққыстау]], Әбілхайров №1а || 1986 || №564 мектеп |- | 3. || Жалпы білім беретін Ғ. Мәсәлімов атындағы орта мектеп || [[Хамит Ерғалиев ауылы|Хамит Ерғалиев]], Хисин №2 || 1966 || 1996 ж. дейін Амангелді ат. орта мектеп<ref>{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P960001444_|title=Атырау облысы Исатай ауданындағы Амангелдi атындағы орта мектептiң атын өзгерту туралы|date=1996-11-25}}</ref> |- | 4. || Жалпы білім беретін Ж. Мырзағалиев атындағы орта мектеп || [[Тұщықұдық (Атырау облысы)|Тұщықұдық]], Дайырова №36 || 1986 || 1992 ж. дейін Горький ат. орта мектеп |- | 5. || Жалпы білім беретін Исатай орта мектебі || [[Исатай (Атырау облысы)|Исатай]], Қуанышев №17 || 2007 || 1992 ж. дейін Октябрь орта мектебі |- | 6. || Мектеп-гимназия || [[Аққыстау]], Қаратүбек №101 || 2023 || — |- | 7. || Жалпы білім беретін Новобогат орта мектебі || [[Хамит Ерғалиев ауылы|Хамит Ерғалиев]], Қамысқала №12 || 2004 |- | 8. || Жалпы білім беретін Өркен орта мектебі || [[Өркен (Атырау облысы)|Өркен]], Жалтыр №82 || 2010 || — |- | 9. || Ф. Оңғарсынова атындағы жалпы білім беретін орта мектеп || [[Нарын (Атырау облысы)|Нарын]], Болатжол №2 || 20?? || №79 мектеп, 2020 ж. дейін Нарын орта мектебі<ref name="Д2">{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2000000124|title=Атырау облысының кейбір білім беру және мәдениет объектілеріне атау беру және қайта атау туралы|date=2020-03-19}}</ref> |- | 10. || Жалпы білім беретін Х. Наубетов атындағы орта мектеп || [[Жанбай]], Нысанов №3а || 1984 || 1992 ж. дейін Куйбышев ат. орта мектеп |- | 11. || Жалпы білім беретін Ю. Гагарин атындағы орта мектеп || [[Зинеден]], Қуанышбаев №15 || 2005 |- | 12. || Жалпы білім беретін Қызылүй негізгі мектебі || [[Қызылүй (Атырау облысы)|Қызылүй]], №85 || 2019 |- | 13. || Жамбыл атындағы жалпы білім беретін бастауыш мектеп || [[Тұщықұдық (Атырау облысы)|Тұщықұдық]], Қаражанов №4 || 2001 || 2019 ж. дейін Чапаев бастауыш мектебі<ref name="Д3"/> |- | 14. || Жалпы білім беретін Жаңа Жанбай бастауыш мектебі || [[Жаңа Жанбай]], Ұстаздар №6 || 2001 || — |- | 15. || Жалпы білім беретін Жасқайрат бастауыш мектебі || [[Жасқайрат (Исатай ауданы)|Жасқайрат]], №30 || 1987 |- | 16. || Жалпы білім беретін Томан бастауыш мектебі || [[№17-темір жол айрығы (Атырау облысы)|17-разъезд]], №24 || 1970 |} == Құрманғазы ауданы == 3 бастауыш, 3 негізгі, 26 орта мектеп пен 1 мектеп-интернат бар: {| class="wikitable" !№ !Атауы !Орналасқан жері !Салынған жылы !Оқыту тілі !Бұрынғы атауы |- | 1. || Абай атындағы жалпы орта мектебі || [[Құрманғазы (Құрманғазы ауданы)|Құрманғазы]], Жәнібекова №22 || 1981 | rowspan="6" |қазақша |- | 2. || Ақкөл жалпы орта мектебі || [[Ақкөл (Атырау облысы)|Ақкөл]], Құспанов №6 || 1971 || 1971-1977 жж. №498 мектеп, 1977-1998 жж. №81 мектеп, 1998-2001 жж. №10 мектеп |- | 3. || Ә. Сәрсенбаев атындағы жалпы орта мектебі || [[Алға (Құрманғазы ауданы)|Алға]], Сибағат ата №31 || 1992 || 1996 ж. дейін Карл Маркс ат. орта мектеп<ref>{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P960000897_|title=Қазақстан Республикасының Бiлiм және Мәдениет мекемелерiне есiмдер беру және олардың атауын өзгерту туралы|date=1996-07-12}}</ref> |- | 4. || Балқұдық жалпы орта мектебі || [[Балқұдық]], Момышұлы №5а || 1980 |- | 5. || Б. Бегалиев атындағы жалпы орта мектебі || [[Құрманғазы (Құрманғазы ауданы)|Құрманғазы]], Атырау №1 || 2002 || 1990 ж. дейін Каспий орталау мектебі |- | 6. || Б. Момышұлы атындағы жалпы орта мектебі || [[Асан (Атырау облысы)|Асан]], Рысқұлов №17 || 2006 || 1992 ж. дейін Горький ат. орталау мектеп |- | 7. || Ғ. Мүсірепов атындағы жалпы орта мектебі || [[Кудряшов]], Бейбітшілік №1а || 2009 |аралас|| 2020 ж. дейін Гоголь ат. орта мектеп<ref name="Д2" /> |- | 8. || Д. Нұрпеисова атындағы жалпы орта мектебі || [[Жыланды (Атырау облысы)|Жыланды]], Сүйінов №1 || 1999 | rowspan="3" |қазақша|| 1992 ж. дейін Чапаев ат. орта мектеп |- | 9. || Еңбекші жалпы орта мектебі || [[Жұмекен]], Өмірбаев №8 || 19?? |- | 10. || Қадыр Мырза Әли атындағы жалпы орта мектебі || [[Сафоновка]], Бейбітшілік №49 || 2010 || 2020 ж. дейін Энгельс ат. орта мектеп<ref name="Д2" /> |- | 11. || Қиғаш жалпы орта мектебі || [[Қиғаш (Атырау облысы)|Қиғаш]], Бөкей хан №33 || 1996 |аралас |- | 12. || Құрманғазы атындағы жалпы орта мектебі || [[Үштаған (Атырау облысы)|Үштаған]], Рысқұлбеков №9 || 2006 | rowspan="2" |қазақша |- | 13. || Лабай жалпы орта мектебі || [[Жалғызапан]], Жәңгір хан №22а || 2019 |- | 14. || М.В. Ломоносов атындағы жалпы орта мектебі || [[Құрманғазы (Құрманғазы ауданы)|Құрманғазы]], Испулаев №9 || 1961 |орысша |- | 15. || М. Әуезов атындағы жалпы орта мектебі || [[Құрманғазы (Құрманғазы ауданы)|Құрманғазы]], Болашақ №5 || 1990 |аралас |- | 16. || Н.С. Манаев атындағы жалпы орта мектебі || [[Орлы]], Манаев №11 || 1979 | rowspan="3" |қазақша|| Орлы орта мектебі |- | 17. || Нұржау жалпы орта мектебі || [[Нұржау]], Ақботин №1 || 1982 || 2001 ж. дейін Ленин ат. орта мектеп<ref>{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P010001205_|title=Қазақстан Республикасының бiлiм беру, мәдениет ұйымдарын, мұнай кен орнын, сондай-ақ темiр жол станцияларын атау мен қайта атау және олардың атауларының транскрипциясын өзгерту туралы|date=2001-09-14}}</ref> |- | 18. || Панфилов атындағы жалпы орта мектебі || [[Жамбыл (Атырау облысы)|Жамбыл]], Жасқанат №1 || 2014 |- | 19. || С.Н. Имашев атындағы жалпы орта мектебі || [[Бірлік (Құрманғазы ауданы)|Бірлік]], Оқаев №15а || 1989 |аралас|| 1984 ж. дейін Утера орта мектебі |- | 20. || С. Мұқанов атындағы жалпы орта мектебі || [[Көптоғай (Атырау облысы)|Көптоғай]], Әбішев №2а || 1988 | rowspan="4" |қазақша|| 1993 ж. дейін Калинин ат. орта мектеп |- | 21. || Сүйіндік жалпы орта мектебі || [[Сүйіндік (ауыл)|Сүйіндік]], Абай №1 || 1984 |- | 22. || Ф. Оңғарсынова атындағы жалпы орта мектебі || [[Бөкейхан]], Салықбаев №6 || 1980 || 2020 ж. дейін Крупская ат. орта мектеп<ref name="Д2" /> |- | 23. || Ш. Уалиханов атындағы жалпы орта мектебі || [[Жасталап (Атырау облысы)|Жасталап]], Жұбанов №20 || 2019 |- | 24. || Шортанбай жалпы орта мектебі || [[Шортанбай (ауыл)|Шортанбай]], Сәрсенбаев №16 || 2004 |аралас |- | 25. || Ы. Алтынсарин атындағы жалпы орта мектебі || [[Хиуаз]], Рысқалиев №10 || 1992 | rowspan="8" |қазақша |- | 26. || Ю.А. Гагарин атындағы жалпы орта мектебі || [[Теңіз (Атырау облысы)|Теңіз]], Достық №20 || 2018 |- | 27. || З. Серікқалиұлы атындағы мектеп-интернаты || [[Құрманғазы (Құрманғазы ауданы)|Құрманғазы]], Әліпов №28 || 1972 || 2016 ж. дейін Ганюшкин мектеп-интернаты<ref name="Д2016" /> |- | 28. || Азғыр негізгі орта мектебі || [[Азғыр]], Құрманғалиев №5 || 1986 || 1997 ж. дейін Киров ат. орталау мектеп<ref name="Д97" /> |- | 29. || А. Иманов атындағы негізгі орта мектебі || [[Амангелді (Құрманғазы ауданы)|Амангелді]], Иманов №18а || 19?? || 1986 ж. дейін Богатый орталау мектебі |- | 30. || Ж. Нәжімеденов атындағы негізгі орта мектебі || [[Ғизат Әліпов ауылы|Ғ. Әліпов]], Қазбеков №27 || 2019 || 1990 ж. дейін Жасқайрат орталау мектебі |- | 31. || Батырбек ауылының бастауыш мектебі || [[Батырбек]], Нарын №11 || 1983 |- | 32. || Қоңыртерек бастауыш мектебі || [[Қоңыртерек]], Жаңару №5 || 1986 |- | 33. || №80 бастауыш мектебі || [[Афанасьев (разъезд)|Афанасьев]], Теміржолшылар №25 || 1971 |} == Қызылқоға ауданы == 1 мектеп-гимназия мен 3 бастауыш, 14 орта мектеп бар: {| class="wikitable" !№ !Атауы !Орналасқан жері !Салынған жылы !Оқыту тілі !Бұрынғы атауы |- | 1. || Б. Аманшин атындағы қазақ орта мектебі || [[Миялы (Атырау облысы)|Миялы]], Қарабалин №40 || 1965 || rowspan="18" | қазақша || 1996 ж. дейін №20 Миялы орта мектебі<ref name="Д96-2">{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P960001346_|title=Қазақстан Республикасының бiлiм және мәдениет мекемелерiне есiмдер беру және оларды қайта атау туралы|date=1996-11-01}}</ref> |- | 2. || Ғ. Сланов атындағы орта мектеп || [[Тайсойған (Атырау облысы)|Тайсойған]], Самарханова №40 || 2010 || 1970 ж. дейін Тайсойған орталау мектебі |- | 3. || Жаңашаруа қазақ орта мектебі || [[Қоныстану (Көздіқара ауылдық округі)|Қоныстану]], Жағалбаев №18 || 1976 |- | 4. || Кенбай орта мектебі || [[Сағыз (ауыл)|Сағыз]], Ізбасов №3 || 1965 |- | 5. || Қарабау орта мектебі || [[Қарабау (Атырау облысы)|Қарабау]], Нұрпейісова №22 || 1979 |- | 6. || Қаракөл орта мектебі || [[Қаракөл (Қызылқоға ауданы)|Қаракөл]], Рысқұлов №29 || 1975 |- | 7. || Миялы орта мектебі || [[Жангелдин]], Лұқпанов №16 || 1985 |- | 8. || Мұқыр орта мектебі || [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]], Зұлқанов №11 || 1969 |- | 9. || Сағыз орта мектебі || [[Сағыз (ауыл)|Сағыз]], Мұқанғалиев №6в || 2018 || — |- | 10. || Тасшағыл орта мектебі || [[Тасшағыл]], Сейфуллин №32 || 1989 |- | 11. || Х. Досмұхамедұлы атындағы орта мектеп || [[Миялы (Атырау облысы)|Миялы]], Абай №14 || 1983 || 1997 ж. дейін Крупская атындағы орта мектеп<ref name="Д97" /> |- | 12. || Ш.Т. Еркінов атындағы орта мектеп || [[Жасқайрат (Қызылқоға ауданы)|Жасқайрат]], Қайырбаев №2 || 1979 || 1977 ж. дейін Орлыкөл орта мектебі |- | 13. || Ы. Шөреков атындағы мектеп-гимназиясы || [[Миялы (Атырау облысы)|Миялы]], Абай №49 || 2007 || 2017 ж. дейін №1 мектеп-гимназия<ref name="Д1"/> |- | 14. || №2 жалпы орта білім беретін мектебі || [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]], Сланов №39 || 2021 || — |- | 15. || Жалпы білім беретін №9 орта мектеп || [[Сағыз (ауыл)|Сағыз]], Жүсіпов №22 || 19?? || Әр уақытта №40, №490, №74 орта мектеп |- | 16. || Жамансор бастауыш мектебі || [[Жамансор]], №32а || 2011 |- | 17. || Тасқұдық бастауыш мектебі || [[Тасқұдық (Атырау облысы)|Тасқұдық]], №12 || 19?? |- | 18. || Жалпы білім беретін №75 бастауыш мектебі || [[Жантерек]], №38 || 2020 |} == Мақат ауданы == 1 бастауыш, 6 орта мектеп пен 1 мектеп-интернат, 1 мектеп-бөбекжай кешені бар: {| class="wikitable" !№ !Атауы !Орналасқан жері !Салынған жылы !Оқыту тілі !Бұрынғы атауы |- | 1. || А. Құнанбаев атындағы орта мектебі || [[Доссор]], Мұхтанов №11 || 2013 || қазақша |- | 2. || Б. Қанатбаев атындағы орта мектебі || [[Доссор]], Исаков №2 || 2004 || аралас || 2006 ж. дейін Белинский ат. орта мектеп<ref name="доссор">{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P060000480_|title=Қазақстан Республикасының бiлiм беру, мәдениет және спорт ұйымдарын, су құрылысын, әскери бөлiм мен шекара заставасын атау мен қайта атау, сондай-ақ темiр жол станциясы атауының орыс тiлiндегi транскрипциясын өзгерту туралы|date=2006-05-31}}</ref> |- | 3. || М. Баймұханов атындағы орта мектеп || [[Мақат]], Шағырова №1а || 1986 || қазақша || Горький ат. қазақ және Гайдар ат. орыс орта мектептері |- | 4. || О. Сарғұнанов атындағы орта мектебі || [[Доссор]], Аухатов №85 || 2017 || орысша || 2006 ж. дейін №4 орта мектеп<ref name="доссор" /> |- | 5. || Х. Санбаев атындағы орта мектеп || [[Мақат]], Әлиев №1 || 1982 || қазақша || 1996 ж. дейін №83 орта мектеп<ref name="Д96-2" /> |- | 6. || №76 Л. Шахатов атындағы орта мектеп || [[Мақат]], Егемен бөлімшесі №11 || 1973 || аралас || 2000 ж. дейін №76 орта мектеп<ref>{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P000000257_|title=Қазақстан Республикасының білім, мәдениет ұйымдарына, сондай-ақ мұнай кен орнына, теміржол бекетіне атау беру және оларды қайта алу туралы|date=2000-02-16}}</ref> |- | 7. || Бәйгетөбе мектеп-бөбекжай кешені || [[Бәйгетөбе]], Бәйгетөбе ш/а №207 || 2010 |- | 8. || С. Шарипов атындағы Доссор мектеп-интернаты || [[Доссор]], Өтемісұлы №3 || 19??|| қазақша |- | 9. || №2 бастауыш мектебі || [[Мақат]], Бекжанов №222 || 2005 || қазақша || — |} == Махамбет ауданы == 1 негізгі, 14 орта мектеп бар: {| class="wikitable" !№ !Атауы !Орналасқан жері !Салынған жылы !Оқыту тілі !Бұрынғы атауы |- | 1. || Ақтоғай орта мектебі || [[Ақтоғай (Атырау облысы)|Ақтоғай]], Өтемісұлы №25а || 2014 || rowspan="2" | қазақша |- | 2. || Алға орта мектебі || [[Алға (Махамбет ауданы)|Алға]], Иманғазиев №2 || 1975 |- | 3. || А. Байтұрсынұлы атындағы орта мектеп || [[Бейбарыс (ауыл)|Бейбарыс]], Әйтеке би №2а || 2013 || аралас || 2019 ж. дейін Чкалов ат. орта мектебі<ref name="Д3"/> |- | 4. || Д. Төленов атындағы жалпы орта білім беретін мектеп || [[Махамбет (Атырау облысы)|Махамбет]], Шұғыла ш/а, Қазыбек би №40а || 2023 || rowspan="2" | қазақша || 1999 ж. дейін Махамбет мектеп-гимназиясы<ref>{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P990001436_|title=Қазақстан Республикасының білім, мәдениет және денсаулық сақтау ұйымдарына, сондай-ақ су құрылысына есімдер беру және оларды қайта атау туралы|date=1999-09-22}}</ref>, 2023 ж. дейін Д.Төленов атындағы мектеп-гимназиясы |- | 5. || Есбол орта мектебі || [[Есбол (Махамбет ауданы)|Есбол]], Махамбет №5 || 2000 || Фурманов ат. орта мектеп |- | 6. || Е.Ағелеуов атындағы Махамбет орта мектебі || [[Махамбет (Атырау облысы)|Махамбет]], Боранқұлов №7 || 1985 || аралас || 1999 ж. дейін Махамбет орта мектебі<ref>{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P990000441_|title=Қазақстан Республикасының білім және мәдениет мекемелеріне есімдер беру және оларды қайта атау туралы|date=1999-04-21}}</ref> |- | 7. || Жалғансай орта мектебі || [[Жалғансай]], Отаров №50а || 2015 || rowspan="6" | қазақша |- | 8. || Қ. Қалыбеков атындағы Сарытоғай орта мектебі || [[Сарытоғай (Атырау облысы)|Сарытоғай]], Алтынсарин №5 || 1993 || 1996 ж. дейін Сарытоғай орта мектебі<ref name="Д96" /> |- | 9. || Қ. Қарашаұлы атындағы Сарайшық орта мектебі || [[Сарайшық (ауыл)|Сарайшық]], Жабаев №2а || 1979 || 1993 ж. дейін Сарайшық орта мектебі |- | 10. || Қ. Ахмедияров атындағы орта мектеп || [[Таңдай (ауыл)|Таңдай]], Есенбаев №23 || 2000 || 2017 ж. дейін Таңдай орта мектебі<ref name="Д1"/> |- | 11. || Қосарал орта мектебі || [[Ортақшыл (Атырау облысы)|Ортақшыл]], Абай №17 || 1980 |- | 12. || Қызылүй орта мектебі || [[Ақжайық (Махамбет ауданы)|Ақжайық]], Ақжайық №20 || 1988 |- | 13. || О. Шонаев атындағы орта мектебі || [[Махамбет (Атырау облысы)|Махамбет]], Шоқпаров №117 || 1972 || аралас |- | 14. || Талдыкөл орта мектебі || [[Талдыкөл (Атырау облысы)|Талдыкөл]], Құскелдиев №52 || 2010 || rowspan="2" | қазақша || 2006 ж. дейін Редут орта мектебі |- | 15. || Еңбекшіл ауылының негізгі мектебі || [[Еңбекшіл (Атырау облысы)|Еңбекшіл]], Шоқай №51а || 2019 | |} == Жабылған мектептер == {| class="wikitable" |+Жылыой ауданы !№ !!Атауы !!Орналасқан жері !!Жабылу себебі !!Бұрынғы атауы |- | 1. || №8 Крупская атындағы орта мектеп || ''[[Қаратон]]'' кенті || rowspan="4" | елді мекеннің көшірілуі |- | 2. || №11 орта мектеп || [[Сарықамыс (Атырау облысы)|''Сарықамыс'']] кенті || ''Сарықамыс орта мектебі'' |- | 3. || №12 Биікжал орта мектебі || ''[[Биікжал]]'' кенті |- | 4. || №14 Ы. Алтынсарин атындағы орталау мектеп || ''[[Мұнайлы (кент)|Мұнайлы]]'' кенті |} {| class="wikitable" |+Құрманғазы ауданы !№ !!Атауы !!Орналасқан жері !!Жабылу себебі |- | 1. || Ғ. Алипов атындағы бастауыш мектеп || [[Әліпов (ауыл)|Ниетбай]] || rowspan="3" |бала санының азаюы |- | 2. || Қошалақ бастауыш мектебі || [[Қошалақ (ауыл)|Қошалақ]] |- | 3. || Ш. Тұржанов атындағы бастауыш мектеп || [[Егінқұдық]] |- | 4. || Кудряшов атындағы орта мектеп || [[Кудряшов]] || rowspan="2" | екі мектептің біріктірілуі |- | 5. || Гоголь атындағы орта мектеп || [[Жаңаауыл (Атырау облысы)|Жаңаауыл]] |} {| class="wikitable" |+Қызылқоға ауданы !№ !!Атауы !!Орналасқан жері !!Жабылу себебі |- | 1. || Бұхар бастауыш мектебі || [[Бұқар (ауыл)|Бұхар]] || rowspan="3" | бала санының азаюы |- | 2. || Соркөл бастауыш мектебі || [[Соркөл (ауыл)|Соркөл]] |- | 3. || Т. Жанұзақов атындағы бастауыш мектебі || [[Кенбай (Сағыз ауылдық округі)|Кенбай]] |- | 4. || №1 негізгі мектеп || rowspan="2" | [[Миялы (Атырау облысы)|Миялы]] || rowspan="2" | екі мектептің біріктірілуі |- | 5. || Миялы ұлттық гимназиясы |} {| class="wikitable" |+Мақат ауданы !№ !!Атауы !!Орналасқан жері !!Жабылу себебі |- | 1. || Б. Досбаева атындағы №3 Байшонас орта мектебі || ''[[Байшонас]]'' || rowspan="4" | елді мекеннің көшірілуі |- | 2. || №9 Комсомол орталау мектебі || [[Комсомол (Атырау облысы)|''Комсомол'']] |- | 3. || Қошқар орталау мектебі || [[Қошқар (Атырау облысы)|''Қошқар'']] |- | 4. || С. Зорбаев атындағы орталау мектеп || ''[[Ескене]]'' |} {| class="wikitable" |+Атырау қаласы !№ !!Атауы !!Орналасқан жері !!Жабылу себебі |- | 1. || №29 орта мектеп || [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|''Балықшы'']] кенті || Автомобиль көпірінің құрылысына байланысты |- | 2. || №77 М.И. Калинин атындағы орта мектеп || [[Атырау]], Ж. Досмұхамбетов №10 || ? |} == Мамандандырылған мектептер == {| class="wikitable" ! Атауы !!Орналасқан жері |- | Облыстық дарынды балаларға арналған ұлттық гимназия || [[Атырау]], Әбдірахманов №39а |- | Ж. Молдағалиев атындағы мамандандырылған мектеп-лицей-интернаты || [[Атырау]], Байтұрсынов №127 |- | Ж. Досмұхамбетов атындағы мамандандырылған мектеп-лицей-интернаты || [[Атырау]], Әуезов №12 |- | Мамандандырылған "Зияткер" мектеп-лицей-интернаты || [[Атырау]], Кекілбайұлы №15а |- | Н. Тілендиев атындағы мамандандырылған мектеп-гимназия-интернаты || [[Атырау]], Әйтеке би №79Б |- | №1 "Білім-Инновация" лицей-интернаты || [[Атырау]], Досмұхамбетов №10 |- | №2 "Білім-Инновация" лицей-интернаты || [[Құлсары]], Әжіғалиев №67 |- | №3 "Білім-Инновация" лицей-интернаты || [[Атырау]], Владимирский №28 |- | "Сармат" мамандандырылған мектеп-лицей-интернаты || [[Жаңаталап (Атырау облысы)|Жаңаталап]], Есенғалиев №9а |- | Химия-биология бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі || [[Атырау]], Елорда №22 |} == Басқа мектептер == {| class="wikitable" ! Атауы !!Орналасқан жері |- | Кешкі мектеп || [[Атырау]], Островский №13 |- | Жалпы білім беретін кешкі орта мектеп || [[Құрманғазы (Құрманғазы ауданы)|Құрманғазы]], Сәтеков №38 |- | №15 мекемесі жанындағы орта мектеп || [[Атырау]], АМӨЗ аумағы №1 |- | №79 мекемесі жанындағы орта мектеп || [[Атырау]], Ет комбинаты ш/а, Исмағұлов №2а |} {| class="wikitable" |+Арнайы мектептер ! Атауы !!Орналасқан жері |- | Облыстық арнайы мектеп-интернат || [[Атырау]], Студенттер №42 |- | №2 арнайы мектеп-интернат || [[Махамбет (Атырау облысы)|Махамбет]], Тайманов №23 |- | Тіл мүкістігі бар балаларға арналған №3 облыстық арнайы мектеп-интернат || [[Атырау]], Алатау №3 |- | Туберкулез ауруының шамалы және бәсеңдеген түрімен ауыратын балаларға арналған №4 облыстық арнаулы шипажайлы мектеп-интернат || [[Атырау]], Ғұмаров №90 |} == Қосымша білім беру ұйымдары == * Абай атындағы Атырау қаласының оқушылар орталығы * Оқушылар үйі (Аққыстау а.) * Оқушылар үйі (Миялы а.) * Оқушылар шығармашылық орталығы (Индербор к.) * Құрманғазы аудандық оқушылар үйі (Құрманғазы а.) * Құрманғазы аудандық жас туристер бекеті (Құрманғазы а.) * Жас техниктер станциясы (Құлсары қ.) ;Өнер (саз) мектептері * Құрманғазы атындағы балалар саз мектебі (Атырау қ.) * М. Қойшыбаев атындағы балалар саз мектебі (Атырау қ., Балықшы ш/а) * Дамбы өнер мектебі (Атырау қ., Амангелді а.) ** Атырау бөлімшесі (Қызыл балық а.) ** Еркінқала бөлімшесі (Еркінқала а.) ** Қайыршақты бөлімшесі (Томарлы а.) * Д. Нұрпейісова атындағы балалар өнер мектебі (Құрманғазы ауд., Құрманғазы а.) * Дәулеткерей атындағы балалар музыка мектебі (Хиуаз а.) * З. Ещанова атындағы аудандық балалар өнер мектебі (Махамбет а.) * Индер балалар өнер мектебі (Индербор к.) ** Бөдене бөлімшесі (Бөдене а.) ** Жарсуат бөлімшесі (Жарсуат а.) * Құлсары балалар өнер мектебі (Құлсары қ.) * Т. Култумиев атындағы №1 Құлсары балалар саз мектебі (Құлсары қ.) * Мақат балалар өнер мектебі (Мақат к.) * Р. Ғабдиев атындағы балалар өнер мектебі (Доссор к.) * Миялы балалар өнер мектебі (Миялы а.) * А. Өміров атындағы балалар өнер мектебі (Сағыз а.) * Қоныстану балалар өнер мектебі (Қоныстану а.) * Ш. Шәріпов атындағы балалар саз мектебі (Аққыстау а.) * Жанбай балалар саз мектебі (Жанбай а.) * Новобогат балалар саз мектебі (Х. Ерғалиев а.) == Спорт мектептері == ; Атырау қаласы * Олимпиадалық резервтегі облыстық мамандандырылған мектеп-интернат-колледжі (Вокзал маңы-5 ш/а) * №1 балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Авангард-4 ш/а) * №2 балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Авангард-2 ш/а) * №3 балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Өрлеу ш/а) * №4 балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Мирас ш/а) * №5 балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Нұрсая ш/а) * №6 балалар-жасөспірімдер спорт мектебі * Ақжар балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Ақжар а.) * Дамба балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Жаңаталап а.) * Олимпиадалық емес спорт түрлерінен жоғары спорт шеберлігі мектебі (Нұрсая ш/а) ; Жылыой ауданы * №1 Жылыой аудандық балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Құлсары қ.) * №2 Жылыой аудандық балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Ақкиізтоғай а.) * №3 Жылыой аудандық балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Шоқпартоғай а.) * №4 Жылыой аудандық балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Жаңа Қаратон к.) * №5 Жылыой аудандық балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Майкөмген а.) * Жем балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Тұрғызба а.) * Қосшағыл балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Қосшағыл а.) ; Индер ауданы * Индер аудандық балалар-жасөспірімдер спорт мектебі * Есбол, Жарсуат, Өрлік балалар-жасөспірімдер спорт мектептері ; Исатай ауданы * Исатай аудандық балалар-жасөспірімдер спорт мектебі * Жанбай, Тұщықұдық балалар-жасөспірімдер спорт мектептері ; Құрманғазы ауданы * Құрманғазы аудандық балалар-жасөспірімдер спорт мектебі * Ақкөл, Бөкейхан, Шортанбай балалар-жасөспірімдер спорт мектептері ; Қызылқоға ауданы * Қызылқоға аудандық балалар-жасөспірімдер спорт мектебі * Сағыз балалар-жасөспірімдер спорт мектебі ; Мақат ауданы * Мақат аудандық балалар-жасөспірімдер спорт мектебі * Доссор балалар-жасөспірімдер спорт мектебі ; Махамбет ауданы * Махамбет аудандық балалар-жасөспірімдер спорт мектебі * Ақжайық балалар-жасөспірімдер спорт мектебі == Жекеменшік мектептер == ;"BINOM ATYRAU" ЖШС мектептері {| class="wikitable" !№ !Атауы !Орналасқан жері !Ашылған жылы !Оқыту тілі |- | 1. || Әл-Фараби атындағы BINOM SCHOOL мектеп-лицейі || [[Атырау]], Нұрсая ш/а, Шәмелов №1 || rowspan="2" | 2023 || rowspan="2" | аралас |- | 2. || Д. Қонаев атындағы BINOM SCHOOL мектеп-лицейі || [[Атырау]], Молдағұлова №193 |} # QSI International School (Атырау, Сұлтан Бейбарыс №473) # "Тағылым" ЖШС (Атырау, Әліпов №3а) # "Abyroi School Atyrau" ЖШС (Атырау, Сауырғалиев №2) # "Qazbilim Atyrau ұлттық лицейі" ЖШС (Атырау, Сұлтан Бейбарыс №458) # "Сенім" элитарлық мектеп-балабақша кешені (Атырау, Абай №39) # "Alash United Gymnasium School" ЖШС (Атырау, Уәлиханов №116) # "Happy Choice" ЖШС (Атырау, Автобаза №8а) # "Oi-Sana" мектеп-лицейі (Атырау, Сейфуллин №109) # "Кастл Стайл" ЖШС Парасат жекеменшік мектебі (Атырау, Бейбарыс №25/1) # "Кайнар Центр" ЖШС "Қайнар" жекеменшік мектебі (Атырау, Самал ш/а, 31-көше №4) # "Келешек" мектеп-балабақша" ЖШС (Атырау, Азаттық №83а) # "Baby city" ЖШС (Атырау, Халелов №1) # "Sova School жекеменшік мектеп-лицейі" ЖШС (Атырау, Бейбарыс №494Б) # "Sayakhatschool" ЖШС "Zhana Urpaq" Алғашқы Ұлттық ізгілік педагогика мектебі (Атырау, Нұрсая ш/а, Шырдабаев №2) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан оқу орындары}} [[Санат:Қазақстан мектептері]] [[Санат:Атырау облысы]] 6d79ef59uw4fad1m88ipgzszws925in 0 682938 3615622 3608900 2026-06-11T08:32:53Z Kaiyr 3134 /* Дереккөздер */ 3615622 wikitext text/x-wiki == [[Орал]] қаласы == # № 1 орта мектеп # № 2 [[Жұбан Молдағалиев]] ат. орта мектеп # № 3 орта мектеп # № 4 орта мектеп # № 5 орта мектеп (Строитель ы/а) # № 6 [[Антон Семенович Макаренко|Антон Макаренко]] ат. орта мектеп # № 7 орта мектеп # № 8 мектеп # № 9 орта мектеп (Строитель ы/а) # № 10 [[Ахмет Байтұрсынұлы|Ахмет Байтұрсынов]] ат. орта мектеп ([[Зашаған]] кенті, Көктем ы/а) # № 12 орта мектеп ([[Деркөл (кент)|Деркөл]] кенті) # № 13 орта мектеп # № 14 орта мектеп ([[Желаево]] ауылы) # № 16 орта мектеп # № 17 орта мектеп # № 18 мектеп-балабақша кешені ([[Меловые Горки]] ауылы) # № 19 орта мектеп # № 20 орта мектеп ([[Зашаған]] кенті) # № 21 орта мектеп # № 22 орта мектеп # № 23 орта мектеп # № 24 орта мектеп (4 ы/а) # № 25 орта мектеп # № 26 орта мектеп # № 27 [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова|Мәншүк Мәметова]] ат. мектеп-лицей # № 28 мектеп-лицей (Қонаев ы/а) # № 29 негізгі мектеп ([[Деркөл (кент)|Деркөл]] кенті, Ынтымақ ы/а) # № 30 [[Хиуаз Қайырқызы Доспанова|Хиуаз Доспанова]] ат. орта мектеп ([[Зашаған]] кенті) # № 31 орта мектеп (Северо-Восток 2 ы/а) # № 32 орта мектеп # № 33 орта мектеп # № 34 Асан Тайманов ат. мектеп-гимназия (Северо-Восток 2 ы/а) # № 35 мектеп-лицей # № 36 Мұстахим Ихсанов ат. орта мектеп # № 37 орта мектеп (Самал ы/а) # № 38 [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова|Әлия Молдағұлова]] ат. мектеп-лицей ([[Зашаған]] кенті, Арман ы/а) # № 39 орта мектеп # № 40 орта мектеп # № 41 мектеп-лицей (4 ы/а) # № 42 Ақ ниет гимназиясы (Қадыр Мырза Әлі ы/а) # № 43 орта мектеп # № 44 [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Дінмұхамед Қонаев]] ат. мектеп-гимназия (Қонаев ы/а) # № 45 орта мектеп # № 46 Б. Момышұлы атындағы орта мектеп (Жаңа орда ы/а) # № 47 [[Қадыр Мырза Әлі]] ат. орта мектеп ([[Зашаған]] кенті, Арман ы/а) # № 48 орта мектеп ([[Деркөл (кент)|Деркөл]] кенті, Көкжиек ы/а) # № 49 орта мектеп ([[Деркөл (кент)|Деркөл]] кенті, Сарыарқа ы/а) # № 50 орта мектеп ([[Зашаған]] кенті, Сарытау ы/а) # Круглоозёрный орта мектебі ([[Круглоозёрное]] кенті) # Серебряков орта мектебі ([[Серебряково]] ауылы) # №51 орта мектеп # №52 орта мектеп # №53 орта мектеп ; Мамандандырылған мектептер # Батыс Қазақстан облыстық дарынды балаларға арналған мамандандырылған ақпараттық технологиялар мектеп-лицей-интернаты # Батыс Қазақстан облысының дарынды балаларға арналған мамандандырылған "Білім-инновация" мектеп-лицей-интернаты # Дарынды балаларға арналған С.Сейфуллин атындағы №11 облыстық мамандандырылған мектеп-лицей-интернаты ; Арнайы мектептер # Облыстық көру қабілеті бұзылған балаларға арналған арнаулы мектеп-интернаты # Облыстық есту қабілеті бұзылған балаларға арналған арнайы мектеп-интернаты # Зерде бұзылыстары бар балаларға арналған облыстық арнайы кешен "мектеп-интернат-колледжі" == Ақжайық ауданы == # № 1 орта мектеп ([[Чапаев (Батыс Қазақстан облысы)|Чапаев]]) # № 2 [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]] ат. орта мектеп ([[Чапаев (Батыс Қазақстан облысы)|Чапаев]]) # [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] ат. мектеп-гимназия ([[Чапаев (Батыс Қазақстан облысы)|Чапаев]]) # Құрман Байсықов ат. орта мектеп ([[Тайпақ (Батыс Қазақстан облысы)|Тайпақ]]) # Тайпақ мектеп-гимназиясы ([[Тайпақ (Батыс Қазақстан облысы)|Тайпақ]]) # [[Ыбырай Алтынсарин]] ат. орта мектеп ([[Тайпақ (Батыс Қазақстан облысы)|Тайпақ]]) # Алғабас орта мектебі ([[Алғабас (Ақжайық ауданы)|Алғабас]]) # Алмалы орта мектебі ([[Алмалы (Ақжайық ауданы)|Алмалы]]) # Базартөбе орта мектебі ([[Базартөбе]]) # Бударин мектеп-бөбекжай кешені ([[Бударин|Бударино]]) # Бітік мектеп-бөбекжай кешені ([[Қабыршақты (ауыл)|Қабыршақты]]) # Ғабдолла Махамбетов ат. орта мектеп ([[Базаршолан]]) # Есенсай орта мектебі ([[Есенсай]]) # Жаңабұлақ орта мектебі ([[Жаңабұлақ]]) # [[Жұбан Молдағалиев]] ат. орта мектеп ([[Сайқұдық]]) # Қаршы орта мектебі ([[Ілбішін]]) # [[Махамбет Өтемісұлы|Махамбет Өтемісов]] ат. орта мектеп ([[Атамекен (Ақжайық ауданы)|Атамекен]]) # Мерген орта мектебі ([[Мерген (Батыс Қазақстан облысы)|Мерген]]) # [[Ораз Жанұзақұлы Исаев|Ораз Исаев]] ат. орта мектеп ([[Көнеккеткен]]) # Сарытоғай орта мектебі ([[Жанама (Батыс Қазақстан облысы)|Жанама]]) # [[Сұлтан Ошанов]] ат. орта мектеп ([[Ақсуат (Ақжайық ауданы)|Ақсуат]]) # Тайпақ орта мектебі ([[Қарауылтөбе (Батыс Қазақстан облысы)|Қарауылтөбе]]) # Талап мектеп-бөбекжай кешені ([[Жұбан Молдағалиев ауылы|Жұбан Молдағалиев]]) # [[Хиуаз Қайырқызы Доспанова|Хиуаз Доспанова]] ат. орта мектеп ([[Шабдаржап]]) # Жайық негізгі мектебі ([[Жайық (Ақжайық ауданы)|Жайық]]) # Жаңажол негізгі мектебі ([[Жаңажол (Ақжайық ауданы)|Жаңажол]]) # [[Исатай Тайманұлы|Исатай Тайманов]] ат. негізгі мектеп ([[Битілеу]]) # Кеңсуат негізгі мектебі ([[Кеңсуат]]) # Краснояр негізгі мектебі ([[Томпақ]]) # [[Михаил Абдолов]] ат. негізгі мектеп ([[Жамбыл (Ақжайық ауданы)|Жамбыл]]) # Мойылды негізгі мектебі ([[Мойылды (Батыс Қазақстан облысы)|Мойылды]]) # Тінәлі негізгі мектебі ([[Тінәлі]]) # Үштөбе негізгі мектебі ([[Үштөбе (Батыс Қазақстан облысы)|Үштөбе]]) # Ілбішін негізгі мектебі ([[Қабыл (ауыл)|Қабыл]]) # Ақбұлақ бастауыш мектебі ([[Ақбұлақ (Ақжайық ауданы)|Ақбұлақ]]) # Бітік бастауыш мектебі ([[Бітік (ауыл)|Бітік]]) # Еңбекші бастауыш мектебі ([[Қызылжар (Ақжайық ауданы)|Қызылжар]]) # Есім бастауыш мектебі ([[Есім (Батыс Қазақстан облысы)|Есім]]) # Қадырқұл бастауыш мектебі ([[Қадырқұл]]) # Қамыстыкөл бастауыш мектебі ([[Қамыстыкөл (ауыл)|Қамыстыкөл]]) # Самал бастауыш мектебі ([[Самал]]) # Сарман бастауыш мектебі ([[Сарман (Батыс Қазақстан облысы)|Сарман]]) # Тасоба бастауыш мектебі ([[Тасоба (Ақжайық ауданы)|Тасоба]]) # Тегісжол бастауыш мектебі ([[Тегісжол (Батыс Қазақстан облысы)|Тегісжол]]) # Тоған бастауыш мектебі ([[Тоғанас (Батыс Қазақстан облысы)|Тоған]]) == Бәйтерек ауданы == # [[Қасым Аманжолов]] ат. орта мектеп ([[Перемётное]]) # Перемётный орта мектебі ([[Перемётное]]) # [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] ат. мектеп-гимназия-интернат ([[Дарьинское]]) # Дариян орта мектебі ([[Дарьинское]]) # [[Қадыр Мырза Әлі]] ат. қазақ орта мектебі ([[Байқоныс (Батыс Қазақстан облысы)|Байқоныс]]) # Трёкин № 1 орта мектебі ([[Байқоныс (Батыс Қазақстан облысы)|Байқоныс]]) # Асан мектеп-балабақша кешені ([[Асан (Батыс Қазақстан облысы)|Асан]]) # [[Бауыржан Момышұлы]] ат. орта мектеп ([[Щапов|Щапово]]) # Белес мектеп-балабақша кешені ([[Белес (ауыл)|Белес]]) # Володар орта мектебі ([[Володарское (Батыс Қазақстан облысы)|Володарское]]) # Достық орта мектебі ([[Достық (Бәйтерек ауданы)|Достық]]) # Егіндібұлақ мектеп-балабақша кешені ([[Егіндібұлақ (Батыс Қазақстан облысы)|Егіндібұлақ]]) # Жамбыл орта мектебі ([[Жамбыл (Бәйтерек ауданы)|Жамбыл]]) # Зелёнов орта мектебі ([[Зелёное (Зелёнов ауылдық округі)|Зелёное]]) # Камен орта мектебі ([[Калининское (Батыс Қазақстан облысы)|Калининское]]) # Көшім мектеп-балабақша кешені ([[Көшім (ауыл)|Көшім]]) # Қасым Ахмиров ат. мектеп-балабақша кешені ([[Бейбітшілік (Батыс Қазақстан облысы)|Бейбітшілік]]) # [[Қасым Қайсенов]] ат. орта мектеп ([[Қайнар (Батыс Қазақстан облысы)|Қайнар]]) # Макаров орта мектебі ([[Макарово (Батыс Қазақстан облысы)|Макарово]]) # Махамбет мектеп-бөбекжай кешені ([[Махамбет (Батыс Қазақстан облысы)|Махамбет]]) # Мичурин мектеп-балабақша кешені ([[Мичуринское (Батыс Қазақстан облысы)|Мичуринское]]) # Новенькое орта мектебі ([[Новенькое (Батыс Қазақстан облысы)|Новенькое]]) # Озёрный орта мектебі ([[Озёрное (Батыс Қазақстан облысы)|Озёрное]]) # Өркен мектеп-балабақша кешені ([[Өркен (Бәйтерек ауданы)|Өркен]]) # Раздольный орта мектебі ([[Раздольное (Батыс Қазақстан облысы)|Раздольное]]) # Рубёжин мектеп-балабақша кешені ([[Рубёжинское]]) # Сұлу көл мектеп-балабақша кешені ([[Сұлу көл]]) # [[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов|Талғат Бигелдинов]] ат. орта мектеп ([[Янайкино]]) # Үлкен Шаған мектеп-балабақша кешені ([[Үлкен Шаған]]) # Чеботарёв мектеп-балабақша кешені ([[Құрманғазы (Батыс Қазақстан облысы)|Құрманғазы]]) # Чувашка орта мектебі ([[Чувашинское]]) # [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Шоқан Уәлиханов]] ат. орта мектеп ([[Шалғай (Батыс Қазақстан облысы)|Шалғай]]) # [[Ілияс Есенберлин]] ат. орта мектеп ([[Атамекен (Бәйтерек ауданы)|Атамекен]]) # Январцев мектеп-балабақша кешені ([[Январцев|Январцево]]) # Киров негізгі мектебі ([[Болашақ (Бәйтерек ауданы)|Болашақ]]) # Кирсанов негізгі мектебі ([[Кирсаново (Батыс Қазақстан облысы)|Кирсаново]]) # Красноармейск негізгі мектебі ([[Красноармейское (Батыс Қазақстан облысы)|Красноармейское]]) # Подхоз негізгі мектебі ([[Жалын (Батыс Қазақстан облысы)|Жалын]]) # Чиров негізгі мектебі ([[Чиров ауылдық округі|Чирово]]) # Жайық бастауыш мектебі ([[Жайық (Бәйтерек ауданы)|Жайық]]) # Жаңатаң бастауыш мектебі ([[Жаңатаң (Бәйтерек ауданы)|Жаңатаң]]) # Краснов бастауыш мектебі ([[Сырым батыр (ауыл)|Сырым батыр]]) # Қаражар бастауыш мектебі ([[Қаражар (Батыс Қазақстан облысы)|Қаражар]]) # Павлов бастауыш мектебі ([[Павлово (Батыс Қазақстан облысы)|Павлово]]) # Пригород бастауыш мектебі ([[Садовое (Батыс Қазақстан облысы)|Садовое]]) # Чинарёв бастауыш мектебі ([[Чинарёво]]) == Бөкейордасы ауданы == # [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова|Мәншүк Мәметова]] ат. орта мектеп ([[Сайқын]]) # [[Мұхамед-Салық Бабажанов]] ат. орта мектеп ([[Сайқын]]) # [[Ахмедияр Дәуленұлы Хұсайынов|Ахмедияр Құсайынов]] ат. мектеп-бөбекжай кешені ([[Мұратсай]]) # [[Бисен Жәнекешов|Бисен Жаникешев]] ат. орта мектеп ([[Бисен]]) # [[Жәңгір-Керей хан|Жәңгір хан]] ат. орта мектеп ([[Хан Ордасы (ауыл)|Хан Ордасы]]) # [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазы Сағырбаев]] ат. мектеп-балабақша кешені ([[Саралжын (Бөкей ордасы ауданы)|Саралжын]]) # [[Мәдина Қожбанқызы Бегалиева|Мадина Бегалиева]] ат. орта мектеп ([[Бөрлі (Бөкей ордасы ауданы)|Бөрлі]]) # [[Темір Жәнтекеұлы Масин|Темір Масин]] ат. орта мектеп ([[Жиекқұм]]) # [[Шәкір Жексенбаев]] ат. мектеп-бөбекжай кешені ([[Ұялы (Батыс Қазақстан облысы)|Ұялы]]) # Алғашық бастауыш мектебі ([[Сейітқали|Сейтқали]]) # Жамбыл бастауыш мектебі ([[Жетібай (Батыс Қазақстан облысы)|Жетібай]]) # Жәрмеңке бастауыш мектебі ([[Жәрмеңке (ауыл)|Жәрмеңке]]) # Зүлзала Жиеналиев ат. бастауыш мектеп ([[Көктерек (Бөкей ордасы ауданы)|Көктерек]]) # Кеңой бастауыш мектебі ([[Кеңой (Батыс Қазақстан облысы)|Кеңой]]) # Қарасу бастауыш мектебі ([[Қарасу (Бөкей ордасы ауданы)|Қарасу]]) # Тайғара бастауыш мектебі ([[Тайғара]]) # Үштерек бастауыш мектебі ([[Үштерек (Батыс Қазақстан облысы)|Үштерек]]) == Бөрлі ауданы == # № 1 орта мектеп ([[Ақсай (Бөрлі ауданы)|Ақсай]]) # № 2 орта мектеп ([[Ақсай (Бөрлі ауданы)|Ақсай]]) # № 3 орта мектеп ([[Ақсай (Бөрлі ауданы)|Ақсай]], 4 ы/а) # № 4 орта мектеп ([[Ақсай (Бөрлі ауданы)|Ақсай]], 5 ы/а) # № 5 орта мектеп ([[Ақсай (Бөрлі ауданы)|Ақсай]]) # № 6 мектеп-лицей ([[Ақсай (Бөрлі ауданы)|Ақсай]], 10 ы/а) # № 7 орта мектеп ([[Қызылтал]]) # № 8 орта мектеп ([[Аралтал]]) # № 1 Бөрлі орта мектебі ([[Бөрлі (Бөрлі ауданы)|Бөрлі]]) # Бөрлі орта мектебі ([[Бөрлі (Бөрлі ауданы)|Бөрлі]]) # Ақбұлақ мектеп-балабақша кешені ([[Ақбұлақ (Бөрлі ауданы)|Ақбұлақ]]) # Ақсу мектеп-балабақша кешені ([[Ақсу (Бөрлі ауданы)|Ақсу]]) # Александров мектеп-балабақша кешені ([[Достық (Бөрлі ауданы)|Достық]]) # Бумакөл мектеп-балабақша кешені ([[Бумакөл]]) # Жарсуат орта мектебі ([[Жарсуат (Батыс Қазақстан облысы)|Жарсуат]]) # Кеңтүбек орта мектебі ([[Кеңтүбек (Батыс Қазақстан облысы)|Кеңтүбек]]) # Қанай мектеп-балабақша кешені ([[Қанай (Батыс Қазақстан облысы)|Қанай]]) # Қарағанды мектеп-балабақша кешені ([[Қарағанды (Бөрлі ауданы)|Қарағанды]]) # Қарақұдық мектеп-балабақша кешені ([[Қарақұдық (Бөрлі ауданы)|Қарақұдық]]) # Қарасу мектеп-балабақша кешені ([[Жаңаталап (Батыс Қазақстан облысы)|Жаңаталап]]) # Облав мектеп-балабақша кешені ([[Облавка]]) # Приурал мектеп-балабақша кешені ([[Приурал|Приуральное]]) # Пугачёв мектеп-балабақша кешені ([[Пугачёво (Батыс Қазақстан облысы)|Пугачёво]]) # Успен мектеп-балабақша кешені ([[Успенка (Батыс Қазақстан облысы)|Успенка]]) == Жаңақала ауданы == # № 3 орта мектеп ([[Жаңақала (Батыс Қазақстан облысы)|Жаңақала]]) # Жаңақала мектеп-гимназиясы ([[Жаңақала (Батыс Қазақстан облысы)|Жаңақала]]) # Жаңақала орта мектебі ([[Жаңақала (Батыс Қазақстан облысы)|Жаңақала]]) # [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] ат. орта мектеп ([[Сарыкөл (Батыс Қазақстан облысы)|Сарыкөл]]) # Айдархан орта мектебі ([[Жаңажол (Жаңақала ауданы)|Жаңажол]]) # [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин|Әліби Жангелдин]] ат. орта мектеп ([[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]]) # [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова|Дина Нұрпейісова]] ат. орта мектеп ([[Көпжасар]]) # [[Есен Шегірейұлы Орақбаев|Есен Орақбаев]] ат. орта мектеп ([[Қызылоба (Батыс Қазақстан облысы)|Қызылоба]]) # Карманов мектеп-балабақша кешені ([[Қырқопа]]) # [[Мәжит Жүнісов]] ат. орта мектеп ([[Жаңақазан]]) # [[Мұхтар Мейірманов|Мұхтар Мирманов]] ат. орта мектеп ([[Бірлік (Жаңақала ауданы)|Бірлік]]) # Пятимар орта мектебі ([[Пятимар]]) # [[Сейітқали Меңдешұлы Меңдешев|Сейітқали Меңдешев]] ат. орта мектеп ([[Мәстексай]]) # Хабадаш Нұрымғалиев ат. орта мектеп ([[Жуалыой]]) # Айтпай бастауыш мектебі ([[Айтпай]]) # Ақбалшық бастауыш мектебі ([[Ақбалшық]]) # Борық бастауыш мектебі ([[Борық (ауыл)|Борық]]) # Жангелді бастауыш мектебі ([[Төртқұлақ]]) # Кіші Айдархан бастауыш мектебі ([[Кіші Айдархан]]) # Саралжын бастауыш мектебі ([[Саралжын (Жаңақала ауданы)|Саралжын]]) == Жәнібек ауданы == # № 1 мектеп-лицей ([[Жәнібек (Батыс Қазақстан облысы)|Жәнібек]]) # [[Алма Дінмұхамедқызы Оразбаева|Алма Оразбаева]] ат. негізгі мектеп ([[Жәнібек (Батыс Қазақстан облысы)|Жәнібек]]) # [[Жароков атындағы мектеп|Тайыр Жароков атындағы орта мектеп]] ([[Жәнібек (Батыс Қазақстан облысы)|Жәнібек]]) # [[Ғұсман Абдуллин]] ат. орта мектеп ([[Тау (ауыл)|Тау]]) # [[Ғұмар Қараш]] ат. орта мектеп ([[Борсы]]) # [[Ғабит Хайроллаұлы Сарыбаев|Ғабит Сарбаев]] ат. мектеп-балабақша кешені ([[Таловка (Батыс Қазақстан облысы)|Таловка]]) # [[Ерденбек Ниетқалиев]] ат. орта мектеп ([[Қамысты (Батыс Қазақстан облысы)|Қамысты]]) # [[Мұстақым Біләлұлы Ықсанов|Мұстахым Ықсанов]] ат. мектеп-балабақша кешені ([[Жақсыбай (ауыл)|Жақсыбай]]) # Өтепқали Сахипов ат. орта мектеп ([[Жасқайрат (Батыс Қазақстан облысы)|Жасқайрат]]) # Ұзынкөл орта мектебі ([[Ұзынкөл (Жәнібек ауданы)|Ұзынкөл]]) # Хаби Халиуллин ат. орта мектеп ([[Ақоба (Жәнібек ауданы)|Ақоба]]) # Тегісшіл негізгі мектебі ([[Тегісшіл (Батыс Қазақстан облысы)|Тегісшіл]]) # Иманғали Жұмаев ат. бастауыш мектеп ([[И. Жұмаев атындағы ауыл|Жұмаев]]) # Құрсай бастауыш мектебі ([[Құрсай (Батыс Қазақстан облысы)|Құрсай]]) # Өнеге бастауыш мектебі ([[Өнеге (ауыл)|Өнеге]]) == Казталов ауданы == # [[Алма Дінмұхамедқызы Оразбаева|Алма Оразбаева]] ат. орта мектеп ([[Казталовка]]) # Казталов мектеп-лицейі ([[Казталовка]]) # Ғинаят Молдашев ат. орта мектеп ([[Жалпақтал]]) # [[Кенжебек Меңдәлиев|Кенжебек Мендалиев]] ат. орта мектеп ([[Жалпақтал]]) # Ақпәтер орта мектебі ([[Ақпәтер]]) # [[Ахмедияр Дәуленұлы Хұсайынов|Ахмедияр Хұсайнов]] ат. орта мектеп ([[Жұлдыз (Батыс Қазақстан облысы)|Жұлдыз]]) # [[Ахмет Байтұрсынұлы]] ат. мектеп-бөбекжай кешені ([[Болашақ (Казталов ауданы)|Болашақ]]) # Бостандық орта мектебі ([[Бостандық (Бостандық ауылдық округі)|Бостандық]]) # Бірік орта мектебі ([[Әжібай]]) # [[Ғали Бегалиев]] ат. орта мектеп ([[Қошанкөл]]) # [[Ғұмар Қараш]] ат. мектеп-гимназия ([[Қараоба (Батыс Қазақстан облысы)|Қараоба]]) # Жаңажол орта мектебі ([[Жаңажол (Казталов ауданы)|Жаңажол]]) # Көктерек орта мектебі ([[Көктерек (Казталов ауданы)|Көктерек]]) # Қайыңды орта мектебі ([[Қайыңды (Казталов ауданы)|Қайыңды]]) # Қараөзен мектеп-лицейі ([[Қараөзен (ауыл)|Қараөзен]]) # Қарасу орта мектебі ([[Қарасу (Казталов ауданы)|Қарасу]]) # Қоныс орта мектебі ([[Қоныс (ауыл)|Қоныс]]) # Сүлеймен Есетов ат. мектеп-бөбекжай кешені ([[Талдықұдық (Батыс Қазақстан облысы)|Талдықұдық]]) # Талдыапан орта мектебі ([[Талдыапан]]) # Тереңкөл мектеп-бөбекжай кешені ([[Нұрсай]]) # Әбіш негізгі мектебі ([[Әбіш (ауыл)|Әбіш]]) # Жаңатаң негізгі мектебі ([[Жаңатаң (Казталов ауданы)|Жаңатаң]]) # Жас негізгі мектебі ([[Жас (ауыл)|Жас]]) # Көпкүтір негізгі мектебі ([[Көпкүтір]]) # [[Мәжит Жүнісов]] ат. негізгі мектеп ([[Саралжын (Көктерек ауылдық округі)|Саралжын]]) # Нүпи Дүйсенғалиев ат. негізгі мектеп ([[Көмекші (ауыл)|Көмекші]]) # Сарықұдық негізгі мектебі ([[Сарықұдық]]) # Сатыбалды негізгі мектебі ([[Сатыбалды]]) # Беспішен бастауыш мектебі ([[Беспішен]]) # Еңбек бастауыш мектебі ([[Еңбек (Батыс Қазақстан облысы)|Еңбек]]) # Қайшақұдық бастауыш мектебі ([[Қайшақұдық]]) # Қаракөл бастауыш мектебі ([[Қаракөл (Батыс Қазақстан облысы)|Қаракөл]]) # Қособа бастауыш мектебі ([[Қособа (Казталов ауданы)|Қособа]]) # Оразғали бастауыш мектебі ([[Оразғали]]) # Ордабай бастауыш мектебі ([[Ордабай]]) == Қаратөбе ауданы == # [[Қажым Жұмалиев]] атындағы Қаратөбе мектеп-гимназиясы ([[Қаратөбе (Батыс Қазақстан облысы)|Қаратөбе]]) # [[Мұхит Мерәліұлы|Мұхит]] ат. орта мектеп ([[Қаратөбе (Батыс Қазақстан облысы)|Қаратөбе]]) # Аққозы мектеп-балабақша кешені ([[Қоржын (ауыл)|Қоржын]]) # [[Берқайыр Сәлімұлы Аманшин|Берқайыр Аманшин]] ат. орта мектеп ([[Үшана]]) # [[Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев|Бақытжан Қаратаев]] ат. орта мектеп ([[Қарақамыс (Батыс Қазақстан облысы)|Қарақамыс]]) # Егіндікөл орта мектебі ([[Егіндікөл (Батыс Қазақстан облысы)|Егіндікөл]]) # Жамбыл мектеп-балабақша кешені ([[Жусандыой|Жусандой]]) # Қалдығайты орта мектебі ([[Сулыкөл (Батыс Қазақстан облысы)|Сулыкөл]]) # Қаракөл мектеп-балабақша кешені ([[Ақтай]]) # Қоскөл орта мектебі ([[Қоскөл (Қоскөл ауылдық округі, Қаратөбе ауданы)|Қоскөл]]) # Соналы орта мектебі ([[Соналы (Батыс Қазақстан облысы)|Соналы]]) # Ханкөл орта мектебі ([[Ханкөл]]) # Шөптікөл мектеп-балабақша кешені ([[Шөптікөл (Қаратөбе ауданы)|Шөптікөл]]) # Алакөл негізгі мектебі ([[Алакөл (Батыс Қазақстан облысы)|Алакөл]]) # Жақсыбай негізгі мектебі ([[Сәуле (Батыс Қазақстан облысы)|Сәуле]]) # Төлен негізгі мектебі ([[Төлен]]) # Үшағаш негізгі мектебі ([[Үшағаш (Батыс Қазақстан облысы)|Үшағаш]]) # Шалғын негізгі мектебі ([[Шалғын (ауыл)|Шалғын]]) # Амангелді Әділов ат. бастауыш мектеп ([[Бесоба (Қаратөбе ауданы)|Бесоба]]) == Сырым ауданы == # [[Қадыр Мырза Әлі|Қадыр Мырзалиев]] ат. орта мектеп ([[Жымпиты]]) # [[Жаһанша Досмұхамедов|Жанша Досмұхамедов]] ат. мектеп-балабақша кешені ([[Жымпиты]]) # Мектеп-лицей ([[Жымпиты]]) # Абай мектеп-балабақша кешені ([[Шағырлой]]) # [[Абдолла Жұмағалиев]] ат. мектеп-балабақша кешені ([[Қоңыр (Батыс Қазақстан облысы)|Қоңыр]]) # Аралтөбе орта мектебі ([[Аралтөбе (Батыс Қазақстан облысы)|Аралтөбе]]) # Бұлан мектеп-балабақша кешені ([[Бұлан (Сырым ауданы)|Бұлан]]) # Бұлдырты орта мектебі ([[Бұлдырты]]) # Виктор Шубин ат. орта мектеп ([[Тоғанас (Батыс Қазақстан облысы)|Тоғанас]]) # Жырақұдық орта мектебі ([[Жырақұдық]]) # Қособа мектеп-балабақша кешені ([[Қособа (Сырым ауданы)|Қособа]]) # Молдаш Қаналиев ат. мектеп-балабақша кешені ([[Алғабас (Сырым ауданы)|Алғабас]]) # Сырым мектеп-балабақша кешені ([[Қосарал (Батыс Қазақстан облысы)|Қосарал]]) # Талдыбұлақ мектеп-балабақша кешені ([[Талдыбұлақ (Сырым ауданы)|Талдыбұлақ]]) # Тасқұдық мектеп-балабақша кешені ([[Тасқұдық (Батыс Қазақстан облысы)|Тасқұдық]]) # Жамбыл негізгі мектебі ([[Жамбыл (Сырым ауданы)|Жамбыл]]) # Көгеріс негізгі мектебі ([[Көкөріс]]) # Көздіғара негізгі мектебі ([[Көздіқара (Батыс Қазақстан облысы)|Көздіқара]]) # Қызылағаш негізгі мектебі ([[Қызылағаш (Батыс Қазақстан облысы)|Қызылағаш]]) # Жетікөл бастауыш мектебі ([[Жетікөл (Батыс Қазақстан облысы)|Жетікөл]]) # Қазақстан бастауыш мектебі ([[Қазақстан (Сырым ауданы)|Қазақстан]]) # Құспанкөл бастауыш мектебі ([[Құспанкөл]]) == Тасқала ауданы == # [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев|Қаныш Сәтбаев]] ат. орта мектеп ([[Тасқала (Батыс Қазақстан облысы)|Тасқала]]) # [[Садық Шәкелұлы Жақсығұлов|Садық Жақсығұлов]] ат. орта мектеп ([[Тасқала (Батыс Қазақстан облысы)|Тасқала]]) # "Сәулет" мектеп-лицейі ([[Тасқала (Батыс Қазақстан облысы)|Тасқала]]) # [[Ыбырай Алтынсарин]] ат. орта мектеп ([[Тасқала (Батыс Қазақстан облысы)|Тасқала]]) # Ақтау мектеп-балабақша кешені ([[Ақтау (Тасқала ауданы)|Ақтау]]) # Амангелді мектеп-балабақша кешені ([[Амангелді (Тасқала ауданы)|Амангелді]]) # Атамекен мектеп-балабақша кешені ([[Атамекен (Тасқала ауданы)|Атамекен]]) # Достық мектеп-балабақша кешені ([[Достық (Тасқала ауданы)|Достық]]) # Мерей орта мектебі ([[Мерей (Батыс Қазақстан облысы)|Мерей]]) # Мереке мектеп-балабақша кешені ([[Мереке (Тасқала ауданы)|Мереке]]) # Оян мектеп-балабақша кешені ([[Оян (Батыс Қазақстан облысы)|Оян]]) # Шежін мектеп-балабақша кешені ([[Шежін-2]]) # Айнабұлақ негізгі мектебі ([[Айнабұлақ (Батыс Қазақстан облысы)|Айнабұлақ]]) # Бірлік негізгі мектебі ([[Бірлік (Тасқала ауданы)|Бірлік]]) # Бастау бастауыш мектебі ([[Бастау (Батыс Қазақстан облысы)|Бастау]]) # Бірінші Шежін бастауыш мектебі ([[Шежін-1]]) # Тоғайлы бастауыш мектебі ([[Тоғайлы (Батыс Қазақстан облысы)|Тоғайлы]]) # Ынтымақ бастауыш мектебі ([[Ынтымақ (Батыс Қазақстан облысы)|Ынтымақ]]) == Теректі ауданы == # Фёдоровка орта мектебі ([[Теректі (Батыс Қазақстан облысы)|Теректі]]) # Фёдоровка № 1 орта мектебі ([[Теректі (Батыс Қазақстан облысы)|Теректі]]) # Подстёпный орта мектебі ([[Подстёпное (Батыс Қазақстан облысы)|Подстёпное]]) # Подстёпный № 1 орта мектебі ([[Подстёпное (Батыс Қазақстан облысы)|Подстёпное]]) # Облыстық дарынды балаларға арналған Абай атындағы мамандандырылған мектеп-гимназия-интернаты ([[Подстёпное (Батыс Қазақстан облысы)|Подстёпное]]) # Абай ат. орта мектеп ([[Абай (Батыс Қазақстан облысы)|Абай]]) # Ақжайық орта мектебі ([[Ақжайық (Батыс Қазақстан облысы)|Ақжайық]]) # Ақсуат мектеп-балабақша кешені ([[Ақсуат (Теректі ауданы)|Ақсуат]]) # Аңқаты орта мектебі ([[Аңқаты (Теректі ауданы)|Аңқаты]]) # Госплемстанция орта мектебі ([[Юбилейное (Батыс Қазақстан облысы)|Юбилейное]]) # Магистрал орта мектебі ([[Магистральное]]) # Новопавловка орта мектебі ([[Құмақсай]]) # Пойма орта мектебі ([[Пойма (Батыс Қазақстан облысы)|Пойма]]) # Покатиловка орта мектебі ([[Покатиловка]]) # Приречный орта мектебі ([[Приречное (Батыс Қазақстан облысы)|Приречное]]) # Ұзынкөл орта мектебі ([[Ұзынкөл (Теректі ауданы)|Ұзынкөл]]) # [[Хамза Ихсанұлы Есенжанов|Хамза Есенжанов]] ат. орта мектеп ([[Сарыөмір]]) # Чапаев орта мектебі ([[Долинное (Батыс Қазақстан облысы)|Долинное]]) # Шаған орта мектебі ([[Жаңаөмір]]) # [[Ыбырай Алтынсарин]] ат. орта мектеп ([[Шағатай (ауыл)|Шағатай]]) # Богдановка негізгі мектебі ([[Богдановка (Батыс Қазақстан облысы)|Богдановка]]) # Восход негізгі мектебі ([[Ақсоғым (Теректі ауданы)|Ақсоғым]]) # Долинск негізгі мектебі ([[Төңкеріс (Батыс Қазақстан облысы)|Төңкеріс]]) # Еңбек негізгі мектебі ([[Үлкен Еңбек]]) # Жайық негізгі мектебі ([[Жайық (Теректі ауданы)|Жайық]]) # Қоғалытүбек негізгі мектебі ([[Қоғалытүбек]]) # Социализм негізгі мектебі ([[Кемер (Батыс Қазақстан облысы)|Кемер]]) # Талпын негізгі мектебі ([[Талпын (Батыс Қазақстан облысы)|Талпын]]) # Шөптікөл негізгі мектебі ([[Шөптікөл (Теректі ауданы)|Шөптікөл]]) # Айтиев бастауыш мектебі ([[Әйтиев]]) # Алғабас бастауыш мектебі ([[Алғабас (Теректі ауданы)|Алғабас]]) # Донецк бастауыш мектебі ([[Тақсай]]) # Қызылжар бастауыш мектебі ([[Қызылжар (Теректі ауданы)|Қызылжар]]) # Санаторий Ақжайық бастауыш мектебі ([[Ақжайық шипажайы]]) # Таран бастауыш мектебі ([[Бозай (Батыс Қазақстан облысы)|Бозай]]) # Шайхы Онашев ат. бастауыш мектеп ([[Дуана (ауыл)|Дуана]]) # Шалқар бастауыш мектебі ([[Шалқар (Батыс Қазақстан облысы)|Шалқар]]) == Шыңғырлау ауданы == # [[Лұқпан Қылышұлы Қылышев|Лұқпан Қылышев]] ат. орта мектеп ([[Шыңғырлау (ауыл)|Шыңғырлау]]) # Шыңғырлау орта мектебі ([[Шыңғырлау (ауыл)|Шыңғырлау]]) # Алмаз мектеп-балабақша кешені ([[Алмаз (ауыл)|Алмаз]]) # Андрей Тихоненко ат. орта мектеп ([[Ақшат (Батыс Қазақстан облысы)|Ақшат]]) # Ащысай мектеп-балабақша кешені ([[Ащысай (Шыңғырлау ауданы)|Ащысай]]) # Тасмола орта мектебі ([[Ақбұлақ (Шыңғырлау ауданы)|Ақбұлақ]]) # Ақсуат негізгі мектебі ([[Ақсуат (Шыңғырлау ауданы)|Ақсуат]]) # Ақтау негізгі мектебі ([[Ақтау (Шыңғырлау ауданы)|Ақтау]]) # Амангелді негізгі мектебі ([[Амангелді (Шыңғырлау ауданы)|Амангелді]]) # Ардақ негізгі мектеп-балабақшасы ([[Ардақ]]) # Жаңатұрмыс негізгі мектебі ([[Шоқтыбай]]) # Қуағаш негізгі мектебі ([[Қараағаш (Батыс Қазақстан облысы)|Қарағаш]]) # Сегізсай негізгі мектебі ([[Сегізсай]]) # Жаңакүш бастауыш мектебі ([[Жаңакүш (Батыс Қазақстан облысы)|Жаңакүш]]) # Қайыңды бастауыш мектебі ([[Қайыңды (Шыңғырлау ауданы)|Қайыңды]]) == Қосымша білім беру ұйымдары == ;Өнер (саз) мектептері # №1 балалар өнер мектебі (Зачаганск к.) # Д. Нұрпейісова атындағы балалар музыка мектебі (Орал қ.) # С. Ғұмаров атындағы балалар көркем сурет мектебі (Орал қ.) # Балалар өнер мектебі (Ақсай қ.) # Балалар музыка мектебі (Ақсай қ.) # Қали Жантілеуов атындағы балалар музыка мектебі (Жаңақала а.) # Балалар саз мектебі (Жәнібек а.) # А. Ғұбайдуллин атындағы балалар музыка мектебі (Жымпиты а.) # Казталов балалар музыка мектебі (Казталовка а.) # Балалар шығармашылығы және жаңа технологиялар орталығы (Казталовка а.) # Жалпақтал балалар өнер мектебі (Жалпақтал а.) # Балалар музыка мектебі (Қаратөбе а.) # Балалар музыка мектебі (Переметное а.) # Дариян балалар музыка мектебі (Дарьинское а.) # Балалар музыка мектебі (Сайқын а.) # Балалар техникалық шығармашылығы орталығы (Сайқын а.) # Балалар музыка мектебі (Тасқала а.) # Теректі балалар музыка мектебі (Теректі а.) # Ақжайық саз мектебі (Ақжайық а.) # №3 балалар саз мектебі (Подстёпное а.) # Балалар музыка мектебі (Чапаев а.) # Балалар шығармашылық орталығы (Чапаев а.) # Тайпақ балалар саз мектебі (Тайпақ а.) # Балалар музыка мектебі (Шыңғырлау а.) ;Жас туристер станциялары # Жас туристер станциясы (Бумакөл а.) # Жас туристер станциясы (Жаңақала а.) # Жас туристер станциясы (Жымпиты а.) # Балалар-жасөспірімдер туризмі және экология орталығы (Казталовка а.) # Жас туристер станциясы (Переметное а.) # Жас туристер станциясы (Тасқала а.) # Балалар-жасөспірімдер туризм орталығы (Чапаев а.) ; Кешкі мектеп # Кешкі мектеп (Ақсай қ.) ;Спорт мектептері # Жауынгерлік өнер қауымдастығының облыстық жоғары спорт шеберлігі мектебі (Орал қ.) # Жекпе-жек спорты түрлерінен олимпиада резервінің мамандандырылған балалар мен жасөспірімдер мектебі (Орал қ.) # Қысқы спорт түрлері бойынша облыстық балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Орал қ.) # Облыстық мамандандырылған олимпиада резервінің балалар-жасөспірімдер мектебі (Зачаганск к.) # Облыстық су спорты түрлері бойынша балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Орал қ.) # Теннистен облыстық мамандандырылған олимпиада резервінің балалар-жасөспірімдер мектебі (Орал қ.) # Ұлттық спорт түрлері бойынша облыстық балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Асан а.) # №1 олимпиадалық резервтің мамандандырылған балалар мен жасөспірімдер мектебі (Орал қ.) # Ақжайық ауданының балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Чапаев а.) # Асқар Шайхиев атындағы Сырым ауданының балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Жымпиты а.) # Бөрлі ауданының балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Ақсай қ.) # Бәйтерек ауданының балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Калининское а.) # Бөкей ордасы ауданының балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Сайқын а.) # Жаңақала ауданының балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Жаңақала а.) # Жәнібек ауданының балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Жәнібек а.) # Казталов аудандық орталық балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Казталовка а.) # Казталов ауданының балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Жалпақтал а.) # Қаратөбе ауданының балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Қаратөбе а.) # Тасқала ауданының балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Тасқала а.) # Теректі ауданының балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Теректі а.) # Шыңғырлау ауданының балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Шыңғырлау а.) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан оқу орындары}} [[Санат:Қазақстан мектептері]] eg4oe4q99v2919f7opywwobfbju4f1k 0 685501 3615606 3596046 2026-06-11T08:26:45Z Көперхан Анаргүл 182332 3615606 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|300 × 213px|нобай|оңға|]] {{мағына|Адам (айрық)}} '''Адам''' — [[Жер]] бетіндегі ең жоғарғы даму сатысындағы [[тіршілік]] иесі, қоғамдық-тарихи әрекет пен [[мәдениет]]ті жасаушы. Адам – [[философия]], [[әлеуметтану]], [[психология]], [[физиология]], педагогика, [[медицина]], т.б. ғылымдардың нысаны болып табылады. == Биологиялық тұрғыдан == {{Толық мақала|Саналы адам}} [[Саналы адам]] ― приматтардың ең кең таралған түрі. Бипедализм мен үлкен, дамыған миымен ерекшеленеді. Бұлар адамға күрделі құрал жасап, тіл мен мәдинетті дамытуға мүмкіндік берген. Адамдарға отбасы, ұжым, мемлекет сияқты бір-бірімен серіктесіп, бір-бірімен бәсекелесетін күрделі әлеуметтік құрылымдарда өмір сүру тән. Адамдар арасындағы әлеуметтік әрекеттесу алуан түрлі құндылықтар, нормалар және ритуалдарды туғызды. Білімқұмарлық пен табиғи құбылыстарды түсінуге және өз пайдасына жұмсауға деген талпыныс адамдарда ғылым, философия, мифология, дін және т.с.с. салалардың пайда болуына әкелді. == Философиялық тұрғыдан == Адам мәселесі, оның пайда болуы, өмірде алатын орны, тіршілігінің мәні мен мақсаты адамзат танымының формалары – әпсаналардағы (мифологиядағы), діндегі, философиядағы, ғылымдағы ең негізгі мәселе. Бұл жөніндегі әңгімелер ертедегі Стоя қаласының ойшылдары (Сенека, т.б.) мен Сократтан басталады. (Протагор: «адам – заттардың өлшемі», Сократ: «өзіңді өзің танып біл»). Ежелгі Үнді, Қытай, Грек философиясында адам әлемнің бір бөлігі ретінде қарастырылады. Демокрит түсіндірмесінде адам микрокосм, «кіші әлем», ол сондай-ақ түпнегіздерден құралады; адам денесі мен рухы ақиқаттың екі аспектісі (аристотелизм) немесе екі ерекше түпкі заты (платонизм). Антикалық философия үшін (Аристотель) адамды қоғамдық өмірге икемді тіршілік, рух, парасат иесі ретінде тану анықтаушы [[фактор]] болды. Ортағасырлық шығыс өкілдері де (Әбу Наср әл-Фараби, т.б.) діннің ықпалы күшейіп тұрғандығына қарамастан, Аристотельдің осы түсінігін ары қарай жалғастырды. [[Сурет:1 vyii4bFNa7N2i4T22Q6MIg.gif|thumb|right|200px|Адам құқы мен бостандығы, теңдігі]] Қайта өркендеу дәуірінде адам құдайдан дарыған еріктілік күші арқасында өз өмірі мен тағдырының негізін қалаушы және табиғаттың шектеусіз билеушісі ретінде танылды, сондықтан шебер жаратушының бейнесі Ренессанс символына айналды. 17 ғасыр (ғылыми-революция ғасырында) мен 18 ғасыр (ағартушылық дәуірінде) рационалистерінің ұғынуында нақ сол парасат, ақыл-ой адамның түпкі заты, өзіне тән ерекшелігі ретінде қарастырылады. Неміс классикалық философиясы үшін адам мәдениеттің жаратушысы, рухани іс-әрекет субъектісі және жалпы идеалдық бастау, яғни рух, парасат иесі. 19 – 20 ғасырлардағы постклассикалық философия (Фридрих Ницше, Артур Шопенгауэр, Серен Кьеркегор және т.б.) сезім, мықтылық және т.б. адамдық ақылдан шет қабілеттерге бет бұрады. Қазіргі философия адам тіршілігінің мәнін оның саналы қызметімен байланыстырады. Бұл қызметтің барысында адам тарихтың әрі алғышарты әрі жемісі болып шығады. Адамның әлеуметтік мәніне назар аудара отырып, қазіргі [[философия]] сонымен бірге әлеуметтік және биологиялық факторлардың өзара күрделі әсерін, әлеуметтік факторлардың басымдылығын ескереді. Әйтсе де «табиғи түрде» әрекет ететін биологиялық факторлардың зор маңызы бар екендігін де ұмытпау қажет. Болашақтағы адам парасатты, иманды, елгезек те қарекетшіл, сонымен бірге сұлулықтан ләззат ала білетін, рухани кемел, жан-жақты дамыған тұлға. Ол қоғамдық тірлікте қайталанбас бітім, бірегей тұлға ретіндегі өзіндік «менімен» танылатын болады.<ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref> == Адам тарихы == Адам жерде шамамен осыдан 2 – 3 млн. жыл бұрын пайда болды. Ол бірнеше эволюциялық кезеңдерден (питекантроп, [[Һомо Хейдельберг]], [[Һомо Еректус]], [[Һомо Неандертал]]дар) өтіп, осыдан 30 – 40 мың жыл бұрын, Homo Sapiens (латынша - саналы адам) кейпіне енді де, бірте-бірте қазіргі адамдарға тән биологиялық қасиеттерге (кроманьондар) ие болды. Абай, Шәкәрім және ислам теологы әл-Ғазали тәрізді даналардың айтуынша, адам болмысы үш бөліктен құралады: тән, нәзік болмыс және жан. Тән – табиғаттың негізгі бес элементінен: топырақтан, судан, ауадан, оттан және эфирден тұрады. Тәннің құрылысын, оның жұмысын, өзгеру заңдылықтарын медицинаға байланысты ғылым салалары зерттейді. Адамның нәзік болмысына – сезім, ой-өріс, ақыл-ес, түйсік және «мен» деген түсінік жатады. Бұлардың табиғатын ұғыну өте қиын. Нәзік болмыс табиғи және әлеуметтік ортаға байланысты қалыптасады. Оны психология, парапсихология, спиритуализм, магия, бақсылық, йога тәрізді адам психикасын зерттейтін ғылымдар мен окульттік ағымдар қарастырады. Нәзік болмыстың түрлі атаулары бар: қазақша – рух, санскритте – аура, арабша – хауас сәлим, орысша – дух, латынша – спирит, ғылымда – психоэнергетикалық жүйе, т.б. Жан – адам өмірін басқарушы, қуат көзі, мәңгілік болмысы болып табылады. Тән мен материалдық болмыс оның уақытша киген киімі тәрізді. Олар ауысып отырады. Жан білімге және рухани ләззатқа құштар болғандықтан, ол бұл қасиеттердің қайнар көзін қоршаған ортаның материалдық болмысынан іздейді. Материалдық болмыс болса, әрқашан ақиқатты көмескілеп, бұрмалап көрсетеді және мүмкіндігі шектеулі болғандықтан, ол жанды толық қанағаттандыра алмайды. Бұл жан мен тән арасындағы қайшылықты және олардың өзіндік сипаттағы үздіксіз күресін туғызады. [[Сурет:04-09-12-Schaupflügen-Fahrenwalde-RalfR-IMG 1232.jpg|thumb|right|200px|Соқа айдаған адам: ауыл шаруашылығының өркендеуі және жануарларды қолға үйрету тұрақты елді мекендерді қалыптастырды.]] Шығыс философиясы бойынша адамның жетілуі дегеніміз жанның материалдық құрсаудан босану барысы. Материалдық құрсаудан неғұрлым азат болса, жан солғұрлым жетілген болып есептеледі. Адамның басқа тіршілік иелерінен айырмашылығы да осында. Адам материалдық болмысқа хайуанат дүниесіне қарағанда әлдеқайда тәуелсіз. Сондықтан оның өмірлік мақсаттарға жету мүмкіндігі мол. Жанның толығуы тек рухани жолмен ғана іске асады. Оның қасиеттері жетілу барысында білінеді. Рухани жетілген адамның бүкіл болмысы кемелді келеді. Абай тәнді жан билеу керек екенін айтады. Жан тәнді нәзік болмыс арқылы билейді. Сондықтан жан неғұрлым таза болса, адамның іс-әрекеті де соғұрлым кемел. Бұл адам өмірін мазмұнды етіп, бақыт сезіміне бөлейді. Адам «микрокосм» болғандықтан, оның өмірі «макрокосм» болып табылатын бүкіл әлем өмірімен тығыз байланыста. Сондықтан әркімнің өмірі бүкіл әлем заңдылықтарымен толық үйлесімді болғаны абзал. Абай өзін тәнмен балап, табиғи сезімдерінің ықпалында жүргенді «пенде» деп, нәзік болмысын жетілдірген интеллектуалдарды «адам» деп, ал жан тазалығы үшін рухани жолға түскендерді «толық адам» деп атайды. Белгілі бір тарихи дәуірге немесе ортаға тән мәнділік сол дәуірдегі я ортадағы адамдардың жалпы рухани кескінін құрайтын нәрсе. Адамдардағы нақты істер мен мақсаттар, олардың ойлау ерекшелігі (менталитет), жалпы тіршілігі мен ойлауының логикасы сол ішкі мәнділікпен сәулеленіп тұрады, белгілі дәрежеде соның көрінісі деуге болады. Сондықтан да мәнділік көбінесе тікелей көзге көрінетін құбылыс емес. Белгілі бір ортаның рухани мәдениетінің өзгеше болып тұратыны да оның түпкі негізінде ерекше мәннің жататындығынан. Осындай мән белгілі бір мәдениеттің ішкі ұйтқысы. Мысалы, байырғы қауымдасудың дәрежесінде 20 ғасырға дейін сақталған Америка, Австралияның, т.б. жерлердің тайпаларын зерттеген Еуропа ғалымдары сол тайпа адамдарының іс-әрекеттерін, әсіресе олардың ойлау логикасын көп уақыт түсіне алған жоқ. Оларға әуелде (Эмиль Дюркгейм, әсіресе Люсьен Леви-Брюль) қауым адамдарының ойлауында ешқандай логика жоқ сияқты көрінген. Бірақ, кейінгі кезеңдерде олардың ойлауы еуропалықтарға ұқсамайтын басқаша тәртіппен, заңдылықпен іске асатындығы айқындала бастады. Прологикалық (яғни логикалық дәрежеге дейінгі) деп есептеліп келген ойлаудың өзіндік өзгеше логикасының бар екені белгілі болды. Оның себебі ойлаудың барлық мәнін сыртқы объективтік дүниенің себеп-салдарлық байланыстары арқылы ғана көретін, сыртқы дүниені тек пайдалануға бағышталған еуропалық ойлау негізінде басқа мән жатқан ойлауды, рухани мәдениетті түсіне алмады. Байырғы қауым адамдарының мәдениетіне, ойлауына, табиғатқа, болмысқа осы тұрғыдан қарау жат нәрсе. Осы қатесін Леви-Брюль кейін өзі де мойындаған. [[Сурет:Skyscrapers of Shinjuku 2009 January.jpg|thumb|right|250px|Адамзат прогрессі]] Адамның дүниеге қатынасы, оның негізгі сипаты мен табиғаты осы мәнмен анықталады. Сыртқы табиғатты өзгерту қызметінің өзі негізгі екі түрлі мәнді іске асыру үшін болуы мүмкін: біріншіден, табиғат пен адамның бірін-бірі толықтыратын, жаңғыртатын үйлесімді байланысы және екіншіден, табиғатты тек пайдалануға ұмтылу. Табиғатқа тек қана пайдагершіліктің көзімен қарап, тек өзінің бір мұқтаждығының тұрғысынан қатынас жасау антикалық дәуірден бастап Еуропада кең өріс алды. Онда табиғатты тек адамның бір кәдесіне жарайтын немесе жарамайтын заттар мен құбылыстардың арсеналы, табиғи қоймасы ретінде ғана қарап, іс-әрекет жасау басым болды. Әрине, еуропалық өмірде басқа көзқарастар да бар, бірақ әңгіме қандай пиғылдың жетекші, басым болғандығында. Осы пайдагерлік қатынас үстем болған, тіпті баз біреулердің жан дүниесінде жалғыз ғана құмарлыққа ие болған жерде табиғаттың, басқа адамдардың, жалпы өзінен тыс құбылыстардың қайсысы болса да өзіндік дербес мағынасынан айрылады, оңдай жандар үшін табиғаттың кез келген заты я пайдалы, я пайдасыз, олардың өзіндік құндылығы ол үшін жоқпен тең. Сондықтан ондай адам, оңдай қоғам табиғатты тәуелсіз мағынасы үшін қастерлемейді, мәпелемейді, тіпті сақтауға да ұмтылмайды, одан тек керегін алып, жоя беруге даяр. Бұл белгілі бір мәнділіктің ешбір қоспасыз «таза» анықтамасы. Бірақ өмірде ол қатынас «кіршіксіз» күйінде кездесе бермейді. Өкінішке қарай өзіміз өмір сүріп отырған дүниемізде осы қатынас басым. Соның арқасында өзімізді қоршап отырған табиғат орасан зор зардап шегуде. Бұл қатынас түбірінен өзгермесе (бүкіл әлемдік шеңберде) адамзат қазіргісінен де зор апаттарға ұшырауы сөзсіз. Бұл тарихтағы жалған мәнділіктің бір көрінісі. Адамдарға өз құлқынан басқаның бәрін тәрік етушілік меңдеп кеткен дәуірлерде ол табиғатқа ғана емес, ең алдымен адамның адамға қатынасында ең үлкен апаттарға душар етеді. Осындай пиғыл 20 ғасырда айрықша зор алапаттар туғызды. Оның кейбір мысалдары: екі рет болған дүниежүзілік соғыс, белгілі кезеңде Еуропада бел алған фашизм, бұрынғы КСРО-дағы тоталитарлық тәртіп, бүкіл әлемді, соның ішінде Қазақстанды да қамтыған экологиялық дағдарыс. Екінші бір мәнділік: табиғатты өзгертуге, меңгеруге, үстемдік етуге, пайдалануға біршама енжарлық, бірақ оның есесіне, табиғатпен үйлесімді тіршілікке бейімділік, көбінесе, Шығыста айқынырақ көрінді. 20 ғасырға дейін осылай болды. Бірақ мұнда да мәнділіктің алғашқы үлгісі белең ала бастады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} [[Санат:Адам]] [[Санат:Философия]] 3mahyh2jht3tzfpnewafrvlu7oqlqmu 0 716968 3615305 3496292 2026-06-10T16:36:33Z De Riban5 47502 /* Дереккөздер */ 3615305 wikitext text/x-wiki {{Wikify}} '''[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының]] әкімшілік-аумақтық бөлінісін реформалау''' 1962-1963 жылдары КСРО Министрлер Кеңесінің Төрағасы [[Никита Сергеевич Хрущёв|Н.С.Хрущевтің]] бастамасымен халық шаруашылығын басқару жүйесін реформалау шеңберінде жүргізілді. Реформа барысында Кеңес Одағы құрамындағы әкімшілік құрылымдар оларда '''өнеркәсіптік''' және '''ауылдық аудандардың''' құрылуымен айтарлықтай ұлғайтылды (1962 жылдың соңы мен 1963 жылдың басы аралығындағы кезеңде аудандардың жалпы саны 3421-ден<ref>СССР: Административно-территориальное деление союзных республик (на 1 янв. 1962 г.) / Отв. ред.: П. В. Туманов. — Изд. 11-е. — М.: Известия Советов депутатов трудящихся СССР, 1962. — Б. 5, 7. — 631 б.</ref> 1711-ге дейін азайды; бірқатар республикаларда, өлкелерде және облыстарда өнеркәсіптік аудандар құрылды (122)). [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП-ның]] жергілікті органдары мен [[Кеңес үкіметі|еңбекшілер депутаттары кеңестері]] тиісті экономикалық аудандарды басқару үшін өнеркәсіптік және ауылшаруашылық болып бөлінді, бұл жергілікті органдар санын екі есеге арттырды. Реформа тез арада өзінің тиімсіздігін көрсетіп, 1964 жылдың желтоқсаны мен 1965 жылдың қаңтары аралығында тоқтатылды. Өнеркәсіптік және ауылдық аудандар жойылып, әдеттегі әкімшілік аудандар қалпына келтірілді. == [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] == Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1963 жылғы 2 және 10 қаңтардағы Жарлықтарымен: * [[Алматы облысы]]. 18 аудан мен 2 облыстық бағыныстағы қаланың орнына 13 аудан мен 4 облыстық бағыныстағы қала құрылды. Таратылған аудандар (6): [[Үйгентас ауданы|Андреев]], Іле, [[Қапал ауданы|Қапал]], Киров, Нарынқол және Ұйғыр. * [[Шығыс Қазақстан облысы]]. 12 аудан мен 3 облыстық бағыныстағы қаланың орнына 7 ауылдық аудан, 1 өндірістік аудан және 4 облыстық бағыныстағы қала құрылды. Таратылған аудандар (6): Катонқарағай, [[Киров ауданы (Шығыс Қазақстан облысы)|Киров]], [[Марқакөл ауданы|Марқакөл]], [[Предгорный ауданы|Предгорный]], Тарбағатай және Ұлан. * [[Қарағанды облысы]]. 11 аудан мен облыстық бағыныстағы 7 қаланың орнына 7 ауылдық округ, 1 өнеркәсіптік аудан және облыстық бағыныстағы 8 қала құрылды. Таратылған аудандар (6): [[Жезқазған ауданы|Жезқазған]], [[Қоңырат ауданы (Қарағанды облысы)|Қоңырат]], [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды облысы)|Қу]], Ұлытау, Ульянов және Шет. * [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]]. 13 аудан мен 1 облыстық бағыныстағы қаланың орнына 7 ауылдық аудан, 1 өнеркәсіптік аудан және 2 облыстық бағыныстағы қала құрылды. Таратылған аудандар (6): Ақсуат, [[Мақаншы ауданы|Мақаншы]], [[Жаңа Покров ауданы|Новопокров]], [[Жаңа Шүлбі ауданы|Новошульба]], [[Шар ауданы|Шар]] және [[Шұбартау ауданы|Шұбартау]]. === [[Батыс Қазақстан өлкесі]] === * Өлкелік бағыныстағы 4 қала (1. Ақтөбе 2. Гурьев 3. Орал 4. Форт-Шевченко) және 3 өнеркәсіптік аудан (Балықшы (3.11.63 ж. дейін), Қандыағаш және Ембі) құрылды. 1963 жылы 10 желтоқсанда Ақтау қала үлгісіндегі кенті өлкелік бағыныстағы қалаға жатқызылды; ал Форт-Шевченко қаласы аудандық бағыныстағы қалаға жатқызылды; 1964 жылы 1 шілдеде облыстық бағыныстағы Ақтау қаласы Шевченко болып өзгертілді. 1964 жылы 17 желтоқсанда өлкенің таратылуымен барлық қалалар мен өнеркәсіптік аудандар өлкелік бағыныстылықтан облыстық бағыныстылыққа ауыстырылды.<ref>{{Cite web|url=http://wwhp.ru/z-kz-kr.htm|title=Западно-Казахстанский край|accessdate=2023-07-12|archivedate=2010-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101203095753/http://wwhp.ru/z-kz-kr.htm|deadlink=}}</ref> * [[Ақтөбе облысы]]. 12 аудан мен 1 облыстық бағыныстағы қаланың орнына 7 ауылдық аудан, өлкелік бағыныстағы 1 өнеркәсіптік аудан және 1 қала құрылды. Таратылған аудандар (6): Байғанин, [[Жұрын ауданы|Жұрын]], Ырғыз, Ключевой, Степной және Ойыл. * [[Атырау облысы|Гурьев облысы]]. 9 аудан мен 1 облыстық бағыныстағы қаланың орнына 4 ауылдық аудан, өлкелік бағыныстағы 1 өнеркәсіптік аудан және 1 қала құрылды. Таратылған аудандар (6): Бақсай, [[Балықшы ауданы|Балықшы]], Жылыой, [[Есбол ауданы|Есбол]], Мақат және [[Шевченко ауданы|Шевченко]]. * [[Батыс Қазақстан облысы|Орал облысы]]. 14 аудан мен облыстық бағыныстағы 1 қаланың орнына 8 аудан мен өлкелік бағыныстағы 1 қала құрылды. Таратылған аудандар (5): Каменка, Қаратөбе, [[Тайпақ ауданы|Тайпақ]], Теректі және Шыңғырлау. === [[Тың өлкесі]] === * Өлкелік бағыныстағы 13 қала (1. Атбасар 2. Жітіқара 3. Ермак 4. Көкшетау 5. Красноармейск 6. Қостанай 7. Макинск 8. Павлодар 9. Петропавл 10. Рудный 11. Целиноград 12. Щучинск 13. Екібастұз) және 1 өнеркәсіптік аудан (Жолымбет) құрылды.<ref> Политико-административная карта. (на 6 апреля 1964 г.) // Атлас Целинного края. / И. Н. Гусева. — М.: МГУ, 1964. — Б. 1. — 49 б.</ref> 1964 жылы 17 желтоқсанда барлық қалалар (Целиноградтан басқа) және өнеркәсіптік аудан өлкелік бағыныстылықтан облыстық және аудандық бағыныстылыққа берілді.<ref>{{Cite web|url=http://wwhp.ru/cel-kr.htm|title=Целинный Край|accessdate=2023-07-12|archivedate=2010-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101203092232/http://wwhp.ru/cel-kr.htm|deadlink=}}</ref> * [[Көкшетау облысы]]. 14 аудан мен облыстық бағыныстағы 2 қаланың орнына 9 аудан мен өлкелік бағыныстағы 2 қала құрылды. Таратылған аудандар (6): Айыртау, [[Арықбалық ауданы|Арықбалық]], Зеренді, [[Қазан ауданы|Қазан]], [[Келлер ауданы|Келлер]], [[Чкалов ауданы|Чкалов]]. * [[Қостанай облысы]]. 18 аудан мен облыстық бағыныстағы 2 қаланың орнына 16 аудан мен өлкелік бағыныстағы 3 қала құрылды. Таратылған аудандар (8): Затобол, Қарабалық, Меңдіқара, Орджоникидзе, [[Пресногорьков ауданы|Пресногорьков]], Таран, Обаған және Ұзынкөл. * [[Павлодар облысы]]. 11 аудан мен облыстық бағыныстағы 2 қаланың орнына 9 аудан мен өлкелік бағыныстағы 3 қала құрылды. Таратылған аудандар (7): Куйбышев, Лебяжі, Лозов, Май, Максим Горький, Өрлітөбе және Цюрупин. * [[Солтүстік Қазақстан облысы]]. 10 аудан мен облыстық бағыныстағы 1 қаланың орнына 7 аудан мен өлкелік бағыныстағы 1 қала құрылды. Таратылған аудандар (5): [[Конюхов ауданы|Конюхов]], Октябрь, [[Полудин ауданы|Полудин]], [[Приишим ауданы|Приишим]], [[Соколов ауданы|Соколов]]. * [[Ақмола облысы|Целиноград облысы]]. 14 аудан мен 1 облыстық бағыныстағы қаланың орнына 10 ауылдық аудан, өлкелік бағыныстағы 1 өнеркәсіптік аудан және 1 қала құрылды. Таратылған аудандар (9): Баранкөл, Вишнёвка, [[Калинин ауданы (Целиноград облысы)|Калинин]], Қима, Ленин, Макин, Новочеркасск, Шортанды және Еркіншілік. === [[Оңтүстік Қазақстан өлкесі]] === * Өлкелік бағынысты 5 қала құрылды (Жамбыл, Кентау, Қызылорда, Леңгір, Шымкент). 1963 жылы 24 тамызда Шолақтау қала үлгісіндегі кенті өлкелік бағыныстағы қалаға жатқызылып, 1963 жылы 29 қарашада Қаратау болып өзгертілді. 1964 жылы 17 желтоқсанда өлкенің жойылуымен барлық қалалар өлкелік бағыныстылықтан облыстық бағыныстылыққа ауыстырылды.<ref>{{Cite web|url=http://wwhp.ru/y-kaza.htm|title=Южно-Казахстанская область|accessdate=2023-07-12|archivedate=2010-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202201950/http://wwhp.ru/y-kaza.htm|deadlink=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://wwhp.ru/jambw.htm|title=Жамбылская область|accessdate=2023-07-12|archivedate=2010-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101203094839/http://wwhp.ru/jambw.htm|deadlink=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://wwhp.ru/kz-ord.htm|title=Кызылординская область|accessdate=2023-07-12|archivedate=2010-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101203082236/http://wwhp.ru/kz-ord.htm|deadlink=}}</ref> * [[Жамбыл облысы]]. 10 аудан мен 1 облыстық бағыныстағы қаланың орнына 6 аудан мен 2 өлкелік бағыныстағы қала құрылды. Таратылған аудандар (4): Жамбыл, [[Көктерек ауданы|Көктерек]], Луговой, Сарысу. * [[Қызылорда облысы]]. 8 аудан мен 1 облыстық бағыныстағы қаланың орнына 4 аудан мен 1 өлкелік бағыныстағы қала құрылды. Таратылған аудандар (4): Арал, Жалағаш, Тереңөзек, Жаңақорған. * [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]]. 14 аудан мен 3 облыстық бағыныстағы қаланың орнына 6 аудан мен 3 өлкелік бағыныстағы қала құрылды. Таратылған аудандар (9): [[Арыс ауданы|Арыс]], Георгиев, [[Асықата ауданы|Киров]], Қаратас, Келес, Мақтаарал, Түлкібас, Шаян және Шәуілдір. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} * Ведомости Верховного Совета СССР. — 1963. — № 12 (1151) от 20 марта. — с. 269-272. [[Санат:Қазақ КСР]] 03romz222emme6xlqxmitbimpjq5m2e 0 717859 3615626 3566860 2026-06-11T08:33:20Z Kaiyr 3134 /* Дереккөздер */ 3615626 wikitext text/x-wiki == [[Ақтау]] қаласы == {| class="wikitable" ! Атауы!! Орналасқан жері!! Салынған жылы !Оқыту тілі!! Бұрынғы атауы |- | №1 орта мектеп || 14 ш/а|| 1983 |орысша|| |- | №2 орта мектеп || 3 ш/а||1963 |аралас|| |- | №3 Р. Қабылов атындағы орта мектеп|| 1 ш/а|| 1968 |қазақша|| |- | Мамандандырылған IT лицей || 11 ш/а|| 1976 |орысша|| ''№4 гимназия'' |- | №5 Н. Оңдасынов атындағы орта мектеп || 4 ш/а|| 1968 | rowspan="3" |аралас|| |- | №6 орта мектеп || 6 ш/а|| 1969|| |- | №7 Н. Марабаев атындағы мектеп-лицей || 5 ш/а||1971 || |- | №8 И. Сүйеубаев атындағы орта мектеп ||8 ш/а || 1972 |қазақша|| |- | №9 орта мектеп || 7 ш/а|| 1973 | rowspan="2" |аралас|| |- | №10 Қ. Бекжанов атындағы орта мектеп || 11 ш/а|| 1975|| |- | №11 Т. Әшімбаев атындағы лицей ||9 ш/а || 1977 |қазақша|| |- | №12 орта мектеп || 12 ш/а|| 1978 |аралас|| |- | №13 гимназия|| 12 ш/а|| 1979 |қазақша|| |- | №14 орта мектеп || 26 ш/а|| 1980 |аралас|| |- | №15 И. Жанболатова атындағы орта мектеп || 14 ш/а|| 1985 |қазақша|| |- | №16 С. Мұқашев атындағы орта мектеп || 27 ш/а|| 1986 | rowspan="2" |аралас|| |- | №17 орта мектеп ||13 ш/а || 1987|| |- |№18 орта мектеп |18 ш/а |2024 | | |- |№19 Т. Айбергенұлы атындағы мектеп-гимназия ||34 ш/а || 2021 | || |- | №20 М. Әуезов атындағы орта мектеп|| 28 ш/а|| 1989 | rowspan="3" |қазақша|| |- |№21 орта мектеп || 13 ш/а|| 1991|| |- | №22 С. Қондыбай атындағы мектеп-гимназия|| 22 ш/а|| 2006|| |- | №23 орта мектеп||28А ш/а || 1991 |аралас|| |- |№24 орта мектеп |19А ш/а |2024 | | |- | IT мектеп-лицей||15 ш/а || 1993 |қазақша|| ''№24 орта мектеп'' |- | №25 орта мектеп || Шығыс-1 ш/а|| 2021 | || |- | №27 Өмірзақ орта мектебі||[[Өмірзақ (Маңғыстау облысы)|Өмірзақ]] ауылы || 1979 | rowspan="3" |қазақша|| |- | №28 А. Байтұрсынұлы атындағы орта мектеп|| 29 ш/а|| 2001|| |- | №29 Ф. Оңғарсынова атындағы мектеп-гимназия || 32А ш/а|| 2018|| |- | №30 орта мектеп|| 31А ш/а|| 2022 | || |} == [[Жаңаөзен]] қаласы == {| class="wikitable" ! Атауы!! Орналасқан жері!! Салынған жылы !! Бұрынғы атауы |- | №1 Т. Әлиев атындағы орта мектеп || Шаңырақ ш/а|| 1969|| |- | №2 орта мектеп|| Шұғыла ш/а||1971 || |- | №3 орта мектеп (орыс мектебі)|| Шаңырақ ш/а|| 1967|| |- | №4 С. Бегендікұлы атындағы орта мектеп || [[Қызылсай (Маңғыстау облысы)|Қызылсай]] ауылы|| 1985|| |- | №5 мектеп-гимназия || Ақбұлақ ш/а|| 2018||''Жаңаөзен мектеп-гимназиясы'' |- |№6 орта мектеп || Самал ш/а|| 1976|| |- | №7 орта мектеп || Көктем ш/а|| 1982|| |- | №8 Қ. Күржіманұлы атындағы орта мектеп|| Көктем ш/а|| 1991|| |- | №9 орта мектеп || [[Рахат (Маңғыстау облысы)|Рахат]] ауылы, Мерей ш/а|| 2014|| |- |№10 орта мектеп || Өркен ш/а || 1988|| |- | №11 орта мектеп||[[Теңге (ауыл)|Теңге]] ауылы || 2014|| |- | №12 бастауыш мектеп||Шұғыла ш/а || 1973|| |- | №13 Дарын мектеп-лицейі || Станция Вокзал|| 1983|| |- | №14 орта мектеп||[[Теңге (ауыл)|Теңге]] ауылы || 2000|| |- | №15 орта мектеп||[[Рахат (Маңғыстау облысы)|Рахат]] ауылы, Ақсу ш/а || 2004|| — |- | №16 бастауыш мектеп (орыс мектебі)||Шаңырақ ш/а || 2005|| — |- | №17 орта мектеп|| [[Рахат (Маңғыстау облысы)|Рахат]] ауылы, Ақсу ш/а|| 2007|| — |- | №18 орта мектеп || [[Теңге (ауыл)|Теңге]] ауылы|| 2008|| — |- | №19 А. Құнанбаев атындағы орта мектеп || Арай ш/а|| 2008||— |- | №20 орта мектеп|| Бостандық ш/а|| 2013||— |- | №21 орта мектеп|| [[Кендірлі (ауыл)|Кендірлі]] ауылы, Жұлдыз ш/а|| 2011|| — |- |№22 орта мектеп || Рауан ш/а||2018 || — |- | №23 орта мектеп|| [[Кендірлі (ауыл)|Кендірлі]] ауылы, Жұлдыз ш/а|| 2018|| |- | №24 мектеп-лицей||Арай ш/а || 2008|| ''Жаңаөзен мектеп-лицейі'' |} == [[Бейнеу ауданы]] == {| class="wikitable" ! Атауы!! Орналасқан жері!! Салынған жылы !! Бұрынғы атауы |- | Абай атындағы орта мектеп (аралас мектеп)|| rowspan="11" | [[Бейнеу]]|| 1966||''№491 мектеп'' |- | Атамекен орта мектебі|| 2009|| — |- | Бейнеу гимназиясы|| 1998|| — |- | Бейнеу лицейі|| 2002|| — |- | Бейнеу орта мектебі|| 2016|| — |- | Ж. Қалдығараев атындағы орта мектеп|| 1975|| ''Калинин атындағы орта мектеп'' |- | Күйкен орта мектебі|| 2010|| — |- | Манашы орта мектебі|| 2007|| — |- | Сам орта мектебі|| 2013|| — |- | Үстірт орта мектебі || 2005|| — |- | Ы. Алтынсарин атындағы орта мектеп|| 1979|| — |- | Боранқұл орта мектебі|| [[Боранқұл]], 1-ауыл || 2006|| — |- | Қарақұм орта мектебі|| [[Боранқұл]], 5-ауыл || 1970|| — |- | Опорный орта мектебі|| [[Боранқұл]], 7-ауыл || 1980|| — |- | Ақжігіт орта мектебі|| rowspan="2" | [[Ақжігіт (ауыл)|Ақжігіт]]|| 1974|| — |- | М. Бегенов атындағы орта мектеп|| 1975|| |- | Ә. Жанкелдин атындағы орта мектеп|| rowspan="2" | [[Сарға]]|| 1974|| — |- | Бейнеу мектеп-интернаты|| 2005|| — |- |Есет мектеп-бөбекжай кешені || [[Есет (ауыл)|Есет]]|| 1983|| ''Гагарин атындағы орта мектеп'' |- |Сам мектеп-бөбекжай кешені || [[Сам (Маңғыстау облысы)|Сам]]|| 1949|| ''Амангелді атындағы орта мектеп'' |- | Сыңғырлау мектеп-бөбекжай кешені|| [[Сыңғырлау]]|| 1987||''Сыңғырлау орта мектебі'' |- | Тәжен мектеп-бөбекжай кешені|| [[Тәжен]]|| 2012||— |- |Ә. Махутов атындағы мектеп-бөбекжай кешені || [[Төлеп (Бейнеу ауданы)|Төлеп]]|| 1965|| ''Каменный орта мектебі'' |- | Тұрыш мектеп-бөбекжай кешені|| [[Тұрыш]]|| 1961|| ''Сам орта мектебі'' |} == [[Қарақия ауданы]] == {| class="wikitable" ! Атауы!! Орналасқан жері!! Салынған жылы !! Бұрынғы атауы |- | №1 орта мектеп (аралас мектеп) || [[Құрық (ауыл)|Құрық]], 1 ш/а|| 1975|| |- | Орта мектеп-гимназия || [[Құрық (ауыл)|Құрық]]|| 2009|| — |- | №3 орта мектеп || [[Жетібай (Маңғыстау облысы)|Жетібай]], Ыбырайымұлы ш/а|| 1975|| |- | №4 орта мектеп ||[[Жетібай (Маңғыстау облысы)|Жетібай]], Астана ш/а || 2013|| |- | №5 орта мектеп || [[Мұнайшы (ауыл)|Мұнайшы]], Теміржолшы ш/а|| 2015|| |- | №6 орта мектеп ||[[Құрық (ауыл)|Құрық]]|| 1988|| |- | №7 орта мектеп || [[Мұнайшы (ауыл)|Мұнайшы]], Салтанат ш/а|| 1998|| |- |№8 орта мектеп || [[Жетібай (Маңғыстау облысы)|Жетібай]], Жаңғабылұлы ш/а|| 2005|| |- | №9 бастауыш мектеп ||[[Жетібай (Маңғыстау облысы)|Жетібай]], Төлендиев ш/а || 2005|| |- | №10 орта мектеп ||[[Болашақ (Маңғыстау облысы)|Болашақ]]|| 2013||— |- | №11 орта мектеп || [[Құрық (ауыл)|Құрық]]|| 2009|| — |- | Аққұдық негізгі мектебі || [[Аққұдық (Маңғыстау облысы)|Аққұдық]]|| 2001|| |- | Қарақұдық орта мектебі ||[[Бостан (Маңғыстау облысы)|Бостан]]|| 1985|| |- | Қ. Күржіманұлы атындағы орта мектеп || [[Сенек]]|| 1973|| |- | Құланды орта мектебі ||[[Құланды (Маңғыстау облысы)|Құланды]]|| 2015|| |} == [[Маңғыстау ауданы]] == {| class="wikitable" ! Атауы!! Орналасқан жері!! Салынған жылы !! Бұрынғы атауы |- | Б. Жұмалиев атындағы орта мектеп || [[Шетпе]], Орталық ш/а || 1968|| ''№2 орта мектеп'' |- | А. Меңдалыұлы атындағы орта мектеп|| [[Шетпе]], Қарашоқы ш/а|| 1976|| ''№3 орта мектеп'' |- | Н. Жұбаев атындағы орта мектеп ||[[Шетпе]], Ескі Шетпе ш/а || 1986|| ''№4 орта мектеп'' |- |№5 бастауыш мектеп || [[Шетпе]], Қосбұлақ ш/а|| 1990|| ''Қосбұлақ бастауыш мектебі'' |- |№6 Мекерия Атымов атындағы орта мектеп || [[Шетпе]], Жаңаорпа ш/а|| 1992|| |- | №7 мектеп-лицей|| [[Шетпе]], Ащыбұлақ-1 ш/а|| 2018|| |- |Шетпе гимназиясы || [[Шетпе]], Орталық ш/а || 2001|| |- |Шетпе лицейі || [[Шетпе]]|| 2006|| |- | Е. Айшуақұлы атындағы орта мектеп || rowspan="2" | [[Жыңғылды (Маңғыстау облысы)|Жыңғылды]]|| 1978|| ''Куйбышев атындағы орта мектеп'' |- |С. Нұрниязұлы атындағы мектеп-интернат || 2014|| ''Т.Г.Шевченко атындағы мектеп-интернат'' |- |А. Өтепбергенов атындағы орта мектеп ||[[Үштаған (Маңғыстау облысы)|Ұштаған]]|| 2006|| ''В.И.Ленин атындағы орта мектеп, Ұштаған орта мектебі'' |- |Ә. Кекілбайұлы атындағы орта мектеп || [[Оңды|Онды]]|| 1984|| ''Онды орта мектебі'' |- |Ә. Жангелдин атындағы орта мектебі || [[Қызан]]|| 1975|| |- |Жармыш орта мектебі || [[Жармыш]]|| 1977|| |- |Қаратөбе орта мектебі || [[Шебір]]|| 2000|| ''1 Май орта мектебі'' |- |Өтес орта мектебі || [[Сайөтес]]|| 2007|| |- |С. Жаңғабылов атындағы орта мектеп || [[Тұщықұдық (Маңғыстау облысы)|Тұщықұдық]]|| 1979|| ''Тұщықұдық орта мектебі'' |- |Тобанияз атындағы орта мектеп || [[Ақшымырау]]|| 1995|| ''Калинин атындағы орта мектеп'' |- | Т. Жалғасбайұлы атындағы Шайыр орта мектебі || [[Шайыр (ауыл)|Шайыр]]|| 1980|| ''Шайыр орта мектебі'' |- | Тұщыбек мектеп-бөбекжай кешені|| [[Тұщыбек]]|| 2005|| ''Тұщыбек негізгі орта мектебі'' |- |Бекі бастауыш мектебі || [[Бекі (ауыл)|Бекі]]|| 2024|| |- |Боздақ бастауыш мектебі || [[Боздақ (Маңғыстау облысы)|Боздақ]]|| 1967|| |} == [[Мұнайлы ауданы]] == {| class="wikitable" ! Атауы!! Орналасқан жері!! Салынған жылы !! Бұрынғы атауы |- || №1 орта мектеп || [[Маңғыстау (ауыл)|Маңғыстау]], 18 квартал || 1966|| ''№26 орта мектеп'' |- || №2 орта мектеп || [[Қызылтөбе (Маңғыстау облысы)|Қызылтөбе]]|| 1983|| ''№18 орта мектеп'' |- || №3 орта мектеп|| [[Баянды (Маңғыстау облысы)|Баянды]], Баянды-3 т/а || 2013|| ''Баянды орта мектебі'' |- || №4 орта мектеп || [[Дәулет (Маңғыстау облысы)|Дәулет]], Жаңа Дәулет т/а || 2010|| ''№19 орта мектеп'' |- || №5 Ш. Мұңалұлы атындағы орта мектеп|| [[Маңғыстау (ауыл)|Маңғыстау]]|| 2008|| — |- || №6 орта мектеп || [[Қызылтөбе (Маңғыстау облысы)|Қызылтөбе]], Қызылтөбе-2 т/а || 2010|| — |- ||№7 орта мектеп || [[Атамекен (Маңғыстау облысы)|Атамекен]], Қаламқас т/а || 2011|| — |- || №8 орта мектеп|| [[Маңғыстау (ауыл)|Маңғыстау]], Бесшоқы т/а || 2013|| — |- || №9 орта мектеп|| [[Басқұдық (Мұнайлы ауданы)|Басқұдық]], Алау т/а || 2013|| — |- || №10 орта мектеп|| [[Батыр (ауыл)|Батыр]], Емір т/а || 2014|| — |- || №11 орта мектеп|| [[Маңғыстау (ауыл)|Маңғыстау]], Шерқала т/а || 2014|| — |- || №12 орта мектеп (аралас мектеп) || [[Атамекен (Маңғыстау облысы)|Атамекен]], Жалын т/а || 2015|| — |- || №13 мектеп-гимназия || [[Қызылтөбе (Маңғыстау облысы)|Қызылтөбе]]|| 2018|| — |- || №14 орта мектеп || [[Басқұдық (Мұнайлы ауданы)|Басқұдық]] (Ақтау қаласы, 9 ө/а) || 2018|| — |- || №15 орта мектеп || [[Батыр (ауыл)|Батыр]], Алматы т/а || 2020|| — |- || №16 орта мектеп || [[Басқұдық (Мұнайлы ауданы)|Басқұдық]], Жаңа қоныс т/а || 2022 || — |- |№17 орта мектеп |[[Басқұдық (Мұнайлы ауданы)|Басқұдық]], Алау т/а |2024 |— |- |№18 орта мектеп |[[Қызылтөбе (Маңғыстау облысы)|Қызылтөбе]], Қызылтөбе-2 т/а |2024 |— |- || Қызылтөбе лицейі || [[Қызылтөбе (Маңғыстау облысы)|Қызылтөбе]]|| 1983 || |} == [[Түпқараған ауданы]] == {| class="wikitable" ! Атауы!! Орналасқан жері!! Салынған жылы !! Бұрынғы атауы |- | Е. Өмірбаев атындағы орта мектеп|| rowspan="2" | [[Форт-Шевченко]]|| 1977|| ''С.М.Киров атындағы орта мектеп'' |- | Форт-Шевченко мектеп-лицейі|| 2016||— |- | Ақшұқыр мектеп-гимназиясы|| rowspan="3" | [[Ақшұқыр]]|| 2020||— |- | Ақшұқыр мектеп-лицейі|| 2014||— |- | М. Әбдіхалықов атындағы мектеп-гимназия|| 2000||''Ш.Ералиев атындағы орта мектеп'' |- | А.М. Горький атындағы мектеп-лицей (орыс мектебі) | rowspan="2" | [[Баутин|Баутино]]|| 1989|| — |- | Ж. Мыңбаев атындағы мектеп-гимназия|| 1981|| ''А.Е.Баутин атындағы орта мектеп'' |- | №1 Ғ. Айдаров атындағы мектеп-лицей|| [[Сайын Шапағатов ауылы|Шапағатов]]|| 2009|| — |- | С. Шапағатов атындағы мектеп-гимназия|| [[Сайын Шапағатов ауылы|Шапағатов]], 5 квартал|| 2018|| — |- | З. Баймырзаев атындағы орта мектеп|| [[Қызылөзен]]|| 2004|| |- | Шахта орта мектебі|| [[Таушық]]|| 1984|| — |} == Мамандандырылған мектептер== # "Білім-инновация" лицей-интернаты (Ақтау) # Жаңаөзен "Білім-инновация" лицей-интернаты (Жаңаөзен, Рахат ауылы) # Түрлі пәндерді тереңдетіп оқытатын дарынды балаларға арналған облыстық мамандандырылған мектеп-интернат (Ақтау) == Кешкі мектептер== # Кешкі (ауысымды) мектеп (Ақтау) # Кешкі (ауысымды) мектеп (Жаңаөзен) # Кешкі (ауысымды) мектеп (Құрық) # Кешкі (ауысымды) мектеп (Шетпе) == Қосымша білім беру ұйымдары == # Оқушылар сарайы (Ақтау) # Оқушылар шағармашылық үйі (Жаңаөзен) # Абыл Тарақұлы атындағы балалар өнер мектебі (Ақтау) # Балалар өнер мектебі (Маңғыстау) # Балалар өнер мектебі (Шетпе) # Құлшар Бақтыбайұлы атындағы Бейнеу балалар өнер мектебі # Құрық балалар өнер мектебі # Мұрат Өскенбаев атындағы балалар музыка мектебі (Жаңаөзен) # Мұрын жырау Сеңгірбекұлы атындағы өнер мектебі (Форт-Шевченко) # Өскенбай Қалманбетұлы атындағы Жетібай балалар өнер мектебі == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан оқу орындары}} [[Санат:Қазақстан мектептері]] 2luggur48m4wlp1ryc9if6tp6jvkvux 0 721023 3615627 3609006 2026-06-11T08:33:30Z Kaiyr 3134 /* Дереккөздер */ 3615627 wikitext text/x-wiki == Жезқазған қаласы == # №1 орта мектеп # №2 орта мектеп (Кеңгір) # №3 орта мектеп # №4 орта мектеп # №5 Қ. Шыңғысов атындағы орта мектеп # №6 негізгі мектеп (Теректі) # №7 Қ. Сәтбаев атындағы мектеп-лицей # №8 гимназиясы # №9 мектеп-интернат # №10 орта мектеп # №11 орта мектеп # №13 орта мектеп # №14 орта мектеп (Талап) # №15 негізгі мектеп (Малшыбай) # №21 орта мектеп # №22 орта мектеп # №24 орта мектеп # №26 гимназиясы # №133 негізгі мектеп # Кешкі мектеп ; Мамандандырылған мектептер # Абай атындағы мамандандырылған мектеп-интернат # №3 "Білім-Инновация" лицей-интернаты == Қаражал қаласы == # №1 орта мектеп # №3 орта мектеп # №5 бастауыш мектеп # №6 орта мектеп # №7 орта мектеп # №10 орта мектеп (Жәйрем) # №11 орта мектеп (Жәйрем) # №30 орта мектеп (Жәйрем) == Сәтбаев қаласы == # Б. Момышұлы атындағы мектеп-гимназия (''№1 мектеп'') # №3 орта мектеп # №4 Абай атындағы мектеп-лицей # №5 орта мектеп # №7 орта мектеп # Қ. Сәтбаев атындағы орта мектеп (''№9 мектеп'') # №14 орта мектеп # Ә. Марғұлан атындағы орта мектеп (''№15 мектеп'') # №16 орта мектеп # Ы. Алтынсарин атындағы мектеп-лицей (''№19 мектеп'') # №25 орта мектеп # №27 орта мектеп # С. Сейфуллин атындағы гимназия == Жаңаарқа ауданы == # №1 мектеп-лицей (Жаңаарқа) # А. Сейдімбек атындағы орта мектеп (Жаңаарқа) # Б. Амалбеков атындағы тірек мектеп (Жаңаарқа) # Е. Шаханов атындағы тірек мектеп (Жаңаарқа) # О. Жұмабеков атындағы тірек мектеп (Жаңаарқа) # С. Сейфуллин атындағы орта мектеп (Жаңаарқа) # Ақтау орта мектебі (Ақтау) # Ақтүбек орта мектебі (Ақтүбек) # Атасу орта мектебі (Атасу) # Бидайық орта мектебі (Бидайық) # Жаңаарқа орта мектебі (Жұмажанов) # Ж. Сәдуақасов атындағы орта мектеп (Түгіскен) # Көктал орта мектебі (Орынбай) # Қызылжар орта мектебі (Қызылжар) # Манадыр негізгі мектебі (Мыңадыр) # О. Әлібаев атындағы орта мектеп (Ералиев) # Талдыбұлақ орта мектебі (Талдыбұлақ) # Ынталы орта мектебі (Ынталы) # Ынтымақ орта мектебі (Ынтымақ) # №135 негізгі мектеп (ст. Атасу) # №140 негізгі мектеп (189-разъезд) # Айнабұлақ негізгі мектебі (Айнабұлақ) # Ақтайлақ негізгі мектебі (Ақтайлақ) # Кенжебай-Самай негізгі мектебі (Кенжебайсамай) # №69 разъезд бастауыш мектебі (69-разъезд) # Байғұл бастауыш мектебі (Байғұл) # Жомарт бастауыш мектебі (Жомарт) # Қараағаш бастауыш мектебі (Қараағаш) == Ұлытау ауданы == # №1 тірек мектеп (Ұлытау) # №2 орта мектеп (Шеңбер) # №3 орта мектеп (Сарлық) # №4 орта мектеп (Бозтұмсық) # №5 негізгі мектеп (Пионер) # №6 тірек мектеп (Жезді) # №7 орта мектеп (Жыланды) # №8 орта мектеп (Егінді) # №9 орта мектеп (Терісаққан) # №10 М. Мыңқаев атындағы орта мектеп (Борсеңгір) # №11 орта мектеп (Қоскөл) # №12 негізгі мектеп (Ақтас) # №14 орта мектеп (Бетбұлақ) # №15 Ж. Жабаев атындағы тірек мектеп (Қарсақпай) # №17 орта мектеп (Байқоңыр) # №18 орта мектеп (Мибұлақ) # Жезді мектеп-интернаты (Жезді) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан оқу орындары}} [[Санат:Қазақстан мектептері]] 4fyu18dnbod1lw9jguffx0rid79krrk 0 722782 3615625 3267951 2026-06-11T08:33:13Z Kaiyr 3134 /* Дереккөздер */ 3615625 wikitext text/x-wiki == Байқоңыр қаласы == ; Қазақстандық мектептер<ref>Қызылорда облыстық білім басқармасының Қармақшы аудандық білім бөліміне қарайды</ref> # №272 орта мектеп # №273 орта мектеп # №274 орта мектеп # №275 орта мектеп # №277 мектеп-лицей ; Ресейлік мектептер<ref>Байқоңыр қалалық әкімшілігінің білім басқармасына қарайды</ref> # №1 Г.М. Шубников атындағы орта мектеп # №3 С.П. Королёв атындағы орта мектеп # №4 В.П. Глушко атындағы орта мектеп # №7 М.К. Янгель атындағы орта мектеп # №10 В.П. Бармин атындағы орта мектеп # №15 бастауыш мектеп # В.Н. Челомей атындағы Халықаралық ғарыш мектебі == Қызылорда қаласы == # №1 Қ. Мұхамеджанов атындағы мектеп-гимназия # №3 С. Толыбеков атындағы ақпараттық технология мектеп-лицейі (IT-мектеп-лицей) # №4 С. Сейфуллин атындағы ақпараттық технология мектеп-лицейі (IT-мектеп-лицей) # №5 И.В. Панфилов атындағы мектеп-лицей # №6 М. Сужиков атындағы орта мектеп # №7 мектеп-лицей # №8 П.Д. Осипенко атындағы орта мектеп # №9 Н. Ілиясов атындағы мектеп-гимназия # №10 Ы. Алтынсарин атындағы мектеп-лицей # №11 Ә. Тыныбаев атындағы мектеп-лицей (Тасбөгет) # №12 І. Қабылов атындағы ақпараттық технология мектеп-лицейі (IT-мектеп-лицей) # №15 М. Дүйсенов атындағы мектеп-лицей # №23 Ж. Қизатов атындағы мектеп-лицей # №39 Қызылөзек орта мектебі (Қараөзек) # №43 Ж. Махамбетов атындағы орта мектеп # №101 Ә. Мүсілімов атындағы мектеп-лицей # №112 Н. Ахмадеева атындағы орта мектеп # №120 Жамбыл атындағы орта мектеп # №128 орта мектеп (ст. Қараөзек) # №136 Т. Жүргенов атындағы мектеп-лицей # №138 Абай атындағы орта мектеп (Абай) # №140 Абылай хан атындағы қазақ орта мектебі # №143 орта мектеп (Махамбетов) # №144 С. Әлжіков атындағы орта мектеп (Қызылжарма) # №145 Бірқазан орта мектебі (Бірқазан) # №171 Ғ. Мұратбаев атындағы орта мектеп # №172 Н. Ергешбаев атындағы орта мектеп # №173 Ә. Молдағұлова атындағы орта мектеп # №175 орта мектеп (Айнакөл) # №176 орта мектеп (Тасбөгет) # №178 орта мектеп (Талсуат) # №179 А. Хангелдин атындағы орта мектеп (Қарауылтөбе) # №187 М. Шоқай атындағы ақпараттық технология мектеп-лицейі (IT-мектеп-лицей) # №189 орта мектеп (Белкөл) # №197 Ә. Құдабаев атындағы қазақ орта мектебі # №198 Ж. Нұрманов атындағы орта мектеп # №211 А. Байтұрсынов атындағы орта мектеп # №212 мектеп-гимназия # №215 орта мектеп (Талдыарал) # №218 орта мектеп (Баймұрат батыр) # №222 Т. Рысқұлов атындағы орта мектеп # №233 Ж. Нұрсейітов атындағы орта мектеп # №235 К. Қаракөзов атындағы мектеп-гимназия # №253 орта мектеп # №257 орта мектеп (Тасбөгет) # №261 С. Лапин атындағы орта мектеп # №264 Т. Есетов атындағы мектеп-лицей # №267 орта мектеп # №268 мектеп-лицей (Махамбетов) # №271 Б. Ермекбаев атындағы орта мектеп # №278 ақпараттық технология мектеп-лицейі (IT-мектеп-лицей) # №280 орта мектеп (Досан) # №282 мектеп-лицей # №285 мамандандырылған мектеп-лицей-интернаты (Тасбөгет) # №287 орта мектеп == Арал ауданы == # №62 Ж. Әбдірашев атындағы мектеп-лицей (Арал) # №64 орта мектеп (Арал) # №71 орта мектеп (Арал) # №83 орта мектеп (Арал) # №220 орта мектеп (Арал) # №260 орта мектеп (Арал) # №87 орта мектеп (Сексеуіл) # №177 орта мектеп (Сексеуіл) # №231 орта мектеп (Сексеуіл) # №283 орта мектеп (Сексеуіл) # №19 орта мектеп (Жақсықылыш) # №20 З. Шүкіров атындағы орта мектеп (Бөген) # №21 орта мектеп (Қамыстыбас) # №22 орта мектеп (Ақбасты) # №58 орта мектеп (Жалаңаш) # №59 орта мектеп (Абай) # №61 орта мектеп (Аралқұм) # №63 орта мектеп (Ақбай) # №65 орта мектеп (Бекбауыл) # №66 орта мектеп (Шөмішкөл) # №67 орта мектеп (Қосжар) # №68 орта мектеп (Қосаман) # №69 орта мектеп (Сапақ) # №72 орта мектеп (Райым) # №73 орта мектеп (Аманөткел) # №74 орта мектеп (Жаңақұрылыс) # №75 орта мектеп (Қарашалаң) # №77 орта мектеп (Құланды) # №81 орта мектеп (Қызылжар) # №82 орта мектеп (Жаңақоныс) # №200 орта мектеп (Құмбазар) # №230 орта мектеп (Жіңішкеқұм) # №248 орта мектеп (Тоқабай) # №263 орта мектеп (Шөміш) # №18 негізгі мектеп (Ерімбетжаға) # №76 негізгі мектеп (Аққұлақ) # №227 А. Мұстафаев атындағы негізгі мектеп (Көктем) # №237 негізгі мектеп (Ақеспе) # №265 негізгі мектеп (Үкілісай) # №281 негізгі мектеп (Ескіұра) # Ақшатау бастауыш мектебі (Ақшатау) # Жалғызағым бастауыш мектебі (Жалғызағаш) # Көнту бастауыш мектебі (Көнту) # Құрлық бастауыш мектебі (Құрлық) # Мойнақ бастауыш мектебі (Мойнақ) == Жалағаш ауданы == # №31 мектеп-гимназия (Жалағаш) # №123 Т. Жүргенов атындағы мектеп-лицей (Жалағаш) # №201 Әл-Фараби атындағы мектеп-лицей (Жалағаш) # №202 З. Жарқынбаев атындағы орта мектеп (Жалағаш) # №246 Ш. Ермағанбетова атындағы орта мектеп (Жалағаш) # №32 І. Қабылов атындағы мектеп-лицей (Мәдениет) # №33 орта мектеп (Бұқарбай батыр) # №34 Ә. Бердәулетов атындағы орта мектеп (Шәменов) # №38 А. Бисенов атындағы орта мектеп (Аққұм) # №114 орта мектеп (Қаракеткен) # №115 орта мектеп (Далдабай) # №116 орта мектеп (Ақсу) # №117 Ә. Оңалбаев атындағы орта мектеп (Жүргенов) # №118 орта мектеп (Таң) # №119 орта мектеп (Жаңаталап) # №122 орта мектеп (Мырзабай ахун) # №124 орта мектеп (Есет батыр) # №188 орта мектеп (Аққыр) # №203 орта мектеп (Жаңадария) # №232 М. Байділдаев атындағы орта мектеп (Еңбек) == Жаңақорған ауданы == # №51 М. Қаратаев атындағы орта мектеп (Жаңақорған) # №56 орта мектеп (Жаңақорған) # №110 мектеп-лицей (Жаңақорған) # №125 С. Сапарбеков атындағы орта мектеп (Жаңақорған) # №163 орта мектеп (Жаңақорған) # №169 Н. Илялетдинов атындағы орта мектеп (Жаңақорған) # №286 орта мектеп (Жаңақорған) # №168 И. Әбдікәрімов атындағы орта мектеп (Қожакент) # №184 орта мектеп (Қожакент) # №53 А.Д. Романов атындағы орта мектеп (Төменарық) # №223 орта мектеп (Төменарық) # №209 Ә. Әбутәліпов атындағы орта мектеп (Түгіскен) # №256 орта мектеп (Түгіскен) # №52 Б. Аралбаев атындағы орта мектеп (Тақыркөл) # №54 Ж. Қыдыров атындағы орта мектеп (Бесарық) # №55 С. Қожанов атындағы орта мектеп (Бірлік) # №160 орта мектеп (Манап) # №161 орта мектеп (Қосүйеңкі) # №162 орта мектеп (Қожамберді) # №164 орта мектеп (Құттықожа) # №166 орта мектеп (Екпінді) # №167 орта мектеп (Жаңаарық) # №180 орта мектеп (Қызылмақташы) # №192 орта мектеп (Келінтөбе) # №193 орта мектеп (Байкенже) # №194 орта мектеп (Сунақата) # №195 мектеп-гимназия (Жайылма) # №196 орта мектеп (Ақжол) # №208 орта мектеп (Кейден) # №213 орта мектеп (Әбдіғаппар) # №221 орта мектеп (Аққұм) # №224 орта мектеп (Өзгент) # №229 орта мектеп (Баспақкөл) # №239 Т. Әбдірашев орта мектеп (Кеңес) # №245 орта мектеп (Ақсуат) # №247 орта мектеп (ст. Бесарық) # №254 орта мектеп (Талап) # №89 негізгі орта мектеп (Көктөбе) # №242 негізгі орта мектеп (Еңбек) # №255 негізгі орта мектеп (Билібай) == Қазалы ауданы == # №70 Жанқожа батыр атындағы орта мектеп (Әйтеке би) # №165 С. Сейфуллин атындағы орта мектеп (Әйтеке би) # №170 М. Матаев атындағы орта мектеп (Әйтеке би) # №204 Ы. Алтынсарин атындағы орта мектеп (Әйтеке би) # №216 Қ. Сәтбаев атындағы орта мектеп (Әйтеке би) # №226 Б.К. Мергенбаев атындағы мектеп-гимназия (Әйтеке би) # №234 Ж. Жабаев атындағы орта мектеп (Әйтеке би) # №249 Е. Бозғұлов атындағы мектеп-лицей (Әйтеке би) # №266 мектеп-лицей (Әйтеке би) # №276 орта мектеп (Әйтеке би) # №16 М. Горький атындағы мектеп-лицей (Қазалы) # №17 Ғ. Мұратбаев атындағы орта мектеп (Қазалы) # №95 Қ. Нұрмаханов атындағы орта мектеп (Қазалы) # №24 Ү. Түктібаев атындағы орта мектеп (Бекарыстан би) # №25 орта мектеп (Қожабақы) # №78 орта мектеп (Сарыбұлақ) # №88 Б. Әбдіразақов атындағы орта мектеп (Түктібаев) # №90 Абай атындағы орта мектеп (Абай) # №91 Ғ. Мұратбаев атындағы орта мектеп (Мұратбаев) # №92 Қ. Күлетов атындағы орта мектеп (Пірімов) # №93 орта мектеп (Лақалы) # №94 орта мектеп (Жанқожа батыр) # №96 Қарасақал Ерімбет атындағы орта мектеп (Бозкөл) # №97 орта мектеп (Аранды) # №98 орта мектеп (Майдакөл) # №100 орта мектеп (Ақсуат) # №102 орта мектеп (Бірлік) # №103 Қ. Пірімов атындағы орта мектеп (Жалаңтөс батыр) # №104 орта мектеп (Жанкент) # №134 орта мектеп (Шәкен) # №182 орта мектеп (Басықара) # №190 орта мектеп (Ақтан батыр) # №225 орта мектеп (Кәукей) # №238 орта мектеп (Тасарық) # №146 негізгі мектеп (Ажар) # №258 негізгі мектеп (Байқожа) # №259 негізгі мектеп (Шилі) == Қармақшы ауданы == # №26 Ш. Уәлиханов атындағы орта мектеп (Жосалы) # №27 С. Есқараев атындағы орта мектеп (Жосалы) # №30 О. Шораяқұлы атындағы орта мектеп (Жосалы) # №105 А. Жанпейісов атындағы мектеп-лицей (Жосалы) # №121 орта мектеп (Жосалы) # №183 Ү.К. Томанов атындағы орта мектеп (Жосалы) # №250 Т. Көмекбаев атындағы мектеп-лицей (Жосалы) # №284 мамандандырылған мектеп-лицей-интернат (Жосалы) # №80 Т. Жүргенов атындағы мектеп-гимназия (Төретам) # №85 орта мектеп (Төретам) # №269 Жанқожа батыр атындағы орта мектеп (Төретам) # №99 орта мектеп (Ақай) # №279 Е. Көшербаев атындағы мектеп-лицей (Ақай) # №28 орта мектеп (Ақжар) # №29 Т. Ізтілеуов атындағы орта мектеп (Тұрмағанбет) # №106 орта мектеп (Иіркөл) # №107 орта мектеп (Дүр Оңғар) # №108 орта мектеп (III Интернационал) # №109 орта мектеп (Ақтөбе) # №111 орта мектеп (Алдашбай ахун) # №113 Қаракөл орта мектебі (Абыла) # №185 орта мектеп (Көмекбаев) # №186 орта мектеп (Қуаңдария) # №199 орта мектеп (Төребай би) # №79 негізгі мектеп (Қызылтам) == Сырдария ауданы == # №35 И. Тоқтыбаев атындағы мектеп-лицей (Тереңөзек) # №36 Ә. Тәжібаев атындағы мектеп-лицей (Тереңөзек) # №131 Т. Қозыбаев атындағы орта мектеп (Тереңөзек) # №210 О. Әбілпаттаев атындағы орта мектеп (Тереңөзек) # №37 мектеп-лицей (Шаған) # №42 Қ. Баймағамбетов атындағы мектеп-лицей (Амангелді) # №44 орта мектеп (Қоғалыкөл) # №126 орта мектеп (Қалжан ахун) # №129 Ә. Жәмішев атындағы мектеп-лицей (Шіркейлі) # №130 Абай атындағы орта мектеп (Ақжарма) # №132 Т. Айтбаев атындағы орта мектеп (Ілиясов) # №135 А. Тоқмағанбетов атындағы орта мектеп (Тоқмағанбетов) # №137 орта мектеп (Сейфуллин) # №139 орта мектеп (Айдарлы) # №147 орта мектеп (Бесарық) # №174 орта мектеп (Жетікөл) # №191 орта мектеп (Іңкәрдария) == Шиелі ауданы == # №45 Ақ Орда мектеп-гимназиясы (Шиелі) # №46 А.С. Пушкин атындағы мектеп-лицей (Шиелі) # №47 М.В. Ломоносов атындағы мектеп-лицей (Шиелі) # №48 Ә. Қоңыратбаев атындағы мектеп-лицей (Шиелі) # №127 Ш. Уәлиханов атындағы орта мектеп-лицей (Шиелі) # №219 Ы. Алтынсарин атындағы орта мектеп (Шиелі) # №244 Ы. Жақаев атындағы орта мектеп (Шиелі) # №252 Г.Н. Ковтунов атындағы мектеп-гимназия (Шиелі) # №270 Ғ. Мұхамеджанов атындағы орта мектеп (Шиелі) # №40 А. Қыраубаева атындағы орта мектеп (1 Мамыр) # №41 М. Шоқай атындағы орта мектеп (Сұлутөбе) # №49 орта мектеп (Ақмая) # №50 Абай атындағы орта мектеп (Бала би) # №141 К. Сабиров атындағы орта мектеп (Майлытоғай) # №142 Б. Қашқынбаев атындағы орта мектеп (Жаназар батыр) # №148 орта мектеп (Бидайкөл) # №149 Ә. Монтаев атындағы орта мектеп (Жақаев) # №150 орта мектеп (Ортақшыл) # №152 орта мектеп (Жөлек) # №153 Ш. Есенов атындағы орта мектеп (Тартоғай) # №155 Д. Шыныбеков атындағы орта мектеп (Досбол би) # №156 Н. Бекежанов атындағы орта мектеп (Бекежанов) # №157 Б. Пәрімбетов атындағы орта мектеп (Алғабас) # №158 орта мектеп (Қодаманов) # №159 Еңбекші орта мектебі (Еңбекші) # №181 орта мектеп (Алмалы) # №205 орта мектеп (Бестам) # №206 Жиделіарық орта мектебі (Жиделіарық) # №207 Жаңатұрмыс орта мектебі (Байсын) # №214 орта мектеп (Тәжібаев) # №228 Ш. Бәкіров атындағы орта мектеп (Тұрсынбай датқа) # №241 Қ. Әбдіқадыров атындағы орта мектеп (Бұланбай бауы) # №243 орта мектеп (21-разъезд) # №251 М. Әуезов атындағы орта мектеп (Бәйгеқұм) # №84 негізгі мектеп (Қосүйеңкі) # №133 негізгі мектеп (Жансейіт) # №151 негізгі мектеп (Қызылқайың) # Ақтам бастауыш мектебі (Ақтам) # Жуантөбе бастауыш мектебі (Жуантөбе) # Лесхоз бастауыш мектебі (Тоғайлы) == Басқа мектептер == # Жалаңтөс Баһадүр Сейтқұлұлы атындағы олимпиадалық резервтің облыстық мамандандырылған мектеп-интернат-колледжі (Қызылорда) # Химия-биологиялық бағыттағы Назарбаев Зияткерлік мектебі (Қызылорда) # Абай атындағы үш тілде оқытатын дарынды балаларға арналған мамандандырылған сыныптары бар мектеп (Қызылорда) # Облыстық девиантты мінез-құлықты балаларға арналған интернаты (Қызылорда) # №2 облыстық мамандандырылған мектеп-лицей-интернаты (Арал) # №3 жалпы білім беретін мектеп-интернаты (Жаңақорған) # №4 Е. Әуелбеков атындағы облыстық мамандандырылған мектеп-лицей-интернаты (Тасбөгет) # №5 көру қабілеті бұзылған балалардың арнайы (түзету) мектеп-интернаты (Қызылорда) # №6 есту қабілеті бұзылған балалардың арнайы (түзету) мектеп-интернаты (Қызылорда) # №7 арнайы түзету мектеп-интернаты (Қызылорда) # №8 облыстық арнайы санаториялық мектеп-интернаты (Қызылорда) # Сейілбек Шаухаманов атындағы №9 дарынды балаларға арналған облыстық "Білім-инновация" лицей-интернаты (Қызылорда) # №10 дарынды балаларға арналған облыстық "Білім-инновация" лицей-интернаты (Қызылорда) # Кешкі орта мектеп (Арал) # Кешкі орта мектеп (Жалағаш) # Кешкі орта мектеп (Жаңақорған) # Кешкі орта мектеп (Жосалы) # Кешкі орта мектеп (Қазалы) # Кешкі орта мектеп (Қызылорда) # Кешкі орта мектеп (Тереңөзек) # Кешкі орта мектеп (Шиелі) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан оқу орындары}} [[Санат:Қазақстан мектептері]] cfie457ihd3vgjj71fy0w062lpwg4wc 0 723026 3615615 3610613 2026-06-11T08:30:01Z Kaiyr 3134 /* Ұлытау облысы */ 3615615 wikitext text/x-wiki Ауылдық жерлер мен шағын қалаларда орналасқан колледждер тізімі.<ref>[https://www.vipusknik.kz/kz/institutions/colleges Қазақстанның барлық колледждері]</ref> == Абай облысы == # Д. Қалматаев атындағы мемлекеттік жоғарғы медицина колледжі # М.О. Әуезов атындағы педагогикалық колледж # М. Төлебаев атындағы музыка училищесі # Р. Байсейітов атындағы Семей қаржы-экономикалық колледжі # Бизнес және сервис колледжі # Политехникалық колледж # Құрылыс колледжі # Индустрия-технология колледжі # Геодезия және картография жоғары колледжі # Көлік колледжі # [[IT және жаңа технологиялар жоғары колледжі]] # Электротехника колледжі # [[Семей геологиялық барлау колледжі|Геологиялық барлау колледжі]] # Абай колледжі (Қарауыл а.) # Ақсуат колледжі (Ақсуат а.) # Аягөз қаласының политехникалық колледжі (Аягөз қ.) # Бесқарағай колледжі (Бесқарағай а.) # Бородулиха колледжі (Бородулиха а.) # №1 Жарма колледжі (Жарма ауданы, Шуақ а.) # Жарма технологиялық колледжі (Жарма ауданы, Шар қ.) # Үржар колледжі (Үржар ауданы, Таскескен а.) == Ақмола облысы == # Аграрлық-индустриялық колледжі (Атбасар қ.) # Агротехникалық колледжі (Ақкөл қ.) # Агротехникалық колледжі (Аршалы к.) # Агротехникалық колледжі (Астраханка а.) # Агротехникалық колледжі (Егіндікөл а.) # Агротехникалық колледжі (Ерейментау қ.) # Агротехникалық колледжі (Есіл қ.) # Агротехникалық колледжі (Целиноград ауданы, Жаңаесіл а.) # Агротехникалық колледжі (Сандықтау ауданы, Каменка а.) # Агротехникалық колледжі (Қорғалжын а.) # Ауылшаруашылық колледжі (Бурабай ауданы, Қатаркөл а.) # Бөгенбай батыр атындағы облыстық олимпиадалық резервтің мамандандырылған мектеп-интернат-колледжі (Степногорск қ.) # Жоғары агротехникалық колледжі (Зеренді ауданы, Шағалалы а.) # Жоғары орман шаруашылығы, экология және туризм колледжі (Щучинск қ.) # Жоғары педагогикалық колледжі (Щучинск қ.) # Жоғары техникалық колледжі (Щучинск қ.) # Колледж-мектеп-интернаты (Шортанды ауданы, Бозайғыр а.) # Көпсалалы инновациялық колледжі (Көкшетау қаласы, Красный Яр а.) # Степногорск қаласының жоғары колледжі (Степногорск қ.) # Тау-кен техникалық колледжі (Степногорск қ.) # Ш. Уәлиханов атындағы әскери колледжі (Щучинск қ.) ;Жекеменшік колледж * «Мақсат» колледжі (Степногорск қ.) == Ақтөбе облысы == # Алға индустриялық-техникалық колледжі (Алға қ.) # Әйтеке би көпсалалы колледжі (Жүргенов а.) # Бадамша агротехникалық колледжі (Бадамша а.) # Байғанин техникалық колледжі (Қарауылкелді а.) # Ембі қызмет көрсету саласындағы колледжі (Мұғалжар ауданы, Ембі қ.) # Жайсаң көпсалалы колледжі (Мәртөк ауданы, Жайсаң а.) # Қандыағаш өнеркәсіптік-экономикалық колледжі (Қандыағаш қ.) # Қобда көпсалалы колледжі (Қобда а.) # Ойыл аграрлық колледжі (Ойыл а.) # Хромтау тау-кен техникалық жоғары колледжі (Хромтау қ.) # Шалқар аграрлық-техникалық колледжі (Шалқар қ.) ; Жекеменшік колледждер # Ақтөбе медресе колледжі (Алға ауданы, Бестамақ а.) # Мұғалжар гуманитарлық-техникалық колледжі (Қандыағаш қ.) == Алматы облысы == # Бақанас аграрлы-индустриялық колледжі (Бақанас а.) # Есік гуманитарлық-экономикалық колледжі (Есік қ.) # Жамбыл атындағы Ұзынағаш кәсіптік колледжі (Ұзынағаш а.) # Жауғашты ауылындағы кәсіптік-техникалық колледжі (Іле ауданы, Жауғашты а.) # Заречный ауылының көпсалалы колледжі (Қонаев қаласы, Заречное а.) # Кәсіптік оқудағы көпсалалы колледжі (Қарасай ауданы, Шамалған а.) # Көлсай кәсіптік-техникалық колледжі (Кеген ауданы, Жалаңаш а.) # Қаракемер кәсіптік колледжі (Еңбекшіқазақ ауданы, Қаракемер а.) # Қаскелең мәдениет колледжі (Қаскелең қ.) # С. Жандосов атындағы Қаскелең кәсіптік-техникалық колледжі (Қаскелең қ.) # Сарыжаз кәсіптік-техникалық колледжі (Райымбек ауданы, Ақбейіт а.) # Талғар агробизнес және менеджмент колледжі (Талғар қ.) # Талғар жоғары медициналық колледжі (Талғар қ.) # Талғар политехникалық колледжі (Талғар қ.) # Үшқоңыр су шаруашылығы колледжі (Қарасай ауданы, Шамалған а.) # Шелек политехникалық колледжі (Еңбекшіқазақ ауданы, Шелек а.) # Шонжы политехникалық колледжі (Шонжы а.) == Атырау облысы == # Атырау жоғары медициналық колледжі # С. Мұқашев атындағы Атырау политехникалық жоғары колледжі # Атырау көлік және коммуникация колледжі # Атырау сервис колледжі # Атырау энергетика және құрылыс колледжі # Атырау индустриалды колледжі # «Д. Нұрпейісова атындағы халықтық музыка академиясы» Атырау музыка колледжі # О. Көшеков атындағы Атырау аграрлы-техникалық колледжі # Қ. Дүтбаева атындағы Атырау гуманитарлық колледжі # С. Өтебаев атындағы Жылыой мұнай және газ технологиялық колледжі (Құлсары қ.) # Индер көп бейінді ауыл шаруашылық колледжі (Индербор к.) # Құрманғазы аграрлы-техникалық колледжі (Құрманғазы а.) # Қызылқоға аграрлы-техникалық колледжі (Қызылқоға ауданы, Сағыз а.) # Мақат мұнай және газ технологиялық колледжі (Мақат ауданы, Доссор к.) # Махамбет көп бейінді ауыл шаруашылық колледжі (Махамбет ауданы, Сарайшық а.) ;Жекеменшік колледж * Т. Байсырымов атындағы Құлсары гуманитарлық-техникалық колледжі (Құлсары қ.) == Батыс Қазақстан облысы == # Ж. Досмұхамедов атындағы жоғары педагогикалық колледжі # Құрманғазы атындағы саз колледжі # Орал ақпараттық технологиялар колледжі # Орал политехникалық колледжі # Жоғары аграрлық-техникалық колледжі # А. Иманов атындағы жол-көлік колледжі # Сервис және жаңа технологиялар колледжі # Батыс Қазақстан индустриалды колледжі # «Сервис» Орал технологиялық колледжі # Ақжайық аграрлық техникалық колледжі (Чапаев а.) # Ақсай техникалық колледжі (Ақсай қ.) # Бәйтерек колледжі (Бәйтерек ауданы, Калининское а.) # Бөкей ордасы колледжі (Сайқын а.) # Бөрлі колледжі (Бөрлі а.) # Жалпақтал аграрлық және салалық технологиялар колледжі (Казталов ауданы, Жалпақтал а.) # Жаңақала колледжі (Жаңақала а.) # Қаратөбе колледжі (Қаратөбе а.) # М.Б. Ықсанов атындағы Жәнібек колледжі (Жәнібек а.) # Рубёжка колледжі (Бәйтерек ауданы, Рубёжинское а.) # Сырым колледжі (Жымпиты а.) # Тасқала колледжі (Тасқала а.) # Теректі колледжі (Теректі ауданы, Подстёпное а.) # Шыңғырлау колледжі (Шыңғырлау а.) == Жамбыл облысы == # №2 Қаратау колледжі (Қаратау қ.) # №3 Байзақ колледжі (Сарыкемер а.) # №5 Жаңатас колледжі (Жаңатас қ.) # №7 Бетқайнар колледжі (Қордай ауданы, Бетқайнар а.) # №8 Мойынқұм колледжі (Мойынқұм а.) # №9 Меркі колледжі (Меркі ауданы, Сарымолдаев а.) # №10 Шу колледжі (Шу ауданы, Шу қ.) # №11 Сарысу колледжі (Сарысу ауданы, Ұйым а.) # №14 Талас колледжі (Талас ауданы, Ақкөл а.) # №16 Жуалы колледжі (Жуалы ауданы, Ақбастау а.) # №17 Жамбыл колледжі (Жамбыл ауданы, Өрнек а.) # №18 Ақыртөбе колледжі (Т. Рысқұлов ауданы, Ақыртөбе а.) # Жаңатас көпсалалы колледжі (Жаңатас қ.) # Қаратау құрылыс-техникалық колледжі (Қаратау қ.) # Қордай ауылшаруашылық колледжі (Қордай ауданы, Ноғайбай а.) # Құлан агротехникалық жоғары колледжі (Құлан а.) ; Жекеменшік колледж * Қаратау технология, білім және бизнес колледжі (Қаратау қ.) == Жетісу облысы == # [[Авиценна атындағы медициналық колледжі]] (Талдықорған қ.) # Ақсу агротехникалық колледжі (Жансүгіров а.) # Алакөл көпсалалы колледжі (Үшарал қ.) # Бастөбе сервистік-техникалық колледжі (Қаратал ауданы, Бастөбе а.) # [[Zhansugurov College]] (Талдықорған қ.) # Жаркент жоғары педагогикалық колледжі (Жаркент қ.) # Жаркент көпсалалы колледжі (Жаркент қ.) # Көксу ауылшаруашылық колледжі (Ескелді ауданы, Жастар а.) # Көксу политехникалық колледжі (Көксу ауданы, Көксу ст.) # Қапал кәсіптік-техникалық колледжі (Ақсу ауданы, Қапал а.) # Сарқан көпсалалы колледжі (Сарқан қ.) # Сарқан политехникалық колледжі (Сарқан қ.) # [[Текелі кәсіптік колледжі]] (Текелі қ.) # Тоқжайлау көпсалалы колледжі (Алакөл ауданы, Тоқжайлау а.) # Үштөбе қаласының гуманитарлық колледжі (Үштөбе қ.) # [[Талдықорған жоғары политехникалық колледжі]] (Талдықорған қ.) # [[Талдықорған агро-техникалық колледжі|Талдықорған агро-технологиялық колледжі]] (Талдықорған қ.) == Қарағанды облысы == {{main|Қарағанды облысы колледждері}} # А. Құнанбаев атындағы Саран жоғары гуманитарлық техникалық колледжі (Саран қ.) # Абай көпсалалы колледжі (Абай ауданы, Агрогородок а.) # Б. Әбдікәрімов атындағы Нұра көпсалалы колледжі (Нұра к.) # Бұқар жырау агротехникалық колледжі (Бұқар жырау ауданы, Мұстафин к.) # М. Әдекенов атындағы Қарқаралы ауылшаруашылық колледжі (Қарқаралы қ.) # Осакаров ауданының мектеп-интернат-колледжі (Осакаров ауданы, Есіл а.) # Шахтинск тау-кен индустриалдық колледжі (Шахтинск қ.) # Шет агротехникалық колледжі (Ақсу-Аюлы а.) == Қостанай облысы == # Арқалық медициналық колледжі (Арқалық қ.) # Арқалық политехникалық колледжі (Арқалық қ.) # Әулиекөл ауыл шаруашылығы колледжі (Әулиекөл а.) # Денисов кәсіптік-техникалық колледжі (Денисовка а.) # Жітіқара политехникалық колледжі (Жітіқара қ.) # К. Дөненбаева атындағы кәсіптік-техникалық колледж (Боровской а.) # Қазақстан агротехникалық колледжі (Қарабалық к.) # Қазтұтынуодағы Арқалық көпсалалы колледжі (Арқалық қ.) # Қарасу ауыл шаруашылығы колледжі (Қарасу а.) # Қостанай ауыл шаруашылығы колледжі (Тобыл қ.) # Лисаковск техникалық колледжі (Лисаковск қ.) # Н. Құлжанова атындағы Торғай гуманитарлық колледжі (Арқалық қ.) # Науырзым ауыл шаруашылығы колледжі (Қарамеңді а.) # Сарыкөл агробизнес және құқық колледжі (Сарыкөл к.) # Тобыл кәсіптік-техникалық колледжі (Б. Майлин ауданы, Тобыл к.) # Торғай аграрлық-техникалық колледжі (Арқалық қ.) # Фёдоров ауыл шаруашылығы колледжі (Фёдоров ауданы, Жаркөл а.) == Қызылорда облысы == # Арал индустриалды-техникалық колледжі (Арал қ.) # Арал көпсалалы колледжі (Арал қ.) # Жалағаш индустриалды-аграрлық колледжі (Жалағаш к.) # Жаңақорған аграрлы-техникалық колледжі (Жаңақорған к.) # Қазалы аграрлы-техникалық колледжі (Қазалы ауданы, Қазалы қ.) # Қазалы көлік-техникалық жоғары колледжі (Әйтеке би к.) # Қармақшы аграрлы-техникалық колледжі (Жосалы к.) # Сырдария аграрлы-техникалық колледжі (Тереңөзек к.) # Шиелі индустриалды-аграрлық колледжі (Шиелі к.) ;Жекеменшік колледж * Қазалы гуманитарлық-техникалық колледжі (Әйтеке би к.) == Маңғыстау облысы == # Маңғыстау облыстық жоғары медициналық колледжі (Жаңаөзен қ.) # Мұрын жырау Сеңгірбекұлы атындағы Маңғыстау жоғары педагогикалық колледжі (Ақтау қ.) # Х. Өзбекғалиев атындағы Маңғыстау жоғары политехникалық колледжі (Ақтау қ.) # Н. Бекбосынов атындағы Маңғыстау энергетикалық колледжі (Ақтау қ.) # О. Тұрмағанбетұлы атындағы Маңғыстау индустриалды техникалық колледжі (Жаңаөзен қ.) # Маңғыстау туризм колледжі (Ақтау қ.) # Маңғыстау өнер колледжі (Ақтау қ.) # Ақтау технологиялық қызмет көрсету колледжі (Ақтау қ.) # Мамандандырылған техникалық колледж (Ақтау қ.) # Жаңаөзен қызмет көрсету және жаңа технологиялар колледжі (Жаңаөзен қ.) # Бейнеу гуманитарлық колледжі (Бейнеу а.) # Бейнеу политехникалық колледжі (Бейнеу а.) # Қарақия кәсіптік колледжі (Құрық а.) # Маңғыстау техникалық колледжі (Шетпе а.) # Түпқараған гуманитарлық-кәсіптік колледжі (Түпқараған ауданы, Баутино а.) == Павлодар облысы == # Аққулы ауданының аграрлық-техникалық колледжі (Аққулы а.) # Ақтоғай аграрлық-техникалық колледжі (Ақтоғай ауданы, Қожамжар а.) # Баянауыл көпсалалы колледжі (Баянауыл а.) # Железин аграрлы-техникалық колледжі (Железинка а.) # Ертіс аграрлық-техникалық колледжі (Ертіс а.) # Ertis жоғары инновациялық-аграрлық колледжі (Павлодар ауданы, Кемеңгер а.) # Май аграрлық-техникалық колледжі (Көктөбе а.) # Тереңкөл ауданының аграрлық-техникалық колледжі (Тереңкөл а.) # Успен аграрлық-техникалық колледжі (Успенка а.) # Шарбақты аграрлық-техникалық колледжі (Шарбақты а.) ;Жекеменшік колледждер * Әбу Бәкір Сыддық медресе колледжі (Павлодар қаласы, Павлодарское а.) == Солтүстік Қазақстан облысы == # Солтүстік Қазақстан жоғары медицина колледжі # Жоғары құрылыс-экономикалық колледжі # М. Жұмабаев атындағы жоғары колледж # Солтүстік Қазақстан кәсіптік-педагогикалық колледжі # И. Даутов атындағы Петропавл қаласының қызмет көрсету саласы колледжі # Петропавл кәсіптік колледжі # Б. Әшімов атындағы Петропавл машина жасау және көлік колледжі # Айыртау ауданының Саумалкөл а. агротехникалық колледжі (Саумалкөл а.) # Аққайың ауданының аграрлық колледжі (Аққайың ауданы, Қиялы а.) # Кәсіптік даярлау және қызмет көрсету колледжі (Булаев қ.) # Ленинград ауыл шаруашылық колледжі (Ақжар ауданы, Ленинградское а.) # Новоишимка аграрлы-техникалық колледжі (Ғ. Мүсірепов ауданы, Новоишим а.) # Петровка аграрлы-техникалық колледжі (Есіл ауданы, Петровка а.) # Ж. Қизатов атындағы жоғары ауыл шаруашылығы колледжі (Есіл ауданы, Покровка а.) # Тайынша агробизнес колледжі (Тайынша қ.) # Тимирязев аграрлы-техникалық колледжі (Тимирязево а.) # Уәлиханов ауыл шаруашылық колледжі (Кішкенекөл а.) ; Жекеменшік колледж * Бескөл мектеп-колледжі (Бескөл а.) * «Зейнеп» жоғары көпсалалы колледжі (Айыртау ауданы, Лобаново а.) == Түркістан облысы == # №1 колледж (Созақ ауданы, Созақ а.) # №7 колледж (Кентау қ.) # №8 колледж (Леңгір қ.) # №11 колледж (Қазығұрт а.) # №12 колледж (Сарыағаш қ.) # №13 колледж (Келес ауданы, Абай а.) # №14 колледж (Мақтаарал ауданы, Атакент к.) # №15 колледж (Жетісай ауданы, Асықата к.) # №16 колледж (Шардара қ.) # №17 колледж (Арыс қ.) # №18 колледж (Ордабасы ауданы, Шұбар а.) # №19 колледж (Шаян а.) # №24 колледж (Созақ ауданы, Таукент к.) # Арнаулы кәсіптік колледжі (Кентау қ.) # Ғ. Мұратбаев атындағы Жетісай гуманитарлық-техникалық колледжі (Жетісай қ.) # Д. Қонаев атындағы аграрлық-техникалық колледжі (Сайрам ауданы, Қарабұлақ а.) # Д. Құрманбеков атындағы №20 колледж (Шәуілдір а.) # Жетісай жоғары медицина колледжі (Жетісай қ.) # Кәсіптік оқудағы көпсалалы колледжі (Сауран ауданы, Ескі Иқан а.) # Кентау көпсалалы колледжі (Кентау қ.) # Қапланбек жоғары аграрлық-техникалық колледжі (Сарыағаш қ.) # Мақтаарал аграрлық колледжі (Мақтаарал ауданы, Өркениет а.) # Түлкібас агробизнес және саяхат колледжі (Рысқұлов а.) # Түркістан көпсалалы-техникалық колледжі (Төле би ауданы, Көксәйек а.) ; Жекеменшік колледждер # А. Исмаилов атындағы кәсіптік колледжі (Ақсукент а.) # «Арыстанбаб» жоғары колледжі (Сарыағаш қ.) # Кентау гуманитарлық-техникалық колледжі (Кентау қ.) # Қазақ-неміс политехникалық колледжі (Кентау қ.) # Мырзакент көпсалалы колледжі (Мырзакент к.) # Оңтүстік Қазақстан индустриялды-инновациялық колледжі (Ақсукент а.) == Ұлытау облысы == {{main|Ұлытау облысы колледждері}} # Ғ. Жарылғапов атындағы аграрлық колледжі (Жаңаарқа к.) # Қаражал тау-кен техникалық колледжі (Қаражал қ.) # Қарсақпай агротехникалық колледжі (Ұлытау ауданы, Қарсақпай к.) # Сәтбаев индустриалдық колледжі (Сәтбаев қ.) == Шығыс Қазақстан облысы == # Өскемен жоғары медицина колледжі # Өскемен жоғары политехникалық колледжі # Халық әртістері Ағайынды Абдуллиндер атындағы Шығыс Қазақстан өнер училищесі # Абай атындағы Шығыс Қазақстан гуманитарлық колледжі # Өскемен көпсалалы технология колледжі # Өскемен құрылыс колледжі # Өскемен қызмет көрсету саласы колледжі # Алтай қаласының технология колледжі (Алтай қ.) # Алтай ауданының ауылшаруашылығы колледжі (Алтай ауданы, Чапаев а.) # Серебрянск технология колледжі (Алтай ауданы, Серебрянск қ.) # №1 Өскемен колледжі (Глубокое ауданы, Бобровка а.) # Глубокое аграрлық колледжі (Глубокое ауданы, Белоусовка к.) # Глубокое техникалық колледжі (Глубокое ауданы, Верхнеберёзовка к.) # Зайсан технология колледжі (Зайсан қ.) # Катонқарағай аграрлық-техникалық колледжі (Үлкен Нарын а.) # Марқакөл ауылының мектеп-интернат-колледжі (Күршім ауданы, Марқакөл а.) # Риддер колледжі (Риддер қ.) # Риддер көпсалалы колледжі (Риддер қ.) # Самар аграрлық-техникалық колледжі (Самар а.) # Шығыс Қазақстан ауыл шаруашылық колледжі (Ұлан ауданы, Саратовка а.) # Шемонаиха колледжі (Шемонаиха қ.) # №1 Шемонаиха колледжі (Шемонаиха ауданы, Половинка а.) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан мектептері]] ez3o475cvc2hg85c7j0pmclkz1y5t1f 3615617 3615615 2026-06-11T08:31:58Z Kaiyr 3134 /* Дереккөздер */ 3615617 wikitext text/x-wiki Ауылдық жерлер мен шағын қалаларда орналасқан колледждер тізімі.<ref>[https://www.vipusknik.kz/kz/institutions/colleges Қазақстанның барлық колледждері]</ref> == Абай облысы == # Д. Қалматаев атындағы мемлекеттік жоғарғы медицина колледжі # М.О. Әуезов атындағы педагогикалық колледж # М. Төлебаев атындағы музыка училищесі # Р. Байсейітов атындағы Семей қаржы-экономикалық колледжі # Бизнес және сервис колледжі # Политехникалық колледж # Құрылыс колледжі # Индустрия-технология колледжі # Геодезия және картография жоғары колледжі # Көлік колледжі # [[IT және жаңа технологиялар жоғары колледжі]] # Электротехника колледжі # [[Семей геологиялық барлау колледжі|Геологиялық барлау колледжі]] # Абай колледжі (Қарауыл а.) # Ақсуат колледжі (Ақсуат а.) # Аягөз қаласының политехникалық колледжі (Аягөз қ.) # Бесқарағай колледжі (Бесқарағай а.) # Бородулиха колледжі (Бородулиха а.) # №1 Жарма колледжі (Жарма ауданы, Шуақ а.) # Жарма технологиялық колледжі (Жарма ауданы, Шар қ.) # Үржар колледжі (Үржар ауданы, Таскескен а.) == Ақмола облысы == # Аграрлық-индустриялық колледжі (Атбасар қ.) # Агротехникалық колледжі (Ақкөл қ.) # Агротехникалық колледжі (Аршалы к.) # Агротехникалық колледжі (Астраханка а.) # Агротехникалық колледжі (Егіндікөл а.) # Агротехникалық колледжі (Ерейментау қ.) # Агротехникалық колледжі (Есіл қ.) # Агротехникалық колледжі (Целиноград ауданы, Жаңаесіл а.) # Агротехникалық колледжі (Сандықтау ауданы, Каменка а.) # Агротехникалық колледжі (Қорғалжын а.) # Ауылшаруашылық колледжі (Бурабай ауданы, Қатаркөл а.) # Бөгенбай батыр атындағы облыстық олимпиадалық резервтің мамандандырылған мектеп-интернат-колледжі (Степногорск қ.) # Жоғары агротехникалық колледжі (Зеренді ауданы, Шағалалы а.) # Жоғары орман шаруашылығы, экология және туризм колледжі (Щучинск қ.) # Жоғары педагогикалық колледжі (Щучинск қ.) # Жоғары техникалық колледжі (Щучинск қ.) # Колледж-мектеп-интернаты (Шортанды ауданы, Бозайғыр а.) # Көпсалалы инновациялық колледжі (Көкшетау қаласы, Красный Яр а.) # Степногорск қаласының жоғары колледжі (Степногорск қ.) # Тау-кен техникалық колледжі (Степногорск қ.) # Ш. Уәлиханов атындағы әскери колледжі (Щучинск қ.) ;Жекеменшік колледж * «Мақсат» колледжі (Степногорск қ.) == Ақтөбе облысы == # Алға индустриялық-техникалық колледжі (Алға қ.) # Әйтеке би көпсалалы колледжі (Жүргенов а.) # Бадамша агротехникалық колледжі (Бадамша а.) # Байғанин техникалық колледжі (Қарауылкелді а.) # Ембі қызмет көрсету саласындағы колледжі (Мұғалжар ауданы, Ембі қ.) # Жайсаң көпсалалы колледжі (Мәртөк ауданы, Жайсаң а.) # Қандыағаш өнеркәсіптік-экономикалық колледжі (Қандыағаш қ.) # Қобда көпсалалы колледжі (Қобда а.) # Ойыл аграрлық колледжі (Ойыл а.) # Хромтау тау-кен техникалық жоғары колледжі (Хромтау қ.) # Шалқар аграрлық-техникалық колледжі (Шалқар қ.) ; Жекеменшік колледждер # Ақтөбе медресе колледжі (Алға ауданы, Бестамақ а.) # Мұғалжар гуманитарлық-техникалық колледжі (Қандыағаш қ.) == Алматы облысы == # Бақанас аграрлы-индустриялық колледжі (Бақанас а.) # Есік гуманитарлық-экономикалық колледжі (Есік қ.) # Жамбыл атындағы Ұзынағаш кәсіптік колледжі (Ұзынағаш а.) # Жауғашты ауылындағы кәсіптік-техникалық колледжі (Іле ауданы, Жауғашты а.) # Заречный ауылының көпсалалы колледжі (Қонаев қаласы, Заречное а.) # Кәсіптік оқудағы көпсалалы колледжі (Қарасай ауданы, Шамалған а.) # Көлсай кәсіптік-техникалық колледжі (Кеген ауданы, Жалаңаш а.) # Қаракемер кәсіптік колледжі (Еңбекшіқазақ ауданы, Қаракемер а.) # Қаскелең мәдениет колледжі (Қаскелең қ.) # С. Жандосов атындағы Қаскелең кәсіптік-техникалық колледжі (Қаскелең қ.) # Сарыжаз кәсіптік-техникалық колледжі (Райымбек ауданы, Ақбейіт а.) # Талғар агробизнес және менеджмент колледжі (Талғар қ.) # Талғар жоғары медициналық колледжі (Талғар қ.) # Талғар политехникалық колледжі (Талғар қ.) # Үшқоңыр су шаруашылығы колледжі (Қарасай ауданы, Шамалған а.) # Шелек политехникалық колледжі (Еңбекшіқазақ ауданы, Шелек а.) # Шонжы политехникалық колледжі (Шонжы а.) == Атырау облысы == # Атырау жоғары медициналық колледжі # С. Мұқашев атындағы Атырау политехникалық жоғары колледжі # Атырау көлік және коммуникация колледжі # Атырау сервис колледжі # Атырау энергетика және құрылыс колледжі # Атырау индустриалды колледжі # «Д. Нұрпейісова атындағы халықтық музыка академиясы» Атырау музыка колледжі # О. Көшеков атындағы Атырау аграрлы-техникалық колледжі # Қ. Дүтбаева атындағы Атырау гуманитарлық колледжі # С. Өтебаев атындағы Жылыой мұнай және газ технологиялық колледжі (Құлсары қ.) # Индер көп бейінді ауыл шаруашылық колледжі (Индербор к.) # Құрманғазы аграрлы-техникалық колледжі (Құрманғазы а.) # Қызылқоға аграрлы-техникалық колледжі (Қызылқоға ауданы, Сағыз а.) # Мақат мұнай және газ технологиялық колледжі (Мақат ауданы, Доссор к.) # Махамбет көп бейінді ауыл шаруашылық колледжі (Махамбет ауданы, Сарайшық а.) ;Жекеменшік колледж * Т. Байсырымов атындағы Құлсары гуманитарлық-техникалық колледжі (Құлсары қ.) == Батыс Қазақстан облысы == # Ж. Досмұхамедов атындағы жоғары педагогикалық колледжі # Құрманғазы атындағы саз колледжі # Орал ақпараттық технологиялар колледжі # Орал политехникалық колледжі # Жоғары аграрлық-техникалық колледжі # А. Иманов атындағы жол-көлік колледжі # Сервис және жаңа технологиялар колледжі # Батыс Қазақстан индустриалды колледжі # «Сервис» Орал технологиялық колледжі # Ақжайық аграрлық техникалық колледжі (Чапаев а.) # Ақсай техникалық колледжі (Ақсай қ.) # Бәйтерек колледжі (Бәйтерек ауданы, Калининское а.) # Бөкей ордасы колледжі (Сайқын а.) # Бөрлі колледжі (Бөрлі а.) # Жалпақтал аграрлық және салалық технологиялар колледжі (Казталов ауданы, Жалпақтал а.) # Жаңақала колледжі (Жаңақала а.) # Қаратөбе колледжі (Қаратөбе а.) # М.Б. Ықсанов атындағы Жәнібек колледжі (Жәнібек а.) # Рубёжка колледжі (Бәйтерек ауданы, Рубёжинское а.) # Сырым колледжі (Жымпиты а.) # Тасқала колледжі (Тасқала а.) # Теректі колледжі (Теректі ауданы, Подстёпное а.) # Шыңғырлау колледжі (Шыңғырлау а.) == Жамбыл облысы == # №2 Қаратау колледжі (Қаратау қ.) # №3 Байзақ колледжі (Сарыкемер а.) # №5 Жаңатас колледжі (Жаңатас қ.) # №7 Бетқайнар колледжі (Қордай ауданы, Бетқайнар а.) # №8 Мойынқұм колледжі (Мойынқұм а.) # №9 Меркі колледжі (Меркі ауданы, Сарымолдаев а.) # №10 Шу колледжі (Шу ауданы, Шу қ.) # №11 Сарысу колледжі (Сарысу ауданы, Ұйым а.) # №14 Талас колледжі (Талас ауданы, Ақкөл а.) # №16 Жуалы колледжі (Жуалы ауданы, Ақбастау а.) # №17 Жамбыл колледжі (Жамбыл ауданы, Өрнек а.) # №18 Ақыртөбе колледжі (Т. Рысқұлов ауданы, Ақыртөбе а.) # Жаңатас көпсалалы колледжі (Жаңатас қ.) # Қаратау құрылыс-техникалық колледжі (Қаратау қ.) # Қордай ауылшаруашылық колледжі (Қордай ауданы, Ноғайбай а.) # Құлан агротехникалық жоғары колледжі (Құлан а.) ; Жекеменшік колледж * Қаратау технология, білім және бизнес колледжі (Қаратау қ.) == Жетісу облысы == # [[Авиценна атындағы медициналық колледжі]] (Талдықорған қ.) # Ақсу агротехникалық колледжі (Жансүгіров а.) # Алакөл көпсалалы колледжі (Үшарал қ.) # Бастөбе сервистік-техникалық колледжі (Қаратал ауданы, Бастөбе а.) # [[Zhansugurov College]] (Талдықорған қ.) # Жаркент жоғары педагогикалық колледжі (Жаркент қ.) # Жаркент көпсалалы колледжі (Жаркент қ.) # Көксу ауылшаруашылық колледжі (Ескелді ауданы, Жастар а.) # Көксу политехникалық колледжі (Көксу ауданы, Көксу ст.) # Қапал кәсіптік-техникалық колледжі (Ақсу ауданы, Қапал а.) # Сарқан көпсалалы колледжі (Сарқан қ.) # Сарқан политехникалық колледжі (Сарқан қ.) # [[Текелі кәсіптік колледжі]] (Текелі қ.) # Тоқжайлау көпсалалы колледжі (Алакөл ауданы, Тоқжайлау а.) # Үштөбе қаласының гуманитарлық колледжі (Үштөбе қ.) # [[Талдықорған жоғары политехникалық колледжі]] (Талдықорған қ.) # [[Талдықорған агро-техникалық колледжі|Талдықорған агро-технологиялық колледжі]] (Талдықорған қ.) == Қарағанды облысы == {{main|Қарағанды облысы колледждері}} # А. Құнанбаев атындағы Саран жоғары гуманитарлық техникалық колледжі (Саран қ.) # Абай көпсалалы колледжі (Абай ауданы, Агрогородок а.) # Б. Әбдікәрімов атындағы Нұра көпсалалы колледжі (Нұра к.) # Бұқар жырау агротехникалық колледжі (Бұқар жырау ауданы, Мұстафин к.) # М. Әдекенов атындағы Қарқаралы ауылшаруашылық колледжі (Қарқаралы қ.) # Осакаров ауданының мектеп-интернат-колледжі (Осакаров ауданы, Есіл а.) # Шахтинск тау-кен индустриалдық колледжі (Шахтинск қ.) # Шет агротехникалық колледжі (Ақсу-Аюлы а.) == Қостанай облысы == # Арқалық медициналық колледжі (Арқалық қ.) # Арқалық политехникалық колледжі (Арқалық қ.) # Әулиекөл ауыл шаруашылығы колледжі (Әулиекөл а.) # Денисов кәсіптік-техникалық колледжі (Денисовка а.) # Жітіқара политехникалық колледжі (Жітіқара қ.) # К. Дөненбаева атындағы кәсіптік-техникалық колледж (Боровской а.) # Қазақстан агротехникалық колледжі (Қарабалық к.) # Қазтұтынуодағы Арқалық көпсалалы колледжі (Арқалық қ.) # Қарасу ауыл шаруашылығы колледжі (Қарасу а.) # Қостанай ауыл шаруашылығы колледжі (Тобыл қ.) # Лисаковск техникалық колледжі (Лисаковск қ.) # Н. Құлжанова атындағы Торғай гуманитарлық колледжі (Арқалық қ.) # Науырзым ауыл шаруашылығы колледжі (Қарамеңді а.) # Сарыкөл агробизнес және құқық колледжі (Сарыкөл к.) # Тобыл кәсіптік-техникалық колледжі (Б. Майлин ауданы, Тобыл к.) # Торғай аграрлық-техникалық колледжі (Арқалық қ.) # Фёдоров ауыл шаруашылығы колледжі (Фёдоров ауданы, Жаркөл а.) == Қызылорда облысы == # Арал индустриалды-техникалық колледжі (Арал қ.) # Арал көпсалалы колледжі (Арал қ.) # Жалағаш индустриалды-аграрлық колледжі (Жалағаш к.) # Жаңақорған аграрлы-техникалық колледжі (Жаңақорған к.) # Қазалы аграрлы-техникалық колледжі (Қазалы ауданы, Қазалы қ.) # Қазалы көлік-техникалық жоғары колледжі (Әйтеке би к.) # Қармақшы аграрлы-техникалық колледжі (Жосалы к.) # Сырдария аграрлы-техникалық колледжі (Тереңөзек к.) # Шиелі индустриалды-аграрлық колледжі (Шиелі к.) ;Жекеменшік колледж * Қазалы гуманитарлық-техникалық колледжі (Әйтеке би к.) == Маңғыстау облысы == # Маңғыстау облыстық жоғары медициналық колледжі (Жаңаөзен қ.) # Мұрын жырау Сеңгірбекұлы атындағы Маңғыстау жоғары педагогикалық колледжі (Ақтау қ.) # Х. Өзбекғалиев атындағы Маңғыстау жоғары политехникалық колледжі (Ақтау қ.) # Н. Бекбосынов атындағы Маңғыстау энергетикалық колледжі (Ақтау қ.) # О. Тұрмағанбетұлы атындағы Маңғыстау индустриалды техникалық колледжі (Жаңаөзен қ.) # Маңғыстау туризм колледжі (Ақтау қ.) # Маңғыстау өнер колледжі (Ақтау қ.) # Ақтау технологиялық қызмет көрсету колледжі (Ақтау қ.) # Мамандандырылған техникалық колледж (Ақтау қ.) # Жаңаөзен қызмет көрсету және жаңа технологиялар колледжі (Жаңаөзен қ.) # Бейнеу гуманитарлық колледжі (Бейнеу а.) # Бейнеу политехникалық колледжі (Бейнеу а.) # Қарақия кәсіптік колледжі (Құрық а.) # Маңғыстау техникалық колледжі (Шетпе а.) # Түпқараған гуманитарлық-кәсіптік колледжі (Түпқараған ауданы, Баутино а.) == Павлодар облысы == # Аққулы ауданының аграрлық-техникалық колледжі (Аққулы а.) # Ақтоғай аграрлық-техникалық колледжі (Ақтоғай ауданы, Қожамжар а.) # Баянауыл көпсалалы колледжі (Баянауыл а.) # Железин аграрлы-техникалық колледжі (Железинка а.) # Ертіс аграрлық-техникалық колледжі (Ертіс а.) # Ertis жоғары инновациялық-аграрлық колледжі (Павлодар ауданы, Кемеңгер а.) # Май аграрлық-техникалық колледжі (Көктөбе а.) # Тереңкөл ауданының аграрлық-техникалық колледжі (Тереңкөл а.) # Успен аграрлық-техникалық колледжі (Успенка а.) # Шарбақты аграрлық-техникалық колледжі (Шарбақты а.) ;Жекеменшік колледждер * Әбу Бәкір Сыддық медресе колледжі (Павлодар қаласы, Павлодарское а.) == Солтүстік Қазақстан облысы == # Солтүстік Қазақстан жоғары медицина колледжі # Жоғары құрылыс-экономикалық колледжі # М. Жұмабаев атындағы жоғары колледж # Солтүстік Қазақстан кәсіптік-педагогикалық колледжі # И. Даутов атындағы Петропавл қаласының қызмет көрсету саласы колледжі # Петропавл кәсіптік колледжі # Б. Әшімов атындағы Петропавл машина жасау және көлік колледжі # Айыртау ауданының Саумалкөл а. агротехникалық колледжі (Саумалкөл а.) # Аққайың ауданының аграрлық колледжі (Аққайың ауданы, Қиялы а.) # Кәсіптік даярлау және қызмет көрсету колледжі (Булаев қ.) # Ленинград ауыл шаруашылық колледжі (Ақжар ауданы, Ленинградское а.) # Новоишимка аграрлы-техникалық колледжі (Ғ. Мүсірепов ауданы, Новоишим а.) # Петровка аграрлы-техникалық колледжі (Есіл ауданы, Петровка а.) # Ж. Қизатов атындағы жоғары ауыл шаруашылығы колледжі (Есіл ауданы, Покровка а.) # Тайынша агробизнес колледжі (Тайынша қ.) # Тимирязев аграрлы-техникалық колледжі (Тимирязево а.) # Уәлиханов ауыл шаруашылық колледжі (Кішкенекөл а.) ; Жекеменшік колледж * Бескөл мектеп-колледжі (Бескөл а.) * «Зейнеп» жоғары көпсалалы колледжі (Айыртау ауданы, Лобаново а.) == Түркістан облысы == # №1 колледж (Созақ ауданы, Созақ а.) # №7 колледж (Кентау қ.) # №8 колледж (Леңгір қ.) # №11 колледж (Қазығұрт а.) # №12 колледж (Сарыағаш қ.) # №13 колледж (Келес ауданы, Абай а.) # №14 колледж (Мақтаарал ауданы, Атакент к.) # №15 колледж (Жетісай ауданы, Асықата к.) # №16 колледж (Шардара қ.) # №17 колледж (Арыс қ.) # №18 колледж (Ордабасы ауданы, Шұбар а.) # №19 колледж (Шаян а.) # №24 колледж (Созақ ауданы, Таукент к.) # Арнаулы кәсіптік колледжі (Кентау қ.) # Ғ. Мұратбаев атындағы Жетісай гуманитарлық-техникалық колледжі (Жетісай қ.) # Д. Қонаев атындағы аграрлық-техникалық колледжі (Сайрам ауданы, Қарабұлақ а.) # Д. Құрманбеков атындағы №20 колледж (Шәуілдір а.) # Жетісай жоғары медицина колледжі (Жетісай қ.) # Кәсіптік оқудағы көпсалалы колледжі (Сауран ауданы, Ескі Иқан а.) # Кентау көпсалалы колледжі (Кентау қ.) # Қапланбек жоғары аграрлық-техникалық колледжі (Сарыағаш қ.) # Мақтаарал аграрлық колледжі (Мақтаарал ауданы, Өркениет а.) # Түлкібас агробизнес және саяхат колледжі (Рысқұлов а.) # Түркістан көпсалалы-техникалық колледжі (Төле би ауданы, Көксәйек а.) ; Жекеменшік колледждер # А. Исмаилов атындағы кәсіптік колледжі (Ақсукент а.) # «Арыстанбаб» жоғары колледжі (Сарыағаш қ.) # Кентау гуманитарлық-техникалық колледжі (Кентау қ.) # Қазақ-неміс политехникалық колледжі (Кентау қ.) # Мырзакент көпсалалы колледжі (Мырзакент к.) # Оңтүстік Қазақстан индустриялды-инновациялық колледжі (Ақсукент а.) == Ұлытау облысы == {{main|Ұлытау облысы колледждері}} # Ғ. Жарылғапов атындағы аграрлық колледжі (Жаңаарқа к.) # Қаражал тау-кен техникалық колледжі (Қаражал қ.) # Қарсақпай агротехникалық колледжі (Ұлытау ауданы, Қарсақпай к.) # Сәтбаев индустриалдық колледжі (Сәтбаев қ.) == Шығыс Қазақстан облысы == # Өскемен жоғары медицина колледжі # Өскемен жоғары политехникалық колледжі # Халық әртістері Ағайынды Абдуллиндер атындағы Шығыс Қазақстан өнер училищесі # Абай атындағы Шығыс Қазақстан гуманитарлық колледжі # Өскемен көпсалалы технология колледжі # Өскемен құрылыс колледжі # Өскемен қызмет көрсету саласы колледжі # Алтай қаласының технология колледжі (Алтай қ.) # Алтай ауданының ауылшаруашылығы колледжі (Алтай ауданы, Чапаев а.) # Серебрянск технология колледжі (Алтай ауданы, Серебрянск қ.) # №1 Өскемен колледжі (Глубокое ауданы, Бобровка а.) # Глубокое аграрлық колледжі (Глубокое ауданы, Белоусовка к.) # Глубокое техникалық колледжі (Глубокое ауданы, Верхнеберёзовка к.) # Зайсан технология колледжі (Зайсан қ.) # Катонқарағай аграрлық-техникалық колледжі (Үлкен Нарын а.) # Марқакөл ауылының мектеп-интернат-колледжі (Күршім ауданы, Марқакөл а.) # Риддер колледжі (Риддер қ.) # Риддер көпсалалы колледжі (Риддер қ.) # Самар аграрлық-техникалық колледжі (Самар а.) # Шығыс Қазақстан ауыл шаруашылық колледжі (Ұлан ауданы, Саратовка а.) # Шемонаиха колледжі (Шемонаиха қ.) # №1 Шемонаиха колледжі (Шемонаиха ауданы, Половинка а.) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан оқу орындары}} [[Санат:Қазақстан мектептері]] j1bfvncv2p0qq17ziakr40el3l3q9qk 2 725520 3615290 3615205 2026-06-10T16:16:47Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3615290 wikitext text/x-wiki == Тізім (кейін) == * [[Леонор (Астурия ханшайымы)]], [[София, Испания инфантасы]], [[VI Филипп (Испания патшасы)]], [[Летисия (Испания патшайымы)]], [[София Грекиялық (Испания патшайымы)]], [[Хуан, Барселона графы]] * [[Ален де Ротшильд]], [[​Эрик де Ротшильд]] * [[Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары (2026)]] * [[Анд вирусы]], [[Elliovirales]], [[Bunyaviricetes]], [[Polyploviricotina]], [[Negarnaviricota]], [[Orthornavirae]], [[Riboviria]], [[Қызылша вирусы]], [[Monjiviricetes]], [[Haploviricotina]], [[Mononegavirales]], [[Ebolavirus]] * [[Goldman Sachs]], [[Маркус Голдман]], [[Самуэль Сакс]], [[Генри Голдман]], [[Сидни Уайнберг]], [[Гас Леви]], [[Джон Л. Уайнберг]], [[Lehman Brothers]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 t2unexhi07r91xje6zkk6tuzyst6l3x 3615555 3615290 2026-06-11T07:27:29Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3615555 wikitext text/x-wiki == Тізім (кейін) == * [[Леонор (Астурия ханшайымы)]], [[София, Испания инфантасы]], [[VI Филипп (Испания патшасы)]], [[Летисия (Испания патшайымы)]], [[София Грекиялық (Испания патшайымы)]], [[Хуан, Барселона графы]] * [[Ален де Ротшильд]], [[​Эрик де Ротшильд]] * [[Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары (2026)]] * [[Анд вирусы]], [[Elliovirales]], [[Bunyaviricetes]], [[Polyploviricotina]], [[Negarnaviricota]], [[Orthornavirae]], [[Riboviria]], [[Қызылша вирусы]], [[Monjiviricetes]], [[Haploviricotina]], [[Mononegavirales]], [[Ebolavirus]] * [[Goldman Sachs]], [[Маркус Голдман]], [[Самуэль Сакс]], [[Генри Голдман]], [[Сидни Уайнберг]], [[Гас Леви]], [[Джон Л. Уайнберг]], [[Lehman Brothers]], [[Morgan Stanley]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 9uuh95grvaau385vgh2yjhnh3bwt99u 3 729268 3615506 3278891 2026-06-11T05:31:43Z AccountVanishRequests 160572 AccountVanishRequests [[Қатысушы талқылауы:川口 順一]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Renamed user 172569d7b70c4289de88cc9c163a3abd]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/川口 順一|川口 順一]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user 172569d7b70c4289de88cc9c163a3abd|Renamed user 172569d7b70c4289de88cc9c163a3abd]]" 3278891 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=川口 順一}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 00:30, 2024 ж. ақпанның 11 (+06) c7uv2w79v5q9fa2esriwi3d873q5rzc 0 730776 3615623 3609376 2026-06-11T08:33:01Z Kaiyr 3134 /* Дереккөздер */ 3615623 wikitext text/x-wiki == Абай ауданы == # Қаныш Сәтбаев атындағы қосымша білім беру мектеп-орталығы (''№1 мектеп'', Абай) # №4 жалпы білім беретін мектебі (Абай) # №5 Абай Құнанбаев атындағы мектеп-гимназиясы (Абай) # Ахмет Байтұрсынұлы атындағы мектеп-гимназиясы (''№10 мектеп'', Абай) # Нұркен Әбдіров атындағы тірек мектебі (ресурстық орталық) (''№12 мектеп'', Абай) # "Таңшолпан" мектеп-бөбекжай" кешені (Абай) # Шоқан Уәлиханов атындағы мектеп-лицейі (''№14 мектеп'', Абай) # №15 жалпы білім беретін мектебі (Қарабас) # "Қуаныш" мектеп-бөбекжай" кешені (Қарабас) # Абай атындағы тірек мектебі (ресурстық орталық) (Топар) # Бауыржан Момышұлы атындағы тірек мектебі (ресурстық орталық) (Топар) # Прокофий Корниенко атындағы жалпы білім беретін мектебі (Топар) # №9 жалпы білім беретін мектебі (Южный) # "Айгөлек" мектеп-бөбекжай" кешені (Сарепта) # Ақбастау жалпы білім беретін мектебі (Ақбастау) # "Ақбұлақ" мектеп-бөбекжай" кешені (Жартас, Көксу а/о) # Есенгелді жалпы білім беретін мектебі (Есенгелді) # Жартас жалпы білім беретін мектебі (Жартас, Қарағанды а/о) # Қасым Аманжолов атындағы жалпы білім беретін мектебі (Дубовка) # Мұқағали Мақатаев атындағы жалпы білім беретін мектебі (Көксу) # Самарка жалпы білім беретін мектебі (Самарка) # Топар жалпы білім беретін мектебі (Құлайғыр) # Шәкәрім атындағы жалпы білім беретін мектебі (Сарепта) # Ыбырай Алтынсарин атындағы тірек мектебі (ресурстық орталық) (Құрма) # Юбилейный жалпы білім беретін мектебі (Юбилейное) # №8 негізгі орта мектебі (Абай, Қызыл бөлімшесі) # Қараған негізгі орта мектебі (Абай, Жаңа Қараған бөлімшесі) # Қоянды негізгі орта мектебі (Қоянды) # Мичурин негізгі орта мектебі (Агрогородок) # Жаманжол бастауыш мектебі (Жаманжол) ; Түзету мекемесі жанындағы мектептер # №32 түзету мекемесі жанындағы №1 жалпы білім беретін мектебі (Северное) # №29 түзету мекемесі жанындағы №2 жалпы білім беретін мектебі (Абай, Солтүстік Қараған бөлімшесі) # №35 түзету мекемесі жанындағы №3 жалпы білім беретін мектебі (Топар) == Ақтоғай ауданы == # Әлихан Бөкейхан атындағы тірек мектебі (ресурстық орталық) жанындағы интернаты (Ақтоғай) # Күләш Байсейітова атындағы тірек мектебі (ресурстық орталық) (Ақтоғай) # Сарышаған кентінің жалпы білім беретін орта мектебі (Сарышаған) # Сарышаған мектеп-интернаты (Сарышаған) # Абай атындағы мектеп-интернаты (Абай) # Әлімхан Ермеков атындағы жалпы білім беретін мектебі (Шабанбай би) # Жабас Кеңесбаев атындағы жалпы білім беретін мектебі (Сарытерек) # Қазбек Нұржанов атындағы тірек мектебі (ресурстық орталық) (Сәуле) # Қошқар тірек мектебі (ресурстық орталық) (Қошқар) # Қызыларай жалпы білім беретін мектебі (Ақжарық) # Манарбек Ержанов атындағы жалпы білім беретін мектебі (Нарманбет) # Нұркен Әбдіров атындағы жалпы білім беретін мектебі (Нүркен) # Ортадересін жалпы білім беретін мектебі (Орта Дересін) # Тасарал жалпы білім беретін мектебі (Тасарал) # "Шашубай кентіндегі мектеп-бөбекжай" кешені" (мектеп жанындағы интернатымен) базасындағы "тірек мектебі (ресурстық орталық)" # Ақши негізгі орта мектебі (Ақши) # Әсет Болғанбайұлы атындағы негізгі орта мектебі (Үшарал) # Жақып Ақбай атындағы негізгі орта мектебі (Ақтас) # Сатибек Ибраев атындағы негізгі орта мектебі (Қуаныш) # С. Сейфуллин атындағы негізгі орта мектебі (Қарасу) # Төлепберді Ақышұлы атындағы негізгі орта мектебі (Жалаңаш) # Айыртас бастауыш мектебі (Айыртас) # Дәуітәлі Стамбеков атындағы бастауыш мектебі (Қаратал) # Еңбек бастауыш мектебі (Қасабай) # Жәмші бастауыш мектебі (Жалаңтас) # Қарағой бастауыш мектебі (Қарақой) # Сона бастауыш мектебі (Сона) == Бұқар жырау ауданы == # Сұлтанмахмұт Торайғыров атындағы тірек мектебі (ресурстық орталық) (Ботақара кенті) # Юрий Гагарин атындағы жалпы білім беретін мектебі (Ботақара кенті) # Нұра жалпы білім беретін мектебі (Ғ. Мұстафин) # Токаревка тірек мектебі (ресурстық орталық) (Ғ. Мұстафин) # Ақтөбе жалпы білім беретін мектебі (Ақтөбе) # Амангелді жалпы білім беретін мектебі (Қарақұдық) # Ахмет Байтұрсынұлы атындағы жалпы білім беретін мектебі (Доскей) # Әлкей Марғұлан атындағы жалпы білім беретін мектебі (Петровка) # Байқадам жалпы білім беретін мектебі (Байқадам) # Белағаш жалпы білім беретін мектебі (Белағаш) # Березняк жалпы білім беретін мектебі (Қызылқайың) # Ботақара жалпы білім беретін мектебі (Ботақара ауылы) # Жаңаталап жалпы білім беретін мектебі (Жаңаталап) # Жүсіпбек Аймауытұлы атындағы жалпы білім беретін мектебі (Тоғызқұдық) # Заречный жалпы білім беретін мектебі (Сарыарқа) # Калинин жалпы білім беретін мектебі (Баймырза) # Керней тірек мектебі (ресурстық орталық) (Керней) # Көкпекті жалпы білім беретін мектебі (Көкпекті) # Қаныш Сәтбаев атындағы жалпы білім беретін мектебі (Ақбел) # Қушоқы жалпы білім беретін мектебі (Қушоқы) # Мәнжі батыр атындағы Қаражар жалпы білім беретін мектебі (Қаражар) # Мәшһүр Жүсіп атындағы жалпы білім беретін мектебі (Новоузенка) # Ростовка тірек мектебі (ресурстық орталық) (Ростовка) # Сәбит Мұқанов атындағы жалпы білім беретін мектебі (Центральное) # Талғат Бигелдинов атындағы жалпы білім беретін мектебі (Гагаринское) # Тұзды жалпы білім беретін мектебі (Тұзды) # Үміткер жалпы білім беретін мектебі (Үміткер) # Үштөбе тірек мектебі (ресурстық орталық) (Үштөбе) # Шешенқара жалпы білім беретін мектебі (Шешенқара) # Ыбырай Алтынсарин атындағы жалпы білім беретін мектебі (Самарқанд) # Ақжар негізгі орта мектебі (Құрылыс) # Ақөре негізгі орта мектебі (Ақөре) # Алғабас негізгі орта мектебі (Алғабас) # Бұқар жырау негізгі орта мектебі (Бұқар жырау) # К. Боранбаев атындағы негізгі орта мектебі (Жаңақала) # Киров негізгі орта мектебі (Қызылжар) # Краснонива негізгі орта мектебі (Красная Нива) # С.Т. Елгизек атындағы негізгі орта мектебі (Новостройка) # Сарытау негізгі орта мектебі (Ақжар) # Сарытөбе негізгі орта мектебі (Сарытөбе) # Тасшоқы негізгі орта мектебі (Тасшоқы) # Ынтымақ негізгі орта мектебі (Ынтымақ) # Андрейниковка бастауыш мектебі (Урожайное) # Құрама бастауыш мектебі (Құрама) # Первомай бастауыш мектебі (Первое Мая) == Қарқаралы ауданы == # Қарқаралы қаласының академик Орынбек Жәутіков атындағы №1 жалпы білім беретін мектебі # Қарқаралы қаласының Әлімхан Ермеков атындағы №2 жалпы білім беретін мектебі # Қарқаралы қаласының Мәди Бапиұлы атындағы №44 жалпы білім беретін тірек мектеп (ресурстық орталық) жанындағы интернаты # Егіндібұлақ ауылының №5 жалпы білім беретін мектебі # Қажыкен Смайылов атындағы №43 жалпы білім беретін тірек мектебі (ресурстық орталық) жанындағы интернат (Егіндібұлақ) # Қарағайлы кентінің №16 жалпы білім беретін мектебі # Қарағайлы кентінің Рысбала Молдақашева атындағы №17 жалпы білім беретін мектебі # Ынталы ауылының №3 жалпы білім беретін мектебі # Көктас ауылының №4 жалпы білім беретін тірек мектебі (ресурстық орталығы) # Тегісшілдік ауылының №6 жалпы білім беретін мектебі # Бесоба ауылының №8 тірек мектебі (ресурстық орталығы) # Жарлы ауылының Нүркен Әбдіров атындағы №10 жалпы білім беретін мектебі # Ақжол ауылының Әлібек Бүркітбаев атындағы №12 жалпы білім беретін мектебі # Жаңатоған ауылының №14 жалпы білім беретін мектебі # Матақ ауылының №15 жалпы білім беретін мектебі # Аппаз ауылының Рамазан Сағымбеков атындағы №18 жалпы білім беретін мектебі # Талды ауылының №19 тірек мектебі (ресурстық орталығы) # Бүркітті ауылының №20 жалпы білім беретін мектебі # Бақты ауылының №21 жалпы білім беретін мектебі # Томар ауылының №22 жалпы білім беретін мектебі # Татан ауылының №23 жалпы білім беретін мектебі # Теректі ауылының №30 жалпы білім беретін мектебі # Айнабұлақ ауылының №31 жалпы білім беретін мектебі # Ақтасты ауылының №32 жалпы білім беретін мектебі # Қарабұлақ ауылының №33 жалпы білім беретін мектебі # Қоянды ауылының №35 жалпы білім беретін мектебі # Қызылту ауылының №13 негізгі орта мектебі # Ақбай-Қызылбай ауылының №24 негізгі орта мектебі # Ақтерек ауылының Ахмет Байтұрсынов атындағы №26 негізгі орта мектебі # Абыз ауылының №27 негізгі орта мектебі # Қарағаш ауылының №28 негізгі орта мектебі # Сарыобалы ауылының №34 негізгі орта мектебі # Борлыбұлақ ауылының №42 негізгі орта мектебі # Айрық ауылының бастауыш мектебі # Жарлы ауылының №9 бастауыш мектебі # Өсібай ауылының №29 бастауыш мектебі # Айнабұлақ ауылының №38 бастауыш мектебі # Қызылшілік ауылының №41 бастауыш мектебі # Белдеутас ауылының №52 бастауыш мектебі # Айыр ауылының №57 бастауыш мектебі # Қаракөл ауылының №61 бастауыш мектебі == Нұра ауданы == # Мағжан Жұмабаев атындағы жалпы білім беретін мектебі (Нұра) # Шоқан Уәлиханов атындағы жалпы білім беретін мектебі (Нұра) # Ыбырай Алтынсарин атындағы тірек мектебі (ресурстық орталық) (Нұра) # Абай атындағы Шұбаркөл жалпы білім беретін мектебі (Шұбаркөл) # Абдолла Асылбеков атындағы жалпы білім беретін мектебі (Егінді) # Ахмет Байтұрсынұлы атындағы тірек мектебі (ресурстық орталық) (Қайнар) # Әлихан Бөкейхан атындағы жалпы білім беретін мектебі (Заречное) # Байтуған жалпы білім беретін мектебі (Байтуған) # Баршын тірек мектебі (ресурстық орталық) (Баршын) # Жараспай жалпы білім беретін мектебі (Жараспай) # Кәрім Мыңбаев атындағы жалпы білім беретін мектебі (К. Мыңбаев) # Қайып Шайменов атындағы жалпы білім беретін мектебі (Шахтёрское) # Қарақойын жалпы білім беретін мектебі (Жанбөбек) # Қарой жалпы білім беретін мектебі (Қарой) # Мүтәш Сүлейменов атындағы тірек мектебі (ресурстық орталық) (Кертінді) # Міржақып Дулатұлы атындағы жалпы білім беретін мектебі (Мұзбел) # Нұра жалпы білім беретін мектебі (Изенді) # Рақымжан Қошқарбаев атындағы жалпы білім беретін мектебі (Тассуат) # Рахим Асубаев атындағы жалпы білім беретін мектебі (Көбетей) # С.О. Талжанов атындағы жалпы білім беретін мектебі (Ақмешіт) # Сәкен Сейфуллин атындағы жалпы білім беретін мектебі (Ахмет) # Балықтыкөл негізгі орта мектебі (Балықтыкөл) # Жүсіпбек Аймауытұлы атындағы негізгі орта мектебі (Құланөтпес, Құлан а/о) # Құланөтпес негізгі орта мектебі (Құланөтпес, Құланөтпес а/о) # Пушкин негізгі орта мектебі (Алғабас) # Сарыөзен негізгі орта мектебі (Тікенекті) # Аққолқа бастауыш мектебі (Аққолқа) # Дәкен Шалабекұлы атындағы бастауыш мектебі (Қантай) # Жаңа-Құрлыс бастауыш мектебі (Жаңақұрылыс) # Нығыман бастауыш мектебі (Нығман) # Соналы бастауыш мектебі (Соналы) # Өмірзақ Тұрлыбеков атындағы бастауыш мектебі (Талдысай) == Осакаров ауданы == # Әлихан Бөкейхан атындағы тірек мектебі (ресурстық орталық) (''№1 мектеп'', Осакаровка) # №9 гимназиясы базасындағы тірек мектебі (ресурстық орталық) (Осакаровка) # Осакаровка кентінің №12 орта мектебінің базасындағы тірек мектебі (ресурстық орталық) # Қаныш Сәтбаев атындағы тірек мектебі (ресурстық орталық) (''№23 мектеп'', Молодёжный) # Абай атындағы тірек мектебі (ресурстық орталығы) (''№26 мектеп'', Молодёжный) # №2 жалпы білім беретін мектебі (Есіл) # Осакаров ауданының мектеп-интернат-колледжі (Есіл) # №3 жалпы білім беретін мектебі (Пионерское) # Жамбыл атындағы жалпы білім беретін мектебі (''№5 мектеп'', Қарағайлы) # №6 жалпы білім беретін мектебі (Батпақты) # №7 жалпы білім беретін мектебі (Приишимское) # №8 жалпы білім беретін мектебі (Маржанкөл) # №10 жалпы білім беретін мектебі (Николаевка) # №11 жалпы білім беретін мектебі (Шұңқыркөл) # №13 жалпы білім беретін мектебі (Озёрное) # №15 жалпы білім беретін мектебі (Трудовое) # №16 жалпы білім беретін мектебі (Садовое) # №18 жалпы білім беретін мектебі (Жұлдыз) # №20 жалпы білім беретін мектебі (Мирное) # Ахмет Байтұрсынұлы атындағы жалпы білім беретін мектебі (''№21 мектеп'', Сарыөзек) # №22 жалпы білім беретін мектебі (Қаракөл) # №24 жалпы білім беретін мектебі (Аманқоңыр) # №25 жалпы білім беретін мектебі (Родниковское) # №28 жалпы білім беретін мектебі (Ақбұлақ) # Ыбырай Алтынсарин атындағы жалпы білім беретін мектебі (''№29 мектеп'', Қаратомар) # №14 негізгі орта мектебі (Сарыөзен) # №17 негізгі орта мектебі (Сұңқар) # №30 негізгі орта мектебі (Ақпан) # №31 негізгі орта мектебі (Ошағанды) # №32 негізгі орта мектебі (Центральное) # №33 негізгі орта мектебі (Колхозное) # №34 негізгі орта мектебі (Русская Ивановка) # №35 негізгі орта мектебі (Степное) # №37 бастауыш мектебі (Сельстрой) == Шет ауданы == # Жамбыл Ақылбаев атындағы мектеп-гимназиясы (Ақсу-Аюлы) # Ы. Алтынсарин атындағы тірек мектеп (ресурстық орталық) жанындағы интернат (Ақсу-Аюлы) # А. Ермеков атындағы тірек мектеп (ресурстық орталық) жанындағы интернат (Ақадыр) # М. Мәметова атындағы жалпы білім беретін мектебі (Ақадыр) # Ю.А. Гагарин атындағы мектеп-лицейі (Ақадыр) # Ш. Батталова атындағы тірек мектебі (ресурстық орталық) (Ақжал) # Ақжал негізгі орта мектебі (Ақжал) # Абай атындағы жалпы білім беретін мектебі (Жұмыскер) # Ақой жалпы білім беретін мектебі (Ақой) # Батық жалпы білім беретін мектебі (Батық) # Босаға жалпы білім беретін мектебі (Босаға) # Бұрма тірек мектебі (ресурстық орталық) (Бұрма) # Дария жалпы білім беретін мектебі (Дария) # Еркіндік жалпы білім беретін мектебі (Еркіндік) # Жарық жалпы білім беретін мектебі (С. Сейфуллин) # Көктіңкөлі жалпы білім беретін мектебі (Көктіңкөлі а.) # Қызылқой жалпы білім беретін мектебі (Қызылқой) # Мойынты жалпы білім беретін мектебі (Мойынты) # Нұра жалпы білім беретін мектебі (Нұра) # Нұраталды жалпы білім беретін мектебі (Қошқарбай) # С. Мұхамеджанов атындағы жалпы білім беретін мектебі (Киікті) # Сәкен жалпы білім беретін мектебі (Өспен) # Талды жалпы білім беретін мектебі (Талды) # Хасен Сәрінжіпұлы атындағы жалпы білім беретін мектебі (Төменгі Қайрақты) # Ш. Уәлиханов атындағы жалпы білім беретін мектебі (Ақшатау) # Шәкәрім атындағы жалпы білім беретін мектебі (Красная Поляна) # Шет жалпы білім беретін мектебі (Үңірек) # Ақсу негізгі орта мектебі (Ақсу, Нұраталды а/о) # Алтайбаев атындағы негізгі орта мектебі (Жарылғап батыр) # Әлихан негізгі орта мектебі (Әлихан) # Бекет негізгі орта мектебі (Бекет) # Қызылтау негізгі орта мектебі (Қызылтау) # М. Жапақов атындағы негізгі орта мектебі (Айғыржал) # Мұхтар негізгі орта мектебі (Мұхтар) # Ортау негізгі орта мектебі (Ортау) # 56-разъездің бастауыш мектебі (Көктіңкөлі ст.) # Ақадыр бастауыш мектебі (Сарыши) # Ақбауыр бастауыш мектебі (Ақбауыр) # Аққияқ бастауыш мектебі (Аққияқ) # Ақсу бастауыш мектебі (Ақсу, Ақсу-Аюлы а/о) # Берекетті бастауыш мектебі (Берекеші) # Еңбекшіл бастауыш мектебі (Еңбекшіл) # Жыланды бастауыш мектебі (Жыланды) # Қайрақты бастауыш мектебі (Қайрақты) # Қарасаз бастауыш мектебі (Қарасаз) # Қармыс бастауыш мектебі (Қарамыс) # Қызылту бастауыш мектебі (Қызылту) # Тұмсық бастауыш мектебі (Тұмсық) # Шопа бастауыш мектебі (Шопа) == Балқаш қаласы == # №1 жалпы білім беретін мектебі # Абай атындағы №2 мектеп-лицейі # №3 жалпы білім беретін мектебі # №4 жалпы білім беретін мектебі # №5 жалпы білім беретін мектебі # [[Саяқ (кент)|Саяқ]] кентінің №6 жалпы білім беретін мектебі # Сәкен Сейфуллин атындағы №7 мектеп-гимназиясы # Бауыржан Момышұлы атындағы жалпы білім беретін мектебі (''№8 мектеп'') # №9 жалпы білім беретін мектебі # №10 жалпы білім беретін мектебі # Әлихан Бөкейханов атындағы №15 мектеп-лицейі # Әл-Фараби атындағы жалпы білім беретін мектебі (''№16 мектеп'') # Әлімхан Ермеков атындағы мектеп-лицейі (''№17 мектеп'') # №24 мектеп-интернаты # Ыбырай Алтынсарин атындағы №25 жалпы білім беретін мектебі # "Зияткер" мамандандырылған мектеп-лицейі # Көп балалы және аз қамтамасыз етілген отбасылардың балаларына арналған мектеп-интернаты # Михаил Русаков атындағы мектеп-интернаты # Тораңғалық негізгі орта мектебі ([[Тораңғылық]]) == Қарағанды қаласы == # №1 гимназиясы # №2 лицейі # №3 гимназиясы # №4 жалпы білім беретін мектебі # №5 қосымша білім беру мектеп-орталығы # №6 жалпы білім беретін мектебі # №8 жалпы білім беретін мектебі # Қазыбек Нұржанов атындағы гимназия (''№9 гимназия'') # №10 жалпы білім беретін мектебі # №11 негізгі орта мектебі # №12 жалпы білім беретін мектебі # №13 қосымша білім беру мектеп-орталығы # №14 мектеп-гимназиясы # №15 жалпы білім беретін мектебі # №16 жалпы білім беретін мектебі # №17 жалпы білім беретін мектебі # №18 жалпы білім беретін мектебі # №20 негізгі орта мектебі # №21 негізгі орта мектебі # №22 мектеп-интернаты # №23 жалпы білім беретін мектебі # №25 жалпы білім беретін мектебі # №27 жалпы білім беретін мектебі # №30 жалпы білім беретін мектебі # №32 жалпы білім беретін мектебі # "№33 мектеп-бөбекжай" кешені # Жақып Ақбаев атындағы жалпы білім беретін мектебі (''№34 мектеп'') # Ю.Н. Павлов атындағы жалпы білім беретін мектебі (''№35 мектеп'') # №36 жалпы білім беретін мектебі # №37 негізгі орта мектебі # Қаныш Сәтбаев атындағы гимназиясы (''№38 гимназия'') # Мағжан Жұмабаев атындағы гимназиясы (''№39 гимназия'') # №40 негізгі орта мектебі # Ахмет Байтұрсынұлы атындағы мектеп-гимназиясы (''№41 мектеп'') # №42 негізгі орта мектебі # №44 негізгі орта мектебі # №45 гимназиясы # №46 жалпы білім беретін мектебі # №48 жалпы білім беретін мектебі # №50 негізгі орта мектебі # №51 қосымша білім беру мектеп-орталығы # Академик Е.А. Букетов атындағы жалпы білім беретін мектебі (''№52 мектеп'') # №53 мектеп-лицейі # Жұмабек Тәшенов атындағы жалпы білім беретін мектебі (''№54 мектеп'') # №56 негізгі орта мектебі # Сләмия Саттаров атындағы мектеп-лицейі (''№57 мектеп'') # Нұркен Әбдіров атындағы жалпы білім беретін мектебі (''№58 мектеп'') # №59 жалпы білім беретін мектебі # №60 жалпы білім беретін мектебі # №61 жалпы білім беретін мектебі # №62 жалпы білім беретін мектебі # Григорий Потанин атындағы жалпы білім беретін мектебі (''№63 мектеп'') # №64 негізгі орта мектебі # №65 жалпы білім беретін мектебі # №66 мектеп-лицейі # Мартбек Мамыраев атындағы мектеп-интернаты (''№68 мектеп'') # №73 негізгі орта мектебі # №74 жалпы білім беретін мектебі # Әлихан Бөкейхан атындағы жалпы білім беретін мектебі (''№76 мектеп'') # Бауыржан Момышұлы атындағы жалпы білім беретін мектебі (''№77 мектеп'') # №78 негізгі орта мектебі # №79 негізгі орта мектебі # №81 жалпы білім беретін мектебі # №82 жалпы білім беретін мектебі # Ғабиден Мұстафин атындағы жалпы білім беретін мектебі (''№83 мектеп'') # №85 жалпы білім беретін мектебі # №86 жалпы білім беретін мектебі # №87 негізгі орта мектебі # №88 жалпы білім беретін мектебі # №91 жалпы білім беретін мектебі # Сәкен Сейфуллин атындағы гимназиясы (''№92 гимназия'') # Шәкәрім атындағы гимназиясы (''№93 гимназия'') # №95 мектеп-гимназиясы # №97 гимназиясы # №100 кешкі мектебі # Ыбырай Алтынсарин атындағы мектеп-лицейі (''№101 мектеп'') # Әл-Фараби атындағы мектеп-гимназиясы (''№102 мектеп'') # Әлімхан Ермеков атындағы мектеп-лицейі (''№103 мектеп'') # Абай атындағы мектеп-гимназиясы (''№104 мектеп'') # №134 негізгі орта мектебі # №137 негізгі орта мектебі # №4 көп балалы және аз қамтамасыз етілген отбасылардың балаларына арналған мектеп-интернаты ; Мамандандырылған мектептер # "Ақпараттық технологиялар" мамандандырылған мектеп-лицей-интернаты # "Дарын" мамандандырылған мектеп-лицей-интернаты # Жамбыл атындағы мамандандырылған мектеп-лицей-интернаты # "Мұрагер" мамандандырылған мектеп-лицей-интернаты # Н. Нұрмақов атындағы мамандандырылған мектеп-лицей-интернаты # Мамандандырылған музыка мектеп-интернаты # №1 "Білім-Инновация" лицей-интернаты # №2 "Білім-Инновация" лицей-интернаты # "Назарбаев Зияткерлік мектептері" дербес білім беру ұйымының Қарағанды қаласындағы "Химия-биологиялық бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі" филиалы == Приозёрск қаласы == ; Қалалық білім бөлімі (Қазақстан) # №1 жалпы білім беретін мектебі # №2 жалпы білім беретін мектебі ;РФ Қорғаныс министрлігі * №3 жалпы орта білім беретін мектебі == Саран қаласы == # №1 мектеп-лицейі # №2 жалпы білім беретін мектебі # Абай атындағы жалпы білім беретін мектебі (''№4 мектеп'') # №6 жалпы білім беретін мектебі # №7 мектеп-интернаты # №13 жалпы білім беретін мектебі (Ақтас) # №16 жалпы білім беретін мектебі (Ақтас) # №17 мектеп-гимназиясы == Теміртау қаласы == # №1 жалпы білім беретін мектебі # №1 гимназиясы # №2 жалпы білім беретін мектебі # №3 жалпы білім беретін мектебі # №4 жалпы білім беретін мектебі # Ғабиден Мұстафин атындағы жалпы білім беретін мектебі (''№5 мектеп'') # №6 жалпы білім беретін мектебі # №7 жалпы білім беретін мектебі # №8 жалпы білім беретін мектебі # №9 лицейі # №10 жалпы білім беретін мектебі # №11 жалпы білім беретін мектебі # №12 жалпы білім беретін мектебі # №14 мектеп-лицейі # Әлихан Бөкейхан атындағы гимназиясы (''№15 гимназия'') # №16 жалпы білім беретін мектебі # №17 жалпы білім беретін мектебі # №19 жалпы білім беретін мектебі # №20 мектеп-лицейі # №21 жалпы білім беретін мектебі # №22 жалпы білім беретін мектебі # Бауыржан Момышұлы атындағы мектеп-лицейі (''№23 мектеп'') # №24 жалпы білім беретін мектебі # №27 жалпы білім беретін мектебі # №28 жалпы білім беретін мектебі (Ақтау) # №29 жалпы білім беретін мектебі (Ақтау) # №31 жалпы білім беретін мектебі # №32 жалпы білім беретін мектебі # Бірінші Теміртау классикалық лицейі # Қыздар гимназиясы # "Озат" ақпараттық технологиялар мамандандырылған мектеп-лицейі == Шахтинск қаласы == # Шоқан Уәлиханов атындағы мектеп-гимназиясы (''№1 мектеп'') # №2 жалпы білім беретін мектебі (Шахан) # Евней Бөкетов атындағы жалпы білім беретін мектебі (''№3 мектеп'') # №4 жалпы білім беретін мектебі (Долинка) # Сәкен Сейфуллин атындағы мектеп-гимназиясы (''№5 мектеп'') # №6 жалпы білім беретін мектебі # №7 жалпы білім беретін мектебі # №8 жалпы білім беретін мектебі (Долинка) # Санжар Асфендияров атындағы жалпы білім беретін мектебі (''№9 мектеп'') # №31 түзету мекемесі жанындағы №10 жалпы білім беретін мектебі (Долинка) # №11 жалпы білім беретін мектебі (Новодолин) # №12 жалпы білім беретін мектебі (Шахан) # Әлихан Бөкейханов атындағы мектеп-лицейі (''№16 мектеп'') == Арнайы мектептер == # №1 арнайы мектеп-интернаты (Қарағанды) # №2 арнайы мектеп-интернаты (Қарағанды) # №3 арнайы мектеп-интернаты (Қарағанды) # №4 арнайы мектеп-интернаты (Қарағанды) # №5 арнайы мектеп-интернаты (Теміртау) # №6 арнайы мектеп-интернаты (Қарағанды) # №7 арнайы мектеп-интернаты (Шахтинск) # №8 арнайы мектеп-интернаты (Теміртау) # №9 арнайы мектеп-интернаты (Саран) # №10 арнайы мектеп-интернаты (Балқаш) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан оқу орындары}} [[Санат:Қазақстан мектептері]] [[Санат:Қарағанды облысы]] h679su88ws0hsz8ryk3bbujnsgtqqoa 0 732571 3615620 3567462 2026-06-11T08:32:36Z Kaiyr 3134 /* Дереккөздер */ 3615620 wikitext text/x-wiki == Алға ауданы == # №1 Алға мектеп-бақшасы (Алға) # В.И. Пацаев атындағы №2 Алға орта мектебі (Алға) # №3 Алға қазақ орта мектебі # №4 Алға орта мектебі (Алға) # Алға мектеп-гимназиясы (Алға) # А.Байтұрсынов атындағы орта мектебі (Самбай) # Ақай орта мектебі (Ақай) # Болгар мектеп-бақшасы (Болгарка) # Бесқоспа орта мектебі (Бесқоспа) # Бестамақ орта мектебі (Бестамақ) # Есет батыр атындағы мектеп-бақша (Есет батыр Көкіұлы) # Қарабұлақ мектеп-балабақшасы (Қарабұлақ) # Қарақобда мектеп-балабақша (Қарақобда) # Қарақұдық орта мектебі (Қарақұдық) # Маржанбұлақ орта мектебі (Маржанбұлақ) # Нұрбұлақ орта мектебі (Нұрбұлақ) # Сарықобда орта мектебі (Сарықобда) # Тамды орта мектебі (Тамды) # Тоқмансай орта мектебі (Қайнар) # Үшқұдық орта мектебі (Үшқұдық) # Аманкелді негізгі мектебі (Амангелді) # Жерұйық негізгі мектебі (Жерұйық) # Көктоғай негізгі мектебі (Көктоғай) # Қайыңдысай негізгі мектебі (Қайыңдысай) # Талдысай негізгі мектебі (Талдысай) # Тоқмансай негізгі мектебі (Тоқмансай) # Тікқайың негізгі мектебі (Тікқайың) # Еркінкүш бастауыш мектебі (Еркінкүш) # Көлтабан бастауыш мектебі (Көлтабан) == Әйтеке би ауданы == # Комсомол жалпы орта білім беретін мектебі (Т. Жүргенов) # М. Жұмабаев атындағы жалпы орта білім беретін мектебі (Т. Жүргенов) # Темірбек Жүргенов атындағы жалпы орта білім беретін мектебі (Т. Жүргенов) # Қ. Шаңғытбаев атындағы жалпы орта білім беретін мектебі (Қарабұтақ) # Т.Г. Шевченко атындағы жалпы орта білім беретін мектебі (Қарабұтақ) # Абай атындағы жалпы орта білім беретін мектебі (Ақкөл) # Ақтасты жалпы орта білім беретін мектебі (Ақтасты) # Әйке жалпы орта білім беретін мектебі (Әйке) # Б. Сейсекенов атындағы жалпы орта білім беретін мектебі (Ұлғайсын) # Басқұдық жалпы орта білім беретін мектебі (Тұмабұлақ) # Белқопа жалпы орта білім беретін мектебі (Белқопа) # Еңбекту жалпы орта білім беретін мектебі (Еңбекту) # Жабасақ жалпы орта білім беретін мектебі (Жабасақ) # Жақия Сәрсенов атындағы жалпы орта білім беретін мектебі (Аралтөбе) # Жамбыл жалпы орта білім беретін мектебі (Жамбыл) # Қарашатау жалпы орта білім беретін мектебі (Құмқұдық) # Сарат мектеп-бөбекжай-балабақша кешені (Сарат) # Сейдалы Оразалин атындағы жалпы орта білім беретін мектебі (Аралтоғай) # Сұлукөл жалпы орта білім беретін мектебі (Сұлукөл) # Талдысай жалпы орта білім беретін мектебі (Талдысай) # Тереңсай жалпы орта білім беретін мектебі (Тереңсай) # Толыбай жалпы орта білім беретін мектебі (Толыбай) # Үшқатты мектеп-бөбекжай-балабақша кешені (Үшқатты) # Аққұм негізгі орта білім беретін мектебі (Аққұм) # Жарөткел негізгі орта білім беретін мектебі (Жарөткел) # Қыналы негізгі орта білім беретін мектебі (Қияқты) # Мамыт негізгі орта білім беретін мектебі (Сарыбұлақ) # Талдық негізгі орта білім беретін мектебі (Талдық) # Байжанкөл бастауыш білім беретін мектебі (Байжанкөл) # Милы бастауыш білім беретін мектебі (Милысай) == Байғанин ауданы == # Қарауылкелді орта мектебі (Қарауылкелді) # №2 Қарауылкелді орта мектебі (Қарауылкелді) # №3 Қарауылкелді орта мектебі (Қарауылкелді) # Қажығали Мұханбетқалиұлы атындағы орта мектеп-гимназия (Қарауылкелді) # Т. Жармағамбетов атындағы орта мектебі (Қарауылкелді) # А.С. Пушкин атындағы орта мектебі (Алтай батыр) # Байғанин орта мектебі (Жарлы) # Баршақұм орта мектебі (Баршақұм) # Бұлақтыкөл орта мектебі (Бұлақтыкөл) # Жарқамыс орта мектебі (Жарқамыс) # Көкбұлақ орта мектебі (Көкбұлақ) # Қ.Жазықов атындағы орта мектебі (Кемерши) # Қарабұлақ орта мектебі (Қораши) # Қаражар орта мектебі (Қаражар) # Қопа орта мектебі (Ебейті) # Матайқұм орта мектебі (Дияр) # Сағи Жиенбаев атындағы орта мектебі (Оймауыт) # Сағыз орта мектебі (Ноғайты) # С. Ешбаев атындағы орта мектебі (Жаңатаң) # Т. Айбергенов атындағы орта мектебі (Миялы) # Ақтан жырау негізгі мектебі (Қопа) # Қосарал негізгі мектебі (Қосарал) == Қарғалы ауданы == # Бадамша мектеп-бөбекжай-бақшасы (Бадамша) # №2 Бадамша орта мектебі (Бадамша) # Ащылысай орта мектеп-балабақшасы (Ащылысай) # Әлімбет орта мектеп-балабақшасы (Әлімбет) # В.И. Пацаев атындағы орта мектебі (Ш. Қалдаяқов) # Жосалы орта мектеп-балабақшасы (Жосалы) # Қос-Истек орта мектебі (Қосестек) # Петропавл орта мектебі (Петропавловка) # Сазды орта мектебі (Степное) # Велиховка негізгі мектебі (Велиховка) # Бозтөбе негізгі мектебі (Бозтөбе) # Қайрақты негізгі мектеп-балабақшасы (Қайрақты) == Қобда ауданы == # Исатай Тайманов атындағы гимназия (Қобда) # Қобда қазақ орта мектебі (Қобда) # Қобыланды батыр атындағы орта мектебі (Қобда) # Ақырап орта мектебі (Ақырап) # Әлия Молдағұлова атындағы орта мектебі (Әлия) # Бестау мектеп-бөбекжай-балабақша кешені (Бестау) # Жарық мектеп-балабақшасы (Жарық) # Жиренқопа орта мектебі (Жиренқопа) # И.Құрманов атындағы орта мектебі (Егіндібұлақ) # Иманғали Білтабанов атындағы орта мектебі (И. Білтабанов) # Калиновка орта мектебі (Бесқұдық) # Қызылжар орта мектебі (Қызылжар) # Сарбұлақ орта мектебі (Сарыбұлақ) # Талдысай орта мектебі (Талдысай) # Терісаққан орта мектебі (Терісаққан) # Бегалы негізгі мектебі (Бегалы) # Бұлақ негізгі мектебі (Бұлақ) # Жаңаталап негізгі мектеп-бөбекжайы (Жаңаталап) # Жарсай негізгі мектеп-бөбекжай-балабақша кешені (Жарсай а/о, Жарсай а.) # Қаракемер негізгі мектебі (Қаракемер) # Қобыланды негізгі мектебі (Қоғалы) # Қосөткел негізгі мектебі (Қосөткел) # Өтек негізгі мектебі (Өтек) # Ақсай бастауыш мектебі (Ақсай) # Құрсай бастауыш мектебі (Құрсай) == Мәртөк ауданы == # №1 Мәртөк жалпы орта білім беретін мектебі (Мәртөк) # №2 Мәртөк мектеп-гимназиясы (Мәртөк) # №3 Мәртөк жалпы орта білім беретін мектебі (Мәртөк) # №4 Мәртөк жалпы орта білім беретін мектебі (Мәртөк) # Сарыжар жалпы орта білім беретін мектебі (Сарыжар) # Хлебодаровка жалпы орта білім беретін мектебі (Сарыжар) # Аққайың жалпы орта білім беретін мектебі (Аққайың) # Байторысай жалпы орта білім беретін мектебі (Байторысай) # Бөрте жалпы орта білім беретін мектебі (Бөрте) # Вознесеновка жалпы орта білім беретін мектебі (Вознесеновка) # Жайсаң арнайы білім беру ұйымы (Жайсаң) # Жайсаң жалпы орта білім беретін мектебі (Жайсаң) # Кеңсахара жалпы орта білім беретін мектебі (Кеңсахара) # Қаратаусай жалпы орта білім беретін мектебі (Қаратаусай) # Қаратоғай жалпы орта білім беретін мектебі (Қаратоғай) # Құрмансай жалпы орта білім беретін мектебі (Құрмансай) # Қызылжар жалпы орта білім беретін мектебі (Қызылжар) # Полтавка жалпы орта білім беретін мектебі (Полтавка) # Родниковка жалпы орта білім беретін мектебі (Родниковка) # Саржансай жалпы орта білім беретін мектебі (Саржансай) # Хазірет жалпы орта білім беретін мектебі (Қазірет) # Байнассай жалпы негізгі білім беретін мектебі (Байнассай) # Веренка жалпы негізгі білім беретін мектебі (Достық) # Дмитриевка жалпы негізгі білім беретін мектебі (Дмитриевка) # Қазан жалпы негізгі білім беретін мектебі (Қазан) # Шевченко жалпы негізгі білім беретін мектебі (Шевченко) # Құмсай бастауыш мектебі (Құмсай) # Егізата жалпы бастауыш білім беретін мектебі (Егізата) == Мұғалжар ауданы == # №1 Қандыағаш қалалық жалпы білім беретін орта мектебі # №2 Қандыағаш қалалық жалпы білім беретін орта мектебі # Қандыағаш қаласының №3 мектеп-гимназиясы # №4 Қандыағаш қалалық жалпы білім беретін орта мектебі # №5 Қандыағаш қалалық жалпы білім беретін орта мектебі # №1 Ембі қалалық жалпы білім беретін орта мектебі # №2 Ембі қалалық жалпы білім беретін орта мектебі # №3 Ембі қалалық жалпы білім беретін орта мектебі # №4 Ембі қалалық жалпы білім беретін орта мектебі # Ембі қаласының мектеп жанындағы интернаты бар №7 жалпы білім беретін орта мектебі # А. Жұбанов атындағы жалпы білім беретін орта мектебі (Қаракөл) # Ақкемер жалпы білім беретін орта мектебі (Ақкемер) # Алтынды жалпы білім беретін орта мектебі (Алтынды) # Жаңажол жалпы білім беретін орта мектебі (Жағабұлақ) # Жем қаласының №5 жалпы білім беретін орта мектебі # Қайыңды жалпы білім беретін орта мектебі (Қайыңды) # Қ. Жұбанов атындағы жалпы білім беретін орта мектебі (Жұрын) # Құмжарған жалпы білім беретін орта мектебі (Бірлік) # Құмсай жалпы білім беретін орта мектебі (Құмсай) # Мұғалжар жалпы білім беретін орта мектебі (Мұғалжар) # Саға жалпы білім беретін орта мектебі (Саға) # Сағашилі жалпы білім беретін орта мектебі (Сағашилі) # Талдысай жалпы білім беретін орта мектебі (Талдысай) # Ы. Мұхамеджанов атындағы жалпы білім беретін орта мектебі (Басшилі) # Ақсу негізгі орта мектебі (Ақсу) # Ащысай негізгі орта мектебі (Ащысай) # Бұлақты негізгі орта мектебі (Бұлақты) # Елек негізгі орта мектебі (Елек) # Еңбек негізгі орта мектебі (Еңбек) # Жаңатұрмыс негізгі орта мектебі (Жаңатұрмыс) # Жарық негізгі орта мектебі (Жарық) # Көтібар батыр атындағы негізгі мектеп-бөбекжай-балабақша кешені (Көтібар) # Қожасай негізгі орта мектебі (Қожасай) # Құмжарған негізгі орта мектебі (Құмжарған) # Шеңгелши негізгі орта мектебі (Шеңгелши) # Темір стансасындағы №59 бастауыш мектебі (Темір көпір) # Сабындыкөл бастауыш мектебі (Сабындыкөл) == Ойыл ауданы == # Ж. Жүсібалиев атындағы Ойыл қазақ орта мектебі (Ойыл) # Ойыл қазақ орта мектебі (Ойыл) # Шарбану Бекмұхамбетова атындағы мектеп-гимназиясы (Ойыл) # Ақшатау орта мектебі (Ақшатау) # Амангелді орта мектебі (Амангелді) # Ә. Дербісалин атындағы Саралжын орта мектебі (Кемер) # Екпетал мектеп-балабақшасы (Екпетал) # Жамбыл мектеп-балабақшасы (Ақкемер) # Қаракемер мектеп-балабақшасы (Қаракемер) # Қараой мектеп-балабақшасы (Қараой) # Құрман орта мектебі (Көптоғай) # Саға мектеп-балабақшасы (Ақжар) # Сапақкөл орта мектебі (Сарыбие) # Соркөл орта мектебі (Құмжарған) # Ш. Берсиев атындағы орта мектебі (Қаратал) # Жақсыбайкөл негізгі мектебі (Шұбарши) # Көсембай негізгі мектебі (Көсембай) # Қарасу негізгі мектебі (Көптоғай а/о, Қарасу а.) # Тайсойған негізгі мектебі (Бестамақ) # Теректі негізгі мектебі (Шиқұдық) # Қаракөл бастауыш мектебі (Қаракөл) # Құбасай бастауыш мектебі (Құбасай) # Құрманов бастауыш мектебі (Берсиев а/о, Қарасу а.) == Темір ауданы == # №1 Шұбарқұдық мектеп-гимназиясы (Шұбарқұдық) # №3 Шұбарқұдық жалпы орта білім беретін мектебі (Шұбарқұдық) # №4 Шұбарқұдық жалпы орта білім беретін мектебі (Шұбарқұдық) # №5 Шұбарқұдық бастауыш мектебі (Шұбарқұдық) # №6 Шұбарқұдық негізгі орта мектебі (Шұбарқұдық) # Ж. Кереев атындағы жалпы орта білім беретін мектебі (Шұбарқұдық) # Қызылжар жалпы орта білім беретін мектебі (мектеп жанындағы интернатымен) (Шұбарқұдық) # Шұбарқұдық гимназиясы (Шұбарқұдық) # Сарыкөл жалпы орта білім беретін мектебі (Шұбарши) # Шұбарши жалпы орта білім беретін мектебі (Шұбарши) # Шұбарши мектеп-бөбекжай-балабақшасы (Шұбарши) # №2 Шұбарқұдық қазақ-орыс жалпы орта білім беретін мектебі (Шұбарқұдық кәсіпшілігі) # Абай атындағы жалпы орта білім беретін мектебі (Құмқұдық) # Алтықарасу мектеп-балабақшасы (Алтықарасу) # Еңбекші мектеп-балабақшасы (Еңбекші) # Кеңқияқ жалпы орта білім беретін мектебі (Кеңқияқ) # Қопа жалпы орта білім беретін мектебі (Кеңесту а/о, Қопа а.) # Н. Байғанин атындағы мектеп-балабақшасы (Ақсай) # С. Байшев атындағы жалпы орта білім беретін мектебі (Темір) # Теректі мектеп-балабақшасы (Тасқопа) # Ә. Молдағұлова атындағы негізгі мектебі (Шығырлы) # Бабатай негізгі орта мектебі (Бабатай) # Жамбыл негізгі орта мектебі (Жамбыл) # Кеңесту негізгі орта мектебі (Қалмаққырылған) # Құмсай негізгі орта мектебі (Құмсай) # М. Әуезов атындағы негізгі орта мектебі (Сарыкөл а/о, Қопа а.) # Сартоғай негізгі орта мектебі (Сарытоғай) == Хромтау ауданы == # №1 Хромтау орта мектебі (Хромтау) # №2 Хромтау гимназиясы (Хромтау) # №3 Хромтау орта мектебі (Хромтау) # №4 Хромтау орта мектебі (Хромтау) # №5 Хромтау гимназиясы (Хромтау) # №6 Хромтау гимназиясы (Хромтау) # №7 Хромтау мектеп-гимназиясы (мектеп жанындағы интернатымен) (Хромтау) # Көктау орта мектебі (Көктау) # Нұрлы-көш орта мектебі (Көктау) # Ақжар орта мектебі (Ақжар) # Аққұдық орта мектебі (Аққұдық) # Бөгетсай мектеп-гимназиясы (Бөгетсай) # Дөң мектеп-гимназиясы (Дөң) # Қопа орта мектебі (Қопа) # Қызылсу орта мектебі (Қызылсу) # Майтөбе орта мектебі (Майтөбе) # Никельтау орта мектебі (Никельтау) # Оңғар орта мектебі (Оңғар) # Сарысай орта мектебі (Сарысай) # Сәтпаев орта мектебі (Тамды) # Табантал орта мектебі (Табантал) # Тасөткел орта мектебі (Тасөткел) # Тассай орта мектебі (Тассай а/о, Тассай а.) # Абай негізгі мектебі (Абай) # Құдықсай негізгі мектебі (Құдықсай) # Қарлау бастауыш мектебі (Қарлау) # Просторный бастауыш мектебі (Жазық) == Шалқар ауданы == # №1 мектеп-гимназия (Шалқар) # №2 мектеп-гимназия (Шалқар) # №3 жалпы орта білім беретін мектебі (Шалқар) # №4 жалпы орта білім беретін мектебі (Шалқар) # №5 мектеп-лицей (Шалқар) # №6 жалпы орта білім беретін мектебі (Шалқар) # №8 жалпы орта білім беретін мектебі (Шалқар) # Ә. Жангелдин атындағы жалпы орта білім беретін мектебі (Шалқар) # І. Үргенішбаев атындағы жалпы орта білім беретін мектебі (Шалқар) # №7 жалпы орта білім беретін мектебі (Тоғыз) # Ақтоғай жалпы орта білім беретін мектебі (Қотыртас) # Б. Сүлейменов атындағы жалпы орта білім беретін мектебі (Бегімбет) # Бершүгір жалпы орта білім беретін мектебі (Бершүгір) # Бозой жалпы орта білім беретін мектебі (Бозой) # ГКС-12 жалпы орта білім беретін мектебі (Қауылжыр) # Жаңақоныс жалпы орта білім беретін мектебі (Аққайтым) # Қаратоғай жалпы орта білім беретін мектебі (Қаратоғай) # Қарашоқат жалпы орта білім беретін мектебі (Қарашоқат) # Қорғантұз жалпы орта білім беретін мектебі (Байқадам) # М. Тәжин атындағы жалпы орта білім беретін мектебі (Мөңке би) # Сарысай мектеп-бөбекжай-бақшасы (Сарысай) # Т. Шанов атындағы жалпы орта білім беретін мектебі (Жылтыр) # Тоғыз жалпы орта білім беретін мектебі (Шілікті) # Алабас негізгі орта мектебі (Алабас) # Аяққұм негізгі орта мектебі (Қаңбақты) # Қызылту негізгі орта мектебі (Қопасор) # М. Орынбасаров атындағы негізгі орта мектебі (Тұмалыкөл) # Сарыбұлақ негізгі орта мектебі (Есетата) # Сарықамыс негізгі орта мектебі (Шалқар қаласы, Шыманұлы ауылы) # Шоқысу негізгі мектебі (Шоқысу) # №33 бастауыш мектебі (Жылан) # №36 бастауыш мектебі (Көпмола) # №42 бастауыш мектебі (Солёный) # №44 бастауыш мектебі (Ақтан батыр) # №60 бастауыш мектебі (Қорғанжар) == Ырғыз ауданы == # №1 қазақ жалпы білім беретін орта мектебі (Ырғыз) # Ырғыз №2 жалпы білім беретін орта мектебі (Ырғыз) # Ы. Алтынсарин атындағы жалпы білім беретін орта мектебі (Ырғыз) # Ырғыз гимназиясы (Ырғыз) # Б. Алманов атындағы жалпы білім беретін орта мектебі (Құрылыс) # Құйлыс жалпы білім беретін орта мектебі (Құйылыс) # Құмтоғай жалпы білім беретін орта мектебі (Құмтоғай) # М. Төлегенов атындағы жалпы білім беретін орта мектебі (Ақши) # Ө. Қанахин атындағы жалпы білім беретін орта мектебі (Жайсаңбай) # Т. Жаманмұрынов атындағы жалпы білім беретін орта мектебі (Аманкөл) # Т. Жүргенов атындағы жалпы білім беретін орта мектебі (Нұра) # Т. Шонанұлы атындағы жалпы білім беретін орта мектебі (Құтикөл) # Темірастау жалпы білім беретін орта мектебі (Жаныс би) # Шеңбертал жалпы білім беретін орта мектебі (Шеңбертал) # Белшер негізгі орта мектебі (Белшер) # Дүкен негізгі орта мектебі (Дүкен) # Қалыбай негізгі орта мектебі (Қалыбай) # Қарақұдық негізгі орта мектебі (Қарақұдық) # Қарасай негізгі орта мектебі (Қарасай) # Мамыр негізгі орта мектебі (Мамыр) # Нарқызыл негізгі орта мектебі (Жарма) == Ақтөбе қаласы == # №1 орта мектебі # №2 жалпы орта білім беретін мектеп-гимназия # №3 орта мектебі # Ақтөбе қаласының №4 жалпы білім беретін орта мектебі # Ақтөбе қаласының №5 жалпы білім беретін орта мектеп # Ғ. Ақтаев атындағы №6 мектеп-гимназиясы # №7 арнайы (түзету) мектебі # №8 орта мектеп # №9 орта мектеп-гимназия # Ақтөбе қаласының №10 жалпы білім беретін орта мектебі (Юго-Запад т/а) # Ақтөбе қаласының №11 жалпы білім беретін орта мектеп-гимназиясы # №12 орта мектеп # №13 орта мектебі # Хиуаз Доспанова атындағы №14 орта мектеп # Ілияс Есенберлин атындағы №15 орта мектебі # №16 жалпы білім беретін орта мектеп # №17 гимназия # №18 орта мектебі (Кирпичный т/а) # №19 орта мектебі # №20 орта жалпы білім беру мектеп-лицейі # Әл-Фараби атындағы №21 мамандандырылған гимназия # №22 орта мектебі # Әлімхан Ермеков атындағы №23 орта мектеп-лицейі # Ахмет Байтұрсынұлы атындағы лингвистикалық мектеп-гимназия # Мұзафар Әлімбаев атындағы Ақтөбе қаласының №25 жалпы білім беретін орта мектебі # №26 орта мектебі # Ақтөбе қаласының №27 орта мектеп-лицейі # №28 орта мектебі # №29 орта мектебі # №30 қазақ орта мектебі # Ақтөбе қаласының №31 қазақ орта мектебі # М. Құрманғалиева атындағы №32 гимназия (Жарық т/а, Новое Ясное т/а) # №33 қазақ орта жалпы білім беру мектебі # №34 орта мектебі # Халел Досмұхамедұлы атындағы №35 орта мектебі (11 ш/а) # №36 қазақ орта мектебі # №37 орта мектебі (11 ш/а) # №38 қазақ орта мектебі # №39 қазақ орта жалпы білім беру мектебі # №40 жалпы білім беретін орта мектебі # Фариза Оңғарсынова атындағы №41 мектеп-гимназия (Жарық т/а, Новое Ясное т/а) # №42 орта мектебі # №44 ауысымдық (кешкі) жалпы білім беретін мектеп # №45 жалпы білім беретін орта мектеп (Ақжар-2 т/а) # №46 орта мектебі (Балауса т/а) # Ақтөбе қаласының №47 жалпы білім беретін орта мектебі # Ақтөбе қаласының №48 жалпы білім беретін орта мектебі # №49 жалпы білім беретін орта мектебі (Ақжар-2 т/а) # №50 орта мектебі (Көктем т/а) # №51 гимназия (12 ш/а) # №52 негізгі мектеп # №53 жалпы білім беретін орта мектебі (Қарғалы т/а) # №54 негізгі мектебі (Садовое т/а) # №55 орта мектеп-гимназия (Сарайшық т/а) # №56 жалпы орта білім беретін мектеп (12 ш/а) # Ақтөбе қаласы №57 жалпы білім беретін орта мектебі (Өрлеу т/а) # Ақтөбе қаласының №58 жалпы білім беретін орта мектебі (Құрашасай т/а) # Ақтөбе қаласының №59 жалпы білім беретін орта мектебі (Георгиевка т/а) # Дінмұхамед Қонаев атындағы жалпы білім беретін орта мектеп-гимназиясы (Қарғалы т/а, Есет батыр ш/а) # №61 жалпы білім беретін орта мектеп (Жібек жолы т/а) # Бауыржан Момышұлы атындағы №62 жалпы білім беретін орта мектебі # Міржақып Дулатұлы атындағы №63 жалпы білім беретін орта мектеп-лицейі # Ұзақбай Құлымбетов атындағы №64 жалпы білім беретін орта мектебі # №65 жалпы білім беретін орта мектебі (Кеңес Нокин т/а) # Шәкәрім Құдайбердіұлы атындағы №66 жалпы білім беретін орта мектебі (Бауырластар т/а) # №67 жалпы білім беретін орта мектебі (Ақшат т/а) # Жұмабек Тәшенов атындағы №68 жалпы білім беретін орта мектеп # №69 жалпы білім беретін орта мектебі (Жаңақоныс т/а) # Мәлік Ғабдуллин атындағы №70 жалпы білім беретін орта мектеп (Ақжар-2 т/а) # Әлкей Марғұлан атындағы №71 жалпы білім беретін орта мектебі # Әбіш Кекілбайұлы атындағы №72 жалпы білім беретін орта IT мектеп-лицейі # Мұқағали Мақатаев атындағы №73 жалпы білім беретін орта мектебі (Қызылжар т/а) # №74 жалпы білім беретін орта мектеп (Рауан т/а) # №75 жалпы білім беретін орта мектеп (Украинка т/а) # №76 жалпы орта білім беретін мектеп (Бекқұл баба т/а) # №77 жалпы білім беретін орта мектеп (Құрашасай т/а) # №78 жалпы орта білім беретін мектеп-гимназиясы (Қарғалы т/а, Есет батыр ш/а) # Ақтөбе орта мектебі (Жарық т/а) # Белогор негізгі мектебі (Белогорка т/а) # Благодар орта мектебі (Кеңес Нокин т/а) # Елек орта мектебі (Елек т/а) # Заречный тұрғын алабы мектеп-балабақша кешені (Балауса т/а) # Қаныш Сәтбаев атындағы орта мектеп-лицей (Жастар ш/а) # Қызылжар орта мектебі (Қарғалы т/а, Есет батыр ш/а) # Мұхтар Арын атындағы Қарғалы қазақ орта мектебі (Қарғалы т/а) # Пригород орта мектебі (Пригородное т/а) # Сазды орта мектебі (Сазды т/а) # Облыстық арнайы мектеп-балабақшасы # Облыстық санаторлық мектеп-интернаты (Қурайлы т/а) # Ақтөбе облыстық арнайы "мектеп-интернат-колледж" кешені # Кешкі (ауысымдағы) жалпы білім беретін мектеп == Мамандандырылған мектептер == # "Назарбаев Зияткерлік мектептері" дербес білім беру ұйымының Ақтөбе қаласындағы "физика-математикалық бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі" филиалы (Ақтөбе қ.) # Ақтөбе облыстық мамандандырылған физика-математикалық лицей-интернаты (Ақтөбе қ.) # Дарынды жасөспірімдерге арналған Ақтөбе облыстық мамандандырылған "Білім-инновация" лицей-интернаты (Ақтөбе қ.) # М. Құсайынов атындағы Ақтөбе облыстық дарынды балаларға арналған мамандандырылған лицей-интернаты (Ақтөбе қ.) # Есет батыр атындағы олимпиада резервінің облыстық мамандандырылған мектеп-интернат-колледжі (Ақтөбе қ.) == Қосымша білім беру ұйымдары == # Қалалық көркемсурет лицейі (Ақтөбе қ.) # Көркемсурет мектебі (Ырғыз а.) # Темір аудандық көркемсурет мектебі (Шұбарқұдық к.) # Шалқар аудандық көркемсурет лицейі (Шалқар қ.) # В.И. Пацаев жас ұшқыштар мектебі (Ақтөбе қ.) # Қалалық жас натуралистер стансасы (Ақтөбе қ.) # Қалалық жас туристер стансасы (Ақтөбе қ.) ; Оқушылар үйлері # Қалалық оқушылар сарайы (Ақтөбе) # Қобда аудандық оқушылар үйі (Қобда) # Ойыл аудандық оқушылар үйі (Ойыл) # Темір аудандық оқушылар үйі (Шұбарқұдық) ;Өнер және саз мектептері # №1 балалар музыка мектебі (Ақтөбе) # №2 балалар музыка мектебі (Ақтөбе) # №3 балалар музыка мектебі (Ақтөбе) # А. Жұбанов атындағы балалар музыка мектебі (Қандыағаш) # Алға балалар өнер мектебі (Алға) # Әйтеке би аудандық балалар саз мектебі (Т. Жүргенов) # Балалар музыка мектебі (Хромтау) # Балалар өнер мектебі (Ырғыз) # Бәкір Тәжібаев атындағы балалар музыка мектебі (Қарауылкелді) # Қазанғап атындағы балалар өнер мектебі (Ақтөбе) # Қамбар Медетов атындағы Мәртөк балалар өнер мектебі (Мәртөк) # Қарғалы аудандық балалар өнер мектебі (Бадамша) # Қобда аудандық балалар өнер мектебі (Қобда) # Қазанғап Тілепбергенұлы атындағы Шалқар ауданының саз мектебі (Шалқар) # Ойыл аудандық балалар музыка мектебі (Ойыл) # Темір аудандық Кеңқияқ музыка мектебі (Кеңқияқ) # Шұбарқұдық балалар музыка мектебі (Шұбарқұдық) ; Спорт мектептері # "Ақтөбе" үстел теннисі орталығы" облыстық балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі (Ақтөбе) # Бокстан олимпиада резервін даярлайтын балалар-жасөспірімдер облыстық мамандандырылған спорт мектебі (Ақтөбе) # "Достық" су спорты түрлері бойынша облыстық балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Ақтөбе) # Есет батыр атындағы олимпиада резервінің облыстық мамандандырылған мектеп-интернат-колледжі (Ақтөбе) # "Жастар" облыстық балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Ақтөбе) # Жүзуден олимпиадалық резервтегі мамандандырылған балалар-жасөспірімдер мектебі (Ақтөбе) # Интеллектуалдық спорт түрінен облыстық мамандандырылған балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Ақтөбе) # Қысқы спорт түрлерінен облыстық мамандандырылған балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Ақтөбе) # Мұз спорт түрлері бойынша облыстық балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Ақтөбе) # Облыстық мамандандырылған ұлттық спорт түрлерінен балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Ақтөбе) # Сазды облыстық балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Ақтөбе) # Теннистен облыстық мамандандырылған балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Ақтөбе) # Футболдан облыстық мамандандырылған балалар-жасөспірімдер олимпиада резерві спорт мектебі (Ақтөбе) # Шығыс спорт түрлері бойынша облыстық балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Ақтөбе) # №2 облыстық мамандандырылған балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Ақтөбе) # №4 облыстық мамандандырылған балалар-жасөспірімдер олимпиада резерві мектебі (Ақтөбе) # №1 Ақтөбе қаласының балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Ақтөбе) # №2 Ақтөбе қаласының балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Ақтөбе) # "Олимп" №5 Ақтөбе қаласының балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Ақтөбе) # "Дельфин" №6 Ақтөбе қаласының балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Ақтөбе) # Алға балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Алға) # Әйтеке би балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Т. Жүргенов) # Әйтеке би ауданының Қарабұтақ ауылдық балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Қарабұтақ) # Бадамша балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Бадамша) # Байғанин балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Қарауылкелді) # В.Н. Цеханович атындағы №1 мамандандырылған балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Шалқар) # Ембі қаласының балалар-жасөспірімдер спорт мектебі # Кеңқияқ балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Кеңқияқ) # Қандыағаш қаласының мамандандырылған балалар-жасөспірімдер спорт мектебі # Қобда балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Қобда) # Мәртөк балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Мәртөк) # Мұғалжар балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Қандыағаш) # Ойыл балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Ойыл) # Темір балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Шұбарқұдық) # Хромтау балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Хромтау) # Ырғыз балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Ырғыз) # №2 балалар-жасөспірімдер спорт мектебі (Шалқар) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан оқу орындары}} [[Санат:Қазақстан мектептері]] b0sqsx6b6y5f7ye083ccurqgdi0ocdx 0 736324 3615257 3386037 2026-06-10T13:39:13Z 1nter pares 146705 3615257 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Азамат Кеңесұлы |Шынайы есімі = |Сурет = Азамат Кеңесұлы.jpeg |Сурет ені = 250px |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 23.08.1977 |Туған жері = Батыс Қазақстан облысы, Сырым ауданы, Тасқұдық ауылы, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|ҚазКСР]] |Мансабы = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Әкесі = Кеңес |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = https://rtrk.kz/kz |Блогы = |Басқалары = |Commons = }} '''Азамат Кеңесұлы''' ([[23 тамыз]] [[1977 жыл|1977]], [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Сырым ауданы]], [[Тасқұдық (Батыс Қазақстан облысы)|Тасқұдық ауылы]]) — [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» республикалық телерадиокорпорациясы АҚ]] Басқарма төрайымының орынбасары.<ref name=":0">{{Cite web|title=Азамат Кеңесұлы|url=https://rtrk.kz/kz/team/11/|accessdate=20.04.2024|lang=kk|author=Qazaqstan республикалық телерадиокорпорациясы}}</ref> == Өмірбаяны == [[1977 жыл]]ы [[7 мамыр]]да [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Сырым ауданы]], Тасқұдық ауылында дүниеге келген. === Қызмет жолы === * 1998 – 2000 жж. № 12 гимназия география пәнінің мұғалімі; * 2000 – 2001 жж. [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің]] география-экология факультетінің оқытушысы; * 2001 – 2006 жж. «Рахат» телеарнасының редакторы; * 2006 – 2009 жж. «Рахат» телеарнасы Қазақ дирекциясы директорының орынбасары; * 2009 – 2010 жж. Ақпараттық-сараптамалық бағдарламалар дирекциясының тілшісі; * 2010 – 2011 жж. Ақпараттық-сараптамалық бағдарламалар дирекциясының арнайы тілшісі; * 2011 – 2011 жж. Ақпараттық-сараптамалық бағдарламалар дирекциясы қоғамдық-саяси бағдарламалар бөлімінің шеф-редакторы; * 2011 – 2011 жж. Ақпараттық-сараптамалық бағдарламалар дирекциясы Алматы бюросының жетекшісі; * 2011 – 2012 жж. Ақпараттық-сараптамалық бағдарламалар дирекциясы қоғамдық-саяси бағдарламалар бөлімінің жетекшісі; * 2012 – 2013 жж. Арнайы жобалар бөлімінің жетекшісі; * 2019 – 2020 жж. Диджитал департаментінің директоры; * 2020 – 2023 жж. «Abai TV» телеарнасының директоры;<ref name="adebiet">{{cite web|title=Әлемдік әдебиет біздің көрермен үшін әлі қалыптасқан жоқ|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/azamat-kenesuly-alemdik-madeniet-bizdin-korermender-usin-ali-de-qalyptasqan-zoq__24744/|publisher=Әдебиет порталы|lang=kk|accessdate=2024-04-22|date=2023-06-23}}</ref><ref name="baq">{{cite web|title=Бізді ұлт ретінде әлемнің тануы қазір аса маңызды – Азамат Кеңесұлы|url=https://baq.kz/bizdi-ult-retinde-alemnin-tanuy-qazir-asa-manyzdy-azamat-kenesuly-308268/?ysclid=lvai8g4oex91623366/|publisher=Baq.kz ақпарат агенттігі|lang=kk|accessdate=2024-04-22|date=2023-06-30}}</ref> * 2023 жылдың шілде айынан Басқарма төрайымының орынбасары.<ref name=":0" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} [[Санат:Сырым ауданында туғандар]] adimrnr2omph2jvd90husvp4int71yi 0 739365 3615486 3606529 2026-06-11T04:34:27Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3615486 wikitext text/x-wiki {{жедел жойылсын|Жарнама спам}} {{Ақпарат агенттігі |атауы = Zakon.kz |логотипі = Zakon.kz logotype.png |ел = {{байрақ|Қазақстан}} |түрі = онлайн басылым |иесі = «Компания ЮрИнфо» ЖШС |бас директоры = Коломин Михаил Петрович |баспасы = |редакторы = |бас редакторы = Беляков Дмитрий Александрович |штат = |құрылды = 1999 жылы 6 желтоқсан |жабылды = |жабылу себебі = |орнын басады = |ізашарлары = |ізбасарлары = |лицензия = № KZ05VPY00071137, 31.05.2023 (бұрын 15989-СИ, 05.06.2016) |редакция мекенжайы = [[Алматы]], [[Байзақов көшесі (Алматы)|Байзақов к-сі]], 234/1 |негізін қалаушы = |тілі = қазақша, орысша |бұрынғы атаулары = Қазақстандық құқықтық портал |туыстас агенттіктер = [https://prg.kz/ «Параграф» АЖ] |бас кеңсесі = |серіктестері = |ұраны = Сенімді жаңалықтар |сайты = {{URL|zakon.kz}}{{ref-ru}}<br>{{URL|kaz.zakon.kz}}{{ref-kk}} |сайтқа кірушілер = |alexa = }} '''Zakon.kz''' — қазақстандық беделді интернет-басылым. Бастапқыда заңгерлер, экономистер және қаржыгерлер арасындағы құқықтық ресурс және байланыс алаңы ретінде 1999 жылы құрылған. Басылым өзінің тақырыптары мен бағыттарын үнемі кеңейтіп, пайдаланушыларға сенімді дереккөздерден алынған соңғы жаңалықтарды, теңдестірілген аналитикалық материалдарды, сарапшылардың пікірлері бар мақалаларды және басқа да пайдалы ақпаратты беруге тырысады. Бұл елдегі ең көп кіретін интернет-ресурстардың бірі. Басылымның веб-сайтындағы жаңалықтарды ай сайын 38 миллион бетті қарайтын 5 миллионнан астам бірегей пайдаланушы оқиды. Күн сайын басылымның сайтында 150-ден астам жаңалықтар мен басылымдар жарияланады. Сайттағы жарияланымдарды қарау сессиясының орташа ұзақтығы 8 минутты құрайды. 2023 жылға арналған Brand Analytics деректері бойынша Zakon.kz әлеуметтік желілердегі дәйексөздер бойынша Қазақстандағы 30 [[Бұқаралық ақпарат құралдары|БАҚ]] арасында бірінші орынға енді. Бұл БАҚ-тың Қазақстан тұрғындары арасында ғана емес, республикадан тыс жерлерде де үлкен танымалдылығын көрсетеді. == Сипаттамасы == Сайттың екі нұсқасы бар: [[Орыс тілі|орысша]] және [[Қазақ тілі|қазақша]]. Қалалар мен елдер бойынша жаңалықтар, тақырыптық бөлімдер берілген. Сондай-ақ радиолар мен подкасттар, заңгерлер мен бухгалтерлерге арналған ресурстар мен форумдар бөлімдеріне сілтемелер бар. Оқырмандар үшін сайттың жеке баптау мүмкіндігі бар, сонымен қатар zakon.kz жаңалықтар таспасын басқа сайтқа енгізуге болады. [[Іздеу жүйесін оңтайландыру|SEO оңтайландыруы]] қолданылады.<ref>{{Cite web|url=https://cmd-journal.hse.ru/article/view/14628/13733|title=Тенденции развития новостных интернет-изданий в Республике Казахстан|lang=ru|author=Д. Тайгарина.|website=cmd-journal.hse.ru|date=14 тамыз 2022|publisher=// Коммуникации. Медиа. Дизайн.}}</ref> == Меншік иелері және басшылық == "ЮрИнфо компаниясы" [[Жауапкершілігі шектеулі серіктестік|ЖШС]] тиесілі. Компанияның иелері: Киселев Сергей Владимирович және оның әйелі Киселева Анна Юрьевна (2019 жылғы жағдай бойынша). Қазақстан инвестициялар және даму министрлігінің байланыс, ақпараттандыру және ақпарат комитеті 2016 жылғы 6 мамырда № 15989-СИ желілік басылымды есепке қою туралы куәлікті берді. Бас редакторы – Беляков Дмитрий Александрович. == Бағалар мен рейтингтер == Zakon.kz Қазақстанның ірі және ең ықпалды жаңалықтар порталдарының қатарына кіреді. Келушілер саны бойынша ең танымал қазақстандық онлайн-басылымдардың үштігіне кірді (SimilarWeb, 2019–2022), сондай-ақ, ол елдің интернет-сайттарының арасында 23 орында болды (2022 жылдың 30 сәуірі, Alexa Internet). Өзін экономистерге, заңгерлерге және мемлекеттік қызметкерлерге арналған сенімді және салыстырмалы түрде дәстүрлі басылым ретінде көрсетеді. 2021 жылдың ақпан айында «Brand Analytics» нұсқасы бойынша қазақстандық БАҚ арасында әлеуметтік желілерде ең жиі келтірілетін топ 30-да 1 орын иеленді.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://br-analytics.ru/blog/top-30-media-kazakhstan/|title=Топ-30 СМИ Казахстана по цитируемости в социальных медиа, февраль 2021|author=Василий Чёрный}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ng.kz/modules/news/article.php?storyid=41488|title=НГ: "НГ" вошла в Топ-30 самых цитируемых СМИ в Казахстане|lang=ru}}</ref> Кништоф Рыбинский 2018 жылы жергілікті БАҚ зерттеушілері арасында zakon.kz бұл өте сенімді ақпарат көзі болып саналады, мұнда көзқарастардың жақсы тепе-теңдігі ұсынылған және журналистік стандарттар сақталған. Екінші жағынан, Әділ Нүсіпов 2019 жылы Қазақстандағы баспасөз бостандығы деңгейін сынға алып, zakon.kz біржақты және үкіметтің риторикасына қайшы келетін тақырыптар бойынша есеп беруден аулақ деп санайды. 2019 және 2022 жылдары Zakon.kz жылдың «үздік жаңалықтар порталы» номинациясы бойынша URKER ұлттық сыйлығын алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/inf/press/events/details/2412?lang=kk|title=«Үркер» Ұлттық сыйлығының лауреаттарын марапаттау|lang=kk|date=1 шілде 2019|publisher=Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігінің Ақпарат комитеті}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/ru/pobediteley-nacional-noy-premii-urker-2022-nagradili-v-astane_a3995594|title=Победителей национальной премии URKER-2022 наградили в Астане|lang=ru|date=28 қазан 2022|publisher=[[ҚазАқпарат]]}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://zakon.kz/ Ресми сайты]{{ref-ru}}{{ref-kk}} * [https://forbes.kz/ranking/object/727 Forbes: zakon.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240225045032/https://forbes.kz/ranking/object/727 |date=2024-02-25 }}{{ref-ru}} * [https://news.mail.ru/media/530/ Новости Zakon.kz на Mail.ru]{{ref-ru}} * [https://sp.zakon.kz/sp/20let/ Zakon.kz 20 лет]{{ref-ru}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Қазақстан бұқаралық ақпарат құралдары]] [[Санат:Қазақстан ақпарат агенттіктері]] [[Санат:1999 жылы пайда болған сайттар]] [[Санат:Қазақстан сайттары]] [[Санат:Қазақстан компаниялары]] rwefagfqu8mazvjvig8lqbkyxpn7se1 0 744085 3615666 3479244 2026-06-11T10:33:44Z Makenzis 71333 3615666 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы | атауы = {{ту|Нигерия}} Рейнджерс Интернэшнл | құрылған = 1970 | стадионы = [[Ннамди Азикиве (стадион)|«Ннамди Азикиве»]] | сыйымдылығы = 30 000 | жарыс = Нигерия чемпионаты | маусым = 2025/26 | орын = 1 місце | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = FF0000 | socks1 = FF0000 | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''«Рейнджерс Интернэшнл»''' ({{lang-en|Rangers International FC}}), немесе '''«Энугу Рейнджерс»''' — [[Нигерия]] футбол клубы. == Жетістіктері == * Нигерия чемпионы (7): 1974, 1975, 1977, 1981, 1982, 1984, 2016 * Нигерия кубогы (6): 1974, 1975, 1976, 1981, 1983, 2018 * Нигерия суперкубогы (1): 2004 * [[КАФ Чемпиондар Лигасы|КАФ чемпиондар лигасы]]ның финалисі (1): 1975 * [[КАФ кубок иелері кубогы|КАФ Кубок иелері кубогы]]: 1977 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} [[Санат:Нигерия футбол клубтары]] mgeglv7ji88zoi8z58j1t89slvgpmvu 3615667 3615666 2026-06-11T10:34:49Z Makenzis 71333 /* Жетістіктері */ 3615667 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы | атауы = {{ту|Нигерия}} Рейнджерс Интернэшнл | құрылған = 1970 | стадионы = [[Ннамди Азикиве (стадион)|«Ннамди Азикиве»]] | сыйымдылығы = 30 000 | жарыс = Нигерия чемпионаты | маусым = 2025/26 | орын = 1 місце | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = FF0000 | socks1 = FF0000 | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''«Рейнджерс Интернэшнл»''' ({{lang-en|Rangers International FC}}), немесе '''«Энугу Рейнджерс»''' — [[Нигерия]] футбол клубы. == Жетістіктері == * Нигерия чемпионы (9): 1974, 1975, 1977, 1981, 1982, 1984, 2016, 2023/24, 2025/26 * Нигерия кубогы (6): 1974, 1975, 1976, 1981, 1983, 2018 * Нигерия суперкубогы (1): 2004 * [[КАФ Чемпиондар Лигасы|КАФ чемпиондар лигасы]]ның финалисі (1): 1975 * [[КАФ кубок иелері кубогы|КАФ Кубок иелері кубогы]]: 1977 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} [[Санат:Нигерия футбол клубтары]] 2153qw2fymqsqh5vnd0vq75vufe3rwb 0 744086 3615275 3479325 2026-06-10T14:30:13Z Makenzis 71333 3615275 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы | атауы = «Сент-Льюис<br/>Санс Юнайтед» | құрылған = 2007 | стадионы = «Стад Лините»<br/> [[Виктория (Сейшель аралдары)|Виктория]] | сыйымдылығы = 10000 | жарыс =1 лига | маусым = 2025/26 | орын = 8-і | pattern_la1 = _bah15h|pattern_b1 =_bah15h|pattern_ra1=_bah15h|pattern_sh1=_bah15h|pattern_so1= | leftarm1 = FF0000 |body1 = FF0000 |rightarm1 = FF0000 |shorts1 = FF0000 |socks1 = FF0000 | pattern_la2 = _bah15a |pattern_b2=_bah15a |pattern_ra2=_bah15a |pattern_sh2=_bah15a |pattern_so2= | leftarm2 = FF0000 |body2=FFFFFF |rightarm2=FF0000 |shorts2=FFFFFF |socks2=FFFFFF }} '''Сент-Льюис Санс Юнайтед''' ({{lang-en|Saint Louis Suns United}})&nbsp;— [[Сейшель аралдары]]<nowiki/>ндағы футбол клубы, 2007 жылы "Сент-Луис" және "Саншайн" клубтарының бірігуімен құрылған. Базасы [[Виктория (Сейшель аралдары)|Виктория]] қаласында. == Жетістіктері == === '''1 лига''' === * Чемпион (13): 1979, 1980, 1981, 1983, 1985, 1986, 1987, 1988, 1989, 1990, 1991, 1992, 1994 («Сент-Льюис») * Чемпион (1): 1995, («Саншайн») * Чемпион (1): 2017, 2024 («Сент-Льюис Санс Юнайтед») === '''Сейшель аралдары кубогы''' === * Жеңімпаз (2): 1988, 2003 («Сент-Льюис») * Жеңімпаз (1): 2000 («Саншайн») * Жеңімпаз (1): 2010 («Сент-Льюис Санс Юнайтед») {{бастама}} [[Санат:Сейшель аралдары футбол клубтары]] j0dga56p836z5e89bnep77aywzxf2w1 0 744161 3615252 3479402 2026-06-10T12:53:57Z Makenzis 71333 3615252 wikitext text/x-wiki {{футбол клубы |атауы = Аско КАРА |құрылған = 1974 |стадионы = Мунисипал <br>[[Кара]], [[Того]] |сыйымдылығы= 10,000 | жарыс = Футболдан чемпионаты | маусым = 2025/26 | орын = '''2 орын''' | pattern_la1 = _youngboys1617h | pattern_b1 = _youngboys1617h | pattern_ra1 = _youngboys1617h | pattern_sh1 = _yellowsides | pattern_so1 = | leftarm1 = FEDD27 | body1 = FEDD27 | rightarm1 = FEDD27 | shorts1 = 000000 | socks1 = fff000 | pattern_la2 = _whiteborder | pattern_b2 = _whitecollar | pattern_ra2 = _whiteborder | pattern_sh2 = _whitesides | pattern_so2 = | leftarm2 = 0000FF | body2 = 0000FF | rightarm2 = 0000FF | shorts2 = 0000FF | socks2 = 0000FF }} '''АСКО Кара''' ({{lang-en|ASKO Kara}}) — [[Того]] футбол клубы. Базасы Кара қаласында. == Жетістіктері== ; Того Футболдан чемпионаты : [[File:Golden star.svg|20px|Әрекеттегі чемпион]] '''Жеңімпаз (9):''' 1988, 1989, 1996, 2007, 2019/20, 2021, 2021/22, 2022/23, 2023/24. ; Того кубогы (4): 1975, 1976, 1987, 1995. {{бастама}} [[Санат:Того футбол клубтары]] roqhv1jau22hqb4l49l1r8bym1jj6n3 0 744172 3615700 3479243 2026-06-11T11:48:45Z Makenzis 71333 3615700 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы|атауы={{ту|Нигерия}} Ремо Старз|құрылған=[[2010 жыл]] | жарыс = Футболдан чемпионаты | маусым = 2025/26 | орын = 17 }} '''Ремо Старз''' ([[Ағылшын тілі|ағылш]]. ''Remo Stars Football Club'') — [[Нигерия|Нигерияның]] Икенне қаласындағы футбол клубы. 2010 жылы құрылған. Нигерияның екі дүркін күміс жүлдегері (2022/23, 2023/24). == Құрлықтық кубоктарда == === Ұлттық === ; Футболдан чемпионаты * [[File:Golden star.svg|20px|Әрекеттегі чемпион]] '''Жеңімпаз (1):''' 2024/25 === Халықаралық === * [[КАФ Конфедерациялар кубогы|'''КАФ Конфедерациялар кубогы''']] 2022/23 – 1 раунд * '''[[КАФ Чемпиондар Лигасы 2023/24]]''' – 1 раунд * '''[[КАФ чемпиондар лигасы 2024/25|КАФ Чемпиондар Лигасы 2024/25]] –''' 1 раунд == Сілтемелер == * http://remostarsfc.com/ {{Бастама}} [[Санат:2010 жылы құрылған футбол клубтары]] [[Санат:Нигерия футбол клубтары]] rijok6566ru99edib9cq0m252orpzlk 0 745740 3615498 3390705 2026-06-11T05:05:06Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3615498 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы|атауы=АФК кубогының финалы 2018|команда1=[[Әл-Кува]]|команда2=[[Алтын Асыр (футбол клубы)|Алтын Асыр]]|команда1ел={{ту|Ирак}}|команда2ел={{ту|Түрікменстан}}|команда1есеп=2|команда2есеп=0|алдыңғы=2017|келесі=2019|стадион=Басра спортс сити|қала=[[Басра]]<ref>{{cite web|url=http://www.the-afc.com/news/afcsection/afc-president-welcomes-fifa-decision-to-lift-iraq-ban|title=AFC President welcomes FIFA decision to lift Iraq ban|publisher=АФК|date=17 наурыз 2018}}</ref>}} '''[[АФК екінші чемпиондар лигасы|АФК кубогының]] 2018 жылғы маусымының финалы''' ([[Ағылшын тілі|ағылш]]. ''2018 AFC Cup final'') Ирактың "[[Әл-Кува]]" және Түрікменстанның "[[Алтын Асыр (футбол клубы)|Алтын Асыр]]" клубтарының арасында өтті. ==Матч== ===Детальдар=== <onlyinclude>{{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2018|10|27|df=y}} |команда1 = [[Әл-Кува]] {{flagicon|Ирак}} |есеп = 2–0 |команда2 = {{flagicon|TKM}} [[Алтын Асыр (футбол клубы)|Алтын Асыр]] |голдар1 = [[Хаммади Ахмад]] {{гол|22}}<br />[[Ибрахим Баеш]] {{гол|57}} |стадион = Basra Sports City, [[Басра]] |көрермендер = 24,665 |төреші = Абдулрахман Әл-Жассим ([[Қатар]]) }}</onlyinclude> {| width=92% |- |{{футбол формасы |pattern_la = _shoulder_stripes_white_stripes |pattern_b = |pattern_ra = _shoulder_stripes_white_stripes |pattern_sh = _adidaswhite |pattern_so = |leftarm = 0000FF |body = 0000FF |rightarm = 0000FF |shorts = 0000FF |socks = 0000FF |title = }} |{{футбол формасы |pattern_la = |pattern_b = |pattern_ra = |pattern_sh = _whitesides |pattern_so = |leftarm = 003EFF |body = FFFFFF |rightarm = 003EFF |shorts = 003EFF |socks = FFFFFF |title = }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''12'''||{{flagicon|Ирак}} [[Мохаммед Гассид]] |- |RB ||'''6''' ||{{flagicon|Ирак}} [[Самех Саид]] |- |CB ||'''5''' ||{{flagicon|Ирак}} [[Ахмед Абдул-Ридха]] |- |CB ||'''32'''||{{flagicon|Ирак}} [[Саад Натих]] |- |LB ||'''33'''||{{flagicon|Ирак}} [[Али Бахят]] || {{СҚ|88}} |- |RM ||'''37'''||{{flagicon|Ирак}} [[Ибрахим Баеш]] |- |CM ||'''18'''||{{flagicon|Сирия}} [[Зазер Мидани]] |- |CM ||'''42'''||{{flagicon|Ирак}} [[Мохаммед Али Абуд]] || || {{suboff|77}} |- |LM ||'''38'''||{{flagicon|Ирак}} [[Али Хусни]] || || {{suboff|81}} |- |CF ||'''10'''||{{flagicon|Ирак}} [[Хаммади Ахмад]] (к) |- |CF ||'''9''' ||{{flagicon|Ирак}} [[Emad Mohsin]] || || {{suboff|90+1}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |MF ||'''43'''||{{flagicon|Ирак}} [[Мохамед Қасым Маджид]] || || {{subon|77}} |- |FW ||'''7''' ||{{flagicon|Ирак}} [[Каррар Али]] || || {{subon|81}} |- |FW ||'''29'''||{{flagicon|Ирак}} [[Амьят Раджи]] || || {{subon|90+1}} |- |colspan=3|'''Жаттықтырушы:''' |- |colspan=3|{{flagicon|Ирак}} [[Басым Қасым]] |} |valign="top"|[[File:Al-Quwa Al-Jawiya vs Altyn Asyr 2018-10-27.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{flagicon|TKM}} [[Маммет Оразмухаммедов]] |- |RB ||'''12'''||{{flagicon|TKM}} [[Сердар Аннаоразов]] |- |CB ||'''4''' ||{{flagicon|TKM}} [[Мекан Сапаров]] |- |CB ||'''2''' ||{{flagicon|TKM}} [[Зафар Бабажанов]] || || {{suboff|46}} |- |LB ||'''24'''||{{flagicon|TKM}} [[Гурбангельды Батыров]] || || {{suboff|77}} |- |CM ||'''14'''||{{flagicon|TKM}} [[Умиджон Астанов]] |- |CM ||'''29'''||{{flagicon|TKM}} [[Сердар Гелдыев]] (к) |- |RW ||'''22'''||{{flagicon|TKM}} [[Мекан Аширов]] || || {{suboff|58}} |- |AM ||'''10'''||{{flagicon|TKM}} Селим Нурмурадов |- |LW ||'''7''' ||{{flagicon|TKM}} [[Алтымурат Аннадурдыев]] |- |CF ||'''39'''||{{flagicon|TKM}} [[Бахыт Оразсахедов]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |DF ||'''3''' ||{{flagicon|TKM}} [[Сухрат Суюнов]] || || {{subon|46}} |- |MF ||'''20'''||{{flagicon|TKM}} [[Бегмурат Баев]] || || {{subon|58}} |- |FW ||'''18'''||{{flagicon|TKM}} [[Фурхат Турсунов]] || || {{subon|77}} |- |colspan=3|'''Жаттықтырушы:''' |- |colspan=3|{{flagicon|TKM}} [[Язгули Хожабердыев]] |} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{Official website|http://www.the-afc.com/competitions/afc-cup/|name=AFC Cup}} * [http://stats.the-afc.com/tournaments/222 AFC Cup 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191218012746/http://stats.the-afc.com/tournaments/222 |date=2019-12-18 }} {{АФК екінші чемпиондар лигасы}} [[Санат:АФК екінші чемпиондар лигасы]] [[Санат:Әл-Кува ФК ойындары]] [[Санат:Алтын Асыр ФК ойындары]] [[Санат:2018 жылғы футбол]] 25hl1w9cxdn3nerwey5stg8ahhhg3aq 0 745866 3615670 3382635 2026-06-11T10:50:17Z Makenzis 71333 3615670 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы | атауы = {{ту|Нигерия}} Шутинг Старз | логотип = | құрылған = 1960 | стадионы = [[Лекан Салами (стадион)|Лекан Салами]] | сыйымдылығы = 18 500 <!-- ФОРМА --> | pattern_la1 = _whiteshoulders | pattern_b1 = _thinwhitestripes | pattern_ra1 = _whiteshoulders | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 0000FF | body1 = 0000FF | rightarm1 = 0000FF | shorts1 = 0000FF | socks1 = 0000FF | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = }} '''«Шутинг Старз»''' ({{lang-en|Shooting Stars Sports Club}}) немесе '''3СК''' — Нигерия футбол клубы. Базасы [[Ибадан]] қаласында. == Жетістіктері == === Ұлттық === * '''Чемпион''' — 5 (1976, 1980, 1983, 1995, 1998) * '''Кубок''' — 4 (1971, 1977, 1979, 1995) === Халықаралық === * '''Кубок иелері кубогы (1)''': 1976 * '''Чемпиондар кубогы (1)''': 1992 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Нигерия футбол клубтары]] 5vpnkc4zl5a9zk5e4fbbc7ancp9foi3 3615671 3615670 2026-06-11T10:50:37Z Makenzis 71333 3615671 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы | атауы = {{ту|Нигерия}} Шутинг Старз | логотип = | құрылған = 1960 | стадионы = [[Лекан Салами (стадион)|Лекан Салами]] | сыйымдылығы = 18 500 | жарыс = Футболдан чемпионаты | маусым = 2025/26 | орын = 3 орын <!-- ФОРМА --> | pattern_la1 = _whiteshoulders | pattern_b1 = _thinwhitestripes | pattern_ra1 = _whiteshoulders | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 0000FF | body1 = 0000FF | rightarm1 = 0000FF | shorts1 = 0000FF | socks1 = 0000FF | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = }} '''«Шутинг Старз»''' ({{lang-en|Shooting Stars Sports Club}}) немесе '''3СК''' — Нигерия футбол клубы. Базасы [[Ибадан]] қаласында. == Жетістіктері == === Ұлттық === * '''Чемпион''' — 5 (1976, 1980, 1983, 1995, 1998) * '''Кубок''' — 4 (1971, 1977, 1979, 1995) === Халықаралық === * '''Кубок иелері кубогы (1)''': 1976 * '''Чемпиондар кубогы (1)''': 1992 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Нигерия футбол клубтары]] 4w5esv3agg6kg9vjfx04njs5m14w4g4 2 747228 3615262 3614060 2026-06-10T13:58:50Z MuratbekErkebulan 162992 /* Үлгі мақалалар */ 3615262 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:<span style="color:red; font-family:'Arial Narrow'; text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.4em"><span style="display:none;">Қатысушы:</span>'''MuratbekErkebulan'''</span>}} [[ky:Колдонуучу:MuratbekErkebulan]] </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы<br>''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User zh-2}} {{User ky-3}} {{User ru-2}} {{User en-4}} {{User mn-1}} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай тілі}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} |{{User:Box/Windows 11 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} {{User:Box/Статистика:Мақала саны|79}} == Мақала == 79 {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон аймағы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |- | 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3449</span></center> |- | 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5836</span></center> |- | 41||[[Солтүстік Хартум]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+9281</span></center> |- | 42||[[Үст-Барғозин]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 152</span></center> |- | 43||[[Емгекшіл]]||[[9 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center> <span style="color:green;">+5258</span></center> |- | 44||[[Қазарман әуежайы]]||[[10 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5568</span></center> |- | 45||[[Windows Server 2008]]||[[11 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+25 437</span></center> |- | 46||[[East Air]]||[[12 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3309</span></center> |- | 47||[[Максимовка (Ресей)]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 48||[[Еркештам]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4846</span></center> |- | 49||[[Тоғанас (Шығыс Қазақстан облысы)]]||[[14 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4536</span></center> |- | 50||[[Левый берег]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3440</span></center> |- | 51||[[Шмелёв Лог]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+934</span></center> |- | 52||[[Душанбе Плазасы]]||[[17 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7461</span></center> |- | 53||[[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]]||[[18 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+37 881</span></center> |- | 54||[[Хожант Халықаралық әуежайы]]||[[21 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 790</span></center> |- | 55||[[Черкассы Халықаралық әуежайы]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7683</span></center> |- | 56||[[Ысхақ Раззақов әуежайы]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2669</span></center> |- | 57||[[Every End]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2226</span></center> |- | 58||[[Цнал]]||[[25 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4256</span></center> |- | 59||[[Бірінші Мамыр ауданы]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3887</span></center> |- | 60||[[Нұрлы мекен ықшам ауданы]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6139</span></center> |- | 61||[[Октябрьский ауданы (Барнауыл)]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4700</span></center> |- | 62||[[Железнодорожный ауданы (Барнауыл)]]||[[2 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7917</span></center> |- | 63||[[34-ші ықшам аудан (Хожант)]]||[[2 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1727</span></center> |- | 64||[[Қарқара (Қырғызстан)]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3848</span></center> |- | 65||[[Көпіребазар]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+4778</span></center> |- | 66||[[Айдарәлиев ауыл аймағы]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1370</span></center> |- | 67||[[Қызылүңгір]]||[[6 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7084</span></center> |- | 68||[[Таранбазар]]||[[7 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+7440</span></center> |- | 69||[[Гава (Қырғызстан)]]||[[9 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5192</span></center> |- | 70||[[Ұйғырабат]]||[[17 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5564</span></center> |- | 71||[[Жаңамақта]]||[[20 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5275</span></center> |- | 72||[[Тамшы]]||[[21 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6155</span></center> |- | 73||[[Қасқасу ықшам ауданы]]||[[21 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1206</span></center> |- | 74||[[Сарықамыс (Ыстықкөл облысы)]]||[[22 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6398</span></center> |- | 75||[[Лучегор]]||[[22 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+17 400</span></center> |- | 76||[[Көміртау]]||[[26 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+44 751 </span></center> |- | 77||[[Оңтүстікукраина]]||[[30 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+10 113 </span></center> |- | 78||[[Ақтөбе (Николаев облысы)]]||[[31 мамыр]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3566 </span></center> |- | 79||[[Кабейя Каванга]]||[[3 маусым]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3724 </span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== 46 ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Жалалабат облысы]] - [[2026 жыл]] - [[10 мамыр]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Челябі облысы]] - [[2026 жыл]] - [[28 мамыр]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[4 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Ақмола облысы Бұланды ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[4 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігі]] - [[2026 жыл]] - [[5 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Үлкен Нарын ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[6 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[10 маусым]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[10 сәуір]] - 2300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[18 сәуір]] - 2400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 мамыр]] - 2500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[17 мамыр]] - 2700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 мамыр]] - 2800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> ssli62v6zs1u21v0hdsw8yq59m4r9ki 10 764845 3615371 3615053 2026-06-10T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3615371 json application/json { "articles": 243971, "pages": 667824, "edits": 3611652, "users": 178687, "activeusers": 359, "admins": 15, "files": 8754 } e6ruhj7107yecsreokk0quqkt7c9nrn 0 770335 3615245 3609392 2026-06-10T12:22:02Z RaiymbekZh 170385 /* */ 3615245 wikitext text/x-wiki {{Otheruses|Жантаев}}{{Otheruses|Бәйбек}} {{Тұлға | Есімі = Бәйбек Төлепбекұлы Жантаев | Сурет = Baibek Zhantayev reward.jpg | Сурет атауы = Жантаевтың сыйлық беті («Жауынгерлік еңбегі үшін медалі») | Туған күні = 1911 | Туған жері = [[Алғабас (Қорғалжын ауданы)|№3 ауыл]], [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]], [[Дала генерал-губернаторлығы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 1969 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Ақмола|Астанада}}, [[Қазақстан]] | Белсенді жылдары = 1942–1945 | Не үшін белгілі = Ұлы Отан соғысына қатысқаны үшін | Әкесі = [[Төлепбек Балабекұлы Жантаев|Төлепбек Жантаев]] | Анасы = Қанапияқызы Бағине | Марапаттары = {{Қатар |{{Будапештті алғаны үшін медалі}} |{{Венаны алғаны үшін медалі}} |{{Жауынгерлік еңбегі үшін медалі}} |{{Қызыл жұлдыз ордені}} }} {{Қатар |{{Жауынгерлік еңбегі үшін медалі}} |{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі}} }} }} '''Бәйбек Төлепбекұлы Жантаев''' ([[1911 жыл]], [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]], [[Ресей империясы]] – [[1969 жыл]], [[Астана|Ақмола]]) — кеңестік әскери, [[Ұлы Отан соғысы]]ның ардагері, Қазақ КСР еңбегін сіңірген қайраткері. == Өмірбаяны == [[File:Award list mentioning B. Zhantayev.jpg|thumb|Бәйбек Жантаевтың марапат тізімі ''(Бәйбек №3)'']] Бәйбек – [[Сабынды ауданы|аудан]] председателінің [[Төлепбек Балабекұлы Жантай|Төлепбек Жантайдың]] ұлы.<ref>[https://m.pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero96055912?last_name=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2&first_name=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA&page=1 Бәйбек Төлепбекұлы]</ref> 1944 жылдан 1950 жылға дейін ол «Вена алу үшін», «Будапештті алған үшін», «1941–1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалі», медальдарына ие болған.<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie38379929/?is_doc=true&utm_source=link&utm_medium=doc&utm_campaign=share БӘЙБЕК ЖАНТАЕВ]</ref><ref>[https://batyrlarga-tagzym.kz/ru/hero/689301 Жантаев Байбек Тулепекович//БАТЫРЛАРҒА ТАҒЗЫМ]</ref> == Ерлігі == Дивизия құрамында 2.5 жыл бойы мінсіз қызмет атқарған қызыләскер Жантаев зеңбіректің материалдық бөлігін және арнайы құралдарды жетік меңгерген болатын. Жантаев екі рет жау ұшағын жарып, бір жау ұшағын атып түсірді. 1945 жылғы қаңтар шайқастары кезінде [[Будапешт]] қаласы ауданында жау жаяу әскерінің бір взводын өзі ғана жойды. Ұлы Отан соғысына 1942 жылғы қарашадан бастап қатысты. [[Серафимович]] қаласынан бастап, [[Днестр шатқалы|Днестр]], [[Днепр]], [[Дон]] арқылы [[Будапешт]] пен [[Вена]] қалаларына дейінгі жауынгерлік жолдан өтті. «Жауынгерлік еңбегі үшін» медалімен марапаттауға лайық деп танылды. == Естелік == Астана қаласының бір [[Бәйбек Жантаев қысқа көшесі (Астана)|көшесі]] оның атына ие. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}}{{Bio-stub}} [[Санат:Ұлы Отан соғысы шайқастарының қатысушылары]] [[Санат:Ұлы Отан соғысы артиллеристері]] [[Санат:Қорғалжын ауданында туғандар]] dc3bapyle8safsb9cjsk4kxhjxfgvfb 3615246 3615245 2026-06-10T12:22:52Z RaiymbekZh 170385 3615246 wikitext text/x-wiki {{Otheruses|Жантаев}}{{Otheruses|Бәйбек}} {{Тұлға | Есімі = Бәйбек Төлепбекұлы Жантаев | Сурет = Baibek Zhantayev reward.jpg | Сурет атауы = Жантаевтың сыйлық беті («Жауынгерлік еңбегі үшін медалі») | Туған күні = 1911 | Туған жері = [[Алғабас (Қорғалжын ауданы)|№3 ауыл]], [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]], [[Дала генерал-губернаторлығы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 1969 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Ақмола|Астанада}}, [[Қазақстан]] | Белсенді жылдары = 1942–1945 | Не үшін белгілі = Ұлы Отан соғысына қатысқаны үшін | Әкесі = [[Төлепбек Балабекұлы Жантаев|Төлепбек Жантаев]] | Анасы = Қанапияқызы Бағине | Марапаттары = {{Қатар |{{Будапештті алғаны үшін медалі}} |{{Венаны алғаны үшін медалі}} |{{Жауынгерлік еңбегі үшін медалі}} |{{Қызыл жұлдыз ордені}} }} {{Қатар |{{Жауынгерлік еңбегі үшін медалі}} |{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі}} }} }} '''Бәйбек Төлепбекұлы Жантаев''' ([[1911 жыл]], [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]], [[Ресей империясы]] – [[1969 жыл]], [[Астана|Ақмола]]) — кеңестік әскери, [[Ұлы Отан соғысы]]ның ардагері, Қазақ КСР еңбегін сіңірген қайраткері. == Өмірбаяны == [[File:Award list mentioning B. Zhantayev.jpg|thumb|Бәйбек Жантаевтың марапат тізімі ''(Бәйбек №3)'']] Бәйбек – [[Сабынды ауданы|аудан]] председателінің [[Төлепбек Балабекұлы Жантай|Төлепбек Жантайдың]] ұлы.<ref>[https://m.pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero96055912?last_name=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2&first_name=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA&page=1 Бәйбек Төлепбекұлы]</ref> 1944 жылдан 1950 жылға дейін ол «Вена алу үшін», «Будапештті алған үшін», «1941–1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалі», медальдарына ие болған.<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie38379929/?is_doc=true&utm_source=link&utm_medium=doc&utm_campaign=share БӘЙБЕК ЖАНТАЕВ]</ref><ref>[https://batyrlarga-tagzym.kz/ru/hero/689301 Жантаев Байбек Тулепекович//БАТЫРЛАРҒА ТАҒЗЫМ]</ref> == Ерлігі == Дивизия құрамында 2.5 жыл бойы мінсіз қызмет атқарған қызыләскер Жантаев зеңбіректің материалдық бөлігін және арнайы құралдарды жетік меңгерген болатын. Жантаев екі рет жау ұшағын жарып, бір жау ұшағын атып түсірді. 1945 жылғы қаңтар шайқастары кезінде [[Будапешт]] қаласы ауданында жау жаяу әскерінің бір взводын өзі ғана жойды. Ұлы Отан соғысына 1942 жылғы қарашадан бастап қатысты. [[Серафимович]] қаласынан бастап, [[Днестр шатқалы|Днестр]], [[Днепр]], [[Дон]] арқылы [[Будапешт]] пен [[Вена]] қалаларына дейінгі жауынгерлік жолдан өтті. «Жауынгерлік еңбегі үшін» медалімен марапаттауға лайық деп танылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}}{{Bio-stub}} [[Санат:Ұлы Отан соғысы шайқастарының қатысушылары]] [[Санат:Ұлы Отан соғысы артиллеристері]] [[Санат:Қорғалжын ауданында туғандар]] kovdctwnpqhwydv2x6u77v44xxpp5ut 3615247 3615246 2026-06-10T12:23:29Z RaiymbekZh 170385 /* */ 3615247 wikitext text/x-wiki {{Otheruses|Жантаев}}{{Otheruses|Бәйбек}} {{Тұлға | Есімі = Бәйбек Төлепбекұлы Жантаев | Сурет = Baibek Zhantayev reward.jpg | Сурет атауы = Жантаевтың сыйлық беті («Жауынгерлік еңбегі үшін медалі») | Туған күні = 1911 | Туған жері = [[Алғабас (Қорғалжын ауданы)|№3 ауыл]], [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]], [[Дала генерал-губернаторлығы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 1969 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Ақмола|Астанада}}, [[Қазақстан]] | Белсенді жылдары = 1942–1945 | Не үшін белгілі = Ұлы Отан соғысына қатысқаны үшін | Әкесі = [[Төлепбек Балабекұлы Жантаев|Төлепбек Жантаев]] | Анасы = Қанапияқызы Бағине | Марапаттары = {{Қатар |{{Будапештті алғаны үшін медалі}} |{{Венаны алғаны үшін медалі}} |{{Жауынгерлік еңбегі үшін медалі}} |{{Қызыл жұлдыз ордені}} }} {{Қатар |{{Жауынгерлік еңбегі үшін медалі}} |{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі}} }} |Балалары=Мақуза}} '''Бәйбек Төлепбекұлы Жантаев''' ([[1911 жыл]], [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]], [[Ресей империясы]] – [[1969 жыл]], [[Астана|Ақмола]]) — кеңестік әскери, [[Ұлы Отан соғысы]]ның ардагері, Қазақ КСР еңбегін сіңірген қайраткері. == Өмірбаяны == [[File:Award list mentioning B. Zhantayev.jpg|thumb|Бәйбек Жантаевтың марапат тізімі ''(Бәйбек №3)'']] Бәйбек – [[Сабынды ауданы|аудан]] председателінің [[Төлепбек Балабекұлы Жантай|Төлепбек Жантайдың]] ұлы.<ref>[https://m.pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero96055912?last_name=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2&first_name=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA&page=1 Бәйбек Төлепбекұлы]</ref> 1944 жылдан 1950 жылға дейін ол «Вена алу үшін», «Будапештті алған үшін», «1941–1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалі», медальдарына ие болған.<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie38379929/?is_doc=true&utm_source=link&utm_medium=doc&utm_campaign=share БӘЙБЕК ЖАНТАЕВ]</ref><ref>[https://batyrlarga-tagzym.kz/ru/hero/689301 Жантаев Байбек Тулепекович//БАТЫРЛАРҒА ТАҒЗЫМ]</ref> == Ерлігі == Дивизия құрамында 2.5 жыл бойы мінсіз қызмет атқарған қызыләскер Жантаев зеңбіректің материалдық бөлігін және арнайы құралдарды жетік меңгерген болатын. Жантаев екі рет жау ұшағын жарып, бір жау ұшағын атып түсірді. 1945 жылғы қаңтар шайқастары кезінде [[Будапешт]] қаласы ауданында жау жаяу әскерінің бір взводын өзі ғана жойды. Ұлы Отан соғысына 1942 жылғы қарашадан бастап қатысты. [[Серафимович]] қаласынан бастап, [[Днестр шатқалы|Днестр]], [[Днепр]], [[Дон]] арқылы [[Будапешт]] пен [[Вена]] қалаларына дейінгі жауынгерлік жолдан өтті. «Жауынгерлік еңбегі үшін» медалімен марапаттауға лайық деп танылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}}{{Bio-stub}} [[Санат:Ұлы Отан соғысы шайқастарының қатысушылары]] [[Санат:Ұлы Отан соғысы артиллеристері]] [[Санат:Қорғалжын ауданында туғандар]] t54xkx71kqqdhctu04hbwn75r6j6ufs 4 775564 3615472 3615105 2026-06-11T03:06:41Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3615472 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 73027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 113576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 270408] |- |2 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 37070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 121448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 369624] |- |3 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 13516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 37050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 81178] |- |4 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 27805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 128343] |- |5 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 48183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 270912] |- |6 |[[Жоба:Уики-көктем 2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 6291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 13603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 13603] |- |7 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 9190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 14286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 20167] |- |8 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 117138] |- |9 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 5768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 15091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 83184] |- |10 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 5251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 14039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 107384] |- |11 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 3985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 8131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16912] |- |12 |[[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5665] |- |13 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 50815] |- |14 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 85738] |- |15 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 4446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 8341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 29840] |- |16 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 4454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 24224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 112206] |- |17 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 53483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 72881] |- |18 |[[Жәңгір мектебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%96 4169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%96 4417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%96 5212] |- |19 |[[Бесеудің хаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 3862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 14764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 27669] |- |20 |[[Қазақстан көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23155] |- |21 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 60256] |- |22 |[[Қазақ халық аңыздары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10427] |- |23 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 10270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 24259] |- |24 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 9485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 64216] |- |25 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 3012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 6317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 23080] |- |26 |[[Бірқазандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5265] |- |27 |[[Қазақстан географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17143] |- |28 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 21070] |- |29 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 3129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 20357] |- |30 |[[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі оқу-ағарту ісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 3332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 4826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 10480] |- |31 |[[Татьяна Николаевна Бурмистрова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4523] |- |32 |[[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7614] |- |33 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 2969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 13193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 66850] |- |34 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 5038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15505] |- |35 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 50843] |- |36 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 122699] |- |37 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 100707] |- |38 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 24362] |- |39 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 3272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 6873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 22510] |- |40 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23386] |- |41 |[[Жеңіс күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 5102] |- |42 |[[1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 3031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 4835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 8021] |- |43 |[[Құралайдың салқыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 2655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 5014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 6818] |- |44 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29210] |- |45 |[[Партизандық соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 3042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 3243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 3726] |- |46 |[[Мөлдір Әуелбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7944] |- |47 |[[Халифат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0%D1%82 2995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0%D1%82 3192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0%D1%82 5263] |- |48 |[[Қазақтардың дәстүрлі шаруашылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 2907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 4801] |- |49 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 85184] |- |50 |[[Азаматтық іс жүргізу құқығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 2901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 3019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 4368] |- |51 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 60592] |- |52 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 3224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 6559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 42965] |- |53 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 2850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 8419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 81460] |- |54 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 5564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 24905] |- |55 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 33430] |- |56 |[[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10280] |- |57 |[[Отан қорғаушы күні (Қазақстан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 4239] |- |58 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 9421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 38966] |- |59 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 27118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40573] |- |60 |[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6319] |- |61 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 8173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 8173] |- |62 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27544] |- |63 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16530] |- |64 |[[Алкандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 2662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 7580] |- |65 |[[Құрбан айт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B9%D1%82 2655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B9%D1%82 3302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B9%D1%82 4658] |- |66 |[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 3893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 7582] |- |67 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 59526] |- |68 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40301] |- |69 |[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18431] |- |70 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 2528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 4647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 27292] |- |71 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 4090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15699] |- |72 |[[Нарықтық экономика қатынастары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2912] |- |73 |[[Франсиско Франко]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BE 2606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BE 2628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BE 2807] |- |74 |[[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11849] |- |75 |[[Ғаламдық экологиялық проблемалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 9726] |- |76 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 2268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 7319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 22750] |- |77 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 77874] |- |78 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 1947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 11555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 30141] |- |79 |[[Нұркен Әбдіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 3991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 5699] |- |80 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26410] |- |81 |[[Етіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 2446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 3253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 9701] |- |82 |[[Саңырауқұлақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11160] |- |83 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 1724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 7817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 30713] |- |84 |[[Толық ішкі шағылудың шектік бұрышы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%88%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%8B 2445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%88%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%8B 2487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%88%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%8B 2638] |- |85 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35552] |- |86 |[[Серік Қапшықбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2598] |- |87 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 43454] |- |88 |[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 2229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 4307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 17056] |- |89 |[[Жәркен Бөдешұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7793] |- |90 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 65105] |- |91 |[[Гамета]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0 2351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0 2537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0 3157] |- |92 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 2388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 8068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 39785] |- |93 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36932] |- |94 |[[Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5671] |- |95 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33302] |- |96 |[[Қасым Қайсенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16883] |- |97 |[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9611] |- |98 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 2299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 4315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 41061] |- |99 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15736] |- |100 |[[Игельстром реформасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4497] |- |101 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 59242] |- |102 |[[Азаматтық қоғам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 2242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 2778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 6050] |- |103 |[[Вегетативтік көбею]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 2251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 2601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 3280] |- |104 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 48823] |- |105 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27819] |- |106 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 63002] |- |107 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 2081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 5397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 24183] |- |108 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 46420] |- |109 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30667] |- |110 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 2083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 4360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21876] |- |111 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 7150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 27922] |- |112 |[[Қазақстан экономикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8934] |- |113 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 1976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 8024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 25350] |- |114 |[[Халықаралық ұйымдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 2008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 3198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 8217] |- |115 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 4911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 20929] |- |116 |[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 8210] |- |117 |[[Изосызықтар тәсілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B7%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96 2103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B7%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96 2103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B7%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96 2140] |- |118 |[[Халықаралық географиялық еңбек бөлінісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 2099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 2162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 2276] |- |119 |[[Ұлы жасақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B 2088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B 2308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B 5156] |- |120 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 28577] |- |121 |[[Ыңғайлас салалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 6837] |- |122 |[[Рақымжан Қошқарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10288] |- |123 |[[Батыр Баян (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 3793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 19715] |- |124 |[[Ауыл (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 3561] |- |125 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 6425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 28485] |- |126 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16435] |- |127 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 40573] |- |128 |[[Жасақ (Яса)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D0%AF%D1%81%D0%B0%29 2036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D0%AF%D1%81%D0%B0%29 2195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D0%AF%D1%81%D0%B0%29 4011] |- |129 |[[Жаяу Мұса Байжанұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9332] |- |130 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 6760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 36900] |- |131 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12280] |- |132 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 3334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 8720] |- |133 |[[Әмір Темір жорықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5008] |- |134 |[[Құрбандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 2258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3594] |- |135 |[[Қызыл кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 1543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 10044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 27750] |- |136 |[[Шылау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 1831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 3453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 18022] |- |137 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 5359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 28179] |- |138 |[[АҚШ президенттерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10262] |- |139 |[[Дүниежүзілік тұқым қоры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 1944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 1994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 2242] |- |140 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 55053] |- |141 |[[Әміре Қашаубаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15376] |- |142 |[[Александр Сергеевич Пушкин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD 1677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD 2621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD 6216] |- |143 |[[Жетісу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 1942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 2738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 10093] |- |144 |[[Экологиялық пирамида ережесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%96 1910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%96 2197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%96 3046] |- |145 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29869] |- |146 |[[Жаңа экономикалық саясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 1959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 3835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 12455] |- |147 |[[Қабанбай (Үржар ауданы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D2%AE%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 1910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D2%AE%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 1938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D2%AE%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 1998] |- |148 |[[Ерте темір дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 10091] |- |149 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 36279] |- |150 |[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 1498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 6860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 16101] |- |151 |[[Салалас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 3063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11217] |- |152 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 5297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 31404] |- |153 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30798] |- |154 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 25703] |- |155 |[[Аманкелді Муатқанұлы Сейітханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%9C%D1%83%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%9C%D1%83%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%9C%D1%83%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2768] |- |156 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 39953] |- |157 |[[Кенжебай Мәденов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2192] |- |158 |[[Сәукеле]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 1850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 2377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 4392] |- |159 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16284] |- |160 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 5364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 23791] |- |161 |[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3994] |- |162 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 4135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 24729] |- |163 |[[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 12651] |- |164 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 5343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 55711] |- |165 |[[:Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5155] |- |166 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 4575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 35414] |- |167 |[[Жаужүрек мың бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 3009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7868] |- |168 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 1280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 7096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24909] |- |169 |[[Шалғай (Батыс Қазақстан облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9_%28%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9_%28%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9_%28%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1926] |- |170 |[[Бір корпусты сүңгуір қайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D1%81%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D1%81%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D1%81%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1798] |- |171 |[[Үш Жүз партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9826] |- |172 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 54439] |- |173 |[[Ағартушылық дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2885] |- |174 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 1090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 6213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 27177] |- |175 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 1466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 6942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 47975] |- |176 |[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 1784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 2780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 6741] |- |177 |[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 5309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 40903] |- |178 |[[Жүйке жасушалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6661] |- |179 |[[Александр Викторович Затаевич]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 1702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 2164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 3169] |- |180 |[[Жынысты көбею және ұрықтану ерекшеліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2583] |- |181 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 39722] |- |182 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 4004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 21451] |- |183 |[[Сарқылатын ресурстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 3390] |- |184 |[[Химия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 1685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 2136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 6762] |- |185 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 4136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 20914] |- |186 |[[Қазақ тілі тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4699] |- |187 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 7183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 36128] |- |188 |[[Алакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 13404] |- |189 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 5458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 27977] |- |190 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 4356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 27034] |- |191 |[[Экологиялық мәдениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 2521] |- |192 |[[Демікпе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5 1669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5 1802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5 3394] |- |193 |[[Тұмар ханша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 1621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 2518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 10234] |- |194 |[[Түркістан автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13445] |- |195 |[[Болашақ (стипендия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 1620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 2588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 4562] |- |196 |[[Гарнизон және қарауыл қызметі жарғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2201] |- |197 |[[Сыбаға]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0 1661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0 1872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0 2959] |- |198 |[[Аманай мен Заманай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9 1628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9 2153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9 3348] |- |199 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 7912] |- |200 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 24988] |- |201 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 5306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 24512] |- |202 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20458] |- |203 |[[:Сурет:Amre Kashaubaev.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAmre_Kashaubaev.jpg 1638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAmre_Kashaubaev.jpg 1657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAmre_Kashaubaev.jpg 1687] |- |204 |[[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 11486] |- |205 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36922] |- |206 |[[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1713] |- |207 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 26502] |- |208 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 6459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 25709] |- |209 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 9436] |- |210 |[[Қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 3224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 6535] |- |211 |[[Үш жүз он екінші атқыштар дивизиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%B6%D2%AF%D0%B7_%D0%BE%D0%BD_%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%B6%D2%AF%D0%B7_%D0%BE%D0%BD_%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%B6%D2%AF%D0%B7_%D0%BE%D0%BD_%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1955] |- |212 |[[Атомдардың құрылысы мен элементтер системасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 5604] |- |213 |[[Орта білім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 1606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 1696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 2246] |- |214 |[[Жүрегім, ойбай, соқпа енді...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC%2C_%D0%BE%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%2C_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96... 1597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC%2C_%D0%BE%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%2C_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96... 1608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC%2C_%D0%BE%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%2C_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96... 1641] |- |215 |[[Қазақ солдаты (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4533] |- |216 |[[Қазақстанның кен ресурстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 6309] |- |217 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 4441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 30282] |- |218 |[[Дүниежүзілік сауда ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 6242] |- |219 |[[Уикипедия:Telegram]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 1771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 2389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5115] |- |220 |[[Сарматтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 1260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 4869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 12559] |- |221 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 6151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 32062] |- |222 |[[Ақсақ құлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 6407] |- |223 |[[Сәулет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 1552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 2315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 5213] |- |224 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15938] |- |225 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36591] |- |226 |[[Уикипедия:Видео сабақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5314] |- |227 |[[Ересектер арасындағы сауатсыздықты жою]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D1%8E 1605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D1%8E 1769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D1%8E 2499] |- |228 |[[Қазақстан демографиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15820] |- |229 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 1508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 3892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 23267] |- |230 |[[Өсімдіктер систематикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 4036] |- |231 |[[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 2226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 2798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 5943] |- |232 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 20314] |- |233 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 19166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 57635] |- |234 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 1332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 5648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 33062] |- |235 |[[Күкірт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%82 1503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%82 2009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%82 7704] |- |236 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 1300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 6770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 66188] |- |237 |[[Жұлын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 1512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 2333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 6731] |- |238 |[[Сүйектің құрылысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3406] |- |239 |[[Қазақстандағы туризм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 2759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 5644] |- |240 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16189] |- |241 |[[Сөзжасам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 2041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 8453] |- |242 |[[Сақ-сармат дәуiрiндегi Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%B4%D3%99%D1%83i%D1%80i%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3i_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%B4%D3%99%D1%83i%D1%80i%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3i_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%B4%D3%99%D1%83i%D1%80i%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3i_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4587] |- |243 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14646] |- |244 |[[Роза Мұқанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4488] |- |245 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 1505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 3899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 19995] |- |246 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 34693] |- |247 |[[Қатысушы талқылауы:Сатыбалды Нурдаулет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3A%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%9D%D1%83%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 1469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3A%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%9D%D1%83%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 1469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3A%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%9D%D1%83%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 1471] |- |248 |[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 1550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 2301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 4982] |- |249 |[[Қазақстан 2050]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 1406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 2446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 6029] |- |250 |[[Ғұндар мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 17605] |- |251 |[[Әскери форма]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0 1430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0 1466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0 1538] |- |252 |[[Қазақстанның географиялық орны мен шекаралары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6372] |- |253 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 24115] |- |254 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 29766] |- |255 |[[Синтаксис]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 1382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 2077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 7400] |- |256 |[[Жаһандық жылыну]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%83 1411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%83 1593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%83 2931] |- |257 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 37324] |- |258 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 4755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26802] |- |259 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 1286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 4497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 7809] |- |260 |[[Әбілқайыр хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4045] |- |261 |[[Қой малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9891] |- |262 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13767] |- |263 |[[Ыбырай Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2985] |- |264 |[[Америка әсерлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1749] |- |265 |[[Мақаншы ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3435] |- |266 |[[Құдайберген Тәуекелұлы Сұлтанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2346] |- |267 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17827] |- |268 |[[Жоғары молекулалы қосылыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 3569] |- |269 |[[Еңбек тәрбиесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%81%D1%96 1391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%81%D1%96 1486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%81%D1%96 2092] |- |270 |[[Сперматозоид]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B8%D0%B4 1368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B8%D0%B4 1721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B8%D0%B4 3736] |- |271 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 30133] |- |272 |[[Зар Заман ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 16585] |- |273 |[[Экстремизмге қарсы іс-қимыл туралы заң]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%96%D1%81-%D2%9B%D0%B8%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3 1375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%96%D1%81-%D2%9B%D0%B8%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3 1386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%96%D1%81-%D2%9B%D0%B8%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3 1524] |- |274 |[[Иван Васильевич Панфилов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2590] |- |275 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 6137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 31061] |- |276 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17455] |- |277 |[[Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 10304] |- |278 |[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 21515] |- |279 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11867] |- |280 |[[Салт-дәстүр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 1339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 2707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 10018] |- |281 |[[Қазақстан халқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 1295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 2244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 7579] |- |282 |[[Қазақстан халқының бірлігі күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 7561] |- |283 |[[Арыстан (арнайы бөлімше)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 1319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 1488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 2371] |- |284 |[[Ауыз әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5319] |- |285 |[[Атмосфераның ластануы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 1336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 1389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 2439] |- |286 |[[Көне дәуірдегі Қазақстан жеріндегі ежелгі этникалық үдерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 1330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 1421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 2891] |- |287 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 3501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 32258] |- |288 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 7456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 58638] |- |289 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12613] |- |290 |[[Бәйтерек (мифология)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 4694] |- |291 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 23584] |- |292 |[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17431] |- |293 |[[Даладағы дабыл (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1393] |- |294 |[[Қабанбай (Жетісу облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1619] |- |295 |[[Әлеуметтік қақтығыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1900] |- |296 |[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18678] |- |297 |[[Салт етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 4169] |- |298 |[[Қабанбай (Шығыс Қазақстан облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1425] |- |299 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 5239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 63908] |- |300 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23770] |- |301 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15847] |- |302 |[[Сын есімнің шырайлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7747] |- |303 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24452] |- |304 |[[Наурыз-думан әні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7-%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%96 1293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7-%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%96 1534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7-%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%96 1900] |- |305 |[[Қазақстан Республикасының Қаржылық мониторинг агенттігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 1267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 1573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 3650] |- |306 |[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 1677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 5849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 32170] |- |307 |[[Әзімхан Ахметұлы Кенесарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1649] |- |308 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32106] |- |309 |[[Мұңал рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%BB_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%BB_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%BB_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4032] |- |310 |[[Ақиқат пен аңыз (роман-диалог)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 1215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 1801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 4680] |- |311 |[[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8032] |- |312 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22496] |- |313 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26532] |- |314 |[[Құман Нұрмағанұлы Тастанбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4408] |- |315 |[[Наурыз мейрамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 17746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 29550] |- |316 |[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12740] |- |317 |[[Табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%B1%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 1278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%B1%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 1646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%B1%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 3482] |- |318 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 3979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 23706] |- |319 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 3150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 32039] |- |320 |[[Оптика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BF%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BF%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BF%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2591] |- |321 |[[Жанар Хамитова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2284] |- |322 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 3008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29500] |- |323 |[[Магмалық тау жыныстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5249] |- |324 |[[Қазақстан археологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5178] |- |325 |[[Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BF%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 1238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BF%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 1266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BF%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 1441] |- |326 |[[Астанадағы ең биік ғимараттардың тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2460] |- |327 |[[Қазақстан қор биржасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80_%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%8B 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80_%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%8B 1355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80_%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%8B 1978] |- |328 |[[Жақып Ақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5157] |- |329 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 2946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 14509] |- |330 |[[Географиялық ақпараттық жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 8035] |- |331 |[[Атырау облысының климаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1604] |- |332 |[[Эндокриндік жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 2284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 7210] |- |333 |[[Бронх демікпесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 1205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 1556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 4067] |- |334 |[[Қазақ халқының дәстүрі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96 1213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96 1388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96 2055] |- |335 |[[Серікбай Өрікбайұлы Нұрғисаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1822] |- |336 |[[Қазақ газеттері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1958] |- |337 |[[Жай сөйлем және оның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10592] |- |338 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 4265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 25469] |- |339 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 4450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16652] |- |340 |[[Үйсін антропологиялық типі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%96 1189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%96 1213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%96 1435] |- |341 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 1157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 4990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 30483] |- |342 |[[Алаш автономиясының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 4452] |- |343 |[[Балғабек Қыдырбекұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5666] |- |344 |[[Қонақжайлылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2183] |- |345 |[[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4042] |- |346 |[[Дамушы елдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 1052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 7957] |- |347 |[[Андроново мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 19802] |- |348 |[[Өкпенің созылмалы обструкциялық ауруы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 1308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 2381] |- |349 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47464] |- |350 |[[Антропология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 3246] |- |351 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15309] |- |352 |[[Ауырсынуды басатын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%83%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%83%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%83%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2189] |- |353 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 6691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 18328] |- |354 |[[Balapan (телеарна)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Balapan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 1122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Balapan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 1438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Balapan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 3273] |- |355 |[[Ғабиден Мұстафин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 1140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 2569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 9859] |- |356 |[[Елім-ай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 1139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 1640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 4865] |- |357 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9625] |- |358 |[[Салыстырмалы қозғалыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 2093] |- |359 |[[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20529] |- |360 |[[Тәуелдік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 13820] |- |361 |[[Құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11810] |- |362 |[[28 гвардияшы-панфиловшылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=28_%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%88%D1%8B-%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=28_%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%88%D1%8B-%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=28_%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%88%D1%8B-%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 2155] |- |363 |[[Қазақстан Құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2209] |- |364 |[[Қылмыстық процеске қатысушылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 2272] |- |365 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 4863] |- |366 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 17881] |- |367 |[[Әбілхан Қастеев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 3738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 20032] |- |368 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13937] |- |369 |[[Зәйтүн тұқымдасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D3%99%D0%B9%D1%82%D2%AF%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D3%99%D0%B9%D1%82%D2%AF%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D3%99%D0%B9%D1%82%D2%AF%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1224] |- |370 |[[Қазақстан 2030]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 1149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 4992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 12299] |- |371 |[[Ұлы отан соғысы жылдарындағы КСРО-ның адам шығыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E-%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E-%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B 1205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E-%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B 1569] |- |372 |[[:Санат:Қазақстан газ кен орындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1746] |- |373 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15271] |- |374 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15282] |- |375 |[[Қазақстанның экологиялық проблемалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12013] |- |376 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 5454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 41012] |- |377 |[[Шал мен теңіз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 2016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 3901] |- |378 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16867] |- |379 |[[Шежіре-и Түрк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5-%D0%B8_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA 1081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5-%D0%B8_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA 1407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5-%D0%B8_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA 2617] |- |380 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 3913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 22251] |- |381 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 23701] |- |382 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 26592] |- |383 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 3668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 16350] |- |384 |[[Қорықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 32487] |- |385 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 4045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 13523] |- |386 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20227] |- |387 |[[Қазақ хандығы (телесериал)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 1625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 4429] |- |388 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 4122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 19746] |- |389 |[[Ілия Жақанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3992] |- |390 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 12699] |- |391 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 3128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 17008] |- |392 |[[Сексеуіл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%83%D1%96%D0%BB 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%83%D1%96%D0%BB 1558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%83%D1%96%D0%BB 5889] |- |393 |[[Арал теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 22888] |- |394 |[[Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2090] |- |395 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15694] |- |396 |[[Мұнай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 2583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 10577] |- |397 |[[Қыпшақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 17915] |- |398 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 30664] |- |399 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5151] |- |400 |[[Аралас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 4780] |- |401 |[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 2277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10368] |- |402 |[[Бурабай (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2871] |- |403 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 4387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18317] |- |404 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21679] |- |405 |[[Андроново мәдениеті кезеңінің ескерткіштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2698] |- |406 |[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7419] |- |407 |[[Мәдениеттану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 1023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 1428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 7346] |- |408 |[[Рай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9 1022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9 1580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9 5701] |- |409 |[[Қазақстан экономикасының тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3597] |- |410 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 17165] |- |411 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 3441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 23600] |- |412 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19545] |- |413 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11691] |- |414 |[[Есімше]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 1840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 11147] |- |415 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 18573] |- |416 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 2977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12771] |- |417 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 3036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 14611] |- |418 |[[Жатыр миомасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 3883] |- |419 |[[Ашаршылық пен саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D2%9B%D1%83%D2%93%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D2%9B%D1%83%D2%93%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D2%9B%D1%83%D2%93%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2631] |- |420 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13150] |- |421 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 3057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14711] |- |422 |[[XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ауыз әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8628] |- |423 |[[Бірінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 3332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 13301] |- |424 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 28612] |- |425 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 2749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 16659] |- |426 |[[Әт-Тәкуир сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9187] |- |427 |[[Талқылау:Сүңгуір қайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%A1%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%A1%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%A1%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%83%D1%96%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1013] |- |428 |[[Экологиялық жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 2595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 6591] |- |429 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32477] |- |430 |[[Ауыл шаруашылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 9586] |- |431 |[[Эмбрион]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD 993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD 1239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD 2470] |- |432 |[[Лифт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%84%D1%82 989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%84%D1%82 1024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%84%D1%82 1181] |- |433 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 4278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 21981] |- |434 |[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 15609] |- |435 |[[Бұзаубас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 1272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 2461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7058] |- |436 |[[Антропологиялық типтер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80 966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80 1009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80 1076] |- |437 |[[Бактериялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 10301] |- |438 |[[Қазақ газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 3295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 15580] |- |439 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 3423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15796] |- |440 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 19307] |- |441 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 3480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 28856] |- |442 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13344] |- |443 |[[Ботай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 26981] |- |444 |[[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17154] |- |445 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20755] |- |446 |[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7286] |- |447 |[[Есімді сөз тіркестері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3875] |- |448 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 25567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 39893] |- |449 |[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 1348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 3133] |- |450 |[[Әділет (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1472] |- |451 |[[Туризм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 2198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 6389] |- |452 |[[:Сурет:Young stalin screenshot.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 1159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 1159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 1186] |- |453 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 3258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 17922] |- |454 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8395] |- |455 |[[Жүктілік кезіндегі гестоз ауруы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 1211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 2510] |- |456 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 4366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 24232] |- |457 |[[Қазақстанның орта ғасырлардағы сәулет өнері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 1547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 4206] |- |458 |[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26379] |- |459 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31371] |- |460 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 3685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 16794] |- |461 |[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9142] |- |462 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12794] |- |463 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 3031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 24943] |- |464 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 20879] |- |465 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 9747] |- |466 |[[Экономикалық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 1273] |- |467 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11191] |- |468 |[[Қылмыстық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 4068] |- |469 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 6580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16508] |- |470 |[[Конор Макгрегор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80 986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80 1344] |- |471 |[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 2171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8889] |- |472 |[[Сөз тіркесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 2113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 17136] |- |473 |[[Тырнақша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 1840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6499] |- |474 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21508] |- |475 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17450] |- |476 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16182] |- |477 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 9957] |- |478 |[[Салауатты өмір салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 6849] |- |479 |[[Әзілхан Нұршайықов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 6051] |- |480 |[[Қазақстандағы жаңа экономикалық саясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 1342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 3427] |- |481 |[[Моғолстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20293] |- |482 |[[Нивелир]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80 1156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80 1885] |- |483 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9304] |- |484 |[[Ресми стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 1415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 6001] |- |485 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12645] |- |486 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17278] |- |487 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19818] |- |488 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16020] |- |489 |[[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3316] |- |490 |[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13847] |- |491 |[[Сан есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 2999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 16085] |- |492 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 3013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 16824] |- |493 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 16444] |- |494 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13172] |- |495 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13627] |- |496 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 4062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 19070] |- |497 |[[Өздігінен тозаңдану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 1113] |- |498 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3146] |- |499 |[[Қыз Жібек (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 8888] |- |500 |[[Негізді тау жыныстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 907] |- |501 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 4303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28449] |- |502 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15899] |- |503 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 2311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 18840] |- |504 |[[Жерлеу рәсімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 1241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 3873] |- |505 |[[Жылқы өсіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 1747] |- |506 |[[Қазақ (этноним)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 1337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 4997] |- |507 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 2403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 8064] |- |508 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11328] |- |509 |[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1852] |- |510 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16001] |- |511 |[[Ескендір Зұлқарнайын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 1775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 10724] |- |512 |[[Ауа ластануы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 1160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 5575] |- |513 |[[Түр критерийлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80_%D0%BA%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80_%D0%BA%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80_%D0%BA%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1486] |- |514 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7384] |- |515 |[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8777] |- |516 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12618] |- |517 |[[Уикипедия:Форум/Басқалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4585] |- |518 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 14975] |- |519 |[[Фототранзистор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80 905] |- |520 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30775] |- |521 |[[Мәдени мұра (мемлекеттік бағдарлама)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1296] |- |522 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19489] |- |523 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 2599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 17215] |- |524 |[[Қаһарлы күндер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 2215] |- |525 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12619] |- |526 |[[Ысмайыл Ғаспыралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB_%D2%92%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB_%D2%92%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB_%D2%92%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1946] |- |527 |[[316-атқыштар дивизиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=316-%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=316-%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=316-%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2005] |- |528 |[[Параллелепипед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4 2927] |- |529 |[[Қазақстан халқы ассамблеясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 3016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 12584] |- |530 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 22676] |- |531 |[[Бақтыораз Бейсекбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3422] |- |532 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15388] |- |533 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 17637] |- |534 |[[Хабарды жол-жөнекей ұстау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB-%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB-%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB-%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 841] |- |535 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20000] |- |536 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19522] |- |537 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9578] |- |538 |[[Ескертпе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BF%D0%B5 823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BF%D0%B5 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BF%D0%B5 911] |- |539 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 23959] |- |540 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 3188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 25819] |- |541 |[[Қазақ мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5632] |- |542 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 2758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 15587] |- |543 |[[Тыныс белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8048] |- |544 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 4633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 25557] |- |545 |[[Гастрит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%82 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%82 1205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%82 3652] |- |546 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 38210] |- |547 |[[Жалпақтал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB 919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB 1011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB 1409] |- |548 |[[Алаш партиясының бағдарламасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 3246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 16164] |- |549 |[[Илон Маск]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 1768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 3870] |- |550 |[[25 мамыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=25_%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=25_%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=25_%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 1209] |- |551 |[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8944] |- |552 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 7845] |- |553 |[[Невралгия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D1%8F 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D1%8F 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1629] |- |554 |[[Әбілхайыр ханның тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1177] |- |555 |[[Қатерлі ісік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 1559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 6493] |- |556 |[[Столыпин реформасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 6122] |- |557 |[[Қажығали Мұханбетқалиұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6391] |- |558 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 2640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 14962] |- |559 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27443] |- |560 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12274] |- |561 |[[Уикипедия:Таныстыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 3804] |- |562 |[[Одағай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 2298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 11580] |- |563 |[[Сабақтас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 12169] |- |564 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13088] |- |565 |[[ChatGPT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ChatGPT 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 2541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ChatGPT 9496] |- |566 |[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5845] |- |567 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12263] |- |568 |[[Кіші Кордяга]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%8F%D0%B3%D0%B0 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%8F%D0%B3%D0%B0 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%8F%D0%B3%D0%B0 811] |- |569 |[[Хантавирус инфекциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 792] |- |570 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 2327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 11120] |- |571 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 2811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 20649] |- |572 |[[Назарбаев Университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2740] |- |573 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 6423] |- |574 |[[Талқылау:Деректер қорының жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 780] |- |575 |[[Әдеби жанрлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 6602] |- |576 |[[Табиғи қорлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1533] |- |577 |[[Көсемше]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%88%D0%B5 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%88%D0%B5 1306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%88%D0%B5 7332] |- |578 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 2193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12598] |- |579 |[[Сәукеле кигізу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%BA%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%BA%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%BA%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 1066] |- |580 |[[Орталық Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8976] |- |581 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 2287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 12206] |- |582 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 1060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 2691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 18731] |- |583 |[[Біржан Қожағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11705] |- |584 |[[Петров мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3070] |- |585 |[[Исатай-Махамбет көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 2954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 18990] |- |586 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11351] |- |587 |[[Джек Лондон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA_%D0%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA_%D0%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD 1298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA_%D0%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD 2083] |- |588 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7483] |- |589 |[[Қазақстан Ғарыш Сапары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%8B 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%8B 942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%8B 1727] |- |590 |[[Нанотехнология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 4221] |- |591 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 8983] |- |592 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 18003] |- |593 |[[Айдау (Мұнай және газ)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%83_%28%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%29 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%83_%28%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%29 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%83_%28%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%29 930] |- |594 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 1957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 17022] |- |595 |[[Тәуекел Мүслім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 1533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 4203] |- |596 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11837] |- |597 |[[Қайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1675] |- |598 |[[Ілияс Есенберлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12658] |- |599 |[[Қазақ әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 7600] |- |600 |[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 3113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 22978] |- |601 |[[Алтын белгі төсбелгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 1240] |- |602 |[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3241] |- |603 |[[Көксағыз бақбағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 1001] |- |604 |[[:Санат:Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9421] |- |605 |[[Жәңгір-Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7016] |- |606 |[[Портал:Ағымдағы оқиғалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3605] |- |607 |[[Қазақстанның Қызыл кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 9331] |- |608 |[[1921-1922 жылдардағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7227] |- |609 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11923] |- |610 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9023] |- |611 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17826] |- |612 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 4501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 23633] |- |613 |[[Шек беру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 1927] |- |614 |[[Шақ (етістік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 1888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 9355] |- |615 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15080] |- |616 |[[Майкл Джексон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 1241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 3888] |- |617 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15941] |- |618 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 3091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20373] |- |619 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 3412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24971] |- |620 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9703] |- |621 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 2715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14167] |- |622 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16395] |- |623 |[[Эссе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 1603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 7307] |- |624 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 2096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6328] |- |625 |[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6663] |- |626 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10158] |- |627 |[[Шахмұрат Мүтәліп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 1352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 2899] |- |628 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 21093] |- |629 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13149] |- |630 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8188] |- |631 |[[Өмірзая (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 32644] |- |632 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 6203] |- |633 |[[Түменбай Қуандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 4531] |- |634 |[[Жүйке жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9803] |- |635 |[[Қызғалдақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 13587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 21589] |- |636 |[[Еліктеу сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 10392] |- |637 |[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 9447] |- |638 |[[Мезозой]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B9 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B9 1085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B9 3502] |- |639 |[[Іле Алатауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 1095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 4286] |- |640 |[[Екінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 2469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 10710] |- |641 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11748] |- |642 |[[Алаштану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 953] |- |643 |[[Жігіттер тобы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 1720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 6970] |- |644 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9398] |- |645 |[[Қазақстан ғалымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4808] |- |646 |[[Бастың ауыруы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%83%D1%8B 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%83%D1%8B 1236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%83%D1%8B 6413] |- |647 |[[Ленинград шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2888] |- |648 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20108] |- |649 |[[Білім инновациялық лицейлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3532] |- |650 |[[Құрбақалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3144] |- |651 |[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 2094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 5709] |- |652 |[[1868—1870 жылдардағы қазақтардың отаршылдыққа қарсы күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5486] |- |653 |[[Қазақстан астанасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 7720] |- |654 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12298] |- |655 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12775] |- |656 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13404] |- |657 |[[Электр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80 811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80 1984] |- |658 |[[Менің атым Қожа (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 2058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11482] |- |659 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17346] |- |660 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11348] |- |661 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8474] |- |662 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10584] |- |663 |[[Сөздің қызметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 889] |- |664 |[[Популяция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F 4205] |- |665 |[[Эйфель мұнарасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%B9%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%B9%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 1205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%B9%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 3500] |- |666 |[[Ақмешіт әулие үңгірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 2112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5897] |- |667 |[[Айдын Ақанұлы Айымбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 10822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 14414] |- |668 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 2626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 12204] |- |669 |[[Абайдың философиялық көзқарасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 1023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 2712] |- |670 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22034] |- |671 |[[Түркі Мемлекеттерінің Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3178] |- |672 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10016] |- |673 |[[Жай сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 3004] |- |674 |[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 12478] |- |675 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14840] |- |676 |[[Дулат Бабатайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19762] |- |677 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 2496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 17227] |- |678 |[[Нәлқожа Ақбалаұлы Ергешбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 819] |- |679 |[[Күй (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2594] |- |680 |[[Сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7 942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7 3838] |- |681 |[[Қаракерей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7640] |- |682 |[[Қазақ даласында өмір сүрген ежелгі тайпалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5551] |- |683 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9431] |- |684 |[[Тұманбай Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8255] |- |685 |[[Мұстафа Кемал Ататүрік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 1828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 8863] |- |686 |[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 3221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 17645] |- |687 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17182] |- |688 |[[Жолжазба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0 712] |- |689 |[[Қуық түбі безінің қабынуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 2119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 15556] |- |690 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 1964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 8866] |- |691 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 13563] |- |692 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7332] |- |693 |[[Даңқ ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D2%A3%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D2%A3%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D2%A3%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 2088] |- |694 |[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 3188] |- |695 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12227] |- |696 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 2380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 11681] |- |697 |[[Аңыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 3560] |- |698 |[[Кәмелеттік жасқа толмағандардың істері бойынша іс жүргізу ерекшеліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1286] |- |699 |[[Қосай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9 2772] |- |700 |[[Халық қаһарманы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7710] |- |701 |[[Бабалар сөзі (жинақ)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96_%28%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%9B%29 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96_%28%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%9B%29 1198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96_%28%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%9B%29 3280] |- |702 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8399] |- |703 |[[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3601] |- |704 |[[Біржан мен Сара айтысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 1698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 10618] |- |705 |[[Кірме сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 5815] |- |706 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6976] |- |707 |[[Етеккір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 2387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 17342] |- |708 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9435] |- |709 |[[Сөздік қор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%80 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%80 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%80 3700] |- |710 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8110] |- |711 |[[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 8486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 8653] |- |712 |[[Мақала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 2128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 8454] |- |713 |[[Бұқаралық ақпарат құралдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6247] |- |714 |[[Қазақстанның биік тау шыңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6043] |- |715 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11719] |- |716 |[[Жұмбақтас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 3756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 10671] |- |717 |[[Әпке (драма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 2637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 19418] |- |718 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8481] |- |719 |[[Әже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 1508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 15415] |- |720 |[[Вирустар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 6183] |- |721 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24990] |- |722 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11754] |- |723 |[[Робототехника]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9519] |- |724 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 2177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 11072] |- |725 |[[Серке газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 3699] |- |726 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 2173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11487] |- |727 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18800] |- |728 |[[Уикипедия:Жүктеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 3841] |- |729 |[[Алма Мүтәліпқызы Қыраубаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1708] |- |730 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 6887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 22744] |- |731 |[[Гелиос]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%81 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%81 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%81 1068] |- |732 |[[Қой]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 1270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 6955] |- |733 |[[Неолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 10885] |- |734 |[[18 ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 6864] |- |735 |[[Күй аңызы (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 10531] |- |736 |[[Ноғай ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 14050] |- |737 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6634] |- |738 |[[Коперниктің гелиоцентрлік жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2570] |- |739 |[[Иштуан Қоңыр Мандоки]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%88%D1%82%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%B8 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%88%D1%82%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%B8 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%88%D1%82%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%B8 982] |- |740 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7398] |- |741 |[[Құмкөл мұнай-газ кен орны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 1504] |- |742 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3231] |- |743 |[[Қазақстанның білім беру жүйесінің тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 6365] |- |744 |[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 15385] |- |745 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13828] |- |746 |[[Жау тылындағы бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 2920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 20691] |- |747 |[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 8192] |- |748 |[[Құрмет ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 1515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5611] |- |749 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9701] |- |750 |[[Картоп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BF 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BF 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BF 2272] |- |751 |[[Орман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 4695] |- |752 |[[Жалаң сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2211] |- |753 |[[Шайтанкөл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 1334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 2771] |- |754 |[[Қазақ хандықтарының сыртқы саясаты мен дипломатиясы (15-17 ғасыр)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B8%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%2815-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%29 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B8%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%2815-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%29 926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B8%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%2815-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%29 3083] |- |755 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8672] |- |756 |[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9111] |- |757 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8255] |- |758 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 24206] |- |759 |[[Галстук]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 1819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 2608] |- |760 |[[Көпжылдық өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 709] |- |761 |[[Оянған өлке (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2743] |- |762 |[[Көкбауыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80 4082] |- |763 |[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7357] |- |764 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8064] |- |765 |[[Қоршаған ортаны қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 1423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 9826] |- |766 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11757] |- |767 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 2437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10793] |- |768 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12365] |- |769 |[[Жүсіп Ақшораев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5644] |- |770 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20497] |- |771 |[[Астана мектеп оқушыларының сарайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3952] |- |772 |[[Деннис Тито]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%81_%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%BE 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%81_%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%BE 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%81_%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%BE 698] |- |773 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8274] |- |774 |[[Айтыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 2139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 11733] |- |775 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 11069] |- |776 |[[Төлеген Тоқтаров көшесі (Астана)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96_%28%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%29 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96_%28%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%29 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96_%28%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%29 710] |- |777 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10898] |- |778 |[[Төлен Әбдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 3201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7900] |- |779 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15530] |- |780 |[[Үрмелі музыка аспаптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3415] |- |781 |[[Жайылма сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2984] |- |782 |[[Ким Серікбайұлы Серікбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BC_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BC_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BC_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 792] |- |783 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17070] |- |784 |[[Ибраһим]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 1433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 5596] |- |785 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10651] |- |786 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 11157] |- |787 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5979] |- |788 |[[Жүсіп Баласағұни]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 2374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 24625] |- |789 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 7087] |- |790 |[[Әсет Болғанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1145] |- |791 |[[Ацетилсалицил қышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%86%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%86%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%86%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 2875] |- |792 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 3169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 17568] |- |793 |[[Роман Васильевич Скляр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%BA%D0%BB%D1%8F%D1%80 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%BA%D0%BB%D1%8F%D1%80 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%BA%D0%BB%D1%8F%D1%80 1487] |- |794 |[[Табиғат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 2330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 13739] |- |795 |[[Лейкоз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B7 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B7 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B7 3130] |- |796 |[[Заң Шығару Бастамасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 810] |- |797 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12195] |- |798 |[[Жылқы (қазақ дәстүрі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%29 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%29 989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%29 5926] |- |799 |[[Аборт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 10727] |- |800 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 13411] |- |801 |[[Қазақстанның мемлекеттік құрылымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 6164] |- |802 |[[Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9528] |- |803 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 4895] |- |804 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 2129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7027] |- |805 |[[Футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 12381] |- |806 |[[Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4004] |- |807 |[[Алюминий]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8E%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B9 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8E%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B9 1005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8E%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B9 5485] |- |808 |[[Литосфера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 5762] |- |809 |[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 2416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14308] |- |810 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 6571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 12828] |- |811 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 2001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8642] |- |812 |[[Желдірме]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5 820] |- |813 |[[Педагогика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 8019] |- |814 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 2283] |- |815 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 2067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 13721] |- |816 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10810] |- |817 |[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс Министрлігінің кадет корпусы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B 714] |- |818 |[[Жиембет жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 12768] |- |819 |[[Мұзды өлке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5 1278] |- |820 |[[Қорғалжын қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 12472] |- |821 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 2450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 15442] |- |822 |[[:Санат:Қазақ жазушылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5597] |- |823 |[[Нүктелі үтір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D1%82%D1%96%D1%80 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D1%82%D1%96%D1%80 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D1%82%D1%96%D1%80 2070] |- |824 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8126] |- |825 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9597] |- |826 |[[:Сурет:SB - Kazakh woman on horse.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 20] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 17149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 17287] |- |827 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 9690] |- |828 |[[Түргеш қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24779] |- |829 |[[Мемлекеттік басқару формасы бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4852] |- |830 |[[Сақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1917] |- |831 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9718] |- |832 |[[Қатысушы:Алмас Алимжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 610] |- |833 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 22744] |- |834 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7556] |- |835 |[[Жабайы алма (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 7730] |- |836 |[[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4906] |- |837 |[[Эмбриология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1149] |- |838 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10596] |- |839 |[[Компьютерлік қауіпсіздік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 1053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 2956] |- |840 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11896] |- |841 |[[Алтынемел ұлттық паркі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 1913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 7326] |- |842 |[[Оксидтер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 1066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 6866] |- |843 |[[Қазақстандағы ұжымдастыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 2684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 11682] |- |844 |[[Лексикалық мағына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0 1816] |- |845 |[[Әбділда Тәжібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6249] |- |846 |[[Кіші жүздің Ресейге қосылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 11407] |- |847 |[[Мәлік Ғабдуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12575] |- |848 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 1679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 2810] |- |849 |[[Нуклеин қышқылдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5348] |- |850 |[[Бүйрекүсті безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 3486] |- |851 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 14260] |- |852 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7841] |- |853 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9431] |- |854 |[[Азаматтық іс жүргізудің құқықтық қатынастарына қатысушылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1152] |- |855 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11715] |- |856 |[[Тың игеру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 2449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 12181] |- |857 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7915] |- |858 |[[Айқап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 1659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 7523] |- |859 |[[Әскери қызмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 3356] |- |860 |[[Барыс ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 2770] |- |861 |[[Толеранттық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 2832] |- |862 |[[Шешендік өнер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 1145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 6804] |- |863 |[[Көкшетау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 6791] |- |864 |[[Эрнест Хемингуэй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 1384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 3921] |- |865 |[[Қазақ есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6923] |- |866 |[[Мәңгілік ел қақпасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 2202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 18254] |- |867 |[[Астана Опера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 1269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 4796] |- |868 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15568] |- |869 |[[Монополистік, жетілмеген бәсеке. Бәсекенің формалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%2C_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5._%D0%91%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%2C_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5._%D0%91%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%2C_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5._%D0%91%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1007] |- |870 |[[Қызыл жебе (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 7926] |- |871 |[[Жезқазған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 1270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 6606] |- |872 |[[Дауысты дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 16890] |- |873 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8183] |- |874 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 6032] |- |875 |[[Шалкиіз Тіленшіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10910] |- |876 |[[Қазақстанның автомобиль жолдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1709] |- |877 |[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1767] |- |878 |[[Бақбақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 1466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 4335] |- |879 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10643] |- |880 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15977] |- |881 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 19951] |- |882 |[[Жалмауыз кемпір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80 715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80 1588] |- |883 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6904] |- |884 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12351] |- |885 |[[Пейіш. Жұмақ ананың табанының астында]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 4422] |- |886 |[[Тіршілік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 2531] |- |887 |[[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3310] |- |888 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 13426] |- |889 |[[Аусыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BB 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BB 1100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BB 2335] |- |890 |[[Назарбаев Зияткерлік мектептері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3753] |- |891 |[[Жүзу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B7%D1%83 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B7%D1%83 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B7%D1%83 2879] |- |892 |[[Қазақстанның сыртқы саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 7210] |- |893 |[[Айқындауыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 1215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 5819] |- |894 |[[Түрік руна жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4728] |- |895 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 5813] |- |896 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7337] |- |897 |[[Қазақстанның тұңғыш мектептері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 6608] |- |898 |[[Дүние жүзінің саяси картасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 1448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 6290] |- |899 |[[Адамаралық қарым-қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 3838] |- |900 |[[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 12324] |- |901 |[[Көшбасшылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 4128] |- |902 |[[Қарақалпақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6943] |- |903 |[[Күлтегін ескерткіші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 12462] |- |904 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 9401] |- |905 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 9379] |- |906 |[[Пысықтауыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 1558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 10285] |- |907 |[[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 7982] |- |908 |[[Қайым Мұқамедханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7646] |- |909 |[[Қазақстандағы референдум (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 4299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 6607] |- |910 |[[Астана қаласының бас мешіті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 6496] |- |911 |[[Плацента]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0 1446] |- |912 |[[Қасым ханның қасқа жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 12069] |- |913 |[[Жошы хан кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4770] |- |914 |[[Ғұндар өркениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1927] |- |915 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 8515] |- |916 |[[Махмұд Қашқари]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 1752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 13397] |- |917 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8342] |- |918 |[[Қазақстан Республикасының Президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 9933] |- |919 |[[Термометр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80 810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80 3593] |- |920 |[[Талас шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 14293] |- |921 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12688] |- |922 |[[Жекешелендіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%83 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%83 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%83 1889] |- |923 |[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8993] |- |924 |[[Аналитикалық тәсіл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB 4095] |- |925 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 16043] |- |926 |[[Публицистикалық стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 1593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 10416] |- |927 |[[Конституциялық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 3904] |- |928 |[[Халиди Құрбанғали]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8 1650] |- |929 |[[Василий Васильевич Радлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B2 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B2 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2568] |- |930 |[[Қаракесек (Әлімұлы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 1244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5492] |- |931 |[[Ханзада Жумонг (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 2183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7991] |- |932 |[[Бұлшық ет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 1482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 13590] |- |933 |[[Тоқтар Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9830] |- |934 |[[Қазақстан елтаңбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 11400] |- |935 |[[Ғылыми әдіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81 3542] |- |936 |[[Қырғи қабақ соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 13033] |- |937 |[[Таласбек Әсемқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3350] |- |938 |[[Жер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 2699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 14550] |- |939 |[[Аминқышқылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 7072] |- |940 |[[Атығай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 1023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 3981] |- |941 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 16356] |- |942 |[[Уикипедия:Санаттар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 3550] |- |943 |[[Мұражай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 1397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 5734] |- |944 |[[Заңды өкіл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BA%D1%96%D0%BB 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BA%D1%96%D0%BB 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BA%D1%96%D0%BB 837] |- |945 |[[Жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 9466] |- |946 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7102] |- |947 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 14480] |- |948 |[[Ғани Мұратбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4608] |- |949 |[[Тырысқақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B 3585] |- |950 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3691] |- |951 |[[Әдет-ғұрыптар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 2249] |- |952 |[[Абай лирикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2776] |- |953 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9350] |- |954 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12520] |- |955 |[[Python]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Python 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 2000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Python 6685] |- |956 |[[Теңіз машығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B 514] |- |957 |[[Жаңабай (Дулат)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 1107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 4307] |- |958 |[[Күн жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 8966] |- |959 |[[Дәстүрлі билер соты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%BE%D1%82%D1%8B 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%BE%D1%82%D1%8B 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%BE%D1%82%D1%8B 1285] |- |960 |[[Химиялық реакциялардың типтері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2345] |- |961 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 15907] |- |962 |[[Нұрлы көш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88 2244] |- |963 |[[Жаңа білім беру жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 5368] |- |964 |[[Христиандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 8217] |- |965 |[[Жәнібек Ақатұлы Елеуісов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1044] |- |966 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 3466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 18549] |- |967 |[[Барлас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 1251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 2538] |- |968 |[[Метафора]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 1825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 12688] |- |969 |[[Сөйлемнің бірыңғай мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9402] |- |970 |[[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 1601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 7467] |- |971 |[[Флеш-жад]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BB%D0%B5%D1%88-%D0%B6%D0%B0%D0%B4 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BB%D0%B5%D1%88-%D0%B6%D0%B0%D0%B4 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BB%D0%B5%D1%88-%D0%B6%D0%B0%D0%B4 858] |- |972 |[[Ағылшын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 6770] |- |973 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 2210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 29969] |- |974 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6567] |- |975 |[[Қаһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 1862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 14615] |- |976 |[[Тәңіршілдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 1169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 5678] |- |977 |[[Түйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 10607] |- |978 |[[Күш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%88 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%88 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%88 5087] |- |979 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9385] |- |980 |[[Елтаңба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 1466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 12284] |- |981 |[[Зейнеп Ахметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6462] |- |982 |[[Ішкі қызмет жарғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1153] |- |983 |[[Сүйінбай Аронұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16744] |- |984 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 13213] |- |985 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6517] |- |986 |[[Түрксіб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 1148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 8087] |- |987 |[[Үтір намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 4653] |- |988 |[[Ақуыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 1256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 10094] |- |989 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10950] |- |990 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 2093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 13118] |- |991 |[[Тұрлаулы мүшелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2467] |- |992 |[[Тарақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5982] |- |993 |[[Ислам күнтізбесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 1632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 8191] |- |994 |[[Құстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 3182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 12942] |- |995 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9309] |- |996 |[[Ортағасыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80 4371] |- |997 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7286] |- |998 |[[Сабақты етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 2184] |- |999 |[[Халық саны бойынша дүние жүзі қалалар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5978] |- |1000 |[[Мажарстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4709] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} jrchwbbjpc8wbt40jky20rj0wg0q36w 0 778767 3615320 3615060 2026-06-10T17:21:00Z Aidyn93 89756 3615320 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Назерке Төлекқызы Тілеуханова |Шынайы есімі = |Суреті = Tleukhanova.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 12.06.1963 |Туған жері = қазіргі [[Абай облысы]], {{туғанжері|Аягөз ауданы|Аягөз ауданында}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Гармоникалық анализ, операторлар теориясы, жуықтау теориясы |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Физика-математика ғылымының докторы |Ғылыми атағы = профессор |Альма-матер = ҚазМУ (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = 2022 «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Назерке Төлекқызы Тілеуханова''' — физика-математика ғылымының докторы ([[2007 жыл|2007]]), Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ, Механика-математика факультеті, Іргелі математика кафедрасының профессоры. Эрдёш саны - 3<ref>https://mathscinet.ams.org/mathscinet/freetools/collab-dist?source=666753&target=189017</ref> == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1963 жыл|1963]] жылы 12 маусымда қазіргі [[Абай облысы]], [[Аягөз ауданы]]нда туған.<br> * 1980 - 1985 С.М.Киров атындағы ҚазМУ, қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]] * 1989 - 1991 [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті|Қарағанды мемлекеттік университеті]], аспирантура * 2002 - 2005 [[Еуразия ұлттық университеті]], докторантура Білім сласындағы қызмет тәжірибесі: * 1992-2002 [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті|Қарағанды мемлекеттік университеті]] доценті * 2006 жылдан бастап [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ]] профессоры == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыты – Фурье қатарларының мультипликаторлары, жуықтау теориясы.<br> "Преобразования коэффициентов Фурье и восстановление мультипликативнық преобразований" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 70-тен астам ғылыми еңбектің авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> Негізгі алынған нәтижелер: Фурье қатарларының мультипликаторлары, жуықтау теориясы. Лебег, Лоренц кеңістіктерінде мультипликатор нормасының жоғарғы, төменгі бағалаулары алынған. Дәрежелік шкалада оптималды айқын түрдегі квадратуралық формула, функцияны, мультипликативті түрлендіруді қайта қалпына келтіру операторлары құрылған. ===Негізгі жарияланымдар=== 1. Н.Т.Тлеуханова. Интерполяционная формула для мультипликативных преобразований функций многих переменных//Доклады РАН, 2003, Т.390, №2,169-171. 2. Н.Т.Тлеуханова. Интерполяционная формула для функций многих переменных// Матем. заметки, 2003, 74:1, 155–156. 3. Е. Д. Нурсултанов, Н. Т. Тлеуханова Квадратурные формулы для классов функций малой гладкости//Матем. сборник, 2003, 194:10, 133–160. 4. Н.Т.Тлеуханова. О преобразований Харди и Беллмана для ортогональных рядов Фурье// Матем. заметки, 2001, 70:4, 638–640. 5. Е. Д. Нурсултанов, Н. Т. Тлеуханова. Нижние и верхние оценки нормы мультипликаторов кратных тригонометрических рядов Фурье в пространствах Лебега// Функц. анализ и его прил., 2000, 34:2, 86–88. 6. Е. Д. Нурсултанов, Н. Т. Тлеуханова. О приближенном вычислении интегралов для функций из пространств $W_p^\alpha[0,1]^n$//Успехи матнаук, 2000, 55:6(336), 153–154 7. Tleukhanova N.T. Nursultanov, E.D., Tikhonov S. Norm inequalities for convolution operators//Comtes Rendus Acad. Sci.Paris.Ser.1.2009.p.1-4. 8. Tleukhanova N., Sarybekova L., Tararykova T.On a Generalization of the Lizorkin theorem on Fourier Multipliers//Matematical inequalities and Applications, V.13, N 3(2010), 613-624. 9. Н. Т. Тлеуханова, А. Н. Баширова, О мультипликаторах рядов Фурье по системе Хаара, Матем. заметки, 2021, том 109, выпуск 6, 912–920 https://doi.org/10.4213/mzm1286 ==Марапаттары== * 2021 «Ы.Алтынсарин» төс белгісі * 2022 «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» атағының иегері == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://enu.kz/kz/portfolio/c30b27a5915e4d0c354bc7117692c51cf6eaae9b7467 Назерке Төлекқызы Тілеуханова.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]] i4mb8spuwqifwfcezviohcsjqdolfmc 0 780031 3615593 3606839 2026-06-11T08:15:18Z Kaiyr 3134 3615593 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{merge|Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы}} {{Университет |Аты = Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = The Academy of Public Administration under the President of the Republic of Kazakhstan |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = 1994 |Жабылған жылы = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = Академия |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = Жолманов Азамат Сағатұлы |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Астана]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Абай даңғ. 33а |Сайты = https://www.apa.kz/ |Марапаттары = }} '''Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы''' — мемлекеттік қызметшілерді даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыруды жүзеге асыратын ерекше мәртебеге ие жоғары оқу орны.<ref>{{Cite news|url=https://www.apa.kz/about-kz/missiya-zhane-kozkaras/|title=Миссия және көзқарас}}</ref> ==Тарихы== 1994 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық Жоғары Мемлекеттік басқару мектебі (ҰЖМБМ) ашылды (Қазақ КСР ОК жанындағы Жоғары партия мектебі базасында 1942 жылы құрылған).<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K940001845_|title=Ұлттық Жоғары Мемлекеттiк Басқару Мектебiн құру туралы}}</ref> 1998 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы ҰЖМБМ және Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанындағы Мемлекеттік қызметшілерді қайта даярлау және олардың біліктілігін арттыру институтының бірігуі арқылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://prg.kz/document/?doc_id=50003346&pos=9;123|title=Қазақстан Республикасы Президентінің 1998 жылғы 18 қыркүйектегi № 4073 Жарлығын iске асыру туралы Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің 1998 жылғы 24 қыркүйектегi № 183 Өкімі}}</ref> 2000 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясының елорда – Астана қаласына қоныс аударуы. 2005 – «Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы», «Қазақстан Республикасы Жоғарғы сотының жанындағы Сот академиясын» біріктіру және «Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті» РМҚК Дипломатиялық академиясының функцияларын жаңадан құрылатын мемлекеттік мекемеге беру арқылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U050001583_|title=Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының кадрларын даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыруды одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы}}</ref> 2008 – Академия мемлекеттік мекемеден республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны (РМҚК) болып қайта құрылды. Мемлекеттік қызметшілердің жоғары буынын қайта даярлау мақсатында Академия құрамында Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебі құрылды. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері министрлігі Академияның мемлекеттік басқару органы болып айқындалды.<ref>{{Cite news|url=https://kodeksy-kz.com/norm_akt/source-%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82/type-%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7/698-28.11.2008.htm|title=Қазақстан Республикасы Президентінің 2008 жылғы 28 қарашадағы № 698 Жарлығы.}}</ref> 2017 жылдан бастап облыс орталықтарында және республикалық маңызы бар қалаларда Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының филиалдары ашылды.<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1700000559/compare|title="Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы" республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорнының кейбір мәселелері туралы}}</ref> ==Басқарма== 1. Ректор: Жолманов Азамат Сағатұлы<ref>{{Cite news|url=https://inbusiness.kz/kz/appointment/azamat-sagatuly-zholmanov|title=Азамат Сағатұлы Жолманов}}</ref> 2. Академиялық қызмет жөніндегі вице-ректор: Оразалиева Эльмира Нұрланқызы 3. Корпоративтік және қаржылық қызмет жөніндегі вице-ректор: Калмаханов Бауыржан Абдрахманович 4. Инновациялар және цифрлық даму жөніндегі вице-ректоры: Айқыз Бауыржанқызы ==Оқу бағдарламасы<ref>{{Cite news|url=https://zhambylokq.kz/4535/aza-stan-respublikasy-prezidentini-zhanynda-y-memlekettik-bas-aru-akademiyasyna-2025-2026-o-u-zhylyna-abyldau|title=Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясына 2025-2026 оқу жылына қабылдау}}</ref>== Академия 12 білім беру бағдарламасы бойынша оқуға қабылдайды, олардың ішінде 9-ы – магистратура, 3-і – докторантура бағдарламалары. Магистратура бағдарламалары: «MPA – Мемлекеттік басқару», «MPP – Мемлекеттік саясат», «MIR – Халықаралық қатынастар», «ME – Экономика», «MRD – Өңірлік даму», «MHRM – Адами ресурстарды басқару», «MDPA – Цифрлық мемлекеттік басқару», «EMPA – Мемлекеттік басқару» (модульдік оқыту негізінде), «MRDm – Өңірлік даму» (модульдік оқыту негізінде). Докторантура бағдарламалары: «DPA – Мемлекеттік басқару», «DE – Экономика», «DIR – Халықаралық қатынастар». ==Тағы қараңыз== * [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Мемлекетті басқару академиясы]] [[Санат:Оқу бағдарламасы]] 7cid1xa4o196b3aadfai55hzlg8oncq 4 780876 3615278 3614966 2026-06-10T15:00:16Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3615278 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-06-09'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Басты бет]] | data-sort-value="1045" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 045] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="395" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 395] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="315" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 315] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[Кәсіпкерлік]] | data-sort-value="200" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA 200] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="138" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 138] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[КешYOU]] | data-sort-value="120" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 120] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="114" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 114] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="108" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 108] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="101" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 101] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] | data-sort-value="98" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 98] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 84] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 76] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Күнделік.кз]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 73] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[Астана]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 73] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 71] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[Уикипедия:Уикипедия туралы]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 69] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[Қазақстан Құрылтайы]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 68] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 67] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 65] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[Бұзаубас]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 64] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 64] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 63] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[Әл-Фатиха сүресі]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 60] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 60] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 59] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 59] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[Мажарстан]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 59] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 59] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 58] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[Бэкрумс (фильм)]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%8D%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 56] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 55] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[Уикипедия:Форум]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 55] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 55] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[Әділет (партия)]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 52] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[Мұхтар Шаханов]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 52] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 52] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 52] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 51] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Ерболат Беделхан]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 51] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Қасым хан]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 50] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[Шымыр]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 50] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 49] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Қ]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 49] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Құйынды мекен (телехикая)]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 49] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 49] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 48] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 48] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 48] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 47] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 47] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 47] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 47] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Алматы]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 46] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[Сәкен Сейфуллин]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 46] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[Қожа]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 46] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 45] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 44] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 44] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[Наймандар]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 44] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[Арғын]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 44] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 43] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[Қазақстан жол белгілері]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 43] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 43] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[Сәттіғұл Жанғабылұлы]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 43] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 43] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[Қадыр Мырза Әлі]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 43] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 42] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 42] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 41] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 41] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 41] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 41] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 40] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 40] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[Бобруйск]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B1%D1%80%D1%83%D0%B9%D1%81%D0%BA 40] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[Тас дәуірі]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 40] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 40] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 39] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[Дональд Трамп]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BF 39] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[Мақала]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 38] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 38] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 38] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[Роза Мұқанова]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 38] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Жамбыл Жабайұлы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 38] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Ұйықтатын дәрілер]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 37] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 37] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Белыничи]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B8 37] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 37] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Алтын Орда]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 36] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[Мөлдір Әуелбекова]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 36] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Ақ Орда (мемлекет)]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 36] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[Махамбет Өтемісұлы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 36] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[Қазақстан мерекелері]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 35] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[Ұстаз (цифрлық платформа)]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 35] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 35] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[Жеті қазына]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 35] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 34] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 34] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 34] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 34] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 34] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 34] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[Қарағанды облысы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 34] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 33] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 33] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[Қабдеш Жұмаділов]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 33] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[Салауат]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 32] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 32] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 32] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Ресей]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 31] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Ақан сері]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 31] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 31] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Уикипедия:Telegram]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 31] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[Эссе]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 31] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Уикипедия:Анықтама]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 31] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[Адай]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 31] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Өзбекстан]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 30] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[Орбұлақ шайқасы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 30] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 30] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[Қазақша Уикипедия]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 30] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[Ясин сүресі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 30] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 30] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[Жошы хан]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 30] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 29] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Әлем елдерінің тізімі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Сақтар]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 29] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[Үлгі:I дәрежелі Богдан Хмельницкий ордені]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3AI_%D0%B4%D3%99%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 29] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[Уикипедия:Видео сабақтар]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 29] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[Жетісу облысы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 29] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 29] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Айқын Төлепберген]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 29] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[Санжар Керімбай]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 28] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Кәсіпкер]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80 28] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Уикипедия:Қауым порталы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 28] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[Ақмола облысы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 28] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 28] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Қазақстан халық кеңесі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 28] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 28] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[Өзін-өзі өлтіру]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 28] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 28] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[Мажарстан Ұлттық футбол құрамасы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[Алакөл (көл)]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 28] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[Дулат]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 28] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[Ақтөбе облысы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[Қорқыт ата]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 28] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 28] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 28] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Алаш партиясы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 28] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[Батыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 28] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 27] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Құман Нұрмағанұлы Тастанбеков]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 27] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[Керей (тайпа)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 27] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 27] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Үйсін мемлекеті]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 27] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 27] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[Ұлы Жібек жолы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 27] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Шөмекей]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 26] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 26] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[Жыныстық қатынас]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 26] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[BALA (Ninety One)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 26] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[Ақтабан шұбырынды]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 26] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 26] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Қаракесек (Арғын)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 26] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[Ахмет Жүнісов]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[Орал]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 26] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Шежіре]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 26] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[Беріш]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 26] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[Біржан Қожағұлұлы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Ислам]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 25] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 25] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 25] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 25] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[Арыстанбаб]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 25] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[Футболдан әлем чемпионаты]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 25] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 25] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[Оралхан Бөкей]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 25] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[Бесін намазы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 25] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[Философия]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 25] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 25] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Жүсіпбек Аймауытов]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Жүсіп Ақшораев]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 24] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 24] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[Тарақты]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 24] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 24] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 24] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[ALEM (Ninety One)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 24] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[Қытай]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 24] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[Назарбаев Университеті]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 24] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 24] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[Қайрат Нұртас]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 24] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 24] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 24] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[Албан руы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 24] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[Сыбайлас жемқорлық]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 24] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 24] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 24] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Мақал-мәтелдер]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 24] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Ботбай]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 24] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[Асқазан аурулары]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 23] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 23] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 23] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Қыз Жібек]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 23] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Керей хан]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[Қалақай]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9 23] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 23] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 23] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[Тайпақ (Батыс Қазақстан облысы)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%28%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 23] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 23] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 23] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 22] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[Ғұндар]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 22] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 22] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 22] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[Қазақтың боғауыз сөздері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[Құнанбай Өскенбайұлы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[Ақбілек (роман)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 22] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Азамат Жәкібаев]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%96%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[Қырғызстан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[Қазыбек би]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 22] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Салқам Жәңгір хан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 21] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[Ысты]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 21] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[Шылау]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 21] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[Эссе жазудың шарттары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[Ғабиден Мұстафин]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 21] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[Софы Қалыбекұлы Сматаев]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[Кәмшат Жолдыбаева]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 21] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[Қазақстан темір жолы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 21] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 21] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[Жасанды интеллект]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 21] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 21] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Семей полигоны]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 20] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[Өзбекстан қалаларының тізімі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[Космология]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 20] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[Көшпенділер (трилогия)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 20] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 20] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Жоңғар шапқыншылығы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 20] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 20] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[Моңғол империясы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[Дәулеткерей Шығайұлы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[Публицистикалық стиль]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 20] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[Қарақұм құрылтайы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BC_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 20] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[Жамбыл облысы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[Түйе малының атаулары]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Тұсаукесер]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 20] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[Жеті жарғы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 20] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Қазақстанның қылмыстық-атқару жүйесі мекемелері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[Табын]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 20] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[Моғолстан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[Азия]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 20] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[Ұлы Отан соғысы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[Қасым Аманжолов]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 20] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 20] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Қызыл жебе (роман)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 20] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[Жерлеу рәсімі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 20] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[Көңіл айту]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 20] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[Маңғыстау облысы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 20] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[Қазақстан қорықтарының тізімі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[Криштиану Роналду]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 20] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 20] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Қаңлылар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Ауыл шаруашылығы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 19] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[Өмірзая (роман)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 19] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[Үдерұлы Сұлтануәйс (Арал хазірет)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D3%99%D0%B9%D1%81_%28%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%29 19] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[Қарауыл руы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 19] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[Аңырақай шайқасы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[Қуық түбі безінің қабынуы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 19] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[Қарахан мемлекеті]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 19] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[Түркия қалаларының тізімі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Шымкент]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 19] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Баланы ұшықтау]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 19] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Есім хан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 19] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Шанышқылы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[Сіргелі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 19] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[:Сурет:Young stalin screenshot.jpg|Сурет:Young stalin screenshot.jpg]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 19] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[Қазақ-жоңғар соғыстары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[Ұлт-азаттық көтерілістер]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 18] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[Қазақстан Республикасының заңдары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[Жазира Сайлауқызы Байырбекова]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Үкілі Ыбырай]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BB%D1%96_%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9 18] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[Сөйлем мүшелері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Сырым Датұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[Ұшқан ұя]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 18] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 18] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[Жаслан Хасенұлы Мәдиев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[Бэкрумс]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%8D%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%81 18] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[Аборт]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 18] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[Есет Көтібарұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[Түркия]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 18] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[Қызылорда]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 18] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[Эндокриндік жүйе]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 18] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[Табылды Досымов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[Қоқан хандығы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 18] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[Құран]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[Абай облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[Қазақстан Республикасының Президенті]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 18] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[Құрманғазы Сағырбайұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Есентемір]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 18] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Қаратау қорығы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 18] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[Ұлытау облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Сұлтан Бейбарыс]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 18] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[Бәйдібек Қарашаұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[Жай сөйлем және оның түрлері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[Хақназар хан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Батыс Қазақстан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[Төле би]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 17] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[Арқалық (қала)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 17] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Дауысты дыбыстар]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 17] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Ханзада Жумонг (телехикая)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 17] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 17] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[Қола дәуірі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 17] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[Суан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Шеркеш]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 17] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[Қарақалпақ рулары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[Тыныс белгілері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[Бақытсыз Жамал]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 17] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[Төлеген Диметұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%94%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[Белсенді туризмнің әдісі мен тәсілдері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 17] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Еуропа]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 17] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 17] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[Қазақ ұлттық киімдері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[Қазақ газеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[Жошы хан кесенесі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[Әл-Кәусәр сүресі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[Қой малының атаулары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Оразкелді (Арғын)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 17] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[Генеративті жасанды интеллект]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 17] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Алтын Орда хандарының тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[Мұрат Мөңкеұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[Big Data технологияларының мемлекеттік басқаруда қолданылуы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Big_Data_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 17] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 17] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Ақмешіт әулие үңгірі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[Қазақша орама]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0 16] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[Шешендік өнер]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 16] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[Ұ]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0 16] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 16] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[Септік жалғау]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 16] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[Sulpak]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sulpak 16] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[Педагогика]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 16] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[Мата атаулары мен түрлері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[Алаш партиясының бағдарламасы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[Жүрек аурулары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[Сөз таптары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[Кенесары хан ұрпақтары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[Уикипедия:Жүктеу]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 16] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[Әйтеке би]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 16] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[Дулат Исабеков]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[Бесеудің хаты]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 16] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[Жәнібек хан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 16] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Алуа Ернарқызы Нұрман]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%83%D0%B0_%D0%95%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Жасуша]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 16] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[Үндістандағы халқы миллионнан асатын қалалар тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[Ауғанстан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[Арыстан баб кесенесі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Үлкен Нарын ауданы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 16] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 16] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[Гүлшат Ахметқызы Майлыбаева]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 16] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Психология]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 16] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Домалақ ана]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 16] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[Тұрар Рысқұлов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[Берік Ноғайұлы Асылов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[Желтоқсан көтерілісі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 16] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Корея Республикасы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[Химиялық элементтер тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[Домбыра]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 16] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[Аманат (партия)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 16] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[Іштің қатуы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 16] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[Жоңғар хандығы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 16] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[Дулат Тұрсынұлы Тастекей]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 16] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 16] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[Исатай-Махамбет көтерілісі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 15] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[Ескендір Зұлқарнайын]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 15] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[ACE (Ninety One)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ACE_%28Ninety_One%29 15] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Микроорганизм]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC 15] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Көңіл шай]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 15] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[Жақайым]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 15] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[Шығыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 15] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[Шапырашты]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 15] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[Жаппас]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 15] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[:Санат:Алфавит бойынша әншілер|Санат:Алфавит бойынша әншілер]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 15] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[Қарғын (роман)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 15] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[Етеккір]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 15] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[Сайын Мұратбеков]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[Еліктеу сөз]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 15] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Мастопатия]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[Алаш қозғалысы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[Ақ боз үй]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 15] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[Семей]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 15] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Айдос Ыдырысұлы Үкібай]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9 15] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Қоғам]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 15] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[Келінжан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[Сырға салу]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 15] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[Көксерек (әңгіме)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 15] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[Әш-Шарх сүресі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%88-%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%85_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 15] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[Қаражан Үкібаев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Конъюнктивит]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 15] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Биология]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[Фариза Оңғарсынова]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 15] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[Мұхит]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 15] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Ботаникалық бақ (Астана)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%28%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%29 15] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[Зат есім]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 15] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[Батыр Баян (поэма)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 15] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[Әбу Бәкр]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%80 15] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[Өт айдайтын дәрілер]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 15] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Соқырішек]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 15] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 15] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[Үстеу]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 15] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[Бұрындық хан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Қарлұқ қағанаты]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 15] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[Жапония]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Франция қалаларының тізімі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[Өскемен]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 15] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[Қосшы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%88%D1%8B 15] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[Семен Михайлович Новиков]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[:Санат:Африка елдері|Санат:Африка елдері]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ауыз әдебиеті]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 15] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Грузия]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Есекжем]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 14] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Құрмалас сөйлем]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 14] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Тоқтар Серіков]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Шекті]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Руслан Тай]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 14] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D0%B6%D0%B0%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 14] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[Тәуке хан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[Мұңал рулары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%BB_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[Жандарбек Алайдарұлы Садырбаев]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[Жайдарман]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Түргеш қағанаты]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 14] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 14] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[Сиқым]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 14] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[Қазақстан географиясы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 14] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[Мұстафа Шоқай]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 14] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[Қорқай дұғасы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Асан қайғы Сәбитұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[Матай (ру бірлестігі)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 14] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Қамар сұлу]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 14] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[Бату хан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[Ақуыз]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 14] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[Шахмұрат Мүтәліп]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 14] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[Төре]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 14] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[Қант диабеті]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[Теңіз жануарлары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Ілияс Жансүгіров]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Zheka Fatbelly]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zheka_Fatbelly 14] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Мәдени мұра (мемлекеттік бағдарлама)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 14] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[Африка]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 14] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Бауыржан Мамытбекұлы Сматлаев]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[Мөңке би Тілеуұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[Тобықты]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 14] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 14] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[Қайыңды (көл)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 14] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[Үндістан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[Жүсіп Баласағұни]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 14] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Мұстафа Өзтүрiк]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 14] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[Сунақ]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 14] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[Орталық Азия]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[Жәркен Бөдешұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[Орта жүз]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 14] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[Қасым ханның қасқа жолы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[Уикипедия:Таныстыру]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 14] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[Еуразия ұлттық университеті]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[Қарақалпақстан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[Ас қорыту жүйесі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Ақ түс]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D1%81 14] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Ескендір (поэма)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 14] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[Қазақстан өзендері]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 13] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[Мұхамедғали Әленұлы Сужиков]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%83%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Жаңақорған ауданы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 13] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[Сарыағаш ауданы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 13] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Сүгір Әліұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Баскетбол]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 13] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Музыкалық аспаптар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[10 маусым]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=10_%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BC 13] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[Дәстүр (фильм)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 13] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[Есік Алтын адамы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 13] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Әміре Қашаубаев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[Аналды секс]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 13] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[Абай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 13] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[Һ]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%BA 13] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[:Санат:Қазақ ақындары|Санат:Қазақ ақындары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[Қайрат (футбол клубы)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 13] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[Мұнай]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 13] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[Еңлік-Кебек]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 13] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[Тұшала]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B0 13] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[Жанар Хамитова]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[Бесікке салу]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 13] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[Ақсүйек]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 13] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[Тобанияз Әлниязұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%B7_%D3%98%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 13] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[Аңыздың ақыры]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[Жусан иісі (повесть)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 13] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[Диалект]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 13] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[Әзербайжан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[Бақбақ]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 13] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[Күлтегін]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 13] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[Білім беру туралы заң]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3 13] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[Бұланты шайқасы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[Әл-Кәфирун сүресі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 13] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[Ленин ордені]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 13] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[Ақтау]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 13] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Қызыл кітап]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 13] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[Қазтуған Сүйінішұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[География]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[Франция]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[Қан мен тер]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 13] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[Мастурбация]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[Ерке сылқым (күй)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 13] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[Шал мен теңіз]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 13] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[Көлсай көлдері ұлттық паркі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 13] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[Бәйтерек (монумент)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 13] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Тыныс алу жүйесі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 13] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[Үтір]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80 13] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[Солтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[:Санат:Күйлер|Санат:Күйлер]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80 13] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[Жаныс]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 13] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[Көне түркі жазбалары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[АИВ/ЖИТС]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 12] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[Киіз үй]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 12] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[Ақжайық (резерват)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 12] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 12] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[Жалғау]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 12] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[Канада]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 12] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[Ақтөбе]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 12] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Базаралы Қауменұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[Ортаққор]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 12] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[Әскери шен]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 12] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Демократиялық партия (АҚШ)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F_%28%D0%90%D2%9A%D0%A8%29 12] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[Жер сілкіну]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 12] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[Кальмар ойыны]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 12] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Сәләфия]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BB%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[Татьяна Николаевна Бурмистрова]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Алаша (ру)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 12] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[Ревматоидтық артрит]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%B2%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B8%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%82 12] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Клондау]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%83 12] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[Ақсу-Жабағылы қорығы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 12] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[Ілияс Есенберлин]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[Шалкиіз Тіленшіұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[Жатыр мойны эрозиясы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[Есімдік]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 12] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[Шашыратқы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 12] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[Василий Васильевич Симачев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[Берік Уәли]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8 12] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Төлен Әбдік]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 12] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[Вирустар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[Жүрек]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 12] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[Шығыс Түркістан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[Зәр шығару жүйесі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[Екінші Мемлекеттік Дума]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 12] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Термодинамика]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 12] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[Мәңгілік бала бейне]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 12] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[Көңіл толқыны (күй)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 12] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[Сүре]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 12] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C._%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[Қаңлы (тайпа)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 12] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[Тараз]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 12] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[Эндокриңді бездер]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 12] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[Кейкі Көкембайұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[АҚШ президенттерінің тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Жуалы ауданы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 12] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[Таласбек Әсемқұлов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[:Санат:Алфавит бойынша футболшылар|Санат:Алфавит бойынша футболшылар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Сөз табы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 12] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Қанқыз]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7 12] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[Қыпшақ хандығы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 12] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[Пернебек Момынұлы Момынов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[Жапония қалаларының тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[Диуани хикмет]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 12] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[Көсемше]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%88%D0%B5 12] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[Мемлекет]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 12] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[:Санат:Азия елдері|Санат:Азия елдері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[Алшын]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 12] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[Талғат Маруанұлы Байсуфинов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%83%D1%84%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[Ұрыс хан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[Қазақстан демографиясы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[Үлгі:Апта күндері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BF%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 12] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[Бүркіт]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 12] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[Фингеринг]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3 12] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[HTML]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=HTML 12] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[Әпке (драма)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 12] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[КИМЭП]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%98%D0%9C%D0%AD%D0%9F 12] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[Футбол]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 12] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[Шиқан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Омар Жәлелұлы Темірбеков]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[Қыз ұзату салттары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[Созылмалы пиелонефрит]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%84%D1%80%D0%B8%D1%82 12] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[Исатай Тайманұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[Уикипедия:Мақалаға бастама]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 12] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (10001-15000)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%2810001-15000%29 12] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[Олжас Абайұлы Бектенов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[Волейбол]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 12] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[Шыбын]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[Халықаралық туризм және меймандостық университеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Қазақ хандығының құрылуы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 12] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[Қадырғали Жалайыр]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 12] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[Шиелі ауданы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 11] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[Морфология (лингвистика)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 11] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[Төртуыл]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 11] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[Түркістан (қала)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 11] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[Еділ қаған]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Есім ханның ескі жолы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Ә (кирил)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98_%28%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BB%29 11] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[Сөзжасам]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 11] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[Рақымжан Қошқарбаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[Буын (фонетика)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 11] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[Қымыз]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 11] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[Қазақтардың зергерлік бұйымдары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[Зарина Кармен]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 11] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Жоңышқа]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0 11] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[Бөкей Ордасы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Ислам күнтізбесі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[Түркі Мемлекеттерінің Ұйымы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 11] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[Тоқтамыс хан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 11] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[ALT Университеті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[Адам ата]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 11] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[Итмұрын]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD 11] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[Кеңшілік Ағытайұлы Мырзабеков]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%90%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[Мариана шұңғымасы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[Қарақат]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82 11] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[Ән-Нәбә сүресі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D3%99%D0%B1%D3%99_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[Желтоқсан көтерілісіне қатысқандар тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[Ninety One]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Ninety_One 11] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[Қарасай ауданы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 11] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%BB_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[Ғани Мұратбаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Қаратоқай]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 11] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[Юебан мемлекеті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[Троп]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%80%D0%BE%D0%BF 11] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[Құтадғу білік]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 11] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[Қанжығалы руы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 11] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[Әлмерек абыз]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 11] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[Моңғол шапқыншылығы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 11] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[Шу ауданы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 11] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[Жалпақтал]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB 11] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[Асанбай Асқарұлы Асқаров]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[Уикипедия:Форум/Басқалар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[Елдос Бақтыбайұлы Сметов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[Хайретдин Әбдірахманұлы Болғанбаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 11] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Сүтқоректілер]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[Құрылтай]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 11] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[Кәсіпорын]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD 11] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[Қимақ қағанаты]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 11] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[Бұлшық ет]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 11] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[Қарақалпақтар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Қарауылтөбе (Батыс Қазақстан облысы)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%28%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 11] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[Өсімдіктер]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 11] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 11] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Маңғытай]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 11] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[Қырғи қабақ соғысы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Көлсай көлдері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 11] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[Қорықтар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[2026 жыл]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 11] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық академиялық кітапханасы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[Қырғыз руы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 11] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 11] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[Портал:Африка/Африка елдері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[Осман империясы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[Галогендер]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 11] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[Сыздық Сұлтан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[Тілдік норма]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0 11] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[Төлеңгіттер]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 11] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[Мұстафа Кемал Ататүрік]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 11] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[Әл-Бақара сүресі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[Дәрі-дәрмек]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96-%D0%B4%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA 11] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[Баянжүрек]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 11] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[Кіші жүздің Ресейге қосылуы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 11] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[Интернет]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 11] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Ордабасы құрылтайы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 11] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[Қостанай облысы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[Жұмбақтас]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 11] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[Вилле-Сир-Николь]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B5-%D0%A1%D0%B8%D1%80-%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C 11] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[Құлпынай]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%B9 11] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[Қасым Әбенұлы Жәкібаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Жалғас Жұмағұлов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%81_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[Таз руы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 11] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 11] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[Қазақ тілінің орфографиялық сөздіктері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[Құлбек Сәрсенұлы Ергөбек]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%BA 11] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[Түлкібас ауданы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 11] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[Байлар-Жандар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[Рембак-пре-Мазево]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%B5-%D0%9C%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D0%BE 11] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[Тырнақша]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 11] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[Есіл]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 11] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[Қазақстан премьер-министрі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Жаужүрек мың бала]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 11] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[Мал шаруашылығы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 11] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[Алтын дала (резерват)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 11] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="778" | 778 | [[Қарақұрт]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 11] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[Әт-Тәкуир сүресі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[Ресей империясының құрамындағы Қазақстан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Басына түнеу]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D0%BD%D0%B5%D1%83 11] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[Уикипедия:Ережелер мен нұсқаулар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[Қатысушы:Tuttiorchestra687/зертхана]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ATuttiorchestra687%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 11] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Отырар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[Ән-Нас сүресі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[Отқа май құю]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 11] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[Шымыр батыр]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[Раушангүлділер]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[Ғ]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92 11] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[Одағай]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 10] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[Аят әл-Курси]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 10] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[Түйелер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[Қаракерей]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 10] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Польша]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0 10] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[Ілия Жақанов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[Зат алмасу]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%83 10] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 10] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Қаракесек (Әлімұлы)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 10] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[Амелекур]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83%D1%80 10] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[Жол белгілері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[Қауіпсіздік техникасы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[Өкпенің созылмалы обструкциялық ауруы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 10] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[Үлгі:Еуропа елдері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Жұбан Молдағалиев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[Қалқанша без]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 10] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Хламидиоз]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D0%B7 10] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[Филиппин]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF%D0%B8%D0%BD 10] |- | data-sort-value="810" | 810 | [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="811" | 811 | [[Қатысушы талқылауы:Renamed user ahgdhwgb 142631njhght173nj61]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_ahgdhwgb_142631njhght173nj61 10] |- | data-sort-value="812" | 812 | [[Бағаналы жасуша]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 10] |- | data-sort-value="813" | 813 | [[Gemini]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Gemini 10] |- | data-sort-value="814" | 814 | [[Ыстанбұл]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D2%B1%D0%BB 10] |- | data-sort-value="815" | 815 | [[Естай - Қорлан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="816" | 816 | [[Қазақстан банктерінің тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="817" | 817 | [[Минет]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 10] |- | data-sort-value="818" | 818 | [[Ұйғырлар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="819" | 819 | [[Әбілмәмбет хан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="820" | 820 | [[Байғыз]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D0%B7 10] |- | data-sort-value="821" | 821 | [[Смағұл Абатұлы Елубай]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 10] |- | data-sort-value="822" | 822 | [[Подагра]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0 10] |- | data-sort-value="823" | 823 | [[АҚШ қалалары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="824" | 824 | [[Түркі тілдері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="825" | 825 | [[Вюльверденг]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D1%8E%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B3 10] |- | data-sort-value="826" | 826 | [[Сергей Васильевич Аверинцев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%90%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%86%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="827" | 827 | [[Жамбыл (Атырау облысы)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%28%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 10] |- | data-sort-value="828" | 828 | [[Әл-Фалақ сүресі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 10] |- | data-sort-value="829" | 829 | [[:Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар|Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="830" | 830 | [[Әкелер күні]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 10] |- | data-sort-value="831" | 831 | [[Боранқұл өңірінің флорасы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%84%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="832" | 832 | [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="833" | 833 | [[Жетіқарақшы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 10] |- | data-sort-value="834" | 834 | [[Тіл (лингвистика)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 10] |- | data-sort-value="835" | 835 | [[Сиыр малының атаулары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="836" | 836 | [[Германия]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="837" | 837 | [[Қазақстан туы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 10] |- | data-sort-value="838" | 838 | [[Байбақты]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 10] |- | data-sort-value="839" | 839 | [[Қатерлі ісік]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 10] |- | data-sort-value="840" | 840 | [[Қазақ тілінің батыс диалектісі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 10] |- | data-sort-value="841" | 841 | [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 10] |- | data-sort-value="842" | 842 | [[Төлеген Бұланбайұлы Бақтыбаев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="843" | 843 | [[:Санат:Үлгі шақыруында көшірме аргумент қолданатын беттер|Санат:Үлгі шақыруында көшірме аргумент қолданатын беттер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%83%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D0%B0%D1%80%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="844" | 844 | [[Тасымал (лингвистика)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 10] |- | data-sort-value="845" | 845 | [[Шегіртке]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 10] |- | data-sort-value="846" | 846 | [[Сырдария]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="847" | 847 | [[Теміреткі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 10] |- | data-sort-value="848" | 848 | [[Абылай хан әулеті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="849" | 849 | [[Кете (ру)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 10] |- | data-sort-value="850" | 850 | [[Адам эволюциясының негізгі кезеңдері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="851" | 851 | [[Уикипедия:Таңдаулы мақалалар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="852" | 852 | [[Алатау (қала)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 10] |- | data-sort-value="853" | 853 | [[Қазақстан астанасы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="854" | 854 | [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 10] |- | data-sort-value="855" | 855 | [[Ұлыбритания]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="856" | 856 | [[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="857" | 857 | [[Сауд Арабиясы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="858" | 858 | [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="859" | 859 | [[Жезқазған]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="860" | 860 | [[Еңбекті қорғау]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 10] |- | data-sort-value="861" | 861 | [[Рамазан Өмірәліұлы Стамғазиев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="862" | 862 | [[Қыстырма сөз]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 10] |- | data-sort-value="863" | 863 | [[Орыс тілі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 10] |- | data-sort-value="864" | 864 | [[Қазақ есімдері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="865" | 865 | [[Никлас Бентнер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%91%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BD%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="866" | 866 | [[Еуропа өзендері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="867" | 867 | [[Ойыл ауданы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10] |- | data-sort-value="868" | 868 | [[Нәзір Төреқұлов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="869" | 869 | [[Мәлік Ғабдуллин]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 10] |- | data-sort-value="870" | 870 | [[Шарын шатқалы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="871" | 871 | [[Бактериялар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="872" | 872 | [[Оңтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="873" | 873 | [[Халел Досмұхамедов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="874" | 874 | [[Ғылыми-техникалық прогресс]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81 10] |- | data-sort-value="875" | 875 | [[Ми]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 10] |- | data-sort-value="876" | 876 | [[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="877" | 877 | [[Оқу бағдарламасы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%9B%D1%83_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="878" | 878 | [[Нұралы Пақытұлы Әліп]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9F%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BF 10] |- | data-sort-value="879" | 879 | [[Беларусь]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C 10] |- | data-sort-value="880" | 880 | [[1916 жылғы көтеріліс туралы жырлар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="881" | 881 | [[Жаңабай (Дулат)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 10] |- | data-sort-value="882" | 882 | [[Тәңіршілдік]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 10] |- | data-sort-value="883" | 883 | [[Абайдың қара сөздері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="884" | 884 | [[Лексика]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10] |- | data-sort-value="885" | 885 | [[Құрман]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="886" | 886 | [[Қобыланды батыр (жыр)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 10] |- | data-sort-value="887" | 887 | [[Ер Төстік]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 10] |- | data-sort-value="888" | 888 | [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="889" | 889 | [[Ыбырай Жақаев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="890" | 890 | [[Берел қорымы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 10] |- | data-sort-value="891" | 891 | [[Нанотехнология]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="892" | 892 | [[Қаршыға]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0 10] |- | data-sort-value="893" | 893 | [[Асхат Сергеевич Ниязов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="894" | 894 | [[Күләш Ділдәқызы Ахметова]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="895" | 895 | [[Нуклеин қышқылдары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="896" | 896 | [[Сәбит Қоңырбайұлы Оразбаев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="897" | 897 | [[Дыбыс үндестігі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 10] |- | data-sort-value="898" | 898 | [[Құрманбек Жандарбеков]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="899" | 899 | [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="900" | 900 | [[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="901" | 901 | [[Шыңғыс хан әулеті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="902" | 902 | [[Астана LRT]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_LRT 10] |- | data-sort-value="903" | 903 | [[Қазақ ұлттық өнер университеті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="904" | 904 | [[Жетісу]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 10] |- | data-sort-value="905" | 905 | [[Спандияр Көбеев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%9A%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="906" | 906 | [[Қарқаралы ауданы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10] |- | data-sort-value="907" | 907 | [[Сарышаян]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%B0%D1%8F%D0%BD 10] |- | data-sort-value="908" | 908 | [[Қайың]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 10] |- | data-sort-value="909" | 909 | [[Грамматика]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10] |- | data-sort-value="910" | 910 | [[Cantharis rustica]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Cantharis_rustica 10] |- | data-sort-value="911" | 911 | [[Қазақ шежіресі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 10] |- | data-sort-value="912" | 912 | [[Қазақ билері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="913" | 913 | [[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="914" | 914 | [[Сен-Приват-де-Шамкло]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BD-%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D1%82-%D0%B4%D0%B5-%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%BA%D0%BB%D0%BE 10] |- | data-sort-value="915" | 915 | [[Дешті-қыпшақ мемлекеті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%96-%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="916" | 916 | [[IC 544]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IC_544 10] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} 39mahejdep31hmul9qk6s266xzp567w 0 780934 3615348 3614669 2026-06-10T18:10:45Z Casserium 68287 /* */ 3615348 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Әділет | шынайы атауы = «Әділет» саяси партиясы | логотипі = | сурет атауы = | партия түсі = purple | басшысы = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | негіздеуші = [[Рауан Кенжеханұлы]] | құрылуы = [[7 мамыр]] [[2026 жыл|2026]] <small>(құрылтай съезі)</small><br> [[1 маусым]] [[2026 жыл|2026]] <small>(ресми тіркелуі)</small> | таратылуы = | штаб-пәтері = [[Астана]] | идеологиясы = {{ublist |«[[Әділетті Қазақстан]]» идеясы |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] реформаларын қолдау }} | интернационалы = | одақтастар = | мүшелер саны = 145 мың | жастар ұйымы = | Төменгі палатадағы орындар = | Төменгі палатадағы орындар_параметр = | Жоғарғы палатадағы орындар = | Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = | ұраны = | әнұраны = | партиялық мөр = | тұлғалар = | ресми сайты = [https://www.adilet-partiyasy.kz/kk adilet-partiyasy.kz] }} '''«Әділет» партиясы''' (ресми атауы — '''«Әділет» саяси партиясы» қоғамдық бірлестігі''')<ref name="atm">[https://inbusiness.kz/kz/last/dilet-partiyasy-ryltay-sezin-stti-tkizdi-398490 "Әділет" партиясы құрылтай съезін сәтті өткізді]</ref> — [[Қазақстан]]дағы ресми тіркелген президентшіл [[Қазақстандағы саяси партиялар|саяси партия]]. Партия өзін «прогрессивті реформалардың жақтаушысы, Әділетті Қазақстанды құру, заң үстемдігін нығайту және шешім қабылдау процесіне азаматтардың кеңінен қатысуын қамтамасыз етуді қолдаушы» ретінде танытады.<ref name="atm" /> Партия төрағасы — Президент Әкімшілігінің бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]. Жаңа партия құру бастамасы ресми түрде 2026 жылғы 15 сәуірде жарияланды. 7 мамырда партияның құрылтай съезі ұйымдастырылып, 1 маусымда партия мемлекеттік тіркеуден өтті. == Тарихы == 2026 жылғы 15 сәуір күні 15 шақты адамнан тұратын бастамашыл топ жаңа «Әділет» саяси партиясын құру ниеті туралы ресми мәлімдеме жасады.<ref>[https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6079736-azastanda-zhaa-sayasi-partiya-ryluy-mmkn.html Қазақстанда жаңа саяси партия құрылуы мүмкін]</ref> Жаңа партия құру туралы мәлімдемеге қол қойғандар қатарында Гүлзира Атабаева, Ренат Бектұров, Қарлығаш Жаманқұлова, Динара Зәкиева, Рауан Кенжеханұлы, Лаура Қарабасова, Андрей Лаврентьев, Нұрбек Матжани, Марат Шибұтов, Ләззат Шыңғысбаева және басқалары болды.<ref>[https://informburo.kz/kaz/newskaz/bastamasyl-top-zana-adilet-saiasi-partiiasy-qurylatynyn-malimdedi Бастамашыл топ жаңа "Әділет" саяси партиясы құрылатынын мәлімдеді]</ref> Келесі күні «Әділет» партиясының ұйымдастыру комитеті Әділет министрлігінен саяси партия құру ниеті туралы хабарламаның қабылданғанын растайтын құжат алғанын хабарлады.<ref>[https://mail.kz/kz/news/kz-news/edilet-partiyasyn-kuru-bastamasy-resmi-turde-tirkeldi «Әділет» партиясын құру бастамасы ресми түрде тіркелді]</ref> 7 мамыр күні [[Астана]]да «Әділет» партиясының құрылтай съезі өтіп, [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|президент әкімшілігінің]] бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] партия төрағасы болып сайланды. Съезге әр өңірден барлығы 931 делегат қатысты.<ref name="turk">[https://turkystan.kz/article/281059-quryltai-sieezinde-adilet-partiiasynyn-zargysy-bekitildi Құрылтай съезінде «Әділет» партиясының жарғысы бекітілді]</ref> Партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам енді: Айбек Дәдебайдан бөлек «Қазақтелеком» АҚ басшысы [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]], Бала құқықтары жөніндегі уәкіл [[Динара Болатқызы Зәкиева|Динара Зәкиева]], кәсіпкер Андрей Лаврентьев, «Әділ сөз» халықаралық қорының жетекшісі Қарлығаш Жаманқұлова, президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаевтың]] жиені Дана Медеуова, саясаттанушы Марат Шибұтов, қоғам қайраткері [[Рауан Кенжеханұлы]], Астана қаржы орталығының басқарушысы Ренат Бектұров, өзге де қоғам қайраткерлері мен кәсіпкерлер бар.<ref>[https://juzmedia.kz/news/5107-aibek-d-debai-dilet-partiiasynyn-toragasy-bolyp-sailandy/ Айбек Дәдебай «Әділет» партиясының төрағасы болып сайланды]</ref><ref>[https://www.azattyqasia.org/a/vne-alfavita-plemyannitsa-tokaeva-i-eks-glava-ego-administratsii-voshli-v-politsovet-novoy-partii/33752671.html Вне алфавита. Племянница Токаева и экс-глава его администрации вошли в политсовет новой партии]</ref><ref name="bes">[https://bes.media/news/v-politsovet-partii-adlet-voshli-bagdat-musin-dinara-zakieva-i-andrey-lavrentev-470479/ В политсовет партии "Әділет" вошли Багдат Мусин, Динара Закиева и Андрей Лаврентьев]</ref> Одан бөлек 13 адамнан тұратын саяси кеңес бюросы сайланды.<ref name="prokadry">[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> 1 маусым күні «Әділет» саяси партиясын Әділет министрлігі мемлекеттік тіркеуден өткізді. «Әділет» партиясының ресми түрде тіркелуіне байланысты партия төрағасы Айбек Дәдебай халыққа үндеу жасады.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2382878-qazaqstanda-zhanga-partiia-resmi-turde-tirkeldi-video/ Қазақстанда жаңа партия ресми түрде тіркелді (видео)]</ref> Елде билік ететін [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы 12 маусымға шақырылған XXVI съезде «Әділет» партиясымен бірігеді деп жоспарланған.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-06/amanat-pen-aedilet-partiyalary-birige-me/ «Аманат» пен «Әділет» партиялары біріге ме]</ref> 14 маусымда «Әділет» партиясының ІІ съезі өтпек.<ref>[https://ult.kz/kz/post/adildik-ideiasy-qogamda-bargan-saiyn-ken-qoldau-tauyp-keledi-adilet-partiiasynyn-toragasy «Әділдік идеясы қоғамда барған сайын кең қолдау тауып келеді» – «Әділет» партиясының төрағасы]</ref> == Басшылығы == Партияның өкілді органдарына съезд, съездер аралығында жұмыс істейтін саяси кеңес, саяси кеңес отырыстары аралығында жұмыс істейтін саяси кеңестің бюросы жатады. Партия төрағасы — партиядағы жоғары басшылық етуші тұлға, бұл лауазымды 2026 жылдан бастап [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] атқарады. 2026 жылы сайланған партияның саяси кеңесі бюросының құрамына 13 адам кіреді:<ref name="prokadry" /> {| class=wikitable style=text-align:center ! № !! Суреті !! Аты-жөні<br><small>(Туған жылы)</small> !! Лауазымы |- | 1 || [[Сурет:Aibek Dadebay (2024-10-09) (cropped).png|99px]] || [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]<br><small>(1980 туған)</small> || «Әділет» партиясының төрағасы |- | 2 || || Гүлзира Атабаева<br><small>(1994 туған)</small> || «Umay» әлеуметтік жобалар қорының атқарушы директоры |- | 3 || || Ренат Бектұров<br><small>(1984 туған)</small> || «Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы |- | 4 || || Белла Газдиева<br><small>(1983 туған)</small> || филология ғылымдарының кандидаты |- | 5 || || Қарлығаш Жаманқұлова<br><small>(1976 туған)</small> || «Әділ сөз» халықаралық қорының жетекшісі |- | 6 || || [[Динара Болатқызы Зәкиева|Динара Зәкиева]]<br><small>(1982 туған)</small> || Бала құқықтары жөніндегі уәкіл |- | 7 || [[Сурет:Rauan Kenzhekhan.jpg|99px]] || [[Рауан Кенжеханұлы]]<br><small>(1979 туған)</small> || «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті, «Bilim Media Group» негізін қалаушы |- | 8 || || Замира Кузиева<br><small>(1996 туған)</small> || «Единый консолидирующий центр» ЖШС басқарушы директоры, «Казкрахмал» ЖШС директоры |- | 9 || [[Сурет:Andrey Lavrentyev.jpg|99px]] || Андрей Лаврентьев<br><small>(1979 туған)</small> || [[Қармет|«Qarmet»]] АҚ және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы |- | 10 || || Мұхамедқали Тауан || «UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры |- | 11 || || Ирина Тен<br><small>(1992 туған)</small> || «Ресурс KST» ЖШС директоры, [[Qazaqstan (телеарна)|«Qazaqstan»]] ұлттық телеарнасының тележүргізушісі |- | 12 || || Марат Шибұтов<br><small>(1977 туған)</small> || «Халықаралық социология және саясат институты» қоғамдық қоры директорының орынбасары |- | 13 || || Ләззат Шыңғысбаева<br><small>(1977 туған)</small> || «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрағасы |} == Съездер == {| class="wikitable" ! Съезі !! Күні !! Өткен орны |- |«Әділет» партиясының I құрылтай съезі: |7 мамыр 2026 жыл. [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] бірауыздан партияның төрағасы болып сайланды. Партия саяси кеңесінің құрамы бекітілді. |[[Астана]] |- |«Әділет» партиясының II съезі: |14 маусым 2026 жыл (жоспарлаған) |[[Астана]] |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан саяси партиялары]] cpqgr5z7zc6fxncdw542k84x95t11ih 0 781103 3615594 3608121 2026-06-11T08:15:25Z Kaiyr 3134 3615594 wikitext text/x-wiki {{merge|Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы}} '''Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы''' — [[Астана]] қаласында орналасқан жоғары оқу орны. Мемлекеттік басқару академиясы — [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасы Президенті]] жанындағы мемлекеттік қызметтің іс-әрекетін үйлестіретін оқу-әдістемелік, ғылыми және ақпараттық-талдау мекемесі. 1998 жылы 18 қыркүйекте ҚР Президенті жанындағы Мемлекеттік басқарудың Ұлттық жоғары мектебі мен ҚР Үкіметі жанындағы Мемлекеттік қызметшілердің біліктілігін арттыру институтының негізінде құрылды. Мемлекеттік басқару академиясы республиканың мемлекеттік қызметшілерін даярлайды, қайта даярлайды және біліктілігін арттырады. Мемлекеттік басқару және мемлекеттік қызмет мәселелері бойынша іргелі және қолданбалы ғылыми-зерттеулер жүргізіп, мемлекеттік органдарға ұсыныстар дайындайды. Мемлекеттік және жергілікті басқарудың негізгі мәселелері бойынша ғылыми-зерттеулер еңбектер, оқу-әдістемелік бағдарламалар және оқулықтар шығарады. Мемлекеттік қызмет академиясының құрамына: Басқарушы кадрларды даярлау институты және Мемлекеттік басқару ғылыми-зерттеу институты кіреді. Академия Франция, Ресей, Латвия және басқа да елдердегі жоғары оқу орындарымен байланыс орнатқан. == Тарихы == [[Сурет:Академия государственного управления при Президенте Республики Казахстан..jpg|thumb|left|250px|Мемлекеттік басқару академиясы (ғимараттың қасбеті, кіреберіс)]] 1994 жылы — Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқарудың ұлттық жоғары мектебі (МБҰЖМ) ашылды (1942 жылы құрылған Қазақ КСР КП ОК жанындағы Жоғары партия мектебінің негізінде). Құрылуы: Қазақстан Республикасы Президентінің 1994 жылғы 29 тамыздағы № 1845.1 Жарлығы 1998 жылы — Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы МБҰЖМ мен Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанындағы Мемлекеттік қызметшілерді қайта даярлау және біліктілігін арттыру институтын біріктіру арқылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы құрылды. Құрылуы: Қазақстан Республикасы Президентінің 1998 жылғы 18 қыркүйектегі № 4078.994 Жарлығы. 2000 жылы — Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы ел астанасы — Астана қаласына көшірілді. 2005 жылы — Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы «Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы», «Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты жанындағы Сот академиясы» мемлекеттік мекемелерін біріктіру және «Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті» РМҚК Дипломатиялық академиясының атқарымдарын жаңадан құрылған мемлекеттік мекемеге беру арқылы құрылды. Құрылуы: Қазақстан Республикасы Президентінің 2005 жылғы 31 мамырдағы № 1583 Жарлығы. 2008 жылы — Академия республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорын (РМҚК) болып қайта ұйымдастырылды. Жоғары буындағы мемлекеттік қызметшілерді даярлау мақсатында Академия құрамында Ұлттық мемлекеттік саясат мектебі құрылды. Академияның мемлекеттік басқару органы ретінде Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері жөніндегі министрлігі айқындалды. Құрылуы: Қазақстан Республикасы Президентінің 2008 жылғы 28 қарашадағы № 698 Жарлығы. 2012 жылы — Академияны реформалау бойынша Еуропалық Одақпен бірлескен жоба іске қосылды. Академияны дамытудың жаңа тұжырымдамасы қабылданды (2012 жылдың мамыр айында) және жүзеге асырылуда. Қазақстандағы мемлекеттік қызметтің жаңа буыны үшін магистрлер мен ғылым докторларын дайындау мақсатында алғаш рет халықаралық деңгейде танылған білім беру бағдарламалары — MPA (Master of Public Administration), MPP (Master of Public Policy), DPA (Doctor of Public Administration), DPP (Doctor of Public Policy) енгізілді. 2014 жылы — Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының 2020 жылға дейінгі даму стратегиясы бекітілді. Ол мемлекеттік қызметшілерді оқыту жүйесін құзыреттілікке негізделген және тәжірибеге бағытталған тәсілдерге негізделген жаңа бағыттарды дамыту мақсатында және ТМД мен ШЫҰ елдеріндегі білім беру қызметтері нарығындағы бәсекеге қабілеттілікті арттыру қажеттілігіне байланысты одан әрі жаңғырту мақсатында әзірленді. == Магистратура == '''Өндірістен қол үзбей жүргізілетін оқу мерзімі бір жыл білім беру бағдарламалары:''' * Мемлекеттік басқару (MPA) * Цифрлық мемлекеттік басқару (MDPA) * Мемлекеттік сектордағы цифрлық талдау және жасанды интеллект (MDAAI) '''Өндірістен қол үзбей жүргізілетін оқу мерзімі бір жарым жыл білім беру бағдарламалары:''' * Адами ресурстарды стратеиялық басқару (MSHRM) * Өңірлік даму (MRD) '''Өндірістен қол үзбей жүргізілетін оқу мерзімі екі жыл білім беру бағдарламалары:''' * Мемлекеттік саясат (МРР) * Экономика (МЕ) * Халықаралық қатынастар (ОП MIR) '''Модульдік оқыту қағидаты бойынша оқу мерзімі бір жыл білім беру бағдарламалары:''' * Мемлекеттік басқару (ЕМРА) * Іскерлік әкімшілендіру (ЕМBА) * Өңірлік даму (MRD модуль)<ref>{{Cite web |url=https://www.apa.kz/admission-kz/magistratura/|title=МАГИСТРАТУРА|publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы|accessdate=2026-05-10}}</ref> == Докторантура == '''Өндірістен қол үзбей жүргізілетін оқу мерзімі үш жыл білім беру бағдарламалары:''' * Мемлекеттік басқару (DPA) * Экономика (DE) * Халықаралық қатынастар (DIR) * Цифрлық мемлекеттік басқару (DDPA) '''Модульдік оқыту қағидаты бойынша оқу мерзімі үш жыл білім беру бағдарламалары:''' * Цифрлық мемлекеттік басқару (DDPA модуль)<ref>{{Cite web |url=https://www.apa.kz/admission-kz/doktorantura/|title=ДОКТОРАНТУРА|publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы|accessdate=2026-05-10}}</ref> == Цифрлық Академия == «Цифрлық Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасы шеңберінде «Цифрлық Академия» жобасы іске қосылды. Аталған жобаны іске асыру 2018 жылдың ішінде көзделген және Академияның мемлекеттік қызметшілердің ІТ-құзыреттері орталығына айналуына негіз болады. Жоба екі кезеңде іске асырылады. Жобаның 1-кезеңі аяқталды және оқу кеңістігінің редизайні мен инфрақұрылымдық жабдықтауды жаңартудан тұрады. 2-кезеңде төмендегілер көзделеді: — IT-технологияларды ауқымды қолдану; — жаңа технологиялық және басқарушылық шешімдерді енгізу; — цифрлық білім беру ресурстарын қолдана отырып, онлайн оқыту технологияларын пайдалану. Жобаны аяқтаудан күтілетін нәтижелер: — білім берудің жаңа сапасына көшу, — мемлекеттік қызметшілердің soft skills және IT-дағдыларын дамыту, — оқытудың заманауи, тиімді және жайлы жағдайларын жасау. Аталған іс-шараларды жүзеге асыру үшін мультимедиялық жабдықтың интегралды жүйесін сатып алу және орнату көзделген, сондай-ақ «Цифрлық Академия» жобасының егжей-тегжейлі Жол картасы бекітілді<ref>{{Cite web |url=https://www.apa.kz/about-kz/cifrlyk-akademiya/|title=Цифрлық Академия|publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы|date=2018-12-27|accessdate=2026-05-10}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Астана жоғарғы оқу орындары]] 3cnm565uwh6bjcm31rfy2yfpynftasw 0 781227 3615478 3603966 2026-06-11T03:50:33Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3615478 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{wikify}} {{Компания |атауы = Twinby |логотипі = |түрі = Көпшілік компания |биржадағы листингі = |ұраны = |құрылды = [[2023]] |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бұрынғы атауы = |құрушы = Валерий Климов<ref>[https://rb.ru/checklists/chek-list-valerij-klimov-twinby/ Чек-лист: Валерий Климов, Twinby]</ref>; Вероника Яковлева<ref>[https://secrets.tbank.ru/lichnyj-opyt/intervyu-veroniki-yakovlevoj-twinby/ Фаундер Twinby: «Утром казалось, что умру бомжом, вечером — что стану единорогом»]</ref> |орналасуы = |басты адамдары = |саласы = [[Компьютерлік бағдарламалық қамсыздандару]] |өнімі = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |қызметкерлер саны = |басшы компания = |бағынышты компания = |сайты = twinby.com |логотип ені= }} '''Twinby''' — [[2023 жыл]]дың маусым айында Экономика Жоғары мектебінің түлектері Валерий Климов пен Вероника Яковлева іске қосқан танысу қызметі. Қолданба өзін маңызды қарым-қатынастар үшін платформа ретінде көрсетеді және егіздерді сәйкестендіру жүйесін пайдаланады. Тіркелгеннен кейін пайдаланушылар Майерс-Бриггс тұлғалық типіне және басқа модельдерге негізделген психологиялық тесттерден өтеді, содан кейін алгоритм жоғары психологиялық үйлесімділігі бар профильдерді таңдайды.<ref>[https://forbes.ru/tekhnologii/528287-servis-znakomstv-twinby-privlek-500-mln-rublej-investicij Сервис знакомств Twinby привлек 500 млн рублей инвестиций]</ref> Өз сегментінде қызмет [[2026]] жылғы жағдай бойынша Ресейде екінші орында.<ref>[https://www.statista.com/statistics/1201843/most-downloaded-dating-apps-in-russia/ Leading dating apps in Russia in 2024, by downloads]</ref><ref>[https://sensortower.com/blog/2025-q1-unified-top-5-dating-revenue-ru-64c9b6bbe1714cfff1c9d0e8 Top 5 Dating Apps in Russia: Q1 2025 Performance]</ref><ref>[https://sensortower.com/blog/2025-q2-ios-top-5-dating-units-ru-64c9b6bbe1714cfff1c9d0e8 Top 5 Dating Apps on iOS in Russia: Q2 2025 Performance]</ref> == Тарихы == Қызметтің негізін қалаушылар қызмет идеясын [[2021]] жылы, HSE қолданбалы желілік талдау зертханасының командасы психологиялық тест нәтижелерін ұсыныс жүйелері үшін пайдалануды ұсынған кезде ойлап тапты.<ref>[https://www.kp.ru/daily/27750/5141182/ Валерий Золотухин: «Капиталы достаются терпеливым»]</ref> Өнімді әзірлеу шамамен екі жылға созылды және негізін қалаушыларға 1 миллион долларға түсті.<ref>[https://https://secrets.tbank.ru/trendy/twinby-sekret-uspekha Новое приложение для знакомств Twinby: в чем секрет его успеха?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200625000000/https://https//udn.com/news/story/121424/4659358 |date=2020-06-25 }}</ref> Twinby-дің 2023 жылдың маусым айының соңында іске қосылуы Match Group және Bumble шетелдік қызметтерінің Ресей нарығынан кетуімен тұспа-тұс келді.<ref>[https://bg.ru/bg/city/social-media/29610-8-dating-apps Чем заменить Tinder?]</ref> Сол жылдың күзінде жүктеулер саны 2 миллионнан асты.<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/7941179 Приложения свайпнули мимо]</ref> 2023 жылдың қараша айында қызмет жеке инвесторлар тобынан және Impact Capital компаниясынан 150 миллион рубль жинады, бұл компанияның құнын 5 миллиард рубльге бағалады.<ref>[https://vc.ru/invest/1733927-servis-dlya-znakomstv-twinby-privlek-500-mln-rublei-na-razvitie-rossiiskogo-i-mezhdunarodnogo-biznesa Сервис для знакомств привлек 500 млн руб]</ref> 2024 жылдың қаңтарында Twinby ақылы жазылым қызметін іске қосты, ал 2024 жылдың желтоқсанында компания қос А раундында Ресей мен ТМД елдерінде бизнесті дамыту үшін 350 миллион рубль және қосымшаның жаһандық нұсқасы үшін қосымша 1,5 миллион доллар жинады.<ref>[https://www.forbes.ru/tekhnologii/528287-servis-znakomstv-twinby-privlek-500-mln-rublej-investicij Сервис знакомств Twinby привлек 500 млн рублей инвестиций]</ref> Осы уақытқа дейін жүктеулердің жалпы саны 7,5 миллионнан асты, ал айлық аудитория 1 миллион пайдаланушыға жетті. Вероника Яковлева қызметтің айлық аудиториясы [[2025]] жылы шамамен 1,6 миллион адамға дейін өскенін, күнделікті аудиториясы 500 000 адамды құрағанын және Twinby компаниясының Ресейдегі танысу қосымшалары нарығындағы үлесі 15%-ға жақындағанын хабарлады. Содан кейін негізін қалаушылар компанияның кірісін жылдың соңына дейін 1 миллиард рубльге дейін арттырып, пайда табуды жоспарлады. 2025 жылдың күзінде қызмет бейне селфилерден алынған микробас қозғалыстары мен бет-әлпетін талдайтын биометриялық тіршілікті тексеру жүйесін енгізді. Тестілеу кезінде ол шамамен 8900 айналып өту әрекетін бұғаттады және 860 000-нан астам тіркелгіні аутентификациялауға мүмкіндік берді.<ref>[https://bg.ru/bg/people/money/30473-twinby-verification Дейтинг-приложение Twinby внедрило биометрическую верификацию]</ref> Содан кейін, әлеуетті серіктестердің қылмыстық жазбаларының бар-жоғын тексеру үшін қосымшаны Ресей Ішкі істер министрлігінің API интерфейсімен біріктіру жоспарлары пайда болды.<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/8228789 В Казахстане заработает дейтинг-сервис Twinby]</ref> == Негізгі нарықтар == Қазақстан.<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/8228789 В Казахстане заработает дейтинг-сервис Twinby]</ref> Ресей. Беларусь. Армения. Басқа бұрынғы Кеңес Одағы елдері. БАӘ.<ref>[https://rb.ru/news/dejting-servis-twinby-perehodit-v-fazu-mezhdunarodnoj-ekspansii-plan-privlech-15-mln-i-vyjti-na-ipo-k-2030-godu/ Дейтинг-сервис Twinby переходит в фазу международной экспансии]</ref> == Қолданылуы == Қолданба синхронды байланыс үшін автоматты түрде жасалған сұрақтары бар тақырыптық карта режимін ұсынады.<ref>[https://cyclowiki.org/wiki/Twinby Twinby]</ref> Twinby жазылымдар, цифрлық өнімдер және жарнамалық интеграциялар арқылы монетизацияланады. [[2024]] жылдың қаңтарында компания ақылы жазылым қызметін іске қосты. 2024 жылдың алғашқы жеті айында жазылымнан түскен кіріс 2,4 миллион доллардан асты, ал жергілікті жарнама тағы 150 000 доллар тапты.<ref>[https://forbes.ru/tekhnologii/528287-servis-znakomstv-twinby-privlek-500-mln-rublej-investicij Сервис знакомств Twinby привлек 500 млн рублей инвестиций]</ref> Twinby компаниясының 2025 жылғы кірісі 1 миллиард рубльден асты.<ref>[https://www.vedomosti.ru/technology/news/2026/01/15/1169251-twinby-uvelichil-viruchku Twinby увеличил выручку до миллиарда]</ref> == Сын == Кейбір бақылаушылар жоба іске қосылғаннан кейін екі жыл өткен соң инновацияның төмендегенін айтады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://bg.ru/bg/people/people-news/28858-twinby-hh В Twinby появилась интеграция с «Сеткой». Теперь можно указать свою должность и сферу работы] * [https://adpass.ru/kak-teper-znakomitsya-marketing-dlya-zumerov-vs-millenialov-v-dejtinge-opyt-twinby/ Как теперь знакомиться?] * [https://www.forbes.ru/brandvoice/547730-lajfhaki-ot-predprinimatelej-kak-stroit-biznes-v-rossii Лайфхаки от предпринимателей: как строить бизнес в России] {{stub}} [[Санат:Mobile Apps]] [[Санат:Танысу сайттары]] [[Санат:Технология компаниялары]] 5zeai3n22gb0e7u9p3xq3al1rvbeoqo 2 781789 3615279 3614987 2026-06-10T16:03:30Z Tuttiorchestra687 173049 3615279 wikitext text/x-wiki {{Музыкант|Есімі=Абылай Тілепберген|Шынайы есімі=|Сурет=|Сурет ені=|Сурет тақырыбы=|Фон=non_performing_personnel|Туған кездегі есімі=Абылай Жанболатұлы Тілепбергенов|Толық аты=|Туған күні=17.03.1990|Туған жері={{туғанжері|Ақтау|Ақтауда}}, Маңғыстау облысы|Қайтыс болған күні=|Қайтыс болған жері=|Белсенділік жылдары=|Мемлекет={{Байрақ|Қазақстан}}|Мамандықтары=[[Дирижер]], домбырашы, күйші|Дауыс түрі=|Аспаптары=Домбыра|Жанрлары=|Лақап аттары=|Ұжымдары=Құрманғазы Сағырбайұлы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрі|Қызметтес болған=|Лейблдері=|Марапаттары=[[Дарын мемлекеттік жастар сыйлығы]], [[Құрмет ордені]], «Серпер» сыйлығының лауреаты, Республикалық байқаулардың лауреаты|Сайты=[https://kurmangazy-orchestra.kz/ru/structure/artists// Құрманғазы оркестрі]|Commons=}}'''Абылай Жанболатұлы Тілепберген''' (17 наурыз 1990, [[Ақтау]], [[Маңғыстау облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|ҚазКСР]]) – қазақстандық [[Дирижер|дирижëр]], [[Домбыра|домбырашы]], [[күйші]], [[Дарын мемлекеттік жастар сыйлығы|«Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының]] иегері (2018), «[[Құрмет ордені|Құрмет]]<nowiki/>» орденінің иегері (2025). [[Қазақ халық аспаптар оркестрі|Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінің]] бас дирижëрі. (2018 жылдың қазан айынан бастап)<ref>{{Cite web|title=Тлепберген Абылай Жанболатович — Республиканское государственное казенное предприятие «Казахский национальный оркестр народных инструментов имени Курмангазы» Комитета культуры Министерства культуры и информации Республика Казахстан|url=https://kurmangazy-orchestra.kz/ru/artists/tilepbergen-abylaj-zhanbolatovich/|accessdate=20.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Награды Президента получили артисты Мангистау|url=https://elemnews.kz/pravitelstvo/mangistauskie-artisty-otmecheny-nagradami-prezidenta|website=21.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Абылай атына лайық сый алды|url=https://ser-per.kz/zhanalyqtar/audan-tynysy/abylaj-atyna-lajy-syj-aldy.html|accessdate=23.05.2026}}</ref> == Өмірбаяны және білімі == Абылай Тілепберген 1990 жылы 17 наурызда Маңғыстау облысының Ақтау қаласында музыкалық отбасында дүниеге келген. Анасы — кәсіби музыкант әрі пианист, сондай-ақ әншілікпен айналысады, ал әкесі Жанболат Тілепбергенов — дәрігер-терапевт, жастайынан домбыра тартқан. Абылай бес жасынан бастап музыкаға қызығушылық танытып, домбыраны меңгеруге ден қояды. Жеті жасынан бастап Маңғыстау өнер колледжі жанындағы балалар студиясында ҚР Еңбек сіңірген әртісі, Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының «Құрметті профессоры» және белгілі күйші [[Роза Тайманқызы Айдарбаева|Роза Тайманқызы Айдарбаеваның]] домбыра сыныбында тәлім алады. Ол жерде бес жыл білім алып, оқуын үздік аяқтайды. 2007 жылы Маңғыстау өнер колледжінің халық аспаптар бөліміне түсіп, алғашқы ұстазы Роза Айдарбаеваның сыныбында оқиды. Оқу барысында дарындылығымен және күйлерді шебер орындауымен ұстаздарының назарына ілігеді. 2010 жылы Алматыдағы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясына бакалавриат бағдарламасы бойынша оқуға түсіп, Қазақстан Республикасының еңбек сінірген өнер қайраткері , профессор [[Кәрима Сахарбаева Сүндетқызы|Кәрима Сүндетқызы Сахарбаеваның]] сыныбында білім алады. 2016 жылы консерваторияның магистратурасын тәмамдады.<ref name=":0">{{Cite web|title=Взмах палочкой » Новое поколение|url=https://archive.np.kz/cultura/27041-vzmah-palochkoy.html|accessdate=21.05.2026}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Ровесник независимости: Народное творчество – наша сила и гордость|url=https://www.nur.kz/society/1933633-rovesnik-nezavisimosti-narodnoe-tvorchestvo-nasha-sila-i-gordost/|website=22.05.2026}}</ref> Қазақтың халық әртісі, дәулескер күйші, домбырашы Қаршыға (Қаршымбай) Ахмедияровтың шәкірті. Дирижëрліктен Базарғали Жаманбаев, Жалғасбек Бегендіков, Айтқали Жайымов, Рахат Мадреев деген ұстаздардан тәлім алды. Сонымен қатар Н.Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург мемлекеттік консерваториясында және П.И. Чайковский атындағы Мәскеу мемлекеттік консерваториясында Юрий Темирканов және Геннадий Рождественский деген дирижëрлерден сабақтар алған.<ref>{{Cite web|title=Абылай ТІЛЕПБЕРГЕН, дирижер: Дирижер аспабы – оркестр <nowiki>|</nowiki> Qazaq Gazeta|url=https://aqzhelken.kazgazeta.kz/news/29894|accessdate=23.05.2026}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|title=Арпалыс, сағыныш, үміт – бәрі әуен <nowiki>|</nowiki> Qazaq Gazeta|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/64940|accessdate=23.05.2026}}</ref> == Шығармашылық жолы == Абылай Тілепберген шығармашылық сапарларымен көптеген шетел мемлекеттерінде өнер көрсеткен. Атап айтқанда, Германияның Берлин, Ганновер және Гамбург қалаларында, сондай-ақ Франция, Швейцария, Қытай, АҚШ, Түрікменстан, Біріккен Араб Әмірліктері, Иордания, Түркия, Чехия, Ливия, Ресей, Қырғызстан, Қазақстан, Өзбекстан және Норвегия елдерінде концерттік бағдарламаларға қатысқан. Абылайды мерекелік іс-шараларға, мәдени-көпшілік бағдарламаларға, Астана мен Алматы қалаларында өтетін мәдени шараларға, сондай-ақ үкіметтік концерттерге жиі шақырады. Домбырашының репертуарында 100-ден астам күй бар. Оның орындауындағы шығармалар қатарында Абыл, Қартбай, Есір, Құлшар, Есжан, Өскенбай, Мұрат, Шамығұл, Әлқуат, Есбай, Махамбет Өтемісұлы, Дина Нұрпейісова, Құрманғазы Сағырбайұлы, Дәулеткерей Шығайұлы, Сүгір Әлиұлы, Тәттімбет Қазанғапұлы, Нұрғиса Тілендиев, Қаршыға Ахмедияров және басқа да күйшілердің туындылары бар. Сонымен қатар, репертуарында орыс және шетел композиторларының шығармалары да орын алады.<ref>{{Cite web|title=Стала известна программа Дней культуры Казахстана в Туркменистане <nowiki>|</nowiki> Культура|url=https://asmannews.ru/news/4463/stala-izvestna-programma-dnei-kultury-kazahstana-v-turkmenistane|website=21.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Первый масштабный концерт казахстанских артистов прошел в Хьюстоне|url=https://www.inform.kz/ru/perviy-masshtabniy-kontsert-kazahstanskih-artistov-proshel-v-hyustone-55d752|website=22.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Мотивы Азии в Южной Европе|url=https://time.kz/articles/grim/2023/06/19/motivy-azii-v-yuzhnoj-evrope|accessdate=22.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Садраддин, Енлик и Рауана покоряют США: Наурыз отметили в Хьюстоне|url=https://qumash.kz/news/sadraddin-enlik-irauana-pokoryayut-ssha-nauriz-otmetili-v-hyustone-cb0ffe/|accessdate=23.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Дни культуры Республики Казахстан стартовали в Туркменистане|url=https://globalnews.kz/dni-kultury-respubliki-kazahstan-startovali-v-turkmenistane/|accessdate=23.06.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Чарующие степные мелодии - Liter.kz|url=https://liter.kz/8020-charuyushchie-stepnye-melodii/|accessdate=23.05.2026}}</ref> === Күйшілік қызметі === * Орындаушылық өнерімен қатар күй шығарумен де айналысады. Абылай — онға жуық дәстүрлі күйдің авторы. Алғашқы күйін 2002 жылы, он екі жасында, Құрманғазы Сағырбайұлы кесенесіне зиярат етіп қайтқаннан кейін арнау ретінде шығарған. Күйшінің белгілі «Серпін», «Арнау», «Атамекен» деген күйлері бар және «Нағашым» әнінің авторы болып табылады.<ref name=":2" /> === Дирижëрлік қызметі === * Абылай Тілепберген 2013—2018 жылдары Алматыдағы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының студенттік халық аспаптар оркестрінің дирижёрі қызметін атқарды. * 2016 жылы оркестрмен бірге Қытайдың Шанхай қаласында өткен «Shanghai Spring International Music Festival» Халықаралық фестивалі аясындағы гастрольдік сапарға аттанады. Оркестр «Shanghai Oriental Art Center» концерт залында Құрманғазы Сағырбайұлының, Ахмет Жұбановтың, Қаршыға Ахмедияровтың, Нұрғиса Тілендиевтің және заманауи қазақстандық композиторлардың шығармаларын орындады.<ref>{{Cite web|title=Қазақтың күйлері Шанхайдағы халықаралық фестивальде күмбірлейді|url=https://kaz.inform.kz/news/kazaktyn-kuyleri-shanhaydagy-halykaralyk-festival-de-kumbirleydi_a2902749|website=21.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Казахские народные кюи прозвучат на международном фестивале в Шанхае - «Qazaqstan» Ұлттық телеарнасы|url=https://qazaqstan.tv/news/109792/|accessdate=23.05.2026}}</ref> * 2014 жылы Құрманғазы консерваториясының (КНК) 70 жылдығына арналған Гала концертін Алматы қаласының Республика сарайында және Астанада «Қазақстан» ЦКЗ-де дирижёрлеген.<ref>{{Cite web|title=Қазақ халық аспаптар оркестрі - www.conservatoire.kz|url=https://conservatoire.edu.kz/kz/creativity/teams/the-orchestra-of-kazakh-folk-instruments/-/|accessdate=23.05.2026}}</ref> * 2015 жылы Құрманғазы консерваториясында «Piano Competition» Халықаралық фестивалінде «Фольклордан джазға» дейін жобасын дирижёрледі. * 2017 жылы Астанада ЭКСПО-да Гала концерт «Мәдени жобасында» дирижёрлеген. * 2018 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінің бас дирижёрі етіп тағайындалды. Дирижёр оркестрмен «Адай», «Балбырауын», «Сарыарқа», «Серпер», «Махамбет», «Топан», «Орақ, Мамай», «Балқадиша», «Көңілді бикеш», «Әсем қоңыр» және т. б. шығармаларды орындаған. * 2021 жылы «Aljazz Symphony» Алматы қала әкімдігінің эстрада-симфониялық оркестрімен және Құрманғазы атындағы Қазақ оркестрімен «Оркестрлер фестивалі» концерт аясында Т. Мұхамеджанов композитордың «Махаббат бекеті» кинофильмінен саундтрек, А. Пьяццоланың «Либертанго», Түркештің күйі «Көңілашар», «Алдар көсе» және «Мадагаскар 2» мульфильмдерінің саундтректерін дирижёрледі. * 2020—2022 жылдары арылығында қазақстандық пианист Жания Әубәкірова «Самғау» атты авторлық жобасын ұйымдастырды. Концерттер Алматыдағы Республика сарайында және Астанада өткізілді. Абылай Тілепберген Ж. Жабаев атындағы мемлекеттік академиялық филармониясының Т. Әбдірәшев атындағы мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің шақырылған дирижёрі болды. <ref>{{Cite web|title=Концерт «Самғау» - Концерт - расписание, цены, ☎ контакты, адреса <nowiki>|</nowiki> Давай Сходим!|url=https://sxodim.com/almaty/event/kontsert-sam-au|accessdate=23.05.2026}}</ref> * 2019 жылы «Құрманғазы оркестрінің 85-жылдығына арналған концерт» дирижëр Айсын Жексенмен бірлесіп, мерекелік концерт өткізді. * 2019 жылы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласы аясында және Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінің 85 жылдығына орай, Алматы қаласында 29 наурыз күні Құрманғазы оркестрі және Ғабит Мүсірепов атындағы балалар және жасөспірімдер театрының бірлескен жобасы «Аманат» концерт-спектаклінің тұсаукесері аншлагпен өтті.<ref>{{Cite web|title=Қос өнер ордасының ерен жобасы|url=https://madeniportal.kz/news/qos-oner-ordasynyn-eren-zobasy|accessdate=23.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Концерт “Самғау“ в Алматы: новое звучание любимых казахских мелодий: 07 ноября 2022 09:30 - новости на Tengrinews.kz|url=https://tengrinews.kz/culture/kontsert-samgau-almatyi-novoe-zvuchanie-lyubimyih-kazahskih-482217/|accessdate=23.05.2026}}</ref> * 2019 жылы «Вечер классической музыки» еуропалық классикалық музыка концертін дирижëрледі.<ref>{{Cite web|title=В Алматы пройдет «Вечер классической музыки»|url=https://massaget.kz/blogs/v-almatyi-proydet-vecher-klassicheskoy-muzyiki-25375/|accessdate=22.06.2026}}</ref> * 2019 жылы «Оркестр түні» концертін аншлагпен өткізді.<ref>{{Cite web|title="ОРКЕСТР ТҮНІ" КОНЦЕРТІ АНШЛАГПЕН ӨТТІ|url=https://madeniportal.kz/article/2424|accessdate=22.05.2026}}</ref> * 2024 жылы «Құрманғазы оркестрінің 90-жылдығына арналған концерт» жобасында дирижëрледі.<ref>{{Cite web|title=Мы вам устроим!|url=https://time.kz/articles/blitz/2023/06/26/my-vam-ustroim|website=22.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=В Алматы на международном уровне отметили 90-летие оркестра Курмангазы|url=https://vapress.kz/ru/article/v-almaty-na-mejdunarodnom-urovneotmetili-90-letie-orkestra-kurmangazy.html|accessdate=23.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Қазақ музыка өнерінің қарашаңырағы - Құрманғазы оркестріне 90 жыл|url=https://kaz.inform.kz/news/kazak-muzika-onernn-karashaniragi-kurmangazi-orkestrne-90-zhil-b1e6e5|accessdate=23.05.2026}}</ref> * 2025 жылы Ақтауда «Ақтау – 2025 жылғы түркі әлемінің мәдени астанасы» жобасы аясында түрксой опера күндерінде Абыл Тарақұл атындағы қазақ халық аспаптар оркестрмен дирижëрлік етті.<ref>{{Cite web|title=В Актау прошёл грандиозный оперный вечер тюркского мира|url=https://turanews.kz/ru/news/v-aktau-proshyol-grandioznyj-opernyj-vecher-tyurkskogo-mira/|accessdate=23.05.2026}}</ref> * 2026 жылы Димаш Құдайбергенмен бірлесіп «Серпін» атты авторлық концертін өткізді.<ref>{{Cite web|title=Концерт СЕРПІН в Алматы с Димашем и Абылаем Тлепбергеном|url=https://biznescentr.kz/govnews/ministerstvo-kultury-i-informacii-rk/145280-koncert-serpin-v-almaty-s-dimashem-i-abylaem-tlepbergenom.html|accessdate=22.05.2026}}</ref> * 2026 жылы «Ахмет Жұбановтың 120-жылдығына» орай Қазақ концертте «Ғасырлар пернесі» концертін дирижëрледі. * 2026 жылы «Қаршыға Ахмедияровтың 80-жылдығына» арналған концертін дирижëрледі. == Tasqyn Studio-мен әріптестігі == 2023 жылы қазақстандық тәуелсіз «[[Tasqyn Studio]]<nowiki/>» анимациялық студиясы «[[Дала шырқауы]]<nowiki/>» атты мультсериал жобасын шығарды. Мультсериал қазақтың ұлы күйші-композиторы Құрманғазы Сағырбайұлы өміріндегі оқиғаларға негізделген. Студия өкілдерінің айтуынша, жоба ұлттық өнерді анимация арқылы танытудың алғашқы қадамдарының бірі ретінде әзірленген. Жобаның ұзақтығы 3–5 минуттық 9 пилоттық бөлімі қазақ тілінде жарық көрді. Әр бөлімде композитордың өмірбаянынан үзінділер баяндалып, оның күйлері орындалған. Жобаға Абылай Тілепберген күй орындаушы ретінде қатысып қана қоймай, Құрманғазы туралы ақпараттарды бөлісуімен атсалысқан. Мультсериал бөлімдерінде Құрманғазының: * '''1-бөлімде «Ұзақ»''' * '''2-бөлімде «Кішкентай»''' * '''3-бөлімде «Төремұрат»''' * '''4-бөлімде «Бозқаңғыр»''' * '''5-бөлімде «Ман''' '''ата»''' * '''6-бөлімде «Балқаймақ»''' * '''7-бөлімде «Қайран шешем»''' * '''8-бөлімде «Машина»''' * '''9-бөлімде «Серпер»''' Деген күйлері орындалған.<ref>{{Cite web|title=Талантты жастар «Дала шырқауы» анимациялық туындысын жарыққа шығарды: 24 наурыз 2023, жаңалықтар Turkystan.kz|url=https://turkystan.kz/article/217837-talantty-zhastar-dala-shyr-auy-animaciyaly-tuyndysyn-zhary-a-shy-ardy|website=21.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=В Казахстане вышел мультсериал про историю создания кюев Курмангазы — The Village Казахстан|url=https://www.the-village-kz.com/village/city/news-city/29689-v-kazahstane-vyshel-multserial-pro-istoriyu-sozdaniya-kyuev-kurmangazy|accessdate=23.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Группа молодых и талантливых художников Казахстана <nowiki>|</nowiki> Давай Сходим! Алматы|url=https://smartik.ru/almaty/post/185550362|accessdate=23.05.2026}}</ref> == Марапаттары == # Алғашқы домбырадан байқауы 2001 жылы ел ішінде «Біз – Тәуел­сіздіктің құрдастарымыз» деген ­Респуб­ликалық конкурс-фестиваль өтті. Абылай он бір жасында «Дипломант» дәрежесін жеңді.<ref name=":2" /> # 2006 жылы Ж. Нәжімеденов шығармашылығына арналған республикалық «Дүбірлі домбыра» конкурсында Гран-при лауреаты # Мұрат Өскінбайұлы атындағы ІІ республикалық күйшілер сайысында Гран-при лауреаты # 2007 жылы Есір Ашуақұлы атындағы ІІ республикалық домбырашылар конкурсында Гран-при лауреаты # 2007 жылы Республикалық тұңғыш телевизиялық «Әлем-Арт» байқауында Гран-при лауреаты # 2009 жылы «Дәулескер дәстүр» атты Сержан Шәкірат орындайтын күйлердің республикалық конкурсында Гран-при лауреаты # Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында өткен республикалық Музыка олимпиадасында «халық аспаптар» аталымы бойынша бас жүлде иегері # 2012 жылы Атырау қаласында өткен Р. Ғабдиев атындағы «Күй қағаны» І республикалық фестивалінде Гран-при лауреаты # 2012 жылы Ә. Есқалиев атындағы «Алтын домбыра» ІІ республикалық конкурсында Гран-при лауреаты # 2012 жылы ҚР Тұңғыш Президенті – Елбасы Қорының лауреаты атағын жеңіп алды. # 2013 жылы өткен С. Құсайынов атындағы республикалық дирижерлер конкурсында бас жүлде иегері # 2013 жылы Н. Тілендиев атындағы «Өз елім» атты республикалық дирижерлер конкурсында ең үздік орындаушылық шеберлігі үшін бас жүлдені иеленді. # 2013 жылы Қазақстан Жастар одағы­ның «Серпер» сыйлығының лауреаты атанды. # 2019 жылы Талдықорған қаласында І. Жансүгіров атындағы Мәдениет сарайында Алматы облыстық мәдениет, архивтер және құжаттама басқармасының ұйымдастыруымен М. Төлебаев атындағы ІV Республикалық «Алтын таяқша» дирижерлер байқауында ІІ орын иегері.<ref>{{Cite web|title=ІV Республикалық «Алтын таяқша» дирижерлер, «Кестелі орамал» вокалистер байқауы жеңімпазы анықталды|url=https://abai.kz/index.php/post/52264|accessdate=23.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Күйші Абылай <nowiki>|</nowiki> Qazaq Gazeta|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/17799|accessdate=23.05.2026}}</ref> # 2019 жылы Өзбекстанда өткен «Bahor Nafasi» Халықаралық өнер фестивалінде сертификат алған. == Шабыт көздері == Әртүрлі сұхбаттарында Абылай Тілепберген өз шығармашылығына әсер еткен тұлғалардың қатарында дирижёрлер Евгений Мравинский, Юрий Темирканов, Герберт фон Караян, Бернард Хайтинк, сондай-ақ Шамғон Қажығалиев, Нұрғиса Тілендиев, Арман Жүдебаев. Күйші өзінің тұрақты шабыт көздері ретінде Құрманғазы Сағырбайұлы, Дина Нұрпейісова пен Тәттімбет Қазанғапұлын көрсеткен. Сонымен қатар ол шетелдік композиторлар Бетховен, Бах, Моцарт, Дворжак, Чайковский және Римский-Корсаков шығармашылығын жоғары бағалайтынын айтқан.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> == БАҚ-тағы қызметі == Абылай Тілепберген әртүрлі жылдары қазақстандық телеарналардың мәдени-ағартушылық бағдарламаларына қатысқан. Ол «Jibek Joly TV», «Khabar TV», «Abai TV» теларнасында (Сарасөз, Вечные ценности және Әндіground бағдарламалары), «Таң нұры» бағдарламасында және «Алматы телеарнасында» Мәдениет саласының үздігі Медет Қуанышевпен бірлескен сұхбаттар, «Таңшолпан» бағдарламасында, «Qazaqstan телеарнасы» (Бір күн жобасы) және басқа да жобаларда сұхбат беріп, қазақтың дәстүрлі музыкасы мен күй өнерін насихаттауға атсалысқан.<ref>{{Cite web|title=Абылай Тілепберген. Қазақстандық жас күйші, дирижер - jjtv.kz-те эк...|url=https://jjtv.kz/kk/abylaj-tilepbergen-kazakstandyk-zhas-kujshi-dirizher|accessdate=23.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=ӘндіGround. Әндіground. Абылай Тілепбергенов - «AbaiTV» телеарнасы|url=https://abaitv.kz/kz/videos/951|accessdate=23.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Бір күн. Абылай Тілепбергенов - «Qazaqstan» Ұлттық телеарнасы|url=https://qazaqstan.tv/videos/118700|accessdate=23.05.2026}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:Музыканттар]] [[Санат:Домбырашылар]] [[Санат:Дирижерлер]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Ақтауда туғандар]] [[Санат:Күйшілер]] [[Санат:Қазақстан музыканттары]] [[Санат:1990 жылы туғандар]] 4bo4f2gk7wop85lg451ou55nl6rwqd7 3615664 3615279 2026-06-11T10:17:12Z Tuttiorchestra687 173049 /* Шабыт көздері */ 3615664 wikitext text/x-wiki {{Музыкант|Есімі=Абылай Тілепберген|Шынайы есімі=|Сурет=|Сурет ені=|Сурет тақырыбы=|Фон=non_performing_personnel|Туған кездегі есімі=Абылай Жанболатұлы Тілепбергенов|Толық аты=|Туған күні=17.03.1990|Туған жері={{туғанжері|Ақтау|Ақтауда}}, Маңғыстау облысы|Қайтыс болған күні=|Қайтыс болған жері=|Белсенділік жылдары=|Мемлекет={{Байрақ|Қазақстан}}|Мамандықтары=[[Дирижер]], домбырашы, күйші|Дауыс түрі=|Аспаптары=Домбыра|Жанрлары=|Лақап аттары=|Ұжымдары=Құрманғазы Сағырбайұлы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрі|Қызметтес болған=|Лейблдері=|Марапаттары=[[Дарын мемлекеттік жастар сыйлығы]], [[Құрмет ордені]], «Серпер» сыйлығының лауреаты, Республикалық байқаулардың лауреаты|Сайты=[https://kurmangazy-orchestra.kz/ru/structure/artists// Құрманғазы оркестрі]|Commons=}}'''Абылай Жанболатұлы Тілепберген''' (17 наурыз 1990, [[Ақтау]], [[Маңғыстау облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|ҚазКСР]]) – қазақстандық [[Дирижер|дирижëр]], [[Домбыра|домбырашы]], [[күйші]], [[Дарын мемлекеттік жастар сыйлығы|«Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының]] иегері (2018), «[[Құрмет ордені|Құрмет]]<nowiki/>» орденінің иегері (2025). [[Қазақ халық аспаптар оркестрі|Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінің]] бас дирижëрі. (2018 жылдың қазан айынан бастап)<ref>{{Cite web|title=Тлепберген Абылай Жанболатович — Республиканское государственное казенное предприятие «Казахский национальный оркестр народных инструментов имени Курмангазы» Комитета культуры Министерства культуры и информации Республика Казахстан|url=https://kurmangazy-orchestra.kz/ru/artists/tilepbergen-abylaj-zhanbolatovich/|accessdate=20.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Награды Президента получили артисты Мангистау|url=https://elemnews.kz/pravitelstvo/mangistauskie-artisty-otmecheny-nagradami-prezidenta|website=21.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Абылай атына лайық сый алды|url=https://ser-per.kz/zhanalyqtar/audan-tynysy/abylaj-atyna-lajy-syj-aldy.html|accessdate=23.05.2026}}</ref> == Өмірбаяны және білімі == Абылай Тілепберген 1990 жылы 17 наурызда Маңғыстау облысының Ақтау қаласында музыкалық отбасында дүниеге келген. Анасы — кәсіби музыкант әрі пианист, сондай-ақ әншілікпен айналысады, ал әкесі Жанболат Тілепбергенов — дәрігер-терапевт, жастайынан домбыра тартқан. Абылай бес жасынан бастап музыкаға қызығушылық танытып, домбыраны меңгеруге ден қояды. Жеті жасынан бастап Маңғыстау өнер колледжі жанындағы балалар студиясында ҚР Еңбек сіңірген әртісі, Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының «Құрметті профессоры» және белгілі күйші [[Роза Тайманқызы Айдарбаева|Роза Тайманқызы Айдарбаеваның]] домбыра сыныбында тәлім алады. Ол жерде бес жыл білім алып, оқуын үздік аяқтайды. 2007 жылы Маңғыстау өнер колледжінің халық аспаптар бөліміне түсіп, алғашқы ұстазы Роза Айдарбаеваның сыныбында оқиды. Оқу барысында дарындылығымен және күйлерді шебер орындауымен ұстаздарының назарына ілігеді. 2010 жылы Алматыдағы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясына бакалавриат бағдарламасы бойынша оқуға түсіп, Қазақстан Республикасының еңбек сінірген өнер қайраткері , профессор [[Кәрима Сахарбаева Сүндетқызы|Кәрима Сүндетқызы Сахарбаеваның]] сыныбында білім алады. 2016 жылы консерваторияның магистратурасын тәмамдады.<ref name=":0">{{Cite web|title=Взмах палочкой » Новое поколение|url=https://archive.np.kz/cultura/27041-vzmah-palochkoy.html|accessdate=21.05.2026}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Ровесник независимости: Народное творчество – наша сила и гордость|url=https://www.nur.kz/society/1933633-rovesnik-nezavisimosti-narodnoe-tvorchestvo-nasha-sila-i-gordost/|website=22.05.2026}}</ref> Қазақтың халық әртісі, дәулескер күйші, домбырашы Қаршыға (Қаршымбай) Ахмедияровтың шәкірті. Дирижëрліктен Базарғали Жаманбаев, Жалғасбек Бегендіков, Айтқали Жайымов, Рахат Мадреев деген ұстаздардан тәлім алды. Сонымен қатар Н.Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург мемлекеттік консерваториясында және П.И. Чайковский атындағы Мәскеу мемлекеттік консерваториясында Юрий Темирканов және Геннадий Рождественский деген дирижëрлерден сабақтар алған.<ref>{{Cite web|title=Абылай ТІЛЕПБЕРГЕН, дирижер: Дирижер аспабы – оркестр <nowiki>|</nowiki> Qazaq Gazeta|url=https://aqzhelken.kazgazeta.kz/news/29894|accessdate=23.05.2026}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|title=Арпалыс, сағыныш, үміт – бәрі әуен <nowiki>|</nowiki> Qazaq Gazeta|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/64940|accessdate=23.05.2026}}</ref> == Шығармашылық жолы == Абылай Тілепберген шығармашылық сапарларымен көптеген шетел мемлекеттерінде өнер көрсеткен. Атап айтқанда, Германияның Берлин, Ганновер және Гамбург қалаларында, сондай-ақ Франция, Швейцария, Қытай, АҚШ, Түрікменстан, Біріккен Араб Әмірліктері, Иордания, Түркия, Чехия, Ливия, Ресей, Қырғызстан, Қазақстан, Өзбекстан және Норвегия елдерінде концерттік бағдарламаларға қатысқан. Абылайды мерекелік іс-шараларға, мәдени-көпшілік бағдарламаларға, Астана мен Алматы қалаларында өтетін мәдени шараларға, сондай-ақ үкіметтік концерттерге жиі шақырады. Домбырашының репертуарында 100-ден астам күй бар. Оның орындауындағы шығармалар қатарында Абыл, Қартбай, Есір, Құлшар, Есжан, Өскенбай, Мұрат, Шамығұл, Әлқуат, Есбай, Махамбет Өтемісұлы, Дина Нұрпейісова, Құрманғазы Сағырбайұлы, Дәулеткерей Шығайұлы, Сүгір Әлиұлы, Тәттімбет Қазанғапұлы, Нұрғиса Тілендиев, Қаршыға Ахмедияров және басқа да күйшілердің туындылары бар. Сонымен қатар, репертуарында орыс және шетел композиторларының шығармалары да орын алады.<ref>{{Cite web|title=Стала известна программа Дней культуры Казахстана в Туркменистане <nowiki>|</nowiki> Культура|url=https://asmannews.ru/news/4463/stala-izvestna-programma-dnei-kultury-kazahstana-v-turkmenistane|website=21.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Первый масштабный концерт казахстанских артистов прошел в Хьюстоне|url=https://www.inform.kz/ru/perviy-masshtabniy-kontsert-kazahstanskih-artistov-proshel-v-hyustone-55d752|website=22.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Мотивы Азии в Южной Европе|url=https://time.kz/articles/grim/2023/06/19/motivy-azii-v-yuzhnoj-evrope|accessdate=22.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Садраддин, Енлик и Рауана покоряют США: Наурыз отметили в Хьюстоне|url=https://qumash.kz/news/sadraddin-enlik-irauana-pokoryayut-ssha-nauriz-otmetili-v-hyustone-cb0ffe/|accessdate=23.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Дни культуры Республики Казахстан стартовали в Туркменистане|url=https://globalnews.kz/dni-kultury-respubliki-kazahstan-startovali-v-turkmenistane/|accessdate=23.06.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Чарующие степные мелодии - Liter.kz|url=https://liter.kz/8020-charuyushchie-stepnye-melodii/|accessdate=23.05.2026}}</ref> === Күйшілік қызметі === * Орындаушылық өнерімен қатар күй шығарумен де айналысады. Абылай — онға жуық дәстүрлі күйдің авторы. Алғашқы күйін 2002 жылы, он екі жасында, Құрманғазы Сағырбайұлы кесенесіне зиярат етіп қайтқаннан кейін арнау ретінде шығарған. Күйшінің белгілі «Серпін», «Арнау», «Атамекен» деген күйлері бар және «Нағашым» әнінің авторы болып табылады.<ref name=":2" /> === Дирижëрлік қызметі === * Абылай Тілепберген 2013—2018 жылдары Алматыдағы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының студенттік халық аспаптар оркестрінің дирижёрі қызметін атқарды. * 2016 жылы оркестрмен бірге Қытайдың Шанхай қаласында өткен «Shanghai Spring International Music Festival» Халықаралық фестивалі аясындағы гастрольдік сапарға аттанады. Оркестр «Shanghai Oriental Art Center» концерт залында Құрманғазы Сағырбайұлының, Ахмет Жұбановтың, Қаршыға Ахмедияровтың, Нұрғиса Тілендиевтің және заманауи қазақстандық композиторлардың шығармаларын орындады.<ref>{{Cite web|title=Қазақтың күйлері Шанхайдағы халықаралық фестивальде күмбірлейді|url=https://kaz.inform.kz/news/kazaktyn-kuyleri-shanhaydagy-halykaralyk-festival-de-kumbirleydi_a2902749|website=21.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Казахские народные кюи прозвучат на международном фестивале в Шанхае - «Qazaqstan» Ұлттық телеарнасы|url=https://qazaqstan.tv/news/109792/|accessdate=23.05.2026}}</ref> * 2014 жылы Құрманғазы консерваториясының (КНК) 70 жылдығына арналған Гала концертін Алматы қаласының Республика сарайында және Астанада «Қазақстан» ЦКЗ-де дирижёрлеген.<ref>{{Cite web|title=Қазақ халық аспаптар оркестрі - www.conservatoire.kz|url=https://conservatoire.edu.kz/kz/creativity/teams/the-orchestra-of-kazakh-folk-instruments/-/|accessdate=23.05.2026}}</ref> * 2015 жылы Құрманғазы консерваториясында «Piano Competition» Халықаралық фестивалінде «Фольклордан джазға» дейін жобасын дирижёрледі. * 2017 жылы Астанада ЭКСПО-да Гала концерт «Мәдени жобасында» дирижёрлеген. * 2018 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінің бас дирижёрі етіп тағайындалды. Дирижёр оркестрмен «Адай», «Балбырауын», «Сарыарқа», «Серпер», «Махамбет», «Топан», «Орақ, Мамай», «Балқадиша», «Көңілді бикеш», «Әсем қоңыр» және т. б. шығармаларды орындаған. * 2021 жылы «Aljazz Symphony» Алматы қала әкімдігінің эстрада-симфониялық оркестрімен және Құрманғазы атындағы Қазақ оркестрімен «Оркестрлер фестивалі» концерт аясында Т. Мұхамеджанов композитордың «Махаббат бекеті» кинофильмінен саундтрек, А. Пьяццоланың «Либертанго», Түркештің күйі «Көңілашар», «Алдар көсе» және «Мадагаскар 2» мульфильмдерінің саундтректерін дирижёрледі. * 2020—2022 жылдары арылығында қазақстандық пианист Жания Әубәкірова «Самғау» атты авторлық жобасын ұйымдастырды. Концерттер Алматыдағы Республика сарайында және Астанада өткізілді. Абылай Тілепберген Ж. Жабаев атындағы мемлекеттік академиялық филармониясының Т. Әбдірәшев атындағы мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің шақырылған дирижёрі болды. <ref>{{Cite web|title=Концерт «Самғау» - Концерт - расписание, цены, ☎ контакты, адреса <nowiki>|</nowiki> Давай Сходим!|url=https://sxodim.com/almaty/event/kontsert-sam-au|accessdate=23.05.2026}}</ref> * 2019 жылы «Құрманғазы оркестрінің 85-жылдығына арналған концерт» дирижëр Айсын Жексенмен бірлесіп, мерекелік концерт өткізді. * 2019 жылы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласы аясында және Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінің 85 жылдығына орай, Алматы қаласында 29 наурыз күні Құрманғазы оркестрі және Ғабит Мүсірепов атындағы балалар және жасөспірімдер театрының бірлескен жобасы «Аманат» концерт-спектаклінің тұсаукесері аншлагпен өтті.<ref>{{Cite web|title=Қос өнер ордасының ерен жобасы|url=https://madeniportal.kz/news/qos-oner-ordasynyn-eren-zobasy|accessdate=23.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Концерт “Самғау“ в Алматы: новое звучание любимых казахских мелодий: 07 ноября 2022 09:30 - новости на Tengrinews.kz|url=https://tengrinews.kz/culture/kontsert-samgau-almatyi-novoe-zvuchanie-lyubimyih-kazahskih-482217/|accessdate=23.05.2026}}</ref> * 2019 жылы «Вечер классической музыки» еуропалық классикалық музыка концертін дирижëрледі.<ref>{{Cite web|title=В Алматы пройдет «Вечер классической музыки»|url=https://massaget.kz/blogs/v-almatyi-proydet-vecher-klassicheskoy-muzyiki-25375/|accessdate=22.06.2026}}</ref> * 2019 жылы «Оркестр түні» концертін аншлагпен өткізді.<ref>{{Cite web|title="ОРКЕСТР ТҮНІ" КОНЦЕРТІ АНШЛАГПЕН ӨТТІ|url=https://madeniportal.kz/article/2424|accessdate=22.05.2026}}</ref> * 2024 жылы «Құрманғазы оркестрінің 90-жылдығына арналған концерт» жобасында дирижëрледі.<ref>{{Cite web|title=Мы вам устроим!|url=https://time.kz/articles/blitz/2023/06/26/my-vam-ustroim|website=22.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=В Алматы на международном уровне отметили 90-летие оркестра Курмангазы|url=https://vapress.kz/ru/article/v-almaty-na-mejdunarodnom-urovneotmetili-90-letie-orkestra-kurmangazy.html|accessdate=23.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Қазақ музыка өнерінің қарашаңырағы - Құрманғазы оркестріне 90 жыл|url=https://kaz.inform.kz/news/kazak-muzika-onernn-karashaniragi-kurmangazi-orkestrne-90-zhil-b1e6e5|accessdate=23.05.2026}}</ref> * 2025 жылы Ақтауда «Ақтау – 2025 жылғы түркі әлемінің мәдени астанасы» жобасы аясында түрксой опера күндерінде Абыл Тарақұл атындағы қазақ халық аспаптар оркестрмен дирижëрлік етті.<ref>{{Cite web|title=В Актау прошёл грандиозный оперный вечер тюркского мира|url=https://turanews.kz/ru/news/v-aktau-proshyol-grandioznyj-opernyj-vecher-tyurkskogo-mira/|accessdate=23.05.2026}}</ref> * 2026 жылы Димаш Құдайбергенмен бірлесіп «Серпін» атты авторлық концертін өткізді.<ref>{{Cite web|title=Концерт СЕРПІН в Алматы с Димашем и Абылаем Тлепбергеном|url=https://biznescentr.kz/govnews/ministerstvo-kultury-i-informacii-rk/145280-koncert-serpin-v-almaty-s-dimashem-i-abylaem-tlepbergenom.html|accessdate=22.05.2026}}</ref> * 2026 жылы «Ахмет Жұбановтың 120-жылдығына» орай Қазақ концертте «Ғасырлар пернесі» концертін дирижëрледі. * 2026 жылы «Қаршыға Ахмедияровтың 80-жылдығына» арналған концертін дирижëрледі. == Tasqyn Studio-мен әріптестігі == 2023 жылы қазақстандық тәуелсіз «[[Tasqyn Studio]]<nowiki/>» анимациялық студиясы «[[Дала шырқауы]]<nowiki/>» атты мультсериал жобасын шығарды. Мультсериал қазақтың ұлы күйші-композиторы Құрманғазы Сағырбайұлы өміріндегі оқиғаларға негізделген. Студия өкілдерінің айтуынша, жоба ұлттық өнерді анимация арқылы танытудың алғашқы қадамдарының бірі ретінде әзірленген. Жобаның ұзақтығы 3–5 минуттық 9 пилоттық бөлімі қазақ тілінде жарық көрді. Әр бөлімде композитордың өмірбаянынан үзінділер баяндалып, оның күйлері орындалған. Жобаға Абылай Тілепберген күй орындаушы ретінде қатысып қана қоймай, Құрманғазы туралы ақпараттарды бөлісуімен атсалысқан. Мультсериал бөлімдерінде Құрманғазының: * '''1-бөлімде «Ұзақ»''' * '''2-бөлімде «Кішкентай»''' * '''3-бөлімде «Төремұрат»''' * '''4-бөлімде «Бозқаңғыр»''' * '''5-бөлімде «Ман''' '''ата»''' * '''6-бөлімде «Балқаймақ»''' * '''7-бөлімде «Қайран шешем»''' * '''8-бөлімде «Машина»''' * '''9-бөлімде «Серпер»''' Деген күйлері орындалған.<ref>{{Cite web|title=Талантты жастар «Дала шырқауы» анимациялық туындысын жарыққа шығарды: 24 наурыз 2023, жаңалықтар Turkystan.kz|url=https://turkystan.kz/article/217837-talantty-zhastar-dala-shyr-auy-animaciyaly-tuyndysyn-zhary-a-shy-ardy|website=21.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=В Казахстане вышел мультсериал про историю создания кюев Курмангазы — The Village Казахстан|url=https://www.the-village-kz.com/village/city/news-city/29689-v-kazahstane-vyshel-multserial-pro-istoriyu-sozdaniya-kyuev-kurmangazy|accessdate=23.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Группа молодых и талантливых художников Казахстана <nowiki>|</nowiki> Давай Сходим! Алматы|url=https://smartik.ru/almaty/post/185550362|accessdate=23.05.2026}}</ref> == Марапаттары == # Алғашқы домбырадан байқауы 2001 жылы ел ішінде «Біз – Тәуел­сіздіктің құрдастарымыз» деген ­Респуб­ликалық конкурс-фестиваль өтті. Абылай он бір жасында «Дипломант» дәрежесін жеңді.<ref name=":2" /> # 2006 жылы Ж. Нәжімеденов шығармашылығына арналған республикалық «Дүбірлі домбыра» конкурсында Гран-при лауреаты # Мұрат Өскінбайұлы атындағы ІІ республикалық күйшілер сайысында Гран-при лауреаты # 2007 жылы Есір Ашуақұлы атындағы ІІ республикалық домбырашылар конкурсында Гран-при лауреаты # 2007 жылы Республикалық тұңғыш телевизиялық «Әлем-Арт» байқауында Гран-при лауреаты # 2009 жылы «Дәулескер дәстүр» атты Сержан Шәкірат орындайтын күйлердің республикалық конкурсында Гран-при лауреаты # Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында өткен республикалық Музыка олимпиадасында «халық аспаптар» аталымы бойынша бас жүлде иегері # 2012 жылы Атырау қаласында өткен Р. Ғабдиев атындағы «Күй қағаны» І республикалық фестивалінде Гран-при лауреаты # 2012 жылы Ә. Есқалиев атындағы «Алтын домбыра» ІІ республикалық конкурсында Гран-при лауреаты # 2012 жылы ҚР Тұңғыш Президенті – Елбасы Қорының лауреаты атағын жеңіп алды. # 2013 жылы өткен С. Құсайынов атындағы республикалық дирижерлер конкурсында бас жүлде иегері # 2013 жылы Н. Тілендиев атындағы «Өз елім» атты республикалық дирижерлер конкурсында ең үздік орындаушылық шеберлігі үшін бас жүлдені иеленді. # 2013 жылы Қазақстан Жастар одағы­ның «Серпер» сыйлығының лауреаты атанды. # 2019 жылы Талдықорған қаласында І. Жансүгіров атындағы Мәдениет сарайында Алматы облыстық мәдениет, архивтер және құжаттама басқармасының ұйымдастыруымен М. Төлебаев атындағы ІV Республикалық «Алтын таяқша» дирижерлер байқауында ІІ орын иегері.<ref>{{Cite web|title=ІV Республикалық «Алтын таяқша» дирижерлер, «Кестелі орамал» вокалистер байқауы жеңімпазы анықталды|url=https://abai.kz/index.php/post/52264|accessdate=23.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Күйші Абылай <nowiki>|</nowiki> Qazaq Gazeta|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/17799|accessdate=23.05.2026}}</ref> # 2019 жылы Өзбекстанда өткен «Bahor Nafasi» Халықаралық өнер фестивалінде сертификат алған. == Шабыт көздері == Әртүрлі сұхбаттарында Абылай Тілепберген өз шығармашылығына әсер еткен тұлғалардың қатарында дирижёрлер Евгений Мравинский, Юрий Темирканов, Герберт фон Караян, Бернард Хайтинк, сондай-ақ Шамғон Қажығалиев, Нұрғиса Тілендиев, Арман Жүдебаев сынды тұлғаларды атап өтеді. Күйші өзінің тұрақты шабыт көздері ретінде Құрманғазы Сағырбайұлы, Дина Нұрпейісова мен Тәттімбет Қазанғапұлын көрсеткен. Сонымен қатар ол шетелдік композиторлар Бетховен, Бах, Моцарт, Дворжак, Чайковский және Римский-Корсаков шығармашылығын жоғары бағалайтынын айтқан.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> == БАҚ-тағы қызметі == Абылай Тілепберген әртүрлі жылдары қазақстандық телеарналардың мәдени-ағартушылық бағдарламаларына қатысқан. Ол «Jibek Joly TV», «Khabar TV», «Abai TV» теларнасында (Сарасөз, Вечные ценности және Әндіground бағдарламалары), «Таң нұры» бағдарламасында және «Алматы телеарнасында» Мәдениет саласының үздігі Медет Қуанышевпен бірлескен сұхбаттар, «Таңшолпан» бағдарламасында, «Qazaqstan телеарнасы» (Бір күн жобасы) және басқа да жобаларда сұхбат беріп, қазақтың дәстүрлі музыкасы мен күй өнерін насихаттауға атсалысқан.<ref>{{Cite web|title=Абылай Тілепберген. Қазақстандық жас күйші, дирижер - jjtv.kz-те эк...|url=https://jjtv.kz/kk/abylaj-tilepbergen-kazakstandyk-zhas-kujshi-dirizher|accessdate=23.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=ӘндіGround. Әндіground. Абылай Тілепбергенов - «AbaiTV» телеарнасы|url=https://abaitv.kz/kz/videos/951|accessdate=23.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Бір күн. Абылай Тілепбергенов - «Qazaqstan» Ұлттық телеарнасы|url=https://qazaqstan.tv/videos/118700|accessdate=23.05.2026}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:Музыканттар]] [[Санат:Домбырашылар]] [[Санат:Дирижерлер]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Ақтауда туғандар]] [[Санат:Күйшілер]] [[Санат:Қазақстан музыканттары]] [[Санат:1990 жылы туғандар]] 68slodd4mq0zmvsombze4smkv0qx28d 0 781855 3615366 3612655 2026-06-10T18:33:27Z Орел Карл 81620 /* Өмірбаяны */ 3615366 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Николай Семенович Боголюбов | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = РКФСР бас мемлекеттік арбитрі | Ту = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1954–1991).svg | Ту2 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1920–1954).svg | Басқара бастады = 1956 | Басқаруын аяқтады = 1974 | Ізашары = [[Зинаида Алексеевна Праволамская|Зинаида Праволамская]] | Ізбасары = [[Николай Иванович Сапожников|Николай Сапожников]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Қырғызстан К(б)П ОК бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1952–1991); Flag of Kyrgyzstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1956–1991), Emblem of Kyrgyzstan (1991–1994).svg | Басқара бастады_2 = 26 шілде 1945 | Басқаруын аяқтады_2 = 7 шілде 1950 | Ізашары_2 = [[Алексей Власович Вагов|Алексей Вагов]] | Ізбасары_2 = [[Исхак Раззакұлы Раззаков|Исхак Раззакұлы]] | Титулы_3 = [[Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_3 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_3 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_3 = 5 қыркүйек 1944 | Басқаруын аяқтады_3 = тамыз 1945 | Ізашары_3 = [[Федор Зиновьевич Рванцев|Федор Рванцев]] | Ізбасары_3 = [[Ілияс Омаров|Ілияс Омарұлы]] | Титулы_4 = [[Қазақстан КП Алматы облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Алматы облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_4 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_4 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_4 = тамыз 1943 | Басқаруын аяқтады_4 = қыркүйек 1944 | Ізашары_4 = [[Джек Ғалиақпарұлы Кулитов|Джек Кулитов]] | Ізбасары_4 = [[Нұрмұхамед Бозжанов]] | Титулы_5 = [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_5 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_5 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_5 = қазан 1939 | Басқаруын аяқтады_5 = қазан 1942 | Ізашары_5 = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары_5 = [[Харитон Лазаревич Анастасьев|Харитон Анастасьев]] | Титулы_6 = Қазақстан К(б)П [[Бурабай ауданы|Щучинск]] аудандық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_6 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_6 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_6 = қараша 1937 | Басқаруын аяқтады_6 = маусым 1938 | Ізашары_6 = ''белгісіз'' | Ізбасары_6 = ''белгісіз'' | Титулы_7 = Қазақстан К(б)П [[Келлер ауданы|Келлер]] аудандық комитетінің бірінші хатшысы | Ту_7 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_7 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_7 = қараша 1936 | Басқаруын аяқтады_7 = қараша 1937 | Ізашары_7 = ''белгісіз'' | Ізбасары_7 = ''белгісіз'' | Туған күні = 24.11.1905 | Туған жері = {{Туғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 4.6.1975 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Жерленді = [[Новодевичье зираты]] | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П / БК(б)П / КОКП]] | Білімі = [[Н. Э. Бауман атындағы Мәскеу мемлекеттік техникалық университеті|Мәскеу механикалық-машина жасау институты]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{I дәрежелі Отан соғысы ордені}} }} {{қатар | {{Құрмет Белгісі ордені}} }} }} '''Николай Семенович Боголюбов''' ([[24 қараша]] [[1905 жыл|1905]], [[Мәскеу]], [[Ресей империясы]] — [[4 маусым]] [[1975 жыл|1975]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Қырғызстан К(б)П ОК бірінші хатшысы (1945–1950). == Өмірбаяны == 1905 жылы 24 қарашада [[Мәскеу]] қаласында дүниеге келді. 1921—1924 жылдары шаруа қожалығында жұмыс істеді. 1924 жылдың қарашасынан — 1925 жылдың ақпанына дейін оқу лашығының меңгерушісі болып қызмет атқарды. 1925 жылдың желтоқсанынан — 1928 жылдың қазанына дейін БК(б)П Волоколамск уездік комитетінің есептік-үйлестіргіш, ақпарат бөлімі меңгерушісі ([[Мәскеу губерниясы]]) болып еңбек етті. 1928 жылдың қазанынан — 1929 жылдың қазанына дейін Бүкілодақтық «Оргстрой» қоғамының нұсқаушы-тиімділендіруші (Мәскеу) лауазымында мехнат қылды. 1929—1930 жылдары М. И. Калинин атындағы кешкі жұмысшы факультетінің тыңдаушысы болды. 1929 жылдың қазанынан — 1930 жылдың желтоқсанына дейін Өнеркәсіптік басқару кеңсесінің ғылыми қызметкері, Техника институтындағы Басқару техникасы институтының эксперименттік тексеру және сараптама секторының меңгерушісі (Мәскеу) болып еңбектенді. 1930 жылдың желтоқсанынан — 1931 жылдың маусымына дейін Бүкілодақтық ауыр машина жасау бірлестігіндегі Ұйымдастыру басқармасының Әкімшілік секторы басшысы болды. 1932 жылдың қаңтарынан — 1934 жылдың ақпанына дейін [[Н. Э. Бауман атындағы Мәскеу мемлекеттік техникалық университеті|Мәскеу механика-машина жасау институтында]] оқыды. 1934 жылдың ақпанынан — 1936 жылдың қарашасына дейін Чушкалы сүт-ет кеңшарының Саяси бөлім басшысы ([[Солтүстік Қазақстан облысы]]) міндетін атқарды. 1936 жылдың қарашасынан — 1937 жылдың қарашасына дейін [[Келлер ауданы|Келлер]] аудандық комитетінің 1-хатшысы (Солтүстік Қазақстан облысы) ретінде жұмыс істеді. 1937 жылдың қарашасынан — 1938 жылдың маусымына дейін [[Бурабай ауданы|Щучинск]] аудандық комитетінің 1-хатшысы (Солтүстік Қазақстан облысы) болып қызмет атқарды. 1938 жылдың маусымынан — 1939 жылдың шілдесіне дейін [[Қазақстан КП Солтүстік Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Солтүстік Қазақстан облыстық комитетінің]] 3-хатшысы болып еңбек етті. 1939 жылдың шілде-қазан айлары аралығында Қазақстан К(б)П Солтүстік Қазақстан облыстық комитетінің үгіт-насихат жөніндегі хатшысы лауазымында мехнат қылды. 1939 жылдың қазанынан — 1942 жылдың қазанына дейін [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Семей облыстық комитетінің]] 1-хатшысы болып еңбектенді. 1943 жылдың 15 ақпанынан<ref>1943 жылдың 11–15 ақпандағы Қазақстан К(б)П ОК VIII пленумының қаулысы. 1942 жылдың қазанында Қазақстан К(б)П ОК Бюросының қаулысымен бекітілді.</ref> тамызға дейін Қазақстан К(б)П ОК 3-хатшысы болды. 1943 жылдың тамызынан — 1944 жылдың қыркүйегіне дейін [[Қазақстан КП Алматы облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Алматы облыстық комитетінің]] 1-хатшысы міндетін атқарды. 1944 жылдың 5 қыркүйегінен — 1945 жылдың тамызына дейін [[Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің]] 1-хатшысы ретінде жұмыс істеді. 1945 жылдың 26 шілдесінен<ref>1945 жылдың 25–26 шілдесінде өткен Қырғызстан К(б)П ОК XIV пленумының қаулысы</ref> — 1950 жылдың 7 шілдесіне<ref>1950 жылдың 6–7 шілдесінде өткен Қырғызстан К(б)П ОК VI пленумының қаулысы</ref> дейін Қырғызстан К(б)П ОК 1-хатшысы болып қызмет атқарды. 1945 жылдың 26 шілдесінен — 1950 жылдың 7 шілдесіне дейін Қырғызстан К(б)П ОК Бюро мүшесі болып еңбек етті. 1950—1951 жылдары БК(б)П ОК жанындағы Қайта даярлау курстарының тыңдаушысы болды. 1951—1956 жылдары РКФСР Министрлер Кеңесі жанындағы Бас жол басқармасы басшысы, РКФСР жол және көлік шаруашылығы министрінің орынбасары, КСРО автомобиль көлігі және тас жолдар министрінің орынбасары лауазымында мехнат қылды. 1956—1974 жылдары РКФСР МК жанындағы Мемлекеттік арбитраждың бас мемлекеттік төрешісі болып еңбектенді. 1974 жылы зейнетке шықты<ref>Ашимбаев Д. Р. Кто есть кто в Казахстане. Биографическая энциклопедия. Алматы, 2008</ref>. КСРО Жоғарғы Кеңесінің 1-3 шақырылымдары депутаты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20180427212727/http://www.knowbysight.info/BBB/01461.asp Николай Боголюбов]. 1898–1991 жж. Коммунистік партия және Кеңес Одағы тарихының анықтамалығы {{ref-ru}} [[Санат:Қырғыз КСР КП ОК бірінші хатшылары]] [[Санат:Одақ Кеңесінің 1-шақырылым депутаттары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Алматы облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП аудандық комитеттерінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Одақтық маңызы бар дербес зейнеткерлер]] n2slckigjfrvv8l04vos7pnlurag7bv 0 781902 3615618 3613536 2026-06-11T08:32:04Z Kaiyr 3134 /* Дереккөздер */ 3615618 wikitext text/x-wiki Қарағанды облысы колледждері<ref>https://egov.kz/cms/kk/articles/2Ftechnical_spisok</ref> == Қарағанды қаласы<ref>https://vipusknik.kz/kz/institutions/colleges?city_name=17</ref> == {| class="wikitable" !Атауы !Орналасқан жері !Салынған жылы !Сайт !Студент саны !Бұрынғы атауы |- |[[Қарағанды политехникалық колледжі|Қарағанды жоғары политехникалық колледжі]] |Бұқар жырау даңғ., 9 |1931 |https://kvptk.edu.kz/ru |3 900 | |- |Қарағанды агротехникалық колледжі |Пришахтинск, Арман көш., 3 |1932 |https://katk.edu.kz/kz/ | |№2 тау-кен өндірістік училищесі<ref>https://katk.edu.kz/kz/tarix-beti.html</ref> |- |[[Қарағанды медицина колледжі|Қарағанды облыстық мейіргерлік жоғары колледжі]] |Чкалов көш., 9 |1935 |https://karmedkolledzh.edu.kz/ | | |- |Қарағанды тамақтану және сервис колледжі |Баженов көш., 164/2 |1939 |https://krg-kolpits.edu.kz/ru/abiturientu.html | | |- |Қарағанды тау-кен индустриялдық колледжі |Майқұдық, Магнитогорск көш., 24/1 |1940 | | | |- |Қарағанды цифрлық технологиялар және дизайн колледжі |Ермеков көш., 15 |1948 | | |2024 жылға дейін - кәсіптік-техникалық колледж Киномеханиктер мектебі |- |Тәттімбет атындағы Қарағанды өнер колледжі |Мұқанов көш., 1/11 |1952 |https://tattimbet.edu.kz/index.php/kz/ | |1952 жылы Тәттімбет атындағы музыкалық училище ретінде, 1968 жылы - Қарағанды мәдени-ағарту училищесі ретінде құрылды. 1997 жылы осы екі оқу орны, сондай-ақ Теміртау музыкалық училищесі «Тәттімбет атындағы Қарағанды өнер колледжі» КМҚК-ға біріктірілді. |- |Қарағанды машина жасау колледжі |Ермеков көш., 27 |1954 | | | |- |Қарағанды индустриялды-технологиялық колледжі |Майқұдық, Астана көш., 2а |1954 |http://kgukitk.kz/ | | |- |Қарағанды технология және сервис колледжі |Затаевич көш., 75 |1956 |https://kktis.kz/ | | |- |Қазтұтынуодағы Қарағанды экономикалық университетінің экономика, бизнес және құқық колледжі |Академия көш., 7 |1956 |https://college.keu.kz/ | | |- |Қарағанды теміржол колледжі |Локомотив көш., 122а |1965 |https://kjk21.edu.kz/ | | |- |"Сервис" колледжі |Майқұдық, 11а ықшамауданы, 11/3 |1967<ref>https://vipusknik.kz/kz/institutions/college/kolledzh-servis</ref> | | | |- |Қарағанды көлік-технология колледжі |Оңтүстік-Шығыс, Мұқанов көш., 21/2 |1967 | | | |- |Қарағанды сән колледжі |Ермеков көш., 11/3 |1974 |[https://sites.google.com/view/collegemodykrg/%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 https://sites.google.com/view/collegemodykrg/] | | |- |Қарағанды жоғары гуманитарлық колледжі |Н. Назарбаев даңғ., 22 |1976<ref>https://vipusknik.kz/kz/institutions/college/karagandinskiy-gumanitarnyy-kolledzh</ref> | | | |- |Қарағанды техника-құрылыс колледжі |Кірпіш көш., 8а |1976 |https://ktsk.edu.kz/ | | |- |Талғат Бигелдинов атындағы Әскери колледж |Ғ. Мұстафин көш., 10 |<mark>'''1984'''</mark><ref>https://ekaraganda.kz/?mod=news_read&id=44942</ref><mark>''','''</mark> 2025? |https://zhasulan-krg.kz/ | | |- |Академик К.А.Сағынов атындағы колледж-мектеп |Н. Назарбаев даңғ., 72 |1991 |www.mb-a.kz | | |- |Ж.К. Букенов атындағы Қарағанды банк колледжі |Мұқанов көш., 3 |1996 |https://karbc.kz/ | | |- |Қарағанды Медициналық-техникалық колледж |Тәттімбет көш., 16д |1996 |http://kmtk.kz/ru/ | |Стоматологический колледж профессора Рузуддинова»<ref>http://kmtk.kz/ru/o-nas/istoriya-kolledzha.html</ref> |- |Қазіргі заманғы көп салалы колледж |улица Лободы, 40 |1999 |https://smk-college.edu.kz/ru | |Экономико-правового колледжа |- |"Болашақ" Қарағанды жоғары колледжі |Оңтүстік-Шығыс, Мұқанов көш., 30 |2000<ref>https://vipusknik.kz/kz/institutions/college/karagandinskiy-kolledzh-aktualnogo-obrazovaniya-bolashak</ref> |n.kvkbolashaq.edu.kz | | |- |«Фемида» жоғарғы заң колледжі |Пичугин көш., 259 |2000 | | | |- |Қарағанды жоғары медициналық интерколледжі |Оңтүстік-Шығыс, Университет көш., 25а |2016 | | | |- |Қарағанды техникалық-экономикалық колледжі |Н. Назарбаев даңғ., 37 |2016 |https://ktek.edu.kz/index.html | | |- |ҚарТУ Инновациялық технологиялар колледжі |Н. Назарбаев даңғ., 56/4, № 4 корпус, каб. 210 |2016 |https://www.kstu.kz/kolledzh/?lang=ru | | |- |"Әлия Молдағұлова атындағы облыстық мамандандырылған олимпиадалық резервтегі мектеп-интернат-колледжі" КММ |ул. Комиссарова, 34а |1971<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/390597?lang=ru</ref><ref>https://www.instagram.com/p/CfDerblKCc2/</ref> | | | |- |"Шетел тілдер колледжі" ЖММ |пр. Н. Назарбаева, 35 | | | | |- | colspan="6" |<blockquote>Жабылғандар</blockquote> |- |Мейіргерлік білім беру мектебі [[Қарағанды медицина университеті|ҚМУ]] (жабылған) |Гоголь көш., 40 |2018-2024<ref>https://orda.kz/v-karagande-so-skandalom-zakryvajut-kolledzh-pri-medicinskom-universitete-394799/</ref> |[https://qmu.edu.kz/ru/obuchayushchimsya/shkoly-i-kafedry/shkoly/shkola-sestrinskogo-obrazovaniya/ https://qmu.edu.kz/ru//] |'''218''' | |- |Колледж «Талап» | | | | | |- |Карагандинский многопрофильный гуманитарно-технический колледж |Бұқар жырау 12 |?-'''2022''' | | | |} == Теміртау қаласы == {| class="wikitable" !Атауы !Орналасқан жері !Салынған жылы !Сайт !Студент саны !Бұрынғы атауы |- |Теміртау жоғары медицина колледжі |Луначарский көш., 48/1 |1952<ref>https://temirmedcollege.kz/ru/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0/</ref>, 1997 <ref>https://vipusknik.kz/institutions/college/temirtauskiy-meditsinskiy-kolledzh</ref> |[https://temirmedcollege.kz/ temirmedcollege.kz/] | | |- |[[Теміртау политехникалық колледжі|Теміртау жоғары политехника колледжі]] |Республика даңғылы, 26 |1956, 1997<ref>https://vipusknik.kz/institutions/college/temirtauskiy-politekhnicheskiy-kolledzh</ref> |[https://tjpk.edu.kz/?page=about&subpage=about tjpk.edu.kz] | |1997 жылы 1955 жылы ашылған Теміртау құрылыс техникумының, 1956 жылы Теміртау химия-механикалық техникумының, 1977 жылы Теміртау металлургиялық техникумының және 1958 жылы Ақтау индустриялық техникумының базасында бірігу жолымен құрылды.<ref>https://tjpk.edu.kz/?page=about&subpage=about</ref> |- |Теміртау индустриялық-технологиялық колледжі |Абай көш., 1 |1966 | | | №151 кәсіптік училищесі<ref>https://vipusknik.kz/kz/institutions/college/professionalnyy-litsey-24</ref> |- |Теміртау көпсалалы “Мирас” колледжі |Чайковского 24/3 |2009 |https://www.tmk-miras.com/ | | |- |Теміртау кәсіптік-техникалық колледжі |71 кварталы, 4 құрылыс |1969 |https://tptk.edu.kz/ | |№176 қалалық кәсіптік техникалық училищесі |- |Теміртау техникалық колледжі |71-ші квартал, 5 ст |1965 | | |№138 қалалық кәсіптік-техникалық училищесі |- |ҚарИУ жанындағы техникалық-экономикалық колледж |Республика даңғ., 30 |2016 |[https://sites.google.com/tttu.edu.kz/abiturient/%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6/%D0%BE-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B5?authuser=0 https://sites.google.com/tttu.edu.kz/] | | |} == Балқаш қаласы<ref>https://kolledzhi.kz/kolledzhi-v-balkhashe.html#google_vignette</ref> == {| class="wikitable" |+ !Атауы !Орналасқан жері !Салынған жылы !Сайт !Студент саны !Бұрынғы атауы |- |ҚР «Халық қаһарманы» Р. Қошқарбаев атындағы Балқаш техникалық колледжі |ул. Жуниса Абугалиева, 7 |''1940'' <ref>https://btk.mycollege.kz/kz/main/index</ref> | | | |- |Әлихан Мусин атындағы Балқаш гуманитарлық-техникалық колледжі, bgtk.kz |ул. Караменде Би ''17'' ''(бұрынғы адрес ул. Абая, 45)'' |1941 | |1022<ref>https://bgtk.mycollege.kz/ru/main/about</ref> | |- |Балқаш қаласының медициналық колледжі |ул. Желтоксан, 23 |1952 <ref>https://medicoll.edu.kz/ru/istoriya-kolledzha-2384812</ref> |medicoll.edu.kz | | |- |Балқаш сервис колледжі, bks.mycollege.kz |ул. Алимжанова, 9 |1955 | |206<ref>https://bks.mycollege.kz/main/about</ref> |1955 жылы Балқаш сауда-аспаздық мектебі болып құрылған. 1995 жылы №4 техникалық училищесі мен №17 орта кәсіптік-техникалық училищесі біріктіріліп, №2 орта кәсіптік-техникалық училищесіне айналды. 2013 жылы «Балқаш сервис колледжі» КММ болып өзгертілді. |- |Балхашский колледж актуального образования академика Ж. С. Акылбаева |ул. Алимжанова, 1, |2005<ref>https://mrmaxite.wixsite.com/bkao/aboutus</ref>-2019? | | | |- |Балқаш көпсалалы колледжі |Қазыбекова көш., 12 |2007<ref>https://vipusknik.kz/kz/institutions/college/balhashskiy-mnogoprofilnyy-kolledzh</ref> |bmpk.kz | | |- |«Қазақмыс» корпорациясының Политехникалық колледжі |ул. Абая, 36 |2009<ref>https://ptk-kazakhmys.edu.kz/about/?lang=kz</ref> | | | |} == Басқа == {| class="wikitable" |+ Caption text |- ! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !Сайт!! Студент саны !! Бұрынғы атауы |- |А. Құнанбаев атындағы Саран жоғары гуманитарлық техникалық колледжі |Саран қ. проспект Ленина 14 |1922 <ref>https://svgtk.kz/kk/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0/</ref> | |1480<ref>https://sgtk.mycollege.kz/main/about</ref> |1922 қазақ педагогикалық техникумы 1937 Қарқаралы Қазақ педагогикалық училищесі 1946 Қарағанды облысының педагогикалық училищесімен біріктіріледі 1952 Абай атындағы Қарағанды педагогикалық училищесі Саран Жұмысшы кентіне ауыстырылды. 1995 Саран педагогикалық колледжі |- |Саран техникалық колледжі<ref>https://stk.mycollege.kz/kz/main/index</ref> |Саран қ. Айналма жол (Кольцевая) көшесі, 12-үй |'''1947''' |https://svgtk.kz/kk/ |1583 | |- | [[Шахтинск технологиялық техникумы]] || Шахтинск қ. || 1964 | || '''913''' <ref>https://shtk.mycollege.kz/?oname=shtk&ln=ru</ref>||2018 году произошла реорганизация колледжа через слияние с КГУ «Шахтинский горно-индустриальный колледж». (ул. Московская, 30)<ref>https://careerhub.kz/institutes/6363</ref> |- | Абай көпсалалы колледжі || Абай ауданы, Агрогородок а. ул Центральная 10. ||1962, 2015<ref>https://vipusknik.kz/kz/institutions/college/abayskiy-mnogoprofilnyy-kolledzh</ref> | https://amk.mycollege.kz/?oname=amk<nowiki/>|| 675|| |- | Б. Әбдікәрімов атындағы Нұра көпсалалы колледжі || Нұра к. ул. Жауынгер-интернационалистов, 70 ||2014<ref>https://nmpk.mycollege.kz/?oname=nmpk</ref> | || 200<ref>https://nmpk.mycollege.kz/main/about</ref>|| |- | Бұқар жырау агротехникалық колледжі || Бұқар жырау ауданы, Мұстафин к.улица Центральная, строение 17 ||1962 ? | || 94<ref>https://bjak.mycollege.kz/main/about</ref>|| |- | М. Әдекенов атындағы Қарқаралы ауылшаруашылық колледжі || Қарқаралы қ. Т.Әубәкіров көшесі 133, ||1931 <ref>https://ksk.mycollege.kz/?oname=ksk</ref> | || || |- | Осакаров ауданының мектеп-интернат-колледжі || Осакаров ауданы, Есіл а. ||2020 | || 57 <ref>https://shikor.mycollege.kz/main/about</ref>|| |- | Шет агротехникалық колледжі || Шет ауданы, Ақсу-Аюлы а. Жапақов көшесі, 14 үй. || 1965 | || || 1965 жылы СПТУ-174,<ref>https://sak.mycollege.kz/kz/main/index</ref> 2012 ж. 28 желтоқсанда Қарағанды облысы әікімінің <nowiki>''Мемлекттік білім беру ұйымдарын қайта атау'' туралы №66/06 қаулысы бойынша ''Шет агротехникалық колледжі''</nowiki> мемелекеттік коммуналдық мекемесі болып аталады. |- |Ақтоғай аграрлық-техникалық колледжі |Ақтоғай ауданы, Ақтоғай селосы, Нарманбет көшесі, 6 үй |1984 | |300 <ref>https://aatk.mycollege.kz/kz/main/index</ref> | |- |Егіндібұлақ агротехникалық колледжі |Егіндібұлақ ауылы, Қазыбек би көш., 16 |2001<ref>https://vipusknik.kz/kz/institutions/college/egindybulakskiy-agrotehnicheskiy-kolledzh</ref> | | |№ 24 Теміртау кәсіптік мектебі филиалының базасында құрылды |- |"Түзеу мекемесінің жанындағы № 1 колледжі" КММ |г. Шахтинск, п. Долинка, переулок Заводской, строение 1 | | | | |- |"Түзеу мекемесінің жанындағы № 2 колледжі" КММ |Абайский район, Коксунский с/о, с. Северное, ул. Северная, строение 38 | | | | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан оқу орындары}} [[Санат:Қарағанды облысы колледждері]] bbdr9l0hryd2zogzd85y1t8n3osvhbd 0 782167 3615564 3613721 2026-06-11T07:45:26Z RaiymbekZh 170385 /* Өмірбаяны */ 3615564 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Шотбаев Қайыржан|Толық есімі=Шотбаев Қайыржан Теубекұлы|Туған күні=1921|Қайтыс болған күні=02.01.1943|Туған жері=[[Бозтал (Ақмола облысы)|Бозтал]], {{Туғанжері|Баянауыл ауданы|Баянауыл ауданында}}|Қайтыс болған жері=Миндюри, [[Тверь облысы|Калинин облысы]]|Ұлты=[[Қазақ]]|Белсенді жылдары=[[18 мамыр|18.05.]][[1942]]–[[21 желтоқсан|21.12.]][[1942]]|Не үшін белгілі=|Жұбайы=Каришева Мариям|Әкесі=Теубек|Марапаттары={{Қызыл жұлдыз ордені}}|Сурет=Shotbaev Kairzhan award.jpg|Сурет атауы=Шотбаев Қайыржанды Қызыл жұлдыз орденімен марапаттау туралы жарлық|Партиясы=[[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы|БЛКЖО]], [[КОКП]]|Балалары=1}} '''Қайыржан Теубекұлы''' '''Шотбаев''' ([[1921 жыл|1921]], [[Бозтал (Ақмола облысы)|Бозтал]], [[Баянауыл ауданы]], [[Павлодар облысы]] — [[2 қаңтар]] [[1943 жыл|1943]], Миндюри, [[Тверь облысы|Калинин облысы]]) — [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|ЖШҚӘ-ның]] ([[Кіші сержант|кіші]])[[сержант|сержанты]] (кейбір деректерде – кіші лейтенант<ref>[https://m.pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer9200021?middle_name=%D0%A2%D0%B5%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&page=1 Шатваев Каиржан Теубекович]</ref>), Ұлы Отан соғысынан оралмаған жауынгер. == Өмірбаяны == Шотбаев Қайыржан (Құжаттар бойынша — {{Lang-ru|Шатбаев Кайржан, Шатбаев Каржан, Шатбаев Каержан, Шатваев Канржан, Шатбаев Коржан, Шотбаев Хаирджан}}) [[1921 жыл|1921 жылы]], [[Баянауыл ауданы]]ның [[Бозтал (Ақмола облысы)|Бозтал]] ауылында дүниеге келген. ВК(б)П-ның мүшесіне кандидаты. [[1942 жыл|1942 жылдың]] [[18 мамыр]] күні [[Қызыл армия]] қатарына қосылды<ref>[https://m.pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero33710713?last_name=%D0%A8%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2&first_name=%D0%9A%D0%B0%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD&page=1 ШОТБАЕВ ҚАЙЫРЖАН//Память народа] </ref>. [[1 желтоқсан]] күні, Боевка ауылының маңындағы шайқас кезінде жаудың қарсы шабуылын тойтарып, оның екі атыс нүктесін жойды. Ауылға бірінші болып басып кіріп, станокты пулеметтен 25 неміс солдаты мен офицерін жойды<ref>[https://m.pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie150185507?last_name=%D0%A8%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2&first_name=%D0%9A%D0%B0%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD&page=1 Қайыржан Шотбаев ерлігі]</ref>. [[21 желтоқсан]] (кей деректерде – [[12 желтоқсан]]) күні жақ сүйегінен жарақат алып, [[1943 жыл|1943 жылғы]] [[2 қаңтар]] күні №207 [[Әскери-далалық госпиталь|ХӘДГ-да]] жарақатынан көз жұмады. [[Тверь облысы|Калин облысының]] Миндюри ауылдық зиратында жерленген. == Марапаттары == * [[Қызыл жұлдыз ордені]] — [[19 желтоқсан]] [[1942 жыл|1942]]. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ұлы Отан соғысы жаяу әскерлері]] [[Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар]] ow4cib3r49d3slppzathbplai74nuen 3615567 3615564 2026-06-11T07:46:50Z RaiymbekZh 170385 /* Өмірбаяны */ 3615567 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Шотбаев Қайыржан|Толық есімі=Шотбаев Қайыржан Теубекұлы|Туған күні=1921|Қайтыс болған күні=02.01.1943|Туған жері=[[Бозтал (Ақмола облысы)|Бозтал]], {{Туғанжері|Баянауыл ауданы|Баянауыл ауданында}}|Қайтыс болған жері=Миндюри, [[Тверь облысы|Калинин облысы]]|Ұлты=[[Қазақ]]|Белсенді жылдары=[[18 мамыр|18.05.]][[1942]]–[[21 желтоқсан|21.12.]][[1942]]|Не үшін белгілі=|Жұбайы=Каришева Мариям|Әкесі=Теубек|Марапаттары={{Қызыл жұлдыз ордені}}|Сурет=Shotbaev Kairzhan award.jpg|Сурет атауы=Шотбаев Қайыржанды Қызыл жұлдыз орденімен марапаттау туралы жарлық|Партиясы=[[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы|БЛКЖО]], [[КОКП]]|Балалары=1}} '''Қайыржан Теубекұлы''' '''Шотбаев''' ([[1921 жыл|1921]], [[Бозтал (Ақмола облысы)|Бозтал]], [[Баянауыл ауданы]], [[Павлодар облысы]] — [[2 қаңтар]] [[1943 жыл|1943]], Миндюри, [[Тверь облысы|Калинин облысы]]) — [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|ЖШҚӘ-ның]] ([[Кіші сержант|кіші]])[[сержант|сержанты]] (кейбір деректерде – кіші лейтенант<ref>[https://m.pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer9200021?middle_name=%D0%A2%D0%B5%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&page=1 Шатваев Каиржан Теубекович]</ref>), Ұлы Отан соғысынан оралмаған жауынгер. == Өмірбаяны == Шотбаев Қайыржан (Құжаттар бойынша — {{Lang-ru|Шатбаев Кайржан, Шатбаев Каржан, Шатбаев Каержан, Шатваев Канржан, Шатбаев Коржан, Шотбаев Хаирджан}}) [[1921 жыл|1921 жылы]], [[Баянауыл ауданы]]ның [[Бозтал (Ақмола облысы)|Бозтал]] ауылында дүниеге келген. ВК(б)П-ның мүшесіне кандидаты. [[1942 жыл|1942 жылдың]] [[18 мамыр]] күні [[Қызыл армия]] қатарына қосылды<ref>[https://m.pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero33710713?last_name=%D0%A8%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2&first_name=%D0%9A%D0%B0%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD&page=1 ШОТБАЕВ ҚАЙЫРЖАН//Память народа] </ref>. [[1 желтоқсан]] күні, Боевка ауылының маңындағы шайқас кезінде жаудың қарсы шабуылын тойтарып, оның екі атыс нүктесін жойды. Ауылға бірінші болып басып кіріп, станокты пулеметтен 25 неміс солдаты мен офицерін жойды<ref>[https://m.pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie150185507?last_name=%D0%A8%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2&first_name=%D0%9A%D0%B0%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD&page=1 Қайыржан Шотбаев ерлігі]</ref>. [[21 желтоқсан]] (кей деректерде – [[12 желтоқсан]]) күні жақ сүйегінен жарақат алып, [[1943 жыл|1943 жылғы]] [[2 қаңтар]] күні №207 [[Әскери-далалық госпиталь#Хирургиялық ӘДГ|ХӘДГ-да]] жарақатынан көз жұмады. [[Тверь облысы|Калин облысының]] Миндюри ауылдық зиратында жерленген. == Марапаттары == * [[Қызыл жұлдыз ордені]] — [[19 желтоқсан]] [[1942 жыл|1942]]. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ұлы Отан соғысы жаяу әскерлері]] [[Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар]] 3m2muf02gof0hzkstsctr4nxvsys2x9 3615570 3615567 2026-06-11T07:51:06Z RaiymbekZh 170385 /* Өмірбаяны */ 3615570 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Шотбаев Қайыржан|Толық есімі=Шотбаев Қайыржан Теубекұлы|Туған күні=1921|Қайтыс болған күні=02.01.1943|Туған жері=[[Бозтал (Ақмола облысы)|Бозтал]], {{Туғанжері|Баянауыл ауданы|Баянауыл ауданында}}|Қайтыс болған жері=Миндюри, [[Тверь облысы|Калинин облысы]]|Ұлты=[[Қазақ]]|Белсенді жылдары=[[18 мамыр|18.05.]][[1942]]–[[21 желтоқсан|21.12.]][[1942]]|Не үшін белгілі=|Жұбайы=Каришева Мариям|Әкесі=Теубек|Марапаттары={{Қызыл жұлдыз ордені}}|Сурет=Shotbaev Kairzhan award.jpg|Сурет атауы=Шотбаев Қайыржанды Қызыл жұлдыз орденімен марапаттау туралы жарлық|Партиясы=[[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы|БЛКЖО]], [[КОКП]]|Балалары=1}} '''Қайыржан Теубекұлы''' '''Шотбаев''' ([[1921 жыл|1921]], [[Бозтал (Ақмола облысы)|Бозтал]], [[Баянауыл ауданы]], [[Павлодар облысы]] — [[2 қаңтар]] [[1943 жыл|1943]], Миндюри, [[Тверь облысы|Калинин облысы]]) — [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|ЖШҚӘ-ның]] ([[Кіші сержант|кіші]])[[сержант|сержанты]] (кейбір деректерде – кіші лейтенант<ref>[https://m.pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer9200021?middle_name=%D0%A2%D0%B5%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&page=1 Шатваев Каиржан Теубекович]</ref>), Ұлы Отан соғысынан оралмаған жауынгер. == Өмірбаяны == Шотбаев Қайыржан (Құжаттар бойынша — {{Lang-ru|Шатбаев Кайржан, Шатбаев Каржан, Шатбаев Каержан, Шатваев Канржан, Шатбаев Коржан, Шотбаев Хаирджан}}) [[1921 жыл|1921 жылы]], [[Баянауыл ауданы]]ның [[Бозтал (Ақмола облысы)|Бозтал]] ауылында дүниеге келген. ВК(б)П-ның мүшесіне кандидаты. [[1942 жыл|1942 жылдың]] [[18 мамыр]] күні [[Қызыл армия]] қатарына қосылды<ref>[https://m.pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero33710713?last_name=%D0%A8%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2&first_name=%D0%9A%D0%B0%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD&page=1 ШОТБАЕВ ҚАЙЫРЖАН//Память народа] </ref>. [[1 желтоқсан]] күні, Боевка ауылының маңындағы шайқас кезінде жаудың қарсы шабуылын тойтарып, оның екі атыс нүктесін жойды. Ауылға бірінші болып басып кіріп, станокты пулеметтен 25 неміс солдаты мен офицерін жойды<ref>[https://m.pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie150185507?last_name=%D0%A8%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2&first_name=%D0%9A%D0%B0%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD&page=1 Қайыржан Шотбаев ерлігі]</ref>. [[21 желтоқсан]] (кей деректерде – [[12 желтоқсан]]) күні жақ сүйегінен жарақат алып, [[1943 жыл|1943 жылғы]] [[2 қаңтар]] күні №207 [[Әскери-далалық госпиталь#Хирургиялық ӘДГ|ХӘДГ-да]] жарақатынан көз жұмады<ref>[https://m.pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_gospital59015165?referrer=similar Шатбаев Хаиржан] </ref>. [[Тверь облысы|Калин облысының]] Миндюри ауылдық зиратында жерленген. == Марапаттары == * [[Қызыл жұлдыз ордені]] — [[19 желтоқсан]] [[1942 жыл|1942]]. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ұлы Отан соғысы жаяу әскерлері]] [[Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар]] ac9ptl0try92j2jz5y7g3xleiljrdm1 3615571 3615570 2026-06-11T07:52:51Z RaiymbekZh 170385 /* Өмірбаяны */ 3615571 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Шотбаев Қайыржан|Толық есімі=Шотбаев Қайыржан Теубекұлы|Туған күні=1921|Қайтыс болған күні=02.01.1943|Туған жері=[[Бозтал (Ақмола облысы)|Бозтал]], {{Туғанжері|Баянауыл ауданы|Баянауыл ауданында}}|Қайтыс болған жері=Миндюри, [[Тверь облысы|Калинин облысы]]|Ұлты=[[Қазақ]]|Белсенді жылдары=[[18 мамыр|18.05.]][[1942]]–[[21 желтоқсан|21.12.]][[1942]]|Не үшін белгілі=|Жұбайы=Каришева Мариям|Әкесі=Теубек|Марапаттары={{Қызыл жұлдыз ордені}}|Сурет=Shotbaev Kairzhan award.jpg|Сурет атауы=Шотбаев Қайыржанды Қызыл жұлдыз орденімен марапаттау туралы жарлық|Партиясы=[[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы|БЛКЖО]], [[КОКП]]|Балалары=1}} '''Қайыржан Теубекұлы''' '''Шотбаев''' ([[1921 жыл|1921]], [[Бозтал (Ақмола облысы)|Бозтал]], [[Баянауыл ауданы]], [[Павлодар облысы]] — [[2 қаңтар]] [[1943 жыл|1943]], Миндюри, [[Тверь облысы|Калинин облысы]]) — [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|ЖШҚӘ-ның]] ([[Кіші сержант|кіші]])[[сержант|сержанты]] (кейбір деректерде – кіші лейтенант<ref>[https://m.pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer9200021?middle_name=%D0%A2%D0%B5%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&page=1 Шатваев Каиржан Теубекович]</ref>), Ұлы Отан соғысынан оралмаған жауынгер. == Өмірбаяны == Шотбаев Қайыржан (Құжаттар бойынша — {{Lang-ru|Шатбаев Кайржан, Шатбаев Каржан, Шатбаев Каержан, Шатваев Канржан, Шатбаев Коржан, Шотбаев Хаирджан}}) [[1921 жыл|1921 жылы]], [[Баянауыл ауданы]]ның [[Бозтал (Ақмола облысы)|Бозтал]] ауылында дүниеге келген. ВК(б)П-ның мүшесіне кандидаты. [[1942 жыл|1942 жылдың]] [[18 мамыр]] күні [[Қызыл армия]] қатарына қосылды<ref>[https://m.pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero33710713?last_name=%D0%A8%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2&first_name=%D0%9A%D0%B0%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD&page=1 ШОТБАЕВ ҚАЙЫРЖАН//Память народа] </ref>. [[1 желтоқсан]] күні, Боевка ауылының маңындағы шайқас кезінде жаудың қарсы шабуылын тойтарып, оның екі атыс нүктесін жойды. Ауылға бірінші болып басып кіріп, станокты пулеметтен 25 неміс солдаты мен офицерін жойды<ref>[https://m.pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie150185507?last_name=%D0%A8%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2&first_name=%D0%9A%D0%B0%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD&page=1 Қайыржан Шотбаев ерлігі]</ref>. [[21 желтоқсан]] (кей деректерде – [[12 желтоқсан]]) күні жақ сүйегінен жарақат алып, [[1943 жыл|1943 жылғы]] [[2 қаңтар]] күні №25 [[Әскери-далалық госпиталь|ӘДГ-ның]]<ref>[https://m.pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_kartoteka_memorial1911797397?referrer=similar Шамбаев Х.]</ref> №207 [[Әскери-далалық госпиталь#Хирургиялық ӘДГ|хирургиялық бөлімінде]] жарақатынан көз жұмады<ref>[https://m.pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_gospital59015165?referrer=similar Шатбаев Хаиржан] </ref>. [[Тверь облысы|Калин облысының]] Миндюри ауылдық зиратында жерленген. == Марапаттары == * [[Қызыл жұлдыз ордені]] — [[19 желтоқсан]] [[1942 жыл|1942]]. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ұлы Отан соғысы жаяу әскерлері]] [[Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар]] 1dq4uin9v4zcbf0543ty5o6szexgfbc 0 782192 3615694 3614659 2026-06-11T11:11:45Z Көперхан Анаргүл 182332 3615694 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Біләл Малдыбайұлы''' (1890, қазіргі [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Айыртау ауданы]], Қаратал ауылы — 1937) — ағартушы, аудармашы, әдебиеттанушы, дәрігер-фельдшер, публицист, [[Алаш қозғалысы|Алаш қайраткері]]. <ref name="adebiportal">[https://adebiportal.kz/kz/news/view/alas-qairatkeri-bilal-maldybaiuly-turaly-qyzyq-derek__22670 Алаш қайраткері Біләл Малдыбайұлы туралы қызықты деректер.] adebiportal.kz</ref> == Өмірбаяны == Біләл Малдыбайұлы 1890 жылы қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Айыртау ауданы, Қаратал ауылында дүниеге келген. <ref name="adebiportal" /> [[Арғын]] тайпасының [[Атығай]] руынан шыққан. Жеті атасы: Есіркеп, Ешкене, Шаншар, Шыңғыс, Төлек, Малдыбай, Біләл. Біләлдан төрт ұл туған: Сұлтанбек, Қорғанбек, Шауқатбек, Сейілбек.<ref name="oimaq">[https://oimaqnews.kz/1864/bil-l-maldybay-ly-alysty-zha-yndatatyn-auyrdy-zhe-ildetetin-asieti-zor-biik-n-rse-o-u Біләл Малдыбайұлы: «Алысты жақындататын, ауырды жеңілдететін қасиеті зор биік нәрсе – оқу...»] oimaqnews.kz</ref> Ол ерте жастан білімге құштар болып, ауыл молдасынан бастап алғашқы сауатын ашқан. 1912 жылы Омбыдағы малдәрігерлік-акушерлік мектебін үздік стипендиямен тәмамдаған. Оқу орнын аяқтаған соң, алғашқы қызметін [[Атбасар]] уезінде бастаған. Ирмовка орталау мектебінде директор болып жүрген кезінде өз өмірбаянын жазып қалдырған. Бұл құжаттың көшірмесі қазіргі таңда Қаратал орта мектебінің Ш. Құсайынов атындағы әдеби-өлкетану мұражайында сақтаулы тұр. <ref name="adebiportal" /> == Қызметі және ағартушылық еңбегі == Біләл Малдыбайұлы ХХ ғасыр басында қазақ қоғамындағы ағартушылық қозғалысқа белсене араласты. Ол ауыл мектептерін ұйымдастыруға, білім беру ісін дамытуға үлес қосты. Оның ағарту саласындағы еңбек жолы Кеңес билігінің бұйрығымен жаңадан ұйымдастырылған халықтық білім беру бөліміне мектептен тыс инспектор лауазымына тағайындалудан басталды.<ref name="oimaq" /> Кейінгі атқарған қызметтері: * 1920 жылдың күзінде аз ұлттардың халықтық білім беру бөлімінің меңгерушісі; * 1921 жылдан бастап Көкшетау уезінің қырғыз-татар мектептерінің нұсқаушысы; * 1924 жылдың ақпанынан халықтық білім беру инспекторы болып қызмет етті. <ref name="oimaq" /> Біләлдің ұсынысымен Көкшетау қаласында балалар үйі мен Луначарский атындағы қазақ-татар клубы ашылған. Қызылжардағы «Талап» қазақ ұлттық комитетінің мүшесі, кейін төрағасы болған. Оның жазған мақалалары «[[Айқап]]», «Сарыарқа», «Жаңа әдебиет» газет-журналдарында басылған. «Екінші жұмбақ» атты өлеңі «Айқаптың» 1914 жылғы №1 санында жарық көрген. <ref name="adebiportal" /> Қызылжар қаласынан шыққан «Жас азамат» газетінің 12-16 нөмірлерінің редакторы Біләл Малдыбайұлы болған. 1918 жылдың 30 шілдесінен бастап, 1919 жылдың 8 ақпанына дейін шығып тұрған газеттің бас-аяғы 22 нөмірі жарық көрген. <ref name="adebiportal" /> 1927 жылы туған жері Айыртау ауданы Қаратал ауылына екі қабатты, 16 кабинеті бар зәулім мектеп салдырады. Мектептің ашылуына [[Үкілі Ыбырай Сандыбайұлы|Үкілі Ыбырайдың]] өзі келіп, жыр шашуын арнаған. Мектепке қажетті құрылыс материалдарын Имантау станицасындағы кәмпескеленген кулактың үлкен үйін бұзып, ағаштарын ауыл адамдары арбамен Қараталға тасып жеткізген. <ref name="adebiportal" /> == Шығармашылығы және аударма еңбектері == Біләл Малдыбайұлы медицина және оқу-ағарту саласына қатысты еңбектерді қазақ тіліне аударған. Оның аудармалары терминдерді қазақ оқырманына түсінікті түрде жеткізуімен ерекшеленеді. <ref name="turkystan">[https://turkystan.kz/article/86968-osy-zh-rt-bil-ldi-bile-me-eken Игілікұлы, Ш. Осы жұрт Біләлді біле ме екен?] turkystan.kz</ref> Дәрігер, педагог, қайраткер Біләл Малдыбайұлы төмендегі медициналық кітаптарды қазақ тіліне аударып, Мәскеудегі Күншығыс халықтары баспасынан жарыққа шығарған: * Доктор С.Е. Незлиннің «Құрт ауыруы» (Мәскеу, 1927 жыл); * Доктор Горбовтың «Денсаулық негізі – тазалық» (Мәскеу, 1926 жыл); * Доктор Шанстың «Безгек» (Мәскеу, 1927 жыл); * Доктор Б. Проннердің «Жегі ауырулар» (Мәскеу, 1927 жыл). <ref name="turkystan" /> Медицинасы дамымаған, дәрі-дәрмегі жоқ, оқыған дәрігері мүлде аз сол кезеңде бұл кітаптар қазақ халқы үшін аса қажетті құрал болып, мыңдаған таралыммен қайта басылды. Біләл медицина саласына машықтанғандықтан, орыс ғалымдарының кітаптарын ана тіліне қарапайым, жеңіл әрі ұғынықты мысалдармен аударған. <ref name="turkystan" /> Сонымен қатар, ол [[Гомер]]дің «Илиада» және «Одиссея» атты атақты шығармаларын да қазақшалаған. Бұл туралы Мұсахан Қанапиянұлының «Ұстаз» атты кітабында Әсия Тілегенованың: ''«...ол отызыншы жылдары Гомердің «Илиадасы» мен «Одиссеясын» қазақша аударған»'' деген дерегі сақталған. <ref name="adebiportal" /> [[Сәбит Мұқанов]]тың «Адасқандар» атты романын Олег Фрелихпен бірігіп орыс тіліне аударған. 1935 жылы Мәскеудегі «Көркем әдебиет» баспасынан «Сын бая» деген атпен жарық көрген романның қолжазбасы мен алғашқы сүйінші данасы қазіргі таңда Мәскеудегі Орталық Мемлекеттік Әдебиет және өнер архивінің қорында (РГАЛИ) сақтаулы тұр. <ref name="adebiportal" /> 1929 жылы Қызылжар қаласында жаңа әліпбимен (латын қарпімен) «Тілашарлық әліппе» кітабы жарық көреді. Біләл Малдыбайұлының тағы бір авторлық еңбегі — «Қазақстандағы жоғары, орта дәрежелі мектептер» деп аталады. Бұл кітап 1926 жылы Қызылорда қаласындағы «Еңбекші Қазақ» газетінің редакциясында басылған. 14 бөлімнен тұратын кітапта 32 оқу орны туралы толық мәлімет берілген. <ref name="adebiportal" /> == Қуғын-сүргін жылдары == [[Саяси қуғын-сүргін құрбандары|Саяси қуғын-сүргін]] жылдарында 1937 жылы 5 мамыр күні тұтқынға алынып, дәл сол жылдың 13 қыркүйегінде ату жазасына кесілді. КСРО Жоғарғы Сотының шешімімен 1958 жылдың 27 желтоқсанында толықтай ақталды. <ref name="adebiportal" /> == Мұрасы мен зерттелуі == Біләл Малдыбайұлы қазақ ағартушылығы мен ХХ ғасыр басындағы ұлттық зиялылар, Алаш арыстары қатарында құрметпен аталады. Еліміз Тәуелсіздігін алған жылдары ағартушы мұрасы қайта зерттеліп, бірқатар материалдар жазылды. Олардың қатарында зейнеткер мұғалім Айтмағамбет Дауылбайұлының «Репрессия құрбаны», «Жақсының аты өлмейді», журналист Маман Ементаевтың «Көкшетау арыстары. Ақсақалмен әңгіме», ақын, өлкетанушы Ерсін Ерғалиевтің «Туған жер – тұғырым» атты зерттеу еңбектері бар. <ref name="turkystan" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1890 жылы туғандар]] [[Санат:1937 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Ату жазасына кесілгендер]] [[Санат:Сталиндік қуғын-сүргін құрбандары]] [[Санат:Қазақ ағартушылары]] [[Санат:Алаш қозғалысының қайраткерлері]] [[Санат:Айыртау ауданында туғандар]] oy7e6juhz7wtqsz3vf801bmxyl3fcch 0 782198 3615454 3613867 2026-06-11T01:48:52Z Sagzhan 29953 /* Сібірден офицердің атымен қашуы */ 3615454 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Досжан Тілеуліұлы |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = 1829 |туған жері = Сырдария маңы |қайтыс болған күні = 1858 |қайтыс болған жері = |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = |шыққан тегі = Алшын |діні = ислам |әкесі = Тілеулі |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = |атағы = |білімі = |әскер түрі = |басқарды = |әскери бөлімі = |шайқасы = |марапаттары = |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Досжан Тілеуліұлы''' ([[Ресей]] деректерінде — '''Дащан Тлеулин''') — [[XIX ғасыр]]да [[Сырдария]] бойындағы далаларда батыл шабуылдарымен және [[Сібір]] каторгасынан қашуымен аты шыққан аңызға айналған қазақ барымташысы, ержүрек жауынгер және шабандоз. Патшалық [[Ресей]]дің ресми құжаттары мен тарихи шежірелерінде ол «қарақшы» ретінде сипатталса, дәстүрлі дала қоғамында оны аса беделді батырлардың бірі деп санаған. Ол дүниежүзілік және тарихи танымалдыққа атақты орыс ғалымы-биологы әрі саяхатшысы Николай Северцов кездейсоқ тұтқынға түсуі арқылы ие болды.<ref name="Severtsov1860">{{cite book |author=Северцов Н. А. |title=Месяц плена у коканцов |publisher=Издание К. Вульфа |year=1860 |location=Санкт-Петербург |pages=313–389 |language=ru}}</ref> == Барымташы == Жастайынан Досжан мұраға қалған байлығы болмағанымен, ерекше батылдығымен көзге түсті. Ол барымтамен — мал айдап әкетумен айналысты. Қазақтың көшпелі құқықтық дәстүрінде барымта бастапқыда жай ғана қылмыстық тонау емес, рулар арасындағы қарызды қайтару немесе келтірілген шығынның өтемін алу мақсатындағы экономикалық кек пен өзіндік құқықтық реттеу құралы болған. Көп ұзамай Досжан [[Сырдария]] өңіріндегі барымта ісіндегі ең беделді тұлғалардың біріне айналды.<ref name="Halyqline2020">{{cite web |url=https://halyqline.kz/halyk-bet/doszhan-batyr-hikajasy-nemese-orystyng-eki-generalyn-arazdastyrghan-barymtashy/ |title=Досжан батыр хикаясы немесе орыстың екі генералын араздастырған барымташы |publisher=Halyqline.kz ақпараттық порталы |date=2020-10-08 |accessdate=2026-06-04 |language=kk}}</ref> == Сібірден офицердің атымен қашуы == Оның шабуылдары Ресейге бейім сырдариялық қазақтарды әбден титықтатты. Ақыры олар оған тұзақ құрып, қолға түсіріп, патша билігіне тапсырды. Дащан сотталып, Сібір каторгасына жіберілді. Алайда айдау орнына бара жатқан жолда (кей деректер бойынша каторгаға жеткеннен кейін) ол таңғаларлық қашу жасады. Түнде кісенін бұзып, күзет жасағы командирінің ең таңдаулы жүйрік атын білдіртпей ерттеп мініп, туған даласына қарай қашып шықты. Кейін ол Қоқан хандығы шекарасына жақын өңірлерден пана тапты.<ref name="InformburoAkulov2">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pro-slavnogo-barymtacha-rassorivshego-dvuh-carskih-generalov-chast-2.html |title=Про славного барымтача, рассорившего двух царских генералов. Часть 2 |author=Акулов М. |publisher=Informburo.kz |date=2017-10-31 |accessdate=2026-06-04 |language=ru}}</ref> == Николай Северцовты тұтқындауы (1858 жыл) == 1857 жылдың соңында Дащан Қоқан билігінің қызметіне кіріп, Яны-Қорған бекінісінде қызмет етті. 1858 жылдың сәуірінде шағын жасақтың басында жүріп, жануарлар дүниесін зерттеумен және отын дайындаумен айналысып жүрген Николай Северцов бар орыс әскерлерінің тобына тап болды. Қысқа шайқас барысында Северцов ауыр жараланып (басынан қылыш соққыларын қоса алғанда), Дащанның қолына тұтқынға түсті. «Қарақшы» мен ғалым арасындағы қарым-қатынас күтпеген сипат алды. Дащан далаға тән мәрттік көрсетіп, Северцовтың жараларын өзі таңып, онымен тамағын бөлісіп, кейін оны сатып алып босатуға уәде берген. Кейін Северцов өзінің «Қоқандықтар тұтқынындағы бір ай» атты естелігінде Дащанды романтикалық тұрғыдан сипаттап, оны «адал қарақшы» әрі «ежелгі батырлардың даңқын жалғастырушы ержүрек» деп атаған.<ref name="InformburoAkulov1">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pro-slavnogo-barymtacha-rassorivshego-dvuh-carskih-generalov-chast-1.html |title=Про славного барымтача, рассорившего двух царских генералов. Часть 1 |author=Акулов М. |publisher=Informburo.kz |date=2017-10-14 |accessdate=2026-06-04 |language=ru}}</ref> == Екі генералдың қақтығысы == Дащанның Северцовты тұтқындауы Ресей империясының өз ішінде үлкен дипломатиялық әрі әскери жанжал туғызды. Александр Катенин мен Николай Дандевиль ғалымды қалай құтқару және қоқандықтар мен Дащанға қандай шара қолдану мәселесінде қатты келіспеушілікке түсті. Ақырында Северцов босатылды. Ал Дащан туралы оқиға Түркістан өлкесінің географиялық және тарихи шежірелерінде мәңгілікке сақталып қалды. == Өлімі == Досжан (Дащан) батырдың қазасы оның патша өкіметінің қолына қайта түсуімен және оған кесілген қатал жазамен тікелей байланысты болды. Ғалым Николай Северцовты босатқаннан кейін, Сырдария өңіріндегі патша әскері барымташыны ұстау үшін жергілікті халыққа қысымды күшейтті. Одан әрі қудалау мен жазалау рейдтерінен шаршаған сыр бойының қазақтары Досжанды өздері ұстап, Форт-Перовский бекінісіне тапсырды<ref name="InformburoAkulov2" />. Әскери сот Досжанды Сібірге айдауға және жөнелту алдында көрсеткіш ретінде 2000 шпицрутен (шыбықпен соғу) соққысымен жазалауға үкім кесті. Бұл ауыр экзекуция батырдың денсаулығына αν орны толмас нұқсан келтірді. Парадоксальды түрде, Досжанға кейіннен Ташкентті басып алуымен танымал болған полковник Михаил Черняев араша түсті. Н. Северцовтың өз естеліктерінде Досжан туралы жылы лебіз білдіргенін ескерген Черняев жазаны тым қатал деп санап, генерал Дандевильмен ашық жанжалға барды. Черняевтың бұйрығымен ауыр жарақаттанған Досжан түрме карцерінен лазаретке ауыстырылып, оның кісені шешілді<ref name="Halyqline2020" />. Алайда, көрсетілген медициналық көмекке қарамастан, батырдың ағзасы ауыр соққылар мен түрмедегі қызба ауруын көтере алмады. Досжан батыр Сібір каторгасына жетпей, алған жарақаттарынан лазаретте көз жұмды. Оның өлімі 1850 жылдардың соңындағы Сырдария өлкесіндегі ең ірі әскери-соттық даулардың біріне нүкте қойды<ref name="InformburoAkulov2" />. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] 5prccjzq5eu7zojydgh9nnumiwbrvo3 3615455 3615454 2026-06-11T01:49:17Z Sagzhan 29953 /* Сібірден офицердің атымен қашуы */ 3615455 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Досжан Тілеуліұлы |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = 1829 |туған жері = Сырдария маңы |қайтыс болған күні = 1858 |қайтыс болған жері = |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = |шыққан тегі = Алшын |діні = ислам |әкесі = Тілеулі |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = |атағы = |білімі = |әскер түрі = |басқарды = |әскери бөлімі = |шайқасы = |марапаттары = |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Досжан Тілеуліұлы''' ([[Ресей]] деректерінде — '''Дащан Тлеулин''') — [[XIX ғасыр]]да [[Сырдария]] бойындағы далаларда батыл шабуылдарымен және [[Сібір]] каторгасынан қашуымен аты шыққан аңызға айналған қазақ барымташысы, ержүрек жауынгер және шабандоз. Патшалық [[Ресей]]дің ресми құжаттары мен тарихи шежірелерінде ол «қарақшы» ретінде сипатталса, дәстүрлі дала қоғамында оны аса беделді батырлардың бірі деп санаған. Ол дүниежүзілік және тарихи танымалдыққа атақты орыс ғалымы-биологы әрі саяхатшысы Николай Северцов кездейсоқ тұтқынға түсуі арқылы ие болды.<ref name="Severtsov1860">{{cite book |author=Северцов Н. А. |title=Месяц плена у коканцов |publisher=Издание К. Вульфа |year=1860 |location=Санкт-Петербург |pages=313–389 |language=ru}}</ref> == Барымташы == Жастайынан Досжан мұраға қалған байлығы болмағанымен, ерекше батылдығымен көзге түсті. Ол барымтамен — мал айдап әкетумен айналысты. Қазақтың көшпелі құқықтық дәстүрінде барымта бастапқыда жай ғана қылмыстық тонау емес, рулар арасындағы қарызды қайтару немесе келтірілген шығынның өтемін алу мақсатындағы экономикалық кек пен өзіндік құқықтық реттеу құралы болған. Көп ұзамай Досжан [[Сырдария]] өңіріндегі барымта ісіндегі ең беделді тұлғалардың біріне айналды.<ref name="Halyqline2020">{{cite web |url=https://halyqline.kz/halyk-bet/doszhan-batyr-hikajasy-nemese-orystyng-eki-generalyn-arazdastyrghan-barymtashy/ |title=Досжан батыр хикаясы немесе орыстың екі генералын араздастырған барымташы |publisher=Halyqline.kz ақпараттық порталы |date=2020-10-08 |accessdate=2026-06-04 |language=kk}}</ref> == Сібірден офицердің атымен қашуы == Оның шабуылдары [[Ресей]]ге бейім сырдариялық қазақтарды әбден титықтатты. Ақыры олар оған тұзақ құрып, қолға түсіріп, патша билігіне тапсырды. Дащан сотталып, Сібір каторгасына жіберілді. Алайда айдау орнына бара жатқан жолда (кей деректер бойынша каторгаға жеткеннен кейін) ол таңғаларлық қашу жасады. Түнде кісенін бұзып, күзет жасағы командирінің ең таңдаулы жүйрік атын білдіртпей ерттеп мініп, туған даласына қарай қашып шықты. Кейін ол Қоқан хандығы шекарасына жақын өңірлерден пана тапты.<ref name="InformburoAkulov2">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pro-slavnogo-barymtacha-rassorivshego-dvuh-carskih-generalov-chast-2.html |title=Про славного барымтача, рассорившего двух царских генералов. Часть 2 |author=Акулов М. |publisher=Informburo.kz |date=2017-10-31 |accessdate=2026-06-04 |language=ru}}</ref> == Николай Северцовты тұтқындауы (1858 жыл) == 1857 жылдың соңында Дащан Қоқан билігінің қызметіне кіріп, Яны-Қорған бекінісінде қызмет етті. 1858 жылдың сәуірінде шағын жасақтың басында жүріп, жануарлар дүниесін зерттеумен және отын дайындаумен айналысып жүрген Николай Северцов бар орыс әскерлерінің тобына тап болды. Қысқа шайқас барысында Северцов ауыр жараланып (басынан қылыш соққыларын қоса алғанда), Дащанның қолына тұтқынға түсті. «Қарақшы» мен ғалым арасындағы қарым-қатынас күтпеген сипат алды. Дащан далаға тән мәрттік көрсетіп, Северцовтың жараларын өзі таңып, онымен тамағын бөлісіп, кейін оны сатып алып босатуға уәде берген. Кейін Северцов өзінің «Қоқандықтар тұтқынындағы бір ай» атты естелігінде Дащанды романтикалық тұрғыдан сипаттап, оны «адал қарақшы» әрі «ежелгі батырлардың даңқын жалғастырушы ержүрек» деп атаған.<ref name="InformburoAkulov1">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pro-slavnogo-barymtacha-rassorivshego-dvuh-carskih-generalov-chast-1.html |title=Про славного барымтача, рассорившего двух царских генералов. Часть 1 |author=Акулов М. |publisher=Informburo.kz |date=2017-10-14 |accessdate=2026-06-04 |language=ru}}</ref> == Екі генералдың қақтығысы == Дащанның Северцовты тұтқындауы Ресей империясының өз ішінде үлкен дипломатиялық әрі әскери жанжал туғызды. Александр Катенин мен Николай Дандевиль ғалымды қалай құтқару және қоқандықтар мен Дащанға қандай шара қолдану мәселесінде қатты келіспеушілікке түсті. Ақырында Северцов босатылды. Ал Дащан туралы оқиға Түркістан өлкесінің географиялық және тарихи шежірелерінде мәңгілікке сақталып қалды. == Өлімі == Досжан (Дащан) батырдың қазасы оның патша өкіметінің қолына қайта түсуімен және оған кесілген қатал жазамен тікелей байланысты болды. Ғалым Николай Северцовты босатқаннан кейін, Сырдария өңіріндегі патша әскері барымташыны ұстау үшін жергілікті халыққа қысымды күшейтті. Одан әрі қудалау мен жазалау рейдтерінен шаршаған сыр бойының қазақтары Досжанды өздері ұстап, Форт-Перовский бекінісіне тапсырды<ref name="InformburoAkulov2" />. Әскери сот Досжанды Сібірге айдауға және жөнелту алдында көрсеткіш ретінде 2000 шпицрутен (шыбықпен соғу) соққысымен жазалауға үкім кесті. Бұл ауыр экзекуция батырдың денсаулығына αν орны толмас нұқсан келтірді. Парадоксальды түрде, Досжанға кейіннен Ташкентті басып алуымен танымал болған полковник Михаил Черняев араша түсті. Н. Северцовтың өз естеліктерінде Досжан туралы жылы лебіз білдіргенін ескерген Черняев жазаны тым қатал деп санап, генерал Дандевильмен ашық жанжалға барды. Черняевтың бұйрығымен ауыр жарақаттанған Досжан түрме карцерінен лазаретке ауыстырылып, оның кісені шешілді<ref name="Halyqline2020" />. Алайда, көрсетілген медициналық көмекке қарамастан, батырдың ағзасы ауыр соққылар мен түрмедегі қызба ауруын көтере алмады. Досжан батыр Сібір каторгасына жетпей, алған жарақаттарынан лазаретте көз жұмды. Оның өлімі 1850 жылдардың соңындағы Сырдария өлкесіндегі ең ірі әскери-соттық даулардың біріне нүкте қойды<ref name="InformburoAkulov2" />. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] kxrnhezbku5w0qpqm3pxrp6bfrlkelh 3615456 3615455 2026-06-11T01:49:44Z Sagzhan 29953 /* Сібірден офицердің атымен қашуы */ 3615456 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Досжан Тілеуліұлы |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = 1829 |туған жері = Сырдария маңы |қайтыс болған күні = 1858 |қайтыс болған жері = |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = |шыққан тегі = Алшын |діні = ислам |әкесі = Тілеулі |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = |атағы = |білімі = |әскер түрі = |басқарды = |әскери бөлімі = |шайқасы = |марапаттары = |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Досжан Тілеуліұлы''' ([[Ресей]] деректерінде — '''Дащан Тлеулин''') — [[XIX ғасыр]]да [[Сырдария]] бойындағы далаларда батыл шабуылдарымен және [[Сібір]] каторгасынан қашуымен аты шыққан аңызға айналған қазақ барымташысы, ержүрек жауынгер және шабандоз. Патшалық [[Ресей]]дің ресми құжаттары мен тарихи шежірелерінде ол «қарақшы» ретінде сипатталса, дәстүрлі дала қоғамында оны аса беделді батырлардың бірі деп санаған. Ол дүниежүзілік және тарихи танымалдыққа атақты орыс ғалымы-биологы әрі саяхатшысы Николай Северцов кездейсоқ тұтқынға түсуі арқылы ие болды.<ref name="Severtsov1860">{{cite book |author=Северцов Н. А. |title=Месяц плена у коканцов |publisher=Издание К. Вульфа |year=1860 |location=Санкт-Петербург |pages=313–389 |language=ru}}</ref> == Барымташы == Жастайынан Досжан мұраға қалған байлығы болмағанымен, ерекше батылдығымен көзге түсті. Ол барымтамен — мал айдап әкетумен айналысты. Қазақтың көшпелі құқықтық дәстүрінде барымта бастапқыда жай ғана қылмыстық тонау емес, рулар арасындағы қарызды қайтару немесе келтірілген шығынның өтемін алу мақсатындағы экономикалық кек пен өзіндік құқықтық реттеу құралы болған. Көп ұзамай Досжан [[Сырдария]] өңіріндегі барымта ісіндегі ең беделді тұлғалардың біріне айналды.<ref name="Halyqline2020">{{cite web |url=https://halyqline.kz/halyk-bet/doszhan-batyr-hikajasy-nemese-orystyng-eki-generalyn-arazdastyrghan-barymtashy/ |title=Досжан батыр хикаясы немесе орыстың екі генералын араздастырған барымташы |publisher=Halyqline.kz ақпараттық порталы |date=2020-10-08 |accessdate=2026-06-04 |language=kk}}</ref> == Сібірден офицердің атымен қашуы == Оның шабуылдары [[Ресей]]ге бейім сырдариялық қазақтарды әбден титықтатты. Ақыры олар оған тұзақ құрып, қолға түсіріп, патша билігіне тапсырды. Дащан сотталып, [[Сібір]] каторгасына жіберілді. Алайда айдау орнына бара жатқан жолда (кей деректер бойынша каторгаға жеткеннен кейін) ол таңғаларлық қашу жасады. Түнде кісенін бұзып, күзет жасағы командирінің ең таңдаулы жүйрік атын білдіртпей ерттеп мініп, туған даласына қарай қашып шықты. Кейін ол Қоқан хандығы шекарасына жақын өңірлерден пана тапты.<ref name="InformburoAkulov2">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pro-slavnogo-barymtacha-rassorivshego-dvuh-carskih-generalov-chast-2.html |title=Про славного барымтача, рассорившего двух царских генералов. Часть 2 |author=Акулов М. |publisher=Informburo.kz |date=2017-10-31 |accessdate=2026-06-04 |language=ru}}</ref> == Николай Северцовты тұтқындауы (1858 жыл) == 1857 жылдың соңында Дащан Қоқан билігінің қызметіне кіріп, Яны-Қорған бекінісінде қызмет етті. 1858 жылдың сәуірінде шағын жасақтың басында жүріп, жануарлар дүниесін зерттеумен және отын дайындаумен айналысып жүрген Николай Северцов бар орыс әскерлерінің тобына тап болды. Қысқа шайқас барысында Северцов ауыр жараланып (басынан қылыш соққыларын қоса алғанда), Дащанның қолына тұтқынға түсті. «Қарақшы» мен ғалым арасындағы қарым-қатынас күтпеген сипат алды. Дащан далаға тән мәрттік көрсетіп, Северцовтың жараларын өзі таңып, онымен тамағын бөлісіп, кейін оны сатып алып босатуға уәде берген. Кейін Северцов өзінің «Қоқандықтар тұтқынындағы бір ай» атты естелігінде Дащанды романтикалық тұрғыдан сипаттап, оны «адал қарақшы» әрі «ежелгі батырлардың даңқын жалғастырушы ержүрек» деп атаған.<ref name="InformburoAkulov1">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pro-slavnogo-barymtacha-rassorivshego-dvuh-carskih-generalov-chast-1.html |title=Про славного барымтача, рассорившего двух царских генералов. Часть 1 |author=Акулов М. |publisher=Informburo.kz |date=2017-10-14 |accessdate=2026-06-04 |language=ru}}</ref> == Екі генералдың қақтығысы == Дащанның Северцовты тұтқындауы Ресей империясының өз ішінде үлкен дипломатиялық әрі әскери жанжал туғызды. Александр Катенин мен Николай Дандевиль ғалымды қалай құтқару және қоқандықтар мен Дащанға қандай шара қолдану мәселесінде қатты келіспеушілікке түсті. Ақырында Северцов босатылды. Ал Дащан туралы оқиға Түркістан өлкесінің географиялық және тарихи шежірелерінде мәңгілікке сақталып қалды. == Өлімі == Досжан (Дащан) батырдың қазасы оның патша өкіметінің қолына қайта түсуімен және оған кесілген қатал жазамен тікелей байланысты болды. Ғалым Николай Северцовты босатқаннан кейін, Сырдария өңіріндегі патша әскері барымташыны ұстау үшін жергілікті халыққа қысымды күшейтті. Одан әрі қудалау мен жазалау рейдтерінен шаршаған сыр бойының қазақтары Досжанды өздері ұстап, Форт-Перовский бекінісіне тапсырды<ref name="InformburoAkulov2" />. Әскери сот Досжанды Сібірге айдауға және жөнелту алдында көрсеткіш ретінде 2000 шпицрутен (шыбықпен соғу) соққысымен жазалауға үкім кесті. Бұл ауыр экзекуция батырдың денсаулығына αν орны толмас нұқсан келтірді. Парадоксальды түрде, Досжанға кейіннен Ташкентті басып алуымен танымал болған полковник Михаил Черняев араша түсті. Н. Северцовтың өз естеліктерінде Досжан туралы жылы лебіз білдіргенін ескерген Черняев жазаны тым қатал деп санап, генерал Дандевильмен ашық жанжалға барды. Черняевтың бұйрығымен ауыр жарақаттанған Досжан түрме карцерінен лазаретке ауыстырылып, оның кісені шешілді<ref name="Halyqline2020" />. Алайда, көрсетілген медициналық көмекке қарамастан, батырдың ағзасы ауыр соққылар мен түрмедегі қызба ауруын көтере алмады. Досжан батыр Сібір каторгасына жетпей, алған жарақаттарынан лазаретте көз жұмды. Оның өлімі 1850 жылдардың соңындағы Сырдария өлкесіндегі ең ірі әскери-соттық даулардың біріне нүкте қойды<ref name="InformburoAkulov2" />. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] 4itr98e102bbs6e4j3rl8a86vo8eazv 3615457 3615456 2026-06-11T01:50:04Z Sagzhan 29953 /* Сібірден офицердің атымен қашуы */ 3615457 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Досжан Тілеуліұлы |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = 1829 |туған жері = Сырдария маңы |қайтыс болған күні = 1858 |қайтыс болған жері = |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = |шыққан тегі = Алшын |діні = ислам |әкесі = Тілеулі |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = |атағы = |білімі = |әскер түрі = |басқарды = |әскери бөлімі = |шайқасы = |марапаттары = |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Досжан Тілеуліұлы''' ([[Ресей]] деректерінде — '''Дащан Тлеулин''') — [[XIX ғасыр]]да [[Сырдария]] бойындағы далаларда батыл шабуылдарымен және [[Сібір]] каторгасынан қашуымен аты шыққан аңызға айналған қазақ барымташысы, ержүрек жауынгер және шабандоз. Патшалық [[Ресей]]дің ресми құжаттары мен тарихи шежірелерінде ол «қарақшы» ретінде сипатталса, дәстүрлі дала қоғамында оны аса беделді батырлардың бірі деп санаған. Ол дүниежүзілік және тарихи танымалдыққа атақты орыс ғалымы-биологы әрі саяхатшысы Николай Северцов кездейсоқ тұтқынға түсуі арқылы ие болды.<ref name="Severtsov1860">{{cite book |author=Северцов Н. А. |title=Месяц плена у коканцов |publisher=Издание К. Вульфа |year=1860 |location=Санкт-Петербург |pages=313–389 |language=ru}}</ref> == Барымташы == Жастайынан Досжан мұраға қалған байлығы болмағанымен, ерекше батылдығымен көзге түсті. Ол барымтамен — мал айдап әкетумен айналысты. Қазақтың көшпелі құқықтық дәстүрінде барымта бастапқыда жай ғана қылмыстық тонау емес, рулар арасындағы қарызды қайтару немесе келтірілген шығынның өтемін алу мақсатындағы экономикалық кек пен өзіндік құқықтық реттеу құралы болған. Көп ұзамай Досжан [[Сырдария]] өңіріндегі барымта ісіндегі ең беделді тұлғалардың біріне айналды.<ref name="Halyqline2020">{{cite web |url=https://halyqline.kz/halyk-bet/doszhan-batyr-hikajasy-nemese-orystyng-eki-generalyn-arazdastyrghan-barymtashy/ |title=Досжан батыр хикаясы немесе орыстың екі генералын араздастырған барымташы |publisher=Halyqline.kz ақпараттық порталы |date=2020-10-08 |accessdate=2026-06-04 |language=kk}}</ref> == Сібірден офицердің атымен қашуы == Оның шабуылдары [[Ресей]]ге бейім сырдариялық қазақтарды әбден титықтатты. Ақыры олар оған тұзақ құрып, қолға түсіріп, патша билігіне тапсырды. Дащан сотталып, [[Сібір]] каторгасына жіберілді. Алайда айдау орнына бара жатқан жолда (кей деректер бойынша каторгаға жеткеннен кейін) ол таңғаларлық қашу жасады. Түнде кісенін бұзып, күзет жасағы командирінің ең таңдаулы жүйрік атын білдіртпей ерттеп мініп, туған даласына қарай қашып шықты. Кейін ол [[Қоқан хандығы]] шекарасына жақын өңірлерден пана тапты.<ref name="InformburoAkulov2">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pro-slavnogo-barymtacha-rassorivshego-dvuh-carskih-generalov-chast-2.html |title=Про славного барымтача, рассорившего двух царских генералов. Часть 2 |author=Акулов М. |publisher=Informburo.kz |date=2017-10-31 |accessdate=2026-06-04 |language=ru}}</ref> == Николай Северцовты тұтқындауы (1858 жыл) == 1857 жылдың соңында Дащан Қоқан билігінің қызметіне кіріп, Яны-Қорған бекінісінде қызмет етті. 1858 жылдың сәуірінде шағын жасақтың басында жүріп, жануарлар дүниесін зерттеумен және отын дайындаумен айналысып жүрген Николай Северцов бар орыс әскерлерінің тобына тап болды. Қысқа шайқас барысында Северцов ауыр жараланып (басынан қылыш соққыларын қоса алғанда), Дащанның қолына тұтқынға түсті. «Қарақшы» мен ғалым арасындағы қарым-қатынас күтпеген сипат алды. Дащан далаға тән мәрттік көрсетіп, Северцовтың жараларын өзі таңып, онымен тамағын бөлісіп, кейін оны сатып алып босатуға уәде берген. Кейін Северцов өзінің «Қоқандықтар тұтқынындағы бір ай» атты естелігінде Дащанды романтикалық тұрғыдан сипаттап, оны «адал қарақшы» әрі «ежелгі батырлардың даңқын жалғастырушы ержүрек» деп атаған.<ref name="InformburoAkulov1">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pro-slavnogo-barymtacha-rassorivshego-dvuh-carskih-generalov-chast-1.html |title=Про славного барымтача, рассорившего двух царских генералов. Часть 1 |author=Акулов М. |publisher=Informburo.kz |date=2017-10-14 |accessdate=2026-06-04 |language=ru}}</ref> == Екі генералдың қақтығысы == Дащанның Северцовты тұтқындауы Ресей империясының өз ішінде үлкен дипломатиялық әрі әскери жанжал туғызды. Александр Катенин мен Николай Дандевиль ғалымды қалай құтқару және қоқандықтар мен Дащанға қандай шара қолдану мәселесінде қатты келіспеушілікке түсті. Ақырында Северцов босатылды. Ал Дащан туралы оқиға Түркістан өлкесінің географиялық және тарихи шежірелерінде мәңгілікке сақталып қалды. == Өлімі == Досжан (Дащан) батырдың қазасы оның патша өкіметінің қолына қайта түсуімен және оған кесілген қатал жазамен тікелей байланысты болды. Ғалым Николай Северцовты босатқаннан кейін, Сырдария өңіріндегі патша әскері барымташыны ұстау үшін жергілікті халыққа қысымды күшейтті. Одан әрі қудалау мен жазалау рейдтерінен шаршаған сыр бойының қазақтары Досжанды өздері ұстап, Форт-Перовский бекінісіне тапсырды<ref name="InformburoAkulov2" />. Әскери сот Досжанды Сібірге айдауға және жөнелту алдында көрсеткіш ретінде 2000 шпицрутен (шыбықпен соғу) соққысымен жазалауға үкім кесті. Бұл ауыр экзекуция батырдың денсаулығына αν орны толмас нұқсан келтірді. Парадоксальды түрде, Досжанға кейіннен Ташкентті басып алуымен танымал болған полковник Михаил Черняев араша түсті. Н. Северцовтың өз естеліктерінде Досжан туралы жылы лебіз білдіргенін ескерген Черняев жазаны тым қатал деп санап, генерал Дандевильмен ашық жанжалға барды. Черняевтың бұйрығымен ауыр жарақаттанған Досжан түрме карцерінен лазаретке ауыстырылып, оның кісені шешілді<ref name="Halyqline2020" />. Алайда, көрсетілген медициналық көмекке қарамастан, батырдың ағзасы ауыр соққылар мен түрмедегі қызба ауруын көтере алмады. Досжан батыр Сібір каторгасына жетпей, алған жарақаттарынан лазаретте көз жұмды. Оның өлімі 1850 жылдардың соңындағы Сырдария өлкесіндегі ең ірі әскери-соттық даулардың біріне нүкте қойды<ref name="InformburoAkulov2" />. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] 4cfgfu22ojlbhbugq4e7zpu9emudw7s 3615458 3615457 2026-06-11T01:50:27Z Sagzhan 29953 /* Сібірден офицердің атымен қашуы */ 3615458 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Досжан Тілеуліұлы |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = 1829 |туған жері = Сырдария маңы |қайтыс болған күні = 1858 |қайтыс болған жері = |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = |шыққан тегі = Алшын |діні = ислам |әкесі = Тілеулі |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = |атағы = |білімі = |әскер түрі = |басқарды = |әскери бөлімі = |шайқасы = |марапаттары = |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Досжан Тілеуліұлы''' ([[Ресей]] деректерінде — '''Дащан Тлеулин''') — [[XIX ғасыр]]да [[Сырдария]] бойындағы далаларда батыл шабуылдарымен және [[Сібір]] каторгасынан қашуымен аты шыққан аңызға айналған қазақ барымташысы, ержүрек жауынгер және шабандоз. Патшалық [[Ресей]]дің ресми құжаттары мен тарихи шежірелерінде ол «қарақшы» ретінде сипатталса, дәстүрлі дала қоғамында оны аса беделді батырлардың бірі деп санаған. Ол дүниежүзілік және тарихи танымалдыққа атақты орыс ғалымы-биологы әрі саяхатшысы Николай Северцов кездейсоқ тұтқынға түсуі арқылы ие болды.<ref name="Severtsov1860">{{cite book |author=Северцов Н. А. |title=Месяц плена у коканцов |publisher=Издание К. Вульфа |year=1860 |location=Санкт-Петербург |pages=313–389 |language=ru}}</ref> == Барымташы == Жастайынан Досжан мұраға қалған байлығы болмағанымен, ерекше батылдығымен көзге түсті. Ол барымтамен — мал айдап әкетумен айналысты. Қазақтың көшпелі құқықтық дәстүрінде барымта бастапқыда жай ғана қылмыстық тонау емес, рулар арасындағы қарызды қайтару немесе келтірілген шығынның өтемін алу мақсатындағы экономикалық кек пен өзіндік құқықтық реттеу құралы болған. Көп ұзамай Досжан [[Сырдария]] өңіріндегі барымта ісіндегі ең беделді тұлғалардың біріне айналды.<ref name="Halyqline2020">{{cite web |url=https://halyqline.kz/halyk-bet/doszhan-batyr-hikajasy-nemese-orystyng-eki-generalyn-arazdastyrghan-barymtashy/ |title=Досжан батыр хикаясы немесе орыстың екі генералын араздастырған барымташы |publisher=Halyqline.kz ақпараттық порталы |date=2020-10-08 |accessdate=2026-06-04 |language=kk}}</ref> == Сібірден офицердің атымен қашуы == Оның шабуылдары [[Ресей]]ге бейім сырдариялық қазақтарды әбден титықтатты. Ақыры олар оған тұзақ құрып, қолға түсіріп, патша билігіне тапсырды. Досжан сотталып, [[Сібір]] каторгасына жіберілді. Алайда айдау орнына бара жатқан жолда (кей деректер бойынша каторгаға жеткеннен кейін) ол таңғаларлық қашу жасады. Түнде кісенін бұзып, күзет жасағы командирінің ең таңдаулы жүйрік атын білдіртпей ерттеп мініп, туған даласына қарай қашып шықты. Кейін ол [[Қоқан хандығы]] шекарасына жақын өңірлерден пана тапты.<ref name="InformburoAkulov2">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pro-slavnogo-barymtacha-rassorivshego-dvuh-carskih-generalov-chast-2.html |title=Про славного барымтача, рассорившего двух царских генералов. Часть 2 |author=Акулов М. |publisher=Informburo.kz |date=2017-10-31 |accessdate=2026-06-04 |language=ru}}</ref> == Николай Северцовты тұтқындауы (1858 жыл) == 1857 жылдың соңында Дащан Қоқан билігінің қызметіне кіріп, Яны-Қорған бекінісінде қызмет етті. 1858 жылдың сәуірінде шағын жасақтың басында жүріп, жануарлар дүниесін зерттеумен және отын дайындаумен айналысып жүрген Николай Северцов бар орыс әскерлерінің тобына тап болды. Қысқа шайқас барысында Северцов ауыр жараланып (басынан қылыш соққыларын қоса алғанда), Дащанның қолына тұтқынға түсті. «Қарақшы» мен ғалым арасындағы қарым-қатынас күтпеген сипат алды. Дащан далаға тән мәрттік көрсетіп, Северцовтың жараларын өзі таңып, онымен тамағын бөлісіп, кейін оны сатып алып босатуға уәде берген. Кейін Северцов өзінің «Қоқандықтар тұтқынындағы бір ай» атты естелігінде Дащанды романтикалық тұрғыдан сипаттап, оны «адал қарақшы» әрі «ежелгі батырлардың даңқын жалғастырушы ержүрек» деп атаған.<ref name="InformburoAkulov1">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pro-slavnogo-barymtacha-rassorivshego-dvuh-carskih-generalov-chast-1.html |title=Про славного барымтача, рассорившего двух царских генералов. Часть 1 |author=Акулов М. |publisher=Informburo.kz |date=2017-10-14 |accessdate=2026-06-04 |language=ru}}</ref> == Екі генералдың қақтығысы == Дащанның Северцовты тұтқындауы Ресей империясының өз ішінде үлкен дипломатиялық әрі әскери жанжал туғызды. Александр Катенин мен Николай Дандевиль ғалымды қалай құтқару және қоқандықтар мен Дащанға қандай шара қолдану мәселесінде қатты келіспеушілікке түсті. Ақырында Северцов босатылды. Ал Дащан туралы оқиға Түркістан өлкесінің географиялық және тарихи шежірелерінде мәңгілікке сақталып қалды. == Өлімі == Досжан (Дащан) батырдың қазасы оның патша өкіметінің қолына қайта түсуімен және оған кесілген қатал жазамен тікелей байланысты болды. Ғалым Николай Северцовты босатқаннан кейін, Сырдария өңіріндегі патша әскері барымташыны ұстау үшін жергілікті халыққа қысымды күшейтті. Одан әрі қудалау мен жазалау рейдтерінен шаршаған сыр бойының қазақтары Досжанды өздері ұстап, Форт-Перовский бекінісіне тапсырды<ref name="InformburoAkulov2" />. Әскери сот Досжанды Сібірге айдауға және жөнелту алдында көрсеткіш ретінде 2000 шпицрутен (шыбықпен соғу) соққысымен жазалауға үкім кесті. Бұл ауыр экзекуция батырдың денсаулығына αν орны толмас нұқсан келтірді. Парадоксальды түрде, Досжанға кейіннен Ташкентті басып алуымен танымал болған полковник Михаил Черняев араша түсті. Н. Северцовтың өз естеліктерінде Досжан туралы жылы лебіз білдіргенін ескерген Черняев жазаны тым қатал деп санап, генерал Дандевильмен ашық жанжалға барды. Черняевтың бұйрығымен ауыр жарақаттанған Досжан түрме карцерінен лазаретке ауыстырылып, оның кісені шешілді<ref name="Halyqline2020" />. Алайда, көрсетілген медициналық көмекке қарамастан, батырдың ағзасы ауыр соққылар мен түрмедегі қызба ауруын көтере алмады. Досжан батыр Сібір каторгасына жетпей, алған жарақаттарынан лазаретте көз жұмды. Оның өлімі 1850 жылдардың соңындағы Сырдария өлкесіндегі ең ірі әскери-соттық даулардың біріне нүкте қойды<ref name="InformburoAkulov2" />. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] 2xnngr9pwwcfvftaii6incia7rg0zz6 3615459 3615458 2026-06-11T01:50:42Z Sagzhan 29953 /* Николай Северцовты тұтқындауы (1858 жыл) */ 3615459 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Досжан Тілеуліұлы |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = 1829 |туған жері = Сырдария маңы |қайтыс болған күні = 1858 |қайтыс болған жері = |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = |шыққан тегі = Алшын |діні = ислам |әкесі = Тілеулі |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = |атағы = |білімі = |әскер түрі = |басқарды = |әскери бөлімі = |шайқасы = |марапаттары = |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Досжан Тілеуліұлы''' ([[Ресей]] деректерінде — '''Дащан Тлеулин''') — [[XIX ғасыр]]да [[Сырдария]] бойындағы далаларда батыл шабуылдарымен және [[Сібір]] каторгасынан қашуымен аты шыққан аңызға айналған қазақ барымташысы, ержүрек жауынгер және шабандоз. Патшалық [[Ресей]]дің ресми құжаттары мен тарихи шежірелерінде ол «қарақшы» ретінде сипатталса, дәстүрлі дала қоғамында оны аса беделді батырлардың бірі деп санаған. Ол дүниежүзілік және тарихи танымалдыққа атақты орыс ғалымы-биологы әрі саяхатшысы Николай Северцов кездейсоқ тұтқынға түсуі арқылы ие болды.<ref name="Severtsov1860">{{cite book |author=Северцов Н. А. |title=Месяц плена у коканцов |publisher=Издание К. Вульфа |year=1860 |location=Санкт-Петербург |pages=313–389 |language=ru}}</ref> == Барымташы == Жастайынан Досжан мұраға қалған байлығы болмағанымен, ерекше батылдығымен көзге түсті. Ол барымтамен — мал айдап әкетумен айналысты. Қазақтың көшпелі құқықтық дәстүрінде барымта бастапқыда жай ғана қылмыстық тонау емес, рулар арасындағы қарызды қайтару немесе келтірілген шығынның өтемін алу мақсатындағы экономикалық кек пен өзіндік құқықтық реттеу құралы болған. Көп ұзамай Досжан [[Сырдария]] өңіріндегі барымта ісіндегі ең беделді тұлғалардың біріне айналды.<ref name="Halyqline2020">{{cite web |url=https://halyqline.kz/halyk-bet/doszhan-batyr-hikajasy-nemese-orystyng-eki-generalyn-arazdastyrghan-barymtashy/ |title=Досжан батыр хикаясы немесе орыстың екі генералын араздастырған барымташы |publisher=Halyqline.kz ақпараттық порталы |date=2020-10-08 |accessdate=2026-06-04 |language=kk}}</ref> == Сібірден офицердің атымен қашуы == Оның шабуылдары [[Ресей]]ге бейім сырдариялық қазақтарды әбден титықтатты. Ақыры олар оған тұзақ құрып, қолға түсіріп, патша билігіне тапсырды. Досжан сотталып, [[Сібір]] каторгасына жіберілді. Алайда айдау орнына бара жатқан жолда (кей деректер бойынша каторгаға жеткеннен кейін) ол таңғаларлық қашу жасады. Түнде кісенін бұзып, күзет жасағы командирінің ең таңдаулы жүйрік атын білдіртпей ерттеп мініп, туған даласына қарай қашып шықты. Кейін ол [[Қоқан хандығы]] шекарасына жақын өңірлерден пана тапты.<ref name="InformburoAkulov2">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pro-slavnogo-barymtacha-rassorivshego-dvuh-carskih-generalov-chast-2.html |title=Про славного барымтача, рассорившего двух царских генералов. Часть 2 |author=Акулов М. |publisher=Informburo.kz |date=2017-10-31 |accessdate=2026-06-04 |language=ru}}</ref> == Николай Северцовты тұтқындауы (1858 жыл) == 1857 жылдың соңында Дащан Қоқан билігінің қызметіне кіріп, Яны-Қорған бекінісінде қызмет етті. 1858 жылдың сәуірінде шағын жасақтың басында жүріп, жануарлар дүниесін зерттеумен және отын дайындаумен айналысып жүрген Николай Северцов бар орыс әскерлерінің тобына тап болды. Қысқа шайқас барысында Северцов ауыр жараланып (басынан қылыш соққыларын қоса алғанда), Дащанның қолына тұтқынға түсті. «Қарақшы» мен ғалым арасындағы қарым-қатынас күтпеген сипат алды. Дащан далаға тән мәрттік көрсетіп, Северцовтың жараларын өзі таңып, онымен тамағын бөлісіп, кейін оны сатып алып босатуға уәде берген. Кейін Северцов өзінің «Қоқандықтар тұтқынындағы бір ай» атты естелігінде Дащанды романтикалық тұрғыдан сипаттап, оны «адал қарақшы» әрі «ежелгі батырлардың даңқын жалғастырушы ержүрек» деп атаған.<ref name="InformburoAkulov1">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pro-slavnogo-barymtacha-rassorivshego-dvuh-carskih-generalov-chast-1.html |title=Про славного барымтача, рассорившего двух царских генералов. Часть 1 |author=Акулов М. |publisher=Informburo.kz |date=2017-10-14 |accessdate=2026-06-04 |language=ru}}</ref> == Екі генералдың қақтығысы == Дащанның Северцовты тұтқындауы Ресей империясының өз ішінде үлкен дипломатиялық әрі әскери жанжал туғызды. Александр Катенин мен Николай Дандевиль ғалымды қалай құтқару және қоқандықтар мен Дащанға қандай шара қолдану мәселесінде қатты келіспеушілікке түсті. Ақырында Северцов босатылды. Ал Дащан туралы оқиға Түркістан өлкесінің географиялық және тарихи шежірелерінде мәңгілікке сақталып қалды. == Өлімі == Досжан (Дащан) батырдың қазасы оның патша өкіметінің қолына қайта түсуімен және оған кесілген қатал жазамен тікелей байланысты болды. Ғалым Николай Северцовты босатқаннан кейін, Сырдария өңіріндегі патша әскері барымташыны ұстау үшін жергілікті халыққа қысымды күшейтті. Одан әрі қудалау мен жазалау рейдтерінен шаршаған сыр бойының қазақтары Досжанды өздері ұстап, Форт-Перовский бекінісіне тапсырды<ref name="InformburoAkulov2" />. Әскери сот Досжанды Сібірге айдауға және жөнелту алдында көрсеткіш ретінде 2000 шпицрутен (шыбықпен соғу) соққысымен жазалауға үкім кесті. Бұл ауыр экзекуция батырдың денсаулығына αν орны толмас нұқсан келтірді. Парадоксальды түрде, Досжанға кейіннен Ташкентті басып алуымен танымал болған полковник Михаил Черняев араша түсті. Н. Северцовтың өз естеліктерінде Досжан туралы жылы лебіз білдіргенін ескерген Черняев жазаны тым қатал деп санап, генерал Дандевильмен ашық жанжалға барды. Черняевтың бұйрығымен ауыр жарақаттанған Досжан түрме карцерінен лазаретке ауыстырылып, оның кісені шешілді<ref name="Halyqline2020" />. Алайда, көрсетілген медициналық көмекке қарамастан, батырдың ағзасы ауыр соққылар мен түрмедегі қызба ауруын көтере алмады. Досжан батыр Сібір каторгасына жетпей, алған жарақаттарынан лазаретте көз жұмды. Оның өлімі 1850 жылдардың соңындағы Сырдария өлкесіндегі ең ірі әскери-соттық даулардың біріне нүкте қойды<ref name="InformburoAkulov2" />. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] 4sjz984ar9shw2qh6wv4bb8wymia52p 3615460 3615459 2026-06-11T01:50:58Z Sagzhan 29953 /* Николай Северцовты тұтқындауы (1858 жыл) */ 3615460 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Досжан Тілеуліұлы |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = 1829 |туған жері = Сырдария маңы |қайтыс болған күні = 1858 |қайтыс болған жері = |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = |шыққан тегі = Алшын |діні = ислам |әкесі = Тілеулі |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = |атағы = |білімі = |әскер түрі = |басқарды = |әскери бөлімі = |шайқасы = |марапаттары = |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Досжан Тілеуліұлы''' ([[Ресей]] деректерінде — '''Дащан Тлеулин''') — [[XIX ғасыр]]да [[Сырдария]] бойындағы далаларда батыл шабуылдарымен және [[Сібір]] каторгасынан қашуымен аты шыққан аңызға айналған қазақ барымташысы, ержүрек жауынгер және шабандоз. Патшалық [[Ресей]]дің ресми құжаттары мен тарихи шежірелерінде ол «қарақшы» ретінде сипатталса, дәстүрлі дала қоғамында оны аса беделді батырлардың бірі деп санаған. Ол дүниежүзілік және тарихи танымалдыққа атақты орыс ғалымы-биологы әрі саяхатшысы Николай Северцов кездейсоқ тұтқынға түсуі арқылы ие болды.<ref name="Severtsov1860">{{cite book |author=Северцов Н. А. |title=Месяц плена у коканцов |publisher=Издание К. Вульфа |year=1860 |location=Санкт-Петербург |pages=313–389 |language=ru}}</ref> == Барымташы == Жастайынан Досжан мұраға қалған байлығы болмағанымен, ерекше батылдығымен көзге түсті. Ол барымтамен — мал айдап әкетумен айналысты. Қазақтың көшпелі құқықтық дәстүрінде барымта бастапқыда жай ғана қылмыстық тонау емес, рулар арасындағы қарызды қайтару немесе келтірілген шығынның өтемін алу мақсатындағы экономикалық кек пен өзіндік құқықтық реттеу құралы болған. Көп ұзамай Досжан [[Сырдария]] өңіріндегі барымта ісіндегі ең беделді тұлғалардың біріне айналды.<ref name="Halyqline2020">{{cite web |url=https://halyqline.kz/halyk-bet/doszhan-batyr-hikajasy-nemese-orystyng-eki-generalyn-arazdastyrghan-barymtashy/ |title=Досжан батыр хикаясы немесе орыстың екі генералын араздастырған барымташы |publisher=Halyqline.kz ақпараттық порталы |date=2020-10-08 |accessdate=2026-06-04 |language=kk}}</ref> == Сібірден офицердің атымен қашуы == Оның шабуылдары [[Ресей]]ге бейім сырдариялық қазақтарды әбден титықтатты. Ақыры олар оған тұзақ құрып, қолға түсіріп, патша билігіне тапсырды. Досжан сотталып, [[Сібір]] каторгасына жіберілді. Алайда айдау орнына бара жатқан жолда (кей деректер бойынша каторгаға жеткеннен кейін) ол таңғаларлық қашу жасады. Түнде кісенін бұзып, күзет жасағы командирінің ең таңдаулы жүйрік атын білдіртпей ерттеп мініп, туған даласына қарай қашып шықты. Кейін ол [[Қоқан хандығы]] шекарасына жақын өңірлерден пана тапты.<ref name="InformburoAkulov2">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pro-slavnogo-barymtacha-rassorivshego-dvuh-carskih-generalov-chast-2.html |title=Про славного барымтача, рассорившего двух царских генералов. Часть 2 |author=Акулов М. |publisher=Informburo.kz |date=2017-10-31 |accessdate=2026-06-04 |language=ru}}</ref> == Николай Северцовты тұтқындауы (1858 жыл) == 1857 жылдың соңында Досжан Қоқан билігінің қызметіне кіріп, Яны-Қорған бекінісінде қызмет етті. 1858 жылдың сәуірінде шағын жасақтың басында жүріп, жануарлар дүниесін зерттеумен және отын дайындаумен айналысып жүрген Николай Северцов бар орыс әскерлерінің тобына тап болды. Қысқа шайқас барысында Северцов ауыр жараланып (басынан қылыш соққыларын қоса алғанда), Дащанның қолына тұтқынға түсті. «Қарақшы» мен ғалым арасындағы қарым-қатынас күтпеген сипат алды. Дащан далаға тән мәрттік көрсетіп, Северцовтың жараларын өзі таңып, онымен тамағын бөлісіп, кейін оны сатып алып босатуға уәде берген. Кейін Северцов өзінің «Қоқандықтар тұтқынындағы бір ай» атты естелігінде Дащанды романтикалық тұрғыдан сипаттап, оны «адал қарақшы» әрі «ежелгі батырлардың даңқын жалғастырушы ержүрек» деп атаған.<ref name="InformburoAkulov1">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pro-slavnogo-barymtacha-rassorivshego-dvuh-carskih-generalov-chast-1.html |title=Про славного барымтача, рассорившего двух царских генералов. Часть 1 |author=Акулов М. |publisher=Informburo.kz |date=2017-10-14 |accessdate=2026-06-04 |language=ru}}</ref> == Екі генералдың қақтығысы == Дащанның Северцовты тұтқындауы Ресей империясының өз ішінде үлкен дипломатиялық әрі әскери жанжал туғызды. Александр Катенин мен Николай Дандевиль ғалымды қалай құтқару және қоқандықтар мен Дащанға қандай шара қолдану мәселесінде қатты келіспеушілікке түсті. Ақырында Северцов босатылды. Ал Дащан туралы оқиға Түркістан өлкесінің географиялық және тарихи шежірелерінде мәңгілікке сақталып қалды. == Өлімі == Досжан (Дащан) батырдың қазасы оның патша өкіметінің қолына қайта түсуімен және оған кесілген қатал жазамен тікелей байланысты болды. Ғалым Николай Северцовты босатқаннан кейін, Сырдария өңіріндегі патша әскері барымташыны ұстау үшін жергілікті халыққа қысымды күшейтті. Одан әрі қудалау мен жазалау рейдтерінен шаршаған сыр бойының қазақтары Досжанды өздері ұстап, Форт-Перовский бекінісіне тапсырды<ref name="InformburoAkulov2" />. Әскери сот Досжанды Сібірге айдауға және жөнелту алдында көрсеткіш ретінде 2000 шпицрутен (шыбықпен соғу) соққысымен жазалауға үкім кесті. Бұл ауыр экзекуция батырдың денсаулығына αν орны толмас нұқсан келтірді. Парадоксальды түрде, Досжанға кейіннен Ташкентті басып алуымен танымал болған полковник Михаил Черняев араша түсті. Н. Северцовтың өз естеліктерінде Досжан туралы жылы лебіз білдіргенін ескерген Черняев жазаны тым қатал деп санап, генерал Дандевильмен ашық жанжалға барды. Черняевтың бұйрығымен ауыр жарақаттанған Досжан түрме карцерінен лазаретке ауыстырылып, оның кісені шешілді<ref name="Halyqline2020" />. Алайда, көрсетілген медициналық көмекке қарамастан, батырдың ағзасы ауыр соққылар мен түрмедегі қызба ауруын көтере алмады. Досжан батыр Сібір каторгасына жетпей, алған жарақаттарынан лазаретте көз жұмды. Оның өлімі 1850 жылдардың соңындағы Сырдария өлкесіндегі ең ірі әскери-соттық даулардың біріне нүкте қойды<ref name="InformburoAkulov2" />. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] nglwsso6xmagssbicphvoip5z3rvp8t 3615461 3615460 2026-06-11T01:51:23Z Sagzhan 29953 /* Николай Северцовты тұтқындауы (1858 жыл) */ 3615461 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Досжан Тілеуліұлы |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = 1829 |туған жері = Сырдария маңы |қайтыс болған күні = 1858 |қайтыс болған жері = |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = |шыққан тегі = Алшын |діні = ислам |әкесі = Тілеулі |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = |атағы = |білімі = |әскер түрі = |басқарды = |әскери бөлімі = |шайқасы = |марапаттары = |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Досжан Тілеуліұлы''' ([[Ресей]] деректерінде — '''Дащан Тлеулин''') — [[XIX ғасыр]]да [[Сырдария]] бойындағы далаларда батыл шабуылдарымен және [[Сібір]] каторгасынан қашуымен аты шыққан аңызға айналған қазақ барымташысы, ержүрек жауынгер және шабандоз. Патшалық [[Ресей]]дің ресми құжаттары мен тарихи шежірелерінде ол «қарақшы» ретінде сипатталса, дәстүрлі дала қоғамында оны аса беделді батырлардың бірі деп санаған. Ол дүниежүзілік және тарихи танымалдыққа атақты орыс ғалымы-биологы әрі саяхатшысы Николай Северцов кездейсоқ тұтқынға түсуі арқылы ие болды.<ref name="Severtsov1860">{{cite book |author=Северцов Н. А. |title=Месяц плена у коканцов |publisher=Издание К. Вульфа |year=1860 |location=Санкт-Петербург |pages=313–389 |language=ru}}</ref> == Барымташы == Жастайынан Досжан мұраға қалған байлығы болмағанымен, ерекше батылдығымен көзге түсті. Ол барымтамен — мал айдап әкетумен айналысты. Қазақтың көшпелі құқықтық дәстүрінде барымта бастапқыда жай ғана қылмыстық тонау емес, рулар арасындағы қарызды қайтару немесе келтірілген шығынның өтемін алу мақсатындағы экономикалық кек пен өзіндік құқықтық реттеу құралы болған. Көп ұзамай Досжан [[Сырдария]] өңіріндегі барымта ісіндегі ең беделді тұлғалардың біріне айналды.<ref name="Halyqline2020">{{cite web |url=https://halyqline.kz/halyk-bet/doszhan-batyr-hikajasy-nemese-orystyng-eki-generalyn-arazdastyrghan-barymtashy/ |title=Досжан батыр хикаясы немесе орыстың екі генералын араздастырған барымташы |publisher=Halyqline.kz ақпараттық порталы |date=2020-10-08 |accessdate=2026-06-04 |language=kk}}</ref> == Сібірден офицердің атымен қашуы == Оның шабуылдары [[Ресей]]ге бейім сырдариялық қазақтарды әбден титықтатты. Ақыры олар оған тұзақ құрып, қолға түсіріп, патша билігіне тапсырды. Досжан сотталып, [[Сібір]] каторгасына жіберілді. Алайда айдау орнына бара жатқан жолда (кей деректер бойынша каторгаға жеткеннен кейін) ол таңғаларлық қашу жасады. Түнде кісенін бұзып, күзет жасағы командирінің ең таңдаулы жүйрік атын білдіртпей ерттеп мініп, туған даласына қарай қашып шықты. Кейін ол [[Қоқан хандығы]] шекарасына жақын өңірлерден пана тапты.<ref name="InformburoAkulov2">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pro-slavnogo-barymtacha-rassorivshego-dvuh-carskih-generalov-chast-2.html |title=Про славного барымтача, рассорившего двух царских генералов. Часть 2 |author=Акулов М. |publisher=Informburo.kz |date=2017-10-31 |accessdate=2026-06-04 |language=ru}}</ref> == Николай Северцовты тұтқындауы (1858 жыл) == 1857 жылдың соңында Досжан Қоқан билігінің қызметіне кіріп, Яны-Қорған бекінісінде қызмет етті. 1858 жылдың сәуірінде шағын жасақтың басында жүріп, жануарлар дүниесін зерттеумен және отын дайындаумен айналысып жүрген Николай Северцов бар орыс әскерлерінің тобына тап болды. Қысқа шайқас барысында Северцов ауыр жараланып (басынан қылыш соққыларын қоса алғанда), Досжанның қолына тұтқынға түсті. «Қарақшы» мен ғалым арасындағы қарым-қатынас күтпеген сипат алды. Дащан далаға тән мәрттік көрсетіп, Северцовтың жараларын өзі таңып, онымен тамағын бөлісіп, кейін оны сатып алып босатуға уәде берген. Кейін Северцов өзінің «Қоқандықтар тұтқынындағы бір ай» атты естелігінде Дащанды романтикалық тұрғыдан сипаттап, оны «адал қарақшы» әрі «ежелгі батырлардың даңқын жалғастырушы ержүрек» деп атаған.<ref name="InformburoAkulov1">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pro-slavnogo-barymtacha-rassorivshego-dvuh-carskih-generalov-chast-1.html |title=Про славного барымтача, рассорившего двух царских генералов. Часть 1 |author=Акулов М. |publisher=Informburo.kz |date=2017-10-14 |accessdate=2026-06-04 |language=ru}}</ref> == Екі генералдың қақтығысы == Дащанның Северцовты тұтқындауы Ресей империясының өз ішінде үлкен дипломатиялық әрі әскери жанжал туғызды. Александр Катенин мен Николай Дандевиль ғалымды қалай құтқару және қоқандықтар мен Дащанға қандай шара қолдану мәселесінде қатты келіспеушілікке түсті. Ақырында Северцов босатылды. Ал Дащан туралы оқиға Түркістан өлкесінің географиялық және тарихи шежірелерінде мәңгілікке сақталып қалды. == Өлімі == Досжан (Дащан) батырдың қазасы оның патша өкіметінің қолына қайта түсуімен және оған кесілген қатал жазамен тікелей байланысты болды. Ғалым Николай Северцовты босатқаннан кейін, Сырдария өңіріндегі патша әскері барымташыны ұстау үшін жергілікті халыққа қысымды күшейтті. Одан әрі қудалау мен жазалау рейдтерінен шаршаған сыр бойының қазақтары Досжанды өздері ұстап, Форт-Перовский бекінісіне тапсырды<ref name="InformburoAkulov2" />. Әскери сот Досжанды Сібірге айдауға және жөнелту алдында көрсеткіш ретінде 2000 шпицрутен (шыбықпен соғу) соққысымен жазалауға үкім кесті. Бұл ауыр экзекуция батырдың денсаулығына αν орны толмас нұқсан келтірді. Парадоксальды түрде, Досжанға кейіннен Ташкентті басып алуымен танымал болған полковник Михаил Черняев араша түсті. Н. Северцовтың өз естеліктерінде Досжан туралы жылы лебіз білдіргенін ескерген Черняев жазаны тым қатал деп санап, генерал Дандевильмен ашық жанжалға барды. Черняевтың бұйрығымен ауыр жарақаттанған Досжан түрме карцерінен лазаретке ауыстырылып, оның кісені шешілді<ref name="Halyqline2020" />. Алайда, көрсетілген медициналық көмекке қарамастан, батырдың ағзасы ауыр соққылар мен түрмедегі қызба ауруын көтере алмады. Досжан батыр Сібір каторгасына жетпей, алған жарақаттарынан лазаретте көз жұмды. Оның өлімі 1850 жылдардың соңындағы Сырдария өлкесіндегі ең ірі әскери-соттық даулардың біріне нүкте қойды<ref name="InformburoAkulov2" />. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] 54m259hs74yb57k8eo9wzzur243dw8q 3615462 3615461 2026-06-11T01:51:59Z Sagzhan 29953 /* Николай Северцовты тұтқындауы (1858 жыл) */ 3615462 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Досжан Тілеуліұлы |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = 1829 |туған жері = Сырдария маңы |қайтыс болған күні = 1858 |қайтыс болған жері = |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = |шыққан тегі = Алшын |діні = ислам |әкесі = Тілеулі |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = |атағы = |білімі = |әскер түрі = |басқарды = |әскери бөлімі = |шайқасы = |марапаттары = |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Досжан Тілеуліұлы''' ([[Ресей]] деректерінде — '''Дащан Тлеулин''') — [[XIX ғасыр]]да [[Сырдария]] бойындағы далаларда батыл шабуылдарымен және [[Сібір]] каторгасынан қашуымен аты шыққан аңызға айналған қазақ барымташысы, ержүрек жауынгер және шабандоз. Патшалық [[Ресей]]дің ресми құжаттары мен тарихи шежірелерінде ол «қарақшы» ретінде сипатталса, дәстүрлі дала қоғамында оны аса беделді батырлардың бірі деп санаған. Ол дүниежүзілік және тарихи танымалдыққа атақты орыс ғалымы-биологы әрі саяхатшысы Николай Северцов кездейсоқ тұтқынға түсуі арқылы ие болды.<ref name="Severtsov1860">{{cite book |author=Северцов Н. А. |title=Месяц плена у коканцов |publisher=Издание К. Вульфа |year=1860 |location=Санкт-Петербург |pages=313–389 |language=ru}}</ref> == Барымташы == Жастайынан Досжан мұраға қалған байлығы болмағанымен, ерекше батылдығымен көзге түсті. Ол барымтамен — мал айдап әкетумен айналысты. Қазақтың көшпелі құқықтық дәстүрінде барымта бастапқыда жай ғана қылмыстық тонау емес, рулар арасындағы қарызды қайтару немесе келтірілген шығынның өтемін алу мақсатындағы экономикалық кек пен өзіндік құқықтық реттеу құралы болған. Көп ұзамай Досжан [[Сырдария]] өңіріндегі барымта ісіндегі ең беделді тұлғалардың біріне айналды.<ref name="Halyqline2020">{{cite web |url=https://halyqline.kz/halyk-bet/doszhan-batyr-hikajasy-nemese-orystyng-eki-generalyn-arazdastyrghan-barymtashy/ |title=Досжан батыр хикаясы немесе орыстың екі генералын араздастырған барымташы |publisher=Halyqline.kz ақпараттық порталы |date=2020-10-08 |accessdate=2026-06-04 |language=kk}}</ref> == Сібірден офицердің атымен қашуы == Оның шабуылдары [[Ресей]]ге бейім сырдариялық қазақтарды әбден титықтатты. Ақыры олар оған тұзақ құрып, қолға түсіріп, патша билігіне тапсырды. Досжан сотталып, [[Сібір]] каторгасына жіберілді. Алайда айдау орнына бара жатқан жолда (кей деректер бойынша каторгаға жеткеннен кейін) ол таңғаларлық қашу жасады. Түнде кісенін бұзып, күзет жасағы командирінің ең таңдаулы жүйрік атын білдіртпей ерттеп мініп, туған даласына қарай қашып шықты. Кейін ол [[Қоқан хандығы]] шекарасына жақын өңірлерден пана тапты.<ref name="InformburoAkulov2">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pro-slavnogo-barymtacha-rassorivshego-dvuh-carskih-generalov-chast-2.html |title=Про славного барымтача, рассорившего двух царских генералов. Часть 2 |author=Акулов М. |publisher=Informburo.kz |date=2017-10-31 |accessdate=2026-06-04 |language=ru}}</ref> == Николай Северцовты тұтқындауы (1858 жыл) == 1857 жылдың соңында Досжан Қоқан билігінің қызметіне кіріп, Жаңақорған бекінісінде қызмет етті. 1858 жылдың сәуірінде шағын жасақтың басында жүріп, жануарлар дүниесін зерттеумен және отын дайындаумен айналысып жүрген Николай Северцов бар орыс әскерлерінің тобына тап болды. Қысқа шайқас барысында Северцов ауыр жараланып (басынан қылыш соққыларын қоса алғанда), Досжанның қолына тұтқынға түсті. «Қарақшы» мен ғалым арасындағы қарым-қатынас күтпеген сипат алды. Дащан далаға тән мәрттік көрсетіп, Северцовтың жараларын өзі таңып, онымен тамағын бөлісіп, кейін оны сатып алып босатуға уәде берген. Кейін Северцов өзінің «Қоқандықтар тұтқынындағы бір ай» атты естелігінде Дащанды романтикалық тұрғыдан сипаттап, оны «адал қарақшы» әрі «ежелгі батырлардың даңқын жалғастырушы ержүрек» деп атаған.<ref name="InformburoAkulov1">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pro-slavnogo-barymtacha-rassorivshego-dvuh-carskih-generalov-chast-1.html |title=Про славного барымтача, рассорившего двух царских генералов. Часть 1 |author=Акулов М. |publisher=Informburo.kz |date=2017-10-14 |accessdate=2026-06-04 |language=ru}}</ref> == Екі генералдың қақтығысы == Дащанның Северцовты тұтқындауы Ресей империясының өз ішінде үлкен дипломатиялық әрі әскери жанжал туғызды. Александр Катенин мен Николай Дандевиль ғалымды қалай құтқару және қоқандықтар мен Дащанға қандай шара қолдану мәселесінде қатты келіспеушілікке түсті. Ақырында Северцов босатылды. Ал Дащан туралы оқиға Түркістан өлкесінің географиялық және тарихи шежірелерінде мәңгілікке сақталып қалды. == Өлімі == Досжан (Дащан) батырдың қазасы оның патша өкіметінің қолына қайта түсуімен және оған кесілген қатал жазамен тікелей байланысты болды. Ғалым Николай Северцовты босатқаннан кейін, Сырдария өңіріндегі патша әскері барымташыны ұстау үшін жергілікті халыққа қысымды күшейтті. Одан әрі қудалау мен жазалау рейдтерінен шаршаған сыр бойының қазақтары Досжанды өздері ұстап, Форт-Перовский бекінісіне тапсырды<ref name="InformburoAkulov2" />. Әскери сот Досжанды Сібірге айдауға және жөнелту алдында көрсеткіш ретінде 2000 шпицрутен (шыбықпен соғу) соққысымен жазалауға үкім кесті. Бұл ауыр экзекуция батырдың денсаулығына αν орны толмас нұқсан келтірді. Парадоксальды түрде, Досжанға кейіннен Ташкентті басып алуымен танымал болған полковник Михаил Черняев араша түсті. Н. Северцовтың өз естеліктерінде Досжан туралы жылы лебіз білдіргенін ескерген Черняев жазаны тым қатал деп санап, генерал Дандевильмен ашық жанжалға барды. Черняевтың бұйрығымен ауыр жарақаттанған Досжан түрме карцерінен лазаретке ауыстырылып, оның кісені шешілді<ref name="Halyqline2020" />. Алайда, көрсетілген медициналық көмекке қарамастан, батырдың ағзасы ауыр соққылар мен түрмедегі қызба ауруын көтере алмады. Досжан батыр Сібір каторгасына жетпей, алған жарақаттарынан лазаретте көз жұмды. Оның өлімі 1850 жылдардың соңындағы Сырдария өлкесіндегі ең ірі әскери-соттық даулардың біріне нүкте қойды<ref name="InformburoAkulov2" />. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] m4i5jbnmtuyg9g138t3dgkms5apkwn5 3615463 3615462 2026-06-11T01:52:23Z Sagzhan 29953 /* Николай Северцовты тұтқындауы (1858 жыл) */ 3615463 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Досжан Тілеуліұлы |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = 1829 |туған жері = Сырдария маңы |қайтыс болған күні = 1858 |қайтыс болған жері = |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = |шыққан тегі = Алшын |діні = ислам |әкесі = Тілеулі |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = |атағы = |білімі = |әскер түрі = |басқарды = |әскери бөлімі = |шайқасы = |марапаттары = |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Досжан Тілеуліұлы''' ([[Ресей]] деректерінде — '''Дащан Тлеулин''') — [[XIX ғасыр]]да [[Сырдария]] бойындағы далаларда батыл шабуылдарымен және [[Сібір]] каторгасынан қашуымен аты шыққан аңызға айналған қазақ барымташысы, ержүрек жауынгер және шабандоз. Патшалық [[Ресей]]дің ресми құжаттары мен тарихи шежірелерінде ол «қарақшы» ретінде сипатталса, дәстүрлі дала қоғамында оны аса беделді батырлардың бірі деп санаған. Ол дүниежүзілік және тарихи танымалдыққа атақты орыс ғалымы-биологы әрі саяхатшысы Николай Северцов кездейсоқ тұтқынға түсуі арқылы ие болды.<ref name="Severtsov1860">{{cite book |author=Северцов Н. А. |title=Месяц плена у коканцов |publisher=Издание К. Вульфа |year=1860 |location=Санкт-Петербург |pages=313–389 |language=ru}}</ref> == Барымташы == Жастайынан Досжан мұраға қалған байлығы болмағанымен, ерекше батылдығымен көзге түсті. Ол барымтамен — мал айдап әкетумен айналысты. Қазақтың көшпелі құқықтық дәстүрінде барымта бастапқыда жай ғана қылмыстық тонау емес, рулар арасындағы қарызды қайтару немесе келтірілген шығынның өтемін алу мақсатындағы экономикалық кек пен өзіндік құқықтық реттеу құралы болған. Көп ұзамай Досжан [[Сырдария]] өңіріндегі барымта ісіндегі ең беделді тұлғалардың біріне айналды.<ref name="Halyqline2020">{{cite web |url=https://halyqline.kz/halyk-bet/doszhan-batyr-hikajasy-nemese-orystyng-eki-generalyn-arazdastyrghan-barymtashy/ |title=Досжан батыр хикаясы немесе орыстың екі генералын араздастырған барымташы |publisher=Halyqline.kz ақпараттық порталы |date=2020-10-08 |accessdate=2026-06-04 |language=kk}}</ref> == Сібірден офицердің атымен қашуы == Оның шабуылдары [[Ресей]]ге бейім сырдариялық қазақтарды әбден титықтатты. Ақыры олар оған тұзақ құрып, қолға түсіріп, патша билігіне тапсырды. Досжан сотталып, [[Сібір]] каторгасына жіберілді. Алайда айдау орнына бара жатқан жолда (кей деректер бойынша каторгаға жеткеннен кейін) ол таңғаларлық қашу жасады. Түнде кісенін бұзып, күзет жасағы командирінің ең таңдаулы жүйрік атын білдіртпей ерттеп мініп, туған даласына қарай қашып шықты. Кейін ол [[Қоқан хандығы]] шекарасына жақын өңірлерден пана тапты.<ref name="InformburoAkulov2">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pro-slavnogo-barymtacha-rassorivshego-dvuh-carskih-generalov-chast-2.html |title=Про славного барымтача, рассорившего двух царских генералов. Часть 2 |author=Акулов М. |publisher=Informburo.kz |date=2017-10-31 |accessdate=2026-06-04 |language=ru}}</ref> == Николай Северцовты тұтқындауы (1858 жыл) == 1857 жылдың соңында Досжан Қоқан билігінің қызметіне кіріп, Жаңақорған бекінісінде қызмет етті. 1858 жылдың сәуірінде шағын жасақтың басында жүріп, жануарлар дүниесін зерттеумен және отын дайындаумен айналысып жүрген Николай Северцов бар орыс әскерлерінің тобына тап болды. Қысқа шайқас барысында Северцов ауыр жараланып (басынан қылыш соққыларын қоса алғанда), Досжанның қолына тұтқынға түсті. «Қарақшы» мен ғалым арасындағы қарым-қатынас күтпеген сипат алды. Дащан далаға тән мәрттік көрсетіп, Северцовтың жараларын өзі таңып, онымен тамағын бөлісіп, кейін оны сатып алып босатуға уәде берген. Кейін Северцов өзінің «Қоқандықтар тұтқынындағы бір ай» атты естелігінде Досжанды романтикалық тұрғыдан сипаттап, оны «адал қарақшы» әрі «ежелгі батырлардың даңқын жалғастырушы ержүрек» деп атаған.<ref name="InformburoAkulov1">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pro-slavnogo-barymtacha-rassorivshego-dvuh-carskih-generalov-chast-1.html |title=Про славного барымтача, рассорившего двух царских генералов. Часть 1 |author=Акулов М. |publisher=Informburo.kz |date=2017-10-14 |accessdate=2026-06-04 |language=ru}}</ref> == Екі генералдың қақтығысы == Дащанның Северцовты тұтқындауы Ресей империясының өз ішінде үлкен дипломатиялық әрі әскери жанжал туғызды. Александр Катенин мен Николай Дандевиль ғалымды қалай құтқару және қоқандықтар мен Дащанға қандай шара қолдану мәселесінде қатты келіспеушілікке түсті. Ақырында Северцов босатылды. Ал Дащан туралы оқиға Түркістан өлкесінің географиялық және тарихи шежірелерінде мәңгілікке сақталып қалды. == Өлімі == Досжан (Дащан) батырдың қазасы оның патша өкіметінің қолына қайта түсуімен және оған кесілген қатал жазамен тікелей байланысты болды. Ғалым Николай Северцовты босатқаннан кейін, Сырдария өңіріндегі патша әскері барымташыны ұстау үшін жергілікті халыққа қысымды күшейтті. Одан әрі қудалау мен жазалау рейдтерінен шаршаған сыр бойының қазақтары Досжанды өздері ұстап, Форт-Перовский бекінісіне тапсырды<ref name="InformburoAkulov2" />. Әскери сот Досжанды Сібірге айдауға және жөнелту алдында көрсеткіш ретінде 2000 шпицрутен (шыбықпен соғу) соққысымен жазалауға үкім кесті. Бұл ауыр экзекуция батырдың денсаулығына αν орны толмас нұқсан келтірді. Парадоксальды түрде, Досжанға кейіннен Ташкентті басып алуымен танымал болған полковник Михаил Черняев араша түсті. Н. Северцовтың өз естеліктерінде Досжан туралы жылы лебіз білдіргенін ескерген Черняев жазаны тым қатал деп санап, генерал Дандевильмен ашық жанжалға барды. Черняевтың бұйрығымен ауыр жарақаттанған Досжан түрме карцерінен лазаретке ауыстырылып, оның кісені шешілді<ref name="Halyqline2020" />. Алайда, көрсетілген медициналық көмекке қарамастан, батырдың ағзасы ауыр соққылар мен түрмедегі қызба ауруын көтере алмады. Досжан батыр Сібір каторгасына жетпей, алған жарақаттарынан лазаретте көз жұмды. Оның өлімі 1850 жылдардың соңындағы Сырдария өлкесіндегі ең ірі әскери-соттық даулардың біріне нүкте қойды<ref name="InformburoAkulov2" />. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] nrgtntmmgvt0ds48ul3agjcdcie3617 3615464 3615463 2026-06-11T01:52:46Z Sagzhan 29953 /* Екі генералдың қақтығысы */ 3615464 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Досжан Тілеуліұлы |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = 1829 |туған жері = Сырдария маңы |қайтыс болған күні = 1858 |қайтыс болған жері = |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = |шыққан тегі = Алшын |діні = ислам |әкесі = Тілеулі |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = |атағы = |білімі = |әскер түрі = |басқарды = |әскери бөлімі = |шайқасы = |марапаттары = |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Досжан Тілеуліұлы''' ([[Ресей]] деректерінде — '''Дащан Тлеулин''') — [[XIX ғасыр]]да [[Сырдария]] бойындағы далаларда батыл шабуылдарымен және [[Сібір]] каторгасынан қашуымен аты шыққан аңызға айналған қазақ барымташысы, ержүрек жауынгер және шабандоз. Патшалық [[Ресей]]дің ресми құжаттары мен тарихи шежірелерінде ол «қарақшы» ретінде сипатталса, дәстүрлі дала қоғамында оны аса беделді батырлардың бірі деп санаған. Ол дүниежүзілік және тарихи танымалдыққа атақты орыс ғалымы-биологы әрі саяхатшысы Николай Северцов кездейсоқ тұтқынға түсуі арқылы ие болды.<ref name="Severtsov1860">{{cite book |author=Северцов Н. А. |title=Месяц плена у коканцов |publisher=Издание К. Вульфа |year=1860 |location=Санкт-Петербург |pages=313–389 |language=ru}}</ref> == Барымташы == Жастайынан Досжан мұраға қалған байлығы болмағанымен, ерекше батылдығымен көзге түсті. Ол барымтамен — мал айдап әкетумен айналысты. Қазақтың көшпелі құқықтық дәстүрінде барымта бастапқыда жай ғана қылмыстық тонау емес, рулар арасындағы қарызды қайтару немесе келтірілген шығынның өтемін алу мақсатындағы экономикалық кек пен өзіндік құқықтық реттеу құралы болған. Көп ұзамай Досжан [[Сырдария]] өңіріндегі барымта ісіндегі ең беделді тұлғалардың біріне айналды.<ref name="Halyqline2020">{{cite web |url=https://halyqline.kz/halyk-bet/doszhan-batyr-hikajasy-nemese-orystyng-eki-generalyn-arazdastyrghan-barymtashy/ |title=Досжан батыр хикаясы немесе орыстың екі генералын араздастырған барымташы |publisher=Halyqline.kz ақпараттық порталы |date=2020-10-08 |accessdate=2026-06-04 |language=kk}}</ref> == Сібірден офицердің атымен қашуы == Оның шабуылдары [[Ресей]]ге бейім сырдариялық қазақтарды әбден титықтатты. Ақыры олар оған тұзақ құрып, қолға түсіріп, патша билігіне тапсырды. Досжан сотталып, [[Сібір]] каторгасына жіберілді. Алайда айдау орнына бара жатқан жолда (кей деректер бойынша каторгаға жеткеннен кейін) ол таңғаларлық қашу жасады. Түнде кісенін бұзып, күзет жасағы командирінің ең таңдаулы жүйрік атын білдіртпей ерттеп мініп, туған даласына қарай қашып шықты. Кейін ол [[Қоқан хандығы]] шекарасына жақын өңірлерден пана тапты.<ref name="InformburoAkulov2">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pro-slavnogo-barymtacha-rassorivshego-dvuh-carskih-generalov-chast-2.html |title=Про славного барымтача, рассорившего двух царских генералов. Часть 2 |author=Акулов М. |publisher=Informburo.kz |date=2017-10-31 |accessdate=2026-06-04 |language=ru}}</ref> == Николай Северцовты тұтқындауы (1858 жыл) == 1857 жылдың соңында Досжан Қоқан билігінің қызметіне кіріп, Жаңақорған бекінісінде қызмет етті. 1858 жылдың сәуірінде шағын жасақтың басында жүріп, жануарлар дүниесін зерттеумен және отын дайындаумен айналысып жүрген Николай Северцов бар орыс әскерлерінің тобына тап болды. Қысқа шайқас барысында Северцов ауыр жараланып (басынан қылыш соққыларын қоса алғанда), Досжанның қолына тұтқынға түсті. «Қарақшы» мен ғалым арасындағы қарым-қатынас күтпеген сипат алды. Дащан далаға тән мәрттік көрсетіп, Северцовтың жараларын өзі таңып, онымен тамағын бөлісіп, кейін оны сатып алып босатуға уәде берген. Кейін Северцов өзінің «Қоқандықтар тұтқынындағы бір ай» атты естелігінде Досжанды романтикалық тұрғыдан сипаттап, оны «адал қарақшы» әрі «ежелгі батырлардың даңқын жалғастырушы ержүрек» деп атаған.<ref name="InformburoAkulov1">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pro-slavnogo-barymtacha-rassorivshego-dvuh-carskih-generalov-chast-1.html |title=Про славного барымтача, рассорившего двух царских генералов. Часть 1 |author=Акулов М. |publisher=Informburo.kz |date=2017-10-14 |accessdate=2026-06-04 |language=ru}}</ref> == Екі генералдың қақтығысы == Досжанның Северцовты тұтқындауы Ресей империясының өз ішінде үлкен дипломатиялық әрі әскери жанжал туғызды. Александр Катенин мен Николай Дандевиль ғалымды қалай құтқару және қоқандықтар мен Дащанға қандай шара қолдану мәселесінде қатты келіспеушілікке түсті. Ақырында Северцов босатылды. Ал Дащан туралы оқиға Түркістан өлкесінің географиялық және тарихи шежірелерінде мәңгілікке сақталып қалды. == Өлімі == Досжан (Дащан) батырдың қазасы оның патша өкіметінің қолына қайта түсуімен және оған кесілген қатал жазамен тікелей байланысты болды. Ғалым Николай Северцовты босатқаннан кейін, Сырдария өңіріндегі патша әскері барымташыны ұстау үшін жергілікті халыққа қысымды күшейтті. Одан әрі қудалау мен жазалау рейдтерінен шаршаған сыр бойының қазақтары Досжанды өздері ұстап, Форт-Перовский бекінісіне тапсырды<ref name="InformburoAkulov2" />. Әскери сот Досжанды Сібірге айдауға және жөнелту алдында көрсеткіш ретінде 2000 шпицрутен (шыбықпен соғу) соққысымен жазалауға үкім кесті. Бұл ауыр экзекуция батырдың денсаулығына αν орны толмас нұқсан келтірді. Парадоксальды түрде, Досжанға кейіннен Ташкентті басып алуымен танымал болған полковник Михаил Черняев араша түсті. Н. Северцовтың өз естеліктерінде Досжан туралы жылы лебіз білдіргенін ескерген Черняев жазаны тым қатал деп санап, генерал Дандевильмен ашық жанжалға барды. Черняевтың бұйрығымен ауыр жарақаттанған Досжан түрме карцерінен лазаретке ауыстырылып, оның кісені шешілді<ref name="Halyqline2020" />. Алайда, көрсетілген медициналық көмекке қарамастан, батырдың ағзасы ауыр соққылар мен түрмедегі қызба ауруын көтере алмады. Досжан батыр Сібір каторгасына жетпей, алған жарақаттарынан лазаретте көз жұмды. Оның өлімі 1850 жылдардың соңындағы Сырдария өлкесіндегі ең ірі әскери-соттық даулардың біріне нүкте қойды<ref name="InformburoAkulov2" />. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] q4211xtaijkevgej4j0mhfhzs89ilex 3615465 3615464 2026-06-11T01:53:08Z Sagzhan 29953 /* Екі генералдың қақтығысы */ 3615465 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Досжан Тілеуліұлы |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = 1829 |туған жері = Сырдария маңы |қайтыс болған күні = 1858 |қайтыс болған жері = |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = |шыққан тегі = Алшын |діні = ислам |әкесі = Тілеулі |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = |атағы = |білімі = |әскер түрі = |басқарды = |әскери бөлімі = |шайқасы = |марапаттары = |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Досжан Тілеуліұлы''' ([[Ресей]] деректерінде — '''Дащан Тлеулин''') — [[XIX ғасыр]]да [[Сырдария]] бойындағы далаларда батыл шабуылдарымен және [[Сібір]] каторгасынан қашуымен аты шыққан аңызға айналған қазақ барымташысы, ержүрек жауынгер және шабандоз. Патшалық [[Ресей]]дің ресми құжаттары мен тарихи шежірелерінде ол «қарақшы» ретінде сипатталса, дәстүрлі дала қоғамында оны аса беделді батырлардың бірі деп санаған. Ол дүниежүзілік және тарихи танымалдыққа атақты орыс ғалымы-биологы әрі саяхатшысы Николай Северцов кездейсоқ тұтқынға түсуі арқылы ие болды.<ref name="Severtsov1860">{{cite book |author=Северцов Н. А. |title=Месяц плена у коканцов |publisher=Издание К. Вульфа |year=1860 |location=Санкт-Петербург |pages=313–389 |language=ru}}</ref> == Барымташы == Жастайынан Досжан мұраға қалған байлығы болмағанымен, ерекше батылдығымен көзге түсті. Ол барымтамен — мал айдап әкетумен айналысты. Қазақтың көшпелі құқықтық дәстүрінде барымта бастапқыда жай ғана қылмыстық тонау емес, рулар арасындағы қарызды қайтару немесе келтірілген шығынның өтемін алу мақсатындағы экономикалық кек пен өзіндік құқықтық реттеу құралы болған. Көп ұзамай Досжан [[Сырдария]] өңіріндегі барымта ісіндегі ең беделді тұлғалардың біріне айналды.<ref name="Halyqline2020">{{cite web |url=https://halyqline.kz/halyk-bet/doszhan-batyr-hikajasy-nemese-orystyng-eki-generalyn-arazdastyrghan-barymtashy/ |title=Досжан батыр хикаясы немесе орыстың екі генералын араздастырған барымташы |publisher=Halyqline.kz ақпараттық порталы |date=2020-10-08 |accessdate=2026-06-04 |language=kk}}</ref> == Сібірден офицердің атымен қашуы == Оның шабуылдары [[Ресей]]ге бейім сырдариялық қазақтарды әбден титықтатты. Ақыры олар оған тұзақ құрып, қолға түсіріп, патша билігіне тапсырды. Досжан сотталып, [[Сібір]] каторгасына жіберілді. Алайда айдау орнына бара жатқан жолда (кей деректер бойынша каторгаға жеткеннен кейін) ол таңғаларлық қашу жасады. Түнде кісенін бұзып, күзет жасағы командирінің ең таңдаулы жүйрік атын білдіртпей ерттеп мініп, туған даласына қарай қашып шықты. Кейін ол [[Қоқан хандығы]] шекарасына жақын өңірлерден пана тапты.<ref name="InformburoAkulov2">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pro-slavnogo-barymtacha-rassorivshego-dvuh-carskih-generalov-chast-2.html |title=Про славного барымтача, рассорившего двух царских генералов. Часть 2 |author=Акулов М. |publisher=Informburo.kz |date=2017-10-31 |accessdate=2026-06-04 |language=ru}}</ref> == Николай Северцовты тұтқындауы (1858 жыл) == 1857 жылдың соңында Досжан Қоқан билігінің қызметіне кіріп, Жаңақорған бекінісінде қызмет етті. 1858 жылдың сәуірінде шағын жасақтың басында жүріп, жануарлар дүниесін зерттеумен және отын дайындаумен айналысып жүрген Николай Северцов бар орыс әскерлерінің тобына тап болды. Қысқа шайқас барысында Северцов ауыр жараланып (басынан қылыш соққыларын қоса алғанда), Досжанның қолына тұтқынға түсті. «Қарақшы» мен ғалым арасындағы қарым-қатынас күтпеген сипат алды. Дащан далаға тән мәрттік көрсетіп, Северцовтың жараларын өзі таңып, онымен тамағын бөлісіп, кейін оны сатып алып босатуға уәде берген. Кейін Северцов өзінің «Қоқандықтар тұтқынындағы бір ай» атты естелігінде Досжанды романтикалық тұрғыдан сипаттап, оны «адал қарақшы» әрі «ежелгі батырлардың даңқын жалғастырушы ержүрек» деп атаған.<ref name="InformburoAkulov1">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pro-slavnogo-barymtacha-rassorivshego-dvuh-carskih-generalov-chast-1.html |title=Про славного барымтача, рассорившего двух царских генералов. Часть 1 |author=Акулов М. |publisher=Informburo.kz |date=2017-10-14 |accessdate=2026-06-04 |language=ru}}</ref> == Екі генералдың қақтығысы == Досжанның Северцовты тұтқындауы Ресей империясының өз ішінде үлкен дипломатиялық әрі әскери жанжал туғызды. Александр Катенин мен Николай Дандевиль ғалымды қалай құтқару және қоқандықтар мен Дащанға қандай шара қолдану мәселесінде қатты келіспеушілікке түсті. Ақырында Северцов босатылды. Ал Дащан туралы оқиға Түркістан өлкесінің географиялық және тарихи шежірелерінде мәңгілікке сақталып қалды. == Өлімі == Досжан (Дащан) батырдың қазасы оның патша өкіметінің қолына қайта түсуімен және оған кесілген қатал жазамен тікелей байланысты болды. Ғалым Николай Северцовты босатқаннан кейін, Сырдария өңіріндегі патша әскері барымташыны ұстау үшін жергілікті халыққа қысымды күшейтті. Одан әрі қудалау мен жазалау рейдтерінен шаршаған сыр бойының қазақтары Досжанды өздері ұстап, Форт-Перовский бекінісіне тапсырды<ref name="InformburoAkulov2" />. Әскери сот Досжанды Сібірге айдауға және жөнелту алдында көрсеткіш ретінде 2000 шпицрутен (шыбықпен соғу) соққысымен жазалауға үкім кесті. Бұл ауыр экзекуция батырдың денсаулығына αν орны толмас нұқсан келтірді. Парадоксальды түрде, Досжанға кейіннен Ташкентті басып алуымен танымал болған полковник Михаил Черняев араша түсті. Н. Северцовтың өз естеліктерінде Досжан туралы жылы лебіз білдіргенін ескерген Черняев жазаны тым қатал деп санап, генерал Дандевильмен ашық жанжалға барды. Черняевтың бұйрығымен ауыр жарақаттанған Досжан түрме карцерінен лазаретке ауыстырылып, оның кісені шешілді<ref name="Halyqline2020" />. Алайда, көрсетілген медициналық көмекке қарамастан, батырдың ағзасы ауыр соққылар мен түрмедегі қызба ауруын көтере алмады. Досжан батыр Сібір каторгасына жетпей, алған жарақаттарынан лазаретте көз жұмды. Оның өлімі 1850 жылдардың соңындағы Сырдария өлкесіндегі ең ірі әскери-соттық даулардың біріне нүкте қойды<ref name="InformburoAkulov2" />. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] p0h7d80rid7ubtmsz47sqhp5gt4dyop 3615466 3615465 2026-06-11T01:53:27Z Sagzhan 29953 /* Екі генералдың қақтығысы */ 3615466 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Досжан Тілеуліұлы |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = 1829 |туған жері = Сырдария маңы |қайтыс болған күні = 1858 |қайтыс болған жері = |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = |шыққан тегі = Алшын |діні = ислам |әкесі = Тілеулі |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = |атағы = |білімі = |әскер түрі = |басқарды = |әскери бөлімі = |шайқасы = |марапаттары = |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Досжан Тілеуліұлы''' ([[Ресей]] деректерінде — '''Дащан Тлеулин''') — [[XIX ғасыр]]да [[Сырдария]] бойындағы далаларда батыл шабуылдарымен және [[Сібір]] каторгасынан қашуымен аты шыққан аңызға айналған қазақ барымташысы, ержүрек жауынгер және шабандоз. Патшалық [[Ресей]]дің ресми құжаттары мен тарихи шежірелерінде ол «қарақшы» ретінде сипатталса, дәстүрлі дала қоғамында оны аса беделді батырлардың бірі деп санаған. Ол дүниежүзілік және тарихи танымалдыққа атақты орыс ғалымы-биологы әрі саяхатшысы Николай Северцов кездейсоқ тұтқынға түсуі арқылы ие болды.<ref name="Severtsov1860">{{cite book |author=Северцов Н. А. |title=Месяц плена у коканцов |publisher=Издание К. Вульфа |year=1860 |location=Санкт-Петербург |pages=313–389 |language=ru}}</ref> == Барымташы == Жастайынан Досжан мұраға қалған байлығы болмағанымен, ерекше батылдығымен көзге түсті. Ол барымтамен — мал айдап әкетумен айналысты. Қазақтың көшпелі құқықтық дәстүрінде барымта бастапқыда жай ғана қылмыстық тонау емес, рулар арасындағы қарызды қайтару немесе келтірілген шығынның өтемін алу мақсатындағы экономикалық кек пен өзіндік құқықтық реттеу құралы болған. Көп ұзамай Досжан [[Сырдария]] өңіріндегі барымта ісіндегі ең беделді тұлғалардың біріне айналды.<ref name="Halyqline2020">{{cite web |url=https://halyqline.kz/halyk-bet/doszhan-batyr-hikajasy-nemese-orystyng-eki-generalyn-arazdastyrghan-barymtashy/ |title=Досжан батыр хикаясы немесе орыстың екі генералын араздастырған барымташы |publisher=Halyqline.kz ақпараттық порталы |date=2020-10-08 |accessdate=2026-06-04 |language=kk}}</ref> == Сібірден офицердің атымен қашуы == Оның шабуылдары [[Ресей]]ге бейім сырдариялық қазақтарды әбден титықтатты. Ақыры олар оған тұзақ құрып, қолға түсіріп, патша билігіне тапсырды. Досжан сотталып, [[Сібір]] каторгасына жіберілді. Алайда айдау орнына бара жатқан жолда (кей деректер бойынша каторгаға жеткеннен кейін) ол таңғаларлық қашу жасады. Түнде кісенін бұзып, күзет жасағы командирінің ең таңдаулы жүйрік атын білдіртпей ерттеп мініп, туған даласына қарай қашып шықты. Кейін ол [[Қоқан хандығы]] шекарасына жақын өңірлерден пана тапты.<ref name="InformburoAkulov2">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pro-slavnogo-barymtacha-rassorivshego-dvuh-carskih-generalov-chast-2.html |title=Про славного барымтача, рассорившего двух царских генералов. Часть 2 |author=Акулов М. |publisher=Informburo.kz |date=2017-10-31 |accessdate=2026-06-04 |language=ru}}</ref> == Николай Северцовты тұтқындауы (1858 жыл) == 1857 жылдың соңында Досжан Қоқан билігінің қызметіне кіріп, Жаңақорған бекінісінде қызмет етті. 1858 жылдың сәуірінде шағын жасақтың басында жүріп, жануарлар дүниесін зерттеумен және отын дайындаумен айналысып жүрген Николай Северцов бар орыс әскерлерінің тобына тап болды. Қысқа шайқас барысында Северцов ауыр жараланып (басынан қылыш соққыларын қоса алғанда), Досжанның қолына тұтқынға түсті. «Қарақшы» мен ғалым арасындағы қарым-қатынас күтпеген сипат алды. Дащан далаға тән мәрттік көрсетіп, Северцовтың жараларын өзі таңып, онымен тамағын бөлісіп, кейін оны сатып алып босатуға уәде берген. Кейін Северцов өзінің «Қоқандықтар тұтқынындағы бір ай» атты естелігінде Досжанды романтикалық тұрғыдан сипаттап, оны «адал қарақшы» әрі «ежелгі батырлардың даңқын жалғастырушы ержүрек» деп атаған.<ref name="InformburoAkulov1">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pro-slavnogo-barymtacha-rassorivshego-dvuh-carskih-generalov-chast-1.html |title=Про славного барымтача, рассорившего двух царских генералов. Часть 1 |author=Акулов М. |publisher=Informburo.kz |date=2017-10-14 |accessdate=2026-06-04 |language=ru}}</ref> == Екі генералдың қақтығысы == Досжанның Северцовты тұтқындауы Ресей империясының өз ішінде үлкен дипломатиялық әрі әскери жанжал туғызды. Александр Катенин мен Николай Дандевиль ғалымды қалай құтқару және қоқандықтар мен Дащанға қандай шара қолдану мәселесінде қатты келіспеушілікке түсті. Ақырында Северцов босатылды. Ал Досжан туралы оқиға Түркістан өлкесінің географиялық және тарихи шежірелерінде мәңгілікке сақталып қалды. == Өлімі == Досжан (Дащан) батырдың қазасы оның патша өкіметінің қолына қайта түсуімен және оған кесілген қатал жазамен тікелей байланысты болды. Ғалым Николай Северцовты босатқаннан кейін, Сырдария өңіріндегі патша әскері барымташыны ұстау үшін жергілікті халыққа қысымды күшейтті. Одан әрі қудалау мен жазалау рейдтерінен шаршаған сыр бойының қазақтары Досжанды өздері ұстап, Форт-Перовский бекінісіне тапсырды<ref name="InformburoAkulov2" />. Әскери сот Досжанды Сібірге айдауға және жөнелту алдында көрсеткіш ретінде 2000 шпицрутен (шыбықпен соғу) соққысымен жазалауға үкім кесті. Бұл ауыр экзекуция батырдың денсаулығына αν орны толмас нұқсан келтірді. Парадоксальды түрде, Досжанға кейіннен Ташкентті басып алуымен танымал болған полковник Михаил Черняев араша түсті. Н. Северцовтың өз естеліктерінде Досжан туралы жылы лебіз білдіргенін ескерген Черняев жазаны тым қатал деп санап, генерал Дандевильмен ашық жанжалға барды. Черняевтың бұйрығымен ауыр жарақаттанған Досжан түрме карцерінен лазаретке ауыстырылып, оның кісені шешілді<ref name="Halyqline2020" />. Алайда, көрсетілген медициналық көмекке қарамастан, батырдың ағзасы ауыр соққылар мен түрмедегі қызба ауруын көтере алмады. Досжан батыр Сібір каторгасына жетпей, алған жарақаттарынан лазаретте көз жұмды. Оның өлімі 1850 жылдардың соңындағы Сырдария өлкесіндегі ең ірі әскери-соттық даулардың біріне нүкте қойды<ref name="InformburoAkulov2" />. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] 39j6j0dzio4ee1zvf3a9h6q5on3nnol 3615467 3615466 2026-06-11T01:53:48Z Sagzhan 29953 /* Екі генералдың қақтығысы */ 3615467 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Досжан Тілеуліұлы |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = 1829 |туған жері = Сырдария маңы |қайтыс болған күні = 1858 |қайтыс болған жері = |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = |шыққан тегі = Алшын |діні = ислам |әкесі = Тілеулі |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = |атағы = |білімі = |әскер түрі = |басқарды = |әскери бөлімі = |шайқасы = |марапаттары = |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Досжан Тілеуліұлы''' ([[Ресей]] деректерінде — '''Дащан Тлеулин''') — [[XIX ғасыр]]да [[Сырдария]] бойындағы далаларда батыл шабуылдарымен және [[Сібір]] каторгасынан қашуымен аты шыққан аңызға айналған қазақ барымташысы, ержүрек жауынгер және шабандоз. Патшалық [[Ресей]]дің ресми құжаттары мен тарихи шежірелерінде ол «қарақшы» ретінде сипатталса, дәстүрлі дала қоғамында оны аса беделді батырлардың бірі деп санаған. Ол дүниежүзілік және тарихи танымалдыққа атақты орыс ғалымы-биологы әрі саяхатшысы Николай Северцов кездейсоқ тұтқынға түсуі арқылы ие болды.<ref name="Severtsov1860">{{cite book |author=Северцов Н. А. |title=Месяц плена у коканцов |publisher=Издание К. Вульфа |year=1860 |location=Санкт-Петербург |pages=313–389 |language=ru}}</ref> == Барымташы == Жастайынан Досжан мұраға қалған байлығы болмағанымен, ерекше батылдығымен көзге түсті. Ол барымтамен — мал айдап әкетумен айналысты. Қазақтың көшпелі құқықтық дәстүрінде барымта бастапқыда жай ғана қылмыстық тонау емес, рулар арасындағы қарызды қайтару немесе келтірілген шығынның өтемін алу мақсатындағы экономикалық кек пен өзіндік құқықтық реттеу құралы болған. Көп ұзамай Досжан [[Сырдария]] өңіріндегі барымта ісіндегі ең беделді тұлғалардың біріне айналды.<ref name="Halyqline2020">{{cite web |url=https://halyqline.kz/halyk-bet/doszhan-batyr-hikajasy-nemese-orystyng-eki-generalyn-arazdastyrghan-barymtashy/ |title=Досжан батыр хикаясы немесе орыстың екі генералын араздастырған барымташы |publisher=Halyqline.kz ақпараттық порталы |date=2020-10-08 |accessdate=2026-06-04 |language=kk}}</ref> == Сібірден офицердің атымен қашуы == Оның шабуылдары [[Ресей]]ге бейім сырдариялық қазақтарды әбден титықтатты. Ақыры олар оған тұзақ құрып, қолға түсіріп, патша билігіне тапсырды. Досжан сотталып, [[Сібір]] каторгасына жіберілді. Алайда айдау орнына бара жатқан жолда (кей деректер бойынша каторгаға жеткеннен кейін) ол таңғаларлық қашу жасады. Түнде кісенін бұзып, күзет жасағы командирінің ең таңдаулы жүйрік атын білдіртпей ерттеп мініп, туған даласына қарай қашып шықты. Кейін ол [[Қоқан хандығы]] шекарасына жақын өңірлерден пана тапты.<ref name="InformburoAkulov2">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pro-slavnogo-barymtacha-rassorivshego-dvuh-carskih-generalov-chast-2.html |title=Про славного барымтача, рассорившего двух царских генералов. Часть 2 |author=Акулов М. |publisher=Informburo.kz |date=2017-10-31 |accessdate=2026-06-04 |language=ru}}</ref> == Николай Северцовты тұтқындауы (1858 жыл) == 1857 жылдың соңында Досжан Қоқан билігінің қызметіне кіріп, Жаңақорған бекінісінде қызмет етті. 1858 жылдың сәуірінде шағын жасақтың басында жүріп, жануарлар дүниесін зерттеумен және отын дайындаумен айналысып жүрген Николай Северцов бар орыс әскерлерінің тобына тап болды. Қысқа шайқас барысында Северцов ауыр жараланып (басынан қылыш соққыларын қоса алғанда), Досжанның қолына тұтқынға түсті. «Қарақшы» мен ғалым арасындағы қарым-қатынас күтпеген сипат алды. Дащан далаға тән мәрттік көрсетіп, Северцовтың жараларын өзі таңып, онымен тамағын бөлісіп, кейін оны сатып алып босатуға уәде берген. Кейін Северцов өзінің «Қоқандықтар тұтқынындағы бір ай» атты естелігінде Досжанды романтикалық тұрғыдан сипаттап, оны «адал қарақшы» әрі «ежелгі батырлардың даңқын жалғастырушы ержүрек» деп атаған.<ref name="InformburoAkulov1">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pro-slavnogo-barymtacha-rassorivshego-dvuh-carskih-generalov-chast-1.html |title=Про славного барымтача, рассорившего двух царских генералов. Часть 1 |author=Акулов М. |publisher=Informburo.kz |date=2017-10-14 |accessdate=2026-06-04 |language=ru}}</ref> == Екі генералдың қақтығысы == Досжанның Северцовты тұтқындауы Ресей империясының өз ішінде үлкен дипломатиялық әрі әскери жанжал туғызды. Александр Катенин мен Николай Дандевиль ғалымды қалай құтқару және қоқандықтар мен Досжанға қандай шара қолдану мәселесінде қатты келіспеушілікке түсті. Ақырында Северцов босатылды. Ал Досжан туралы оқиға Түркістан өлкесінің географиялық және тарихи шежірелерінде мәңгілікке сақталып қалды. == Өлімі == Досжан (Дащан) батырдың қазасы оның патша өкіметінің қолына қайта түсуімен және оған кесілген қатал жазамен тікелей байланысты болды. Ғалым Николай Северцовты босатқаннан кейін, Сырдария өңіріндегі патша әскері барымташыны ұстау үшін жергілікті халыққа қысымды күшейтті. Одан әрі қудалау мен жазалау рейдтерінен шаршаған сыр бойының қазақтары Досжанды өздері ұстап, Форт-Перовский бекінісіне тапсырды<ref name="InformburoAkulov2" />. Әскери сот Досжанды Сібірге айдауға және жөнелту алдында көрсеткіш ретінде 2000 шпицрутен (шыбықпен соғу) соққысымен жазалауға үкім кесті. Бұл ауыр экзекуция батырдың денсаулығына αν орны толмас нұқсан келтірді. Парадоксальды түрде, Досжанға кейіннен Ташкентті басып алуымен танымал болған полковник Михаил Черняев араша түсті. Н. Северцовтың өз естеліктерінде Досжан туралы жылы лебіз білдіргенін ескерген Черняев жазаны тым қатал деп санап, генерал Дандевильмен ашық жанжалға барды. Черняевтың бұйрығымен ауыр жарақаттанған Досжан түрме карцерінен лазаретке ауыстырылып, оның кісені шешілді<ref name="Halyqline2020" />. Алайда, көрсетілген медициналық көмекке қарамастан, батырдың ағзасы ауыр соққылар мен түрмедегі қызба ауруын көтере алмады. Досжан батыр Сібір каторгасына жетпей, алған жарақаттарынан лазаретте көз жұмды. Оның өлімі 1850 жылдардың соңындағы Сырдария өлкесіндегі ең ірі әскери-соттық даулардың біріне нүкте қойды<ref name="InformburoAkulov2" />. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] 5osv3d6fp1mhuaxt2vo34z0w44nkngl 3615468 3615467 2026-06-11T01:54:16Z Sagzhan 29953 /* Өлімі */ 3615468 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Досжан Тілеуліұлы |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = 1829 |туған жері = Сырдария маңы |қайтыс болған күні = 1858 |қайтыс болған жері = |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = |шыққан тегі = Алшын |діні = ислам |әкесі = Тілеулі |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = |атағы = |білімі = |әскер түрі = |басқарды = |әскери бөлімі = |шайқасы = |марапаттары = |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Досжан Тілеуліұлы''' ([[Ресей]] деректерінде — '''Дащан Тлеулин''') — [[XIX ғасыр]]да [[Сырдария]] бойындағы далаларда батыл шабуылдарымен және [[Сібір]] каторгасынан қашуымен аты шыққан аңызға айналған қазақ барымташысы, ержүрек жауынгер және шабандоз. Патшалық [[Ресей]]дің ресми құжаттары мен тарихи шежірелерінде ол «қарақшы» ретінде сипатталса, дәстүрлі дала қоғамында оны аса беделді батырлардың бірі деп санаған. Ол дүниежүзілік және тарихи танымалдыққа атақты орыс ғалымы-биологы әрі саяхатшысы Николай Северцов кездейсоқ тұтқынға түсуі арқылы ие болды.<ref name="Severtsov1860">{{cite book |author=Северцов Н. А. |title=Месяц плена у коканцов |publisher=Издание К. Вульфа |year=1860 |location=Санкт-Петербург |pages=313–389 |language=ru}}</ref> == Барымташы == Жастайынан Досжан мұраға қалған байлығы болмағанымен, ерекше батылдығымен көзге түсті. Ол барымтамен — мал айдап әкетумен айналысты. Қазақтың көшпелі құқықтық дәстүрінде барымта бастапқыда жай ғана қылмыстық тонау емес, рулар арасындағы қарызды қайтару немесе келтірілген шығынның өтемін алу мақсатындағы экономикалық кек пен өзіндік құқықтық реттеу құралы болған. Көп ұзамай Досжан [[Сырдария]] өңіріндегі барымта ісіндегі ең беделді тұлғалардың біріне айналды.<ref name="Halyqline2020">{{cite web |url=https://halyqline.kz/halyk-bet/doszhan-batyr-hikajasy-nemese-orystyng-eki-generalyn-arazdastyrghan-barymtashy/ |title=Досжан батыр хикаясы немесе орыстың екі генералын араздастырған барымташы |publisher=Halyqline.kz ақпараттық порталы |date=2020-10-08 |accessdate=2026-06-04 |language=kk}}</ref> == Сібірден офицердің атымен қашуы == Оның шабуылдары [[Ресей]]ге бейім сырдариялық қазақтарды әбден титықтатты. Ақыры олар оған тұзақ құрып, қолға түсіріп, патша билігіне тапсырды. Досжан сотталып, [[Сібір]] каторгасына жіберілді. Алайда айдау орнына бара жатқан жолда (кей деректер бойынша каторгаға жеткеннен кейін) ол таңғаларлық қашу жасады. Түнде кісенін бұзып, күзет жасағы командирінің ең таңдаулы жүйрік атын білдіртпей ерттеп мініп, туған даласына қарай қашып шықты. Кейін ол [[Қоқан хандығы]] шекарасына жақын өңірлерден пана тапты.<ref name="InformburoAkulov2">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pro-slavnogo-barymtacha-rassorivshego-dvuh-carskih-generalov-chast-2.html |title=Про славного барымтача, рассорившего двух царских генералов. Часть 2 |author=Акулов М. |publisher=Informburo.kz |date=2017-10-31 |accessdate=2026-06-04 |language=ru}}</ref> == Николай Северцовты тұтқындауы (1858 жыл) == 1857 жылдың соңында Досжан Қоқан билігінің қызметіне кіріп, Жаңақорған бекінісінде қызмет етті. 1858 жылдың сәуірінде шағын жасақтың басында жүріп, жануарлар дүниесін зерттеумен және отын дайындаумен айналысып жүрген Николай Северцов бар орыс әскерлерінің тобына тап болды. Қысқа шайқас барысында Северцов ауыр жараланып (басынан қылыш соққыларын қоса алғанда), Досжанның қолына тұтқынға түсті. «Қарақшы» мен ғалым арасындағы қарым-қатынас күтпеген сипат алды. Дащан далаға тән мәрттік көрсетіп, Северцовтың жараларын өзі таңып, онымен тамағын бөлісіп, кейін оны сатып алып босатуға уәде берген. Кейін Северцов өзінің «Қоқандықтар тұтқынындағы бір ай» атты естелігінде Досжанды романтикалық тұрғыдан сипаттап, оны «адал қарақшы» әрі «ежелгі батырлардың даңқын жалғастырушы ержүрек» деп атаған.<ref name="InformburoAkulov1">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pro-slavnogo-barymtacha-rassorivshego-dvuh-carskih-generalov-chast-1.html |title=Про славного барымтача, рассорившего двух царских генералов. Часть 1 |author=Акулов М. |publisher=Informburo.kz |date=2017-10-14 |accessdate=2026-06-04 |language=ru}}</ref> == Екі генералдың қақтығысы == Досжанның Северцовты тұтқындауы Ресей империясының өз ішінде үлкен дипломатиялық әрі әскери жанжал туғызды. Александр Катенин мен Николай Дандевиль ғалымды қалай құтқару және қоқандықтар мен Досжанға қандай шара қолдану мәселесінде қатты келіспеушілікке түсті. Ақырында Северцов босатылды. Ал Досжан туралы оқиға Түркістан өлкесінің географиялық және тарихи шежірелерінде мәңгілікке сақталып қалды. == Өлімі == Досжан (Дащан) батырдың қазасы оның патша өкіметінің қолына қайта түсуімен және оған кесілген қатал жазамен тікелей байланысты болды. Ғалым Николай Северцовты босатқаннан кейін, [[Сырдария]] өңіріндегі патша әскері барымташыны ұстау үшін жергілікті халыққа қысымды күшейтті. Одан әрі қудалау мен жазалау рейдтерінен шаршаған сыр бойының қазақтары Досжанды өздері ұстап, Форт-Перовский бекінісіне тапсырды<ref name="InformburoAkulov2" />. Әскери сот Досжанды Сібірге айдауға және жөнелту алдында көрсеткіш ретінде 2000 шпицрутен (шыбықпен соғу) соққысымен жазалауға үкім кесті. Бұл ауыр экзекуция батырдың денсаулығына αν орны толмас нұқсан келтірді. Парадоксальды түрде, Досжанға кейіннен Ташкентті басып алуымен танымал болған полковник Михаил Черняев араша түсті. Н. Северцовтың өз естеліктерінде Досжан туралы жылы лебіз білдіргенін ескерген Черняев жазаны тым қатал деп санап, генерал Дандевильмен ашық жанжалға барды. Черняевтың бұйрығымен ауыр жарақаттанған Досжан түрме карцерінен лазаретке ауыстырылып, оның кісені шешілді<ref name="Halyqline2020" />. Алайда, көрсетілген медициналық көмекке қарамастан, батырдың ағзасы ауыр соққылар мен түрмедегі қызба ауруын көтере алмады. Досжан батыр Сібір каторгасына жетпей, алған жарақаттарынан лазаретте көз жұмды. Оның өлімі 1850 жылдардың соңындағы Сырдария өлкесіндегі ең ірі әскери-соттық даулардың біріне нүкте қойды<ref name="InformburoAkulov2" />. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] r5edxagvbuelnaezmxum7jgpqjct6kq 3615469 3615468 2026-06-11T01:54:43Z Sagzhan 29953 /* Өлімі */ 3615469 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Досжан Тілеуліұлы |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = 1829 |туған жері = Сырдария маңы |қайтыс болған күні = 1858 |қайтыс болған жері = |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = |шыққан тегі = Алшын |діні = ислам |әкесі = Тілеулі |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = |атағы = |білімі = |әскер түрі = |басқарды = |әскери бөлімі = |шайқасы = |марапаттары = |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Досжан Тілеуліұлы''' ([[Ресей]] деректерінде — '''Дащан Тлеулин''') — [[XIX ғасыр]]да [[Сырдария]] бойындағы далаларда батыл шабуылдарымен және [[Сібір]] каторгасынан қашуымен аты шыққан аңызға айналған қазақ барымташысы, ержүрек жауынгер және шабандоз. Патшалық [[Ресей]]дің ресми құжаттары мен тарихи шежірелерінде ол «қарақшы» ретінде сипатталса, дәстүрлі дала қоғамында оны аса беделді батырлардың бірі деп санаған. Ол дүниежүзілік және тарихи танымалдыққа атақты орыс ғалымы-биологы әрі саяхатшысы Николай Северцов кездейсоқ тұтқынға түсуі арқылы ие болды.<ref name="Severtsov1860">{{cite book |author=Северцов Н. А. |title=Месяц плена у коканцов |publisher=Издание К. Вульфа |year=1860 |location=Санкт-Петербург |pages=313–389 |language=ru}}</ref> == Барымташы == Жастайынан Досжан мұраға қалған байлығы болмағанымен, ерекше батылдығымен көзге түсті. Ол барымтамен — мал айдап әкетумен айналысты. Қазақтың көшпелі құқықтық дәстүрінде барымта бастапқыда жай ғана қылмыстық тонау емес, рулар арасындағы қарызды қайтару немесе келтірілген шығынның өтемін алу мақсатындағы экономикалық кек пен өзіндік құқықтық реттеу құралы болған. Көп ұзамай Досжан [[Сырдария]] өңіріндегі барымта ісіндегі ең беделді тұлғалардың біріне айналды.<ref name="Halyqline2020">{{cite web |url=https://halyqline.kz/halyk-bet/doszhan-batyr-hikajasy-nemese-orystyng-eki-generalyn-arazdastyrghan-barymtashy/ |title=Досжан батыр хикаясы немесе орыстың екі генералын араздастырған барымташы |publisher=Halyqline.kz ақпараттық порталы |date=2020-10-08 |accessdate=2026-06-04 |language=kk}}</ref> == Сібірден офицердің атымен қашуы == Оның шабуылдары [[Ресей]]ге бейім сырдариялық қазақтарды әбден титықтатты. Ақыры олар оған тұзақ құрып, қолға түсіріп, патша билігіне тапсырды. Досжан сотталып, [[Сібір]] каторгасына жіберілді. Алайда айдау орнына бара жатқан жолда (кей деректер бойынша каторгаға жеткеннен кейін) ол таңғаларлық қашу жасады. Түнде кісенін бұзып, күзет жасағы командирінің ең таңдаулы жүйрік атын білдіртпей ерттеп мініп, туған даласына қарай қашып шықты. Кейін ол [[Қоқан хандығы]] шекарасына жақын өңірлерден пана тапты.<ref name="InformburoAkulov2">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pro-slavnogo-barymtacha-rassorivshego-dvuh-carskih-generalov-chast-2.html |title=Про славного барымтача, рассорившего двух царских генералов. Часть 2 |author=Акулов М. |publisher=Informburo.kz |date=2017-10-31 |accessdate=2026-06-04 |language=ru}}</ref> == Николай Северцовты тұтқындауы (1858 жыл) == 1857 жылдың соңында Досжан Қоқан билігінің қызметіне кіріп, Жаңақорған бекінісінде қызмет етті. 1858 жылдың сәуірінде шағын жасақтың басында жүріп, жануарлар дүниесін зерттеумен және отын дайындаумен айналысып жүрген Николай Северцов бар орыс әскерлерінің тобына тап болды. Қысқа шайқас барысында Северцов ауыр жараланып (басынан қылыш соққыларын қоса алғанда), Досжанның қолына тұтқынға түсті. «Қарақшы» мен ғалым арасындағы қарым-қатынас күтпеген сипат алды. Дащан далаға тән мәрттік көрсетіп, Северцовтың жараларын өзі таңып, онымен тамағын бөлісіп, кейін оны сатып алып босатуға уәде берген. Кейін Северцов өзінің «Қоқандықтар тұтқынындағы бір ай» атты естелігінде Досжанды романтикалық тұрғыдан сипаттап, оны «адал қарақшы» әрі «ежелгі батырлардың даңқын жалғастырушы ержүрек» деп атаған.<ref name="InformburoAkulov1">{{cite web |url=https://informburo.kz/stati/pro-slavnogo-barymtacha-rassorivshego-dvuh-carskih-generalov-chast-1.html |title=Про славного барымтача, рассорившего двух царских генералов. Часть 1 |author=Акулов М. |publisher=Informburo.kz |date=2017-10-14 |accessdate=2026-06-04 |language=ru}}</ref> == Екі генералдың қақтығысы == Досжанның Северцовты тұтқындауы Ресей империясының өз ішінде үлкен дипломатиялық әрі әскери жанжал туғызды. Александр Катенин мен Николай Дандевиль ғалымды қалай құтқару және қоқандықтар мен Досжанға қандай шара қолдану мәселесінде қатты келіспеушілікке түсті. Ақырында Северцов босатылды. Ал Досжан туралы оқиға Түркістан өлкесінің географиялық және тарихи шежірелерінде мәңгілікке сақталып қалды. == Өлімі == Досжан (Дащан) батырдың қазасы оның патша өкіметінің қолына қайта түсуімен және оған кесілген қатал жазамен тікелей байланысты болды. Ғалым Николай Северцовты босатқаннан кейін, [[Сырдария]] өңіріндегі патша әскері барымташыны ұстау үшін жергілікті халыққа қысымды күшейтті. Одан әрі қудалау мен жазалау рейдтерінен шаршаған сыр бойының қазақтары Досжанды өздері ұстап, Форт-Перовский бекінісіне тапсырды<ref name="InformburoAkulov2" />. Әскери сот Досжанды Сібірге айдауға және жөнелту алдында көрсеткіш ретінде 2000 шпицрутен (шыбықпен соғу) соққысымен жазалауға үкім кесті. Бұл ауыр экзекуция батырдың денсаулығына αν орны толмас нұқсан келтірді. Парадоксальды түрде, Досжанға кейіннен [[Ташкент]]ті басып алуымен танымал болған полковник Михаил Черняев араша түсті. Н. Северцовтың өз естеліктерінде Досжан туралы жылы лебіз білдіргенін ескерген Черняев жазаны тым қатал деп санап, генерал Дандевильмен ашық жанжалға барды. Черняевтың бұйрығымен ауыр жарақаттанған Досжан түрме карцерінен лазаретке ауыстырылып, оның кісені шешілді<ref name="Halyqline2020" />. Алайда, көрсетілген медициналық көмекке қарамастан, батырдың ағзасы ауыр соққылар мен түрмедегі қызба ауруын көтере алмады. Досжан батыр Сібір каторгасына жетпей, алған жарақаттарынан лазаретте көз жұмды. Оның өлімі 1850 жылдардың соңындағы Сырдария өлкесіндегі ең ірі әскери-соттық даулардың біріне нүкте қойды<ref name="InformburoAkulov2" />. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] 4n2g951shds5evxdigtfkd20b209phb 0 782206 3615619 3613552 2026-06-11T08:32:14Z Kaiyr 3134 /* Дереккөздер */ 3615619 wikitext text/x-wiki Ұлытау облысы колледждері<ref>https://findh.org/2477-spisok-kolledzhey-i-uchilishh-v-kazahstane.html?region=karaganda</ref> == Жезқазған қаласы == {| class="wikitable" !Атауы !Орналасқан жері !Салынған жылы !Сайт !Студент саны !Бұрынғы атауы |- |КМҚК "Жезқазған жоғары политехникалық колледж" |Байқоңыров 19 |1953 , 1997 |https://zhptk.edu.kz/kz/kolledj/about.html | |2005 жылы Жезқазған политехникалық колледжі. 1997 жылы Жезқазған аграрлық-техникалық колледжі үш оқу орнын: Жезқазған экономика және құрылыс колледжін, Жезқазған тау-кен колледжін және Жезқазған ауыл шаруашылық колледжін біріктіру жолымен құрылған. ЖЖПТК базасы 1953 жылы құрылған Жезқазған құрылыс техникумы болып табылады. |- |КМҚК "Жезқазған гуманитарлық колледж" |Гагарин көшесі, 74 | | | | |- |КМҚК "Жезқазған музыкалық колледж" |Байқоңыров 17 |1977 |https://zmk.mycollege.kz/ |204<ref>https://zmk.mycollege.kz/main/about</ref> | |- |КГКП «Медицинский колледж г. Жезказган» |ул. Тарадая, 8 | | | | |- |"Жезқазған Бизнес және көлік колледжі" ЖМ |Гоголь көшесі, 5 | |https://zhkbit.edu.kz/ | | |- |"Жезқазған қаласының облыстық жоғары медициналық колледжі" ШЖҚ КМҚК |Сейфуллин 12 | |https://medkolledge-jezkazgan.kz/ru/ | | |- |"Тау-кен металлургия колледжі" КММ |Абай 75 |1955 |https://gmk-zhez.edu.kz/?page_id=63 | |1955 жылы ТУ-13 (техникалық училище 13) 1965 жылы ГПТУ-111 1984 жылдан №9 кәсіптік лицей 2012 жылы ММ «Тау — кен металлургиялық колледжі» КММ |- |"Жезқазған технология және сервис колледжі" КММ |Абай 148 |1955 |https://zhkts.edu.kz/ru/ | |1955 жылы №6 техникалық училище 1957 жылы оқу орны СУ-6 1964 жылы Жезқазған қаласының №36 қалалық кәсіптік-техникалық училищесі (ГПТУ) 1984 жылғы №36 ҚКТУ атауы №36 ОКТУ 1996 жылғы №36 ОКТУ мен №15 ОКТУ біріктіріліп, №6 кәсіптік-техникалық мектеп (КТМ) құрылды. 2000 жылғы №6 кәсіптік-техникалық мектеп (КТМ) №6 кәсіптік мектеп (КМ) болып қайта аталды. 2009 жылғы «Жезқазған қаласының №6 кәсіптік лицейі» мемлекеттік мекемесі болып өзгертілді.<ref>https://zhkts.edu.kz/kz/kolledzh/</ref> |- |"Түзеу мекемесі жанындағы №1 колледж" КММ |Өнеркәсіптік аймақ 147 | | | | |- | "Жезқазған индустриалдық-гуманитарлық колледжі" ЖМ |Байқоңыров, 123, ҚК №1 |2003<ref>https://zhigk.edu.kz/ru/o-nas/istoriya-kolledzha.html</ref> |https://zhigk.edu.kz/ru/ | | |- | | | | | | |- | colspan="6" |Жабылғандар |- | | | | | | |} == Сәтпаев қаласы == {| class="wikitable" !Атауы !Орналасқан жері !Салынған жылы !Сайт !Студент саны !Бұрынғы атауы |- |"Сәтбаев индустриалдық колледж" КММ |Құсайынова 23 А |1941 |https://sik.mycollege.kz/main/about |250 |1941 на базе Карсакпайского медеплавильного завода было открыто ФЗУ. В 1995 году на базе СПТУ-8 произошло объединение СПТУ-16 и СПТУ-8.<ref>https://sik.mycollege.kz/main/about</ref> |- |Колледж «ЖМ Денсаулық» |Сәтбаев даңғылы 101А |2012 |https://smedcollege.kz/?id=1&idkey=94#ModalWindow | | |- |"Қазақмыс" корпорациясының технологиялық колледжі" ЖМ |Абай 1 | |https://tkksatpaev.edu.kz/ |548 | |- | colspan="6" |Жабылғандар |} == Басқа == {| class="wikitable" !Атауы !Орналасқан жері !Салынған жылы !Сайт !Студент саны !Бұрынғы атауы |- |"Қаражал тау-кен техникалық колледжі" КММ |қ.Қаражал, Абай 8 |1967 | |105<ref>https://kgtk.mycollege.kz/main/about</ref> |городское профессионально- техническое училище |- |«Ғалым Жарылғапов атындағы аграрлық колледжі» КММ |Жаңаарқа ауданы, Жаңаарқа кенті Жаңаарқа, Б.Күжікенова 1 |1960 |https://janaarkacollege.edu.kz/ru/ | |1960 жылы №178 Ауыл шаруашылығын механикаландыру училищесі 1973 жылы №12 кәсіптік-техникалық училище 1996 жылы № 12 кәсіптік-техникалық мектеп 2010 жылы №12 кәсіптік лицей<ref>https://janaarkacollege.edu.kz/o-nas-4/biz-turaly/kolledzh-turaly-zhalpy-akparat?format=html</ref> |- |"Қарсақпай агротехникалық колледж" КММ |Ұлытау ауданы, б.Қарсақпай, Сәтбаев 3 |1961<ref>https://kagk.mycollege.kz/main/about</ref> | |114 | |- | colspan="6" |Жабылғандар |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан оқу орындары}} [[Санат:Ұлытау облысы колледждері]] 0f924skc9crb91xla8eel86do1rod5v 0 782240 3615430 3613978 2026-06-11T01:36:10Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3615430 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Мұрат Құлшоранұлы |шынайы есімі = Мұрат Құлшоранұлы |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = XVIII ғасырдың соңы |туған жері = Кіші жүз (қазіргі Батыс Қазақстан) |қайтыс болған күні = XIX ғасыр |қайтыс болған жері = белгісіз |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{Flag|Ресей империясы}} |шыққан тегі = Қазақ |діні = Ислам |әкесі = Құлшоран |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = 1812 жылдан бастап |атағы = Хорунжий |білімі = |әскер түрі = Казак атты әскері |басқарды = |әскери бөлімі = Орынбор казак әскері (1-ші Тептяр немесе башқұрт полктері құрамында) |шайқасы = 1812 жылғы Отан соғысы<br>[[Бородино шайқасы]]<br>1812 жылғы жазғы кавалериялық рейдтер |марапаттары = {{«1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» медалі}} |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Мұрат Құлшоранұлы''' (XVIII ғасырдың соңы, Кіші жүз — XIX ғасыр) — 1812 жылғы Отан соғысына қатысушы, Орынбор казак әскерінің хорунжийі. Соғыстың алғашқы кезеңінде-ақ атты әскер ұрыстарында көрсеткен шеберлігімен танылған қазақ жауынгері<ref name="caravan">{{мақала |автор=Caravan.kz |тақырыбы=30 полков с казахами: как степь сражалась с Наполеоном |мерзімді басылым=Караван медиа-порталы |жыл=2025 |url=https://www.caravan.kz/art/30-polkov-s-kazahami-kak-step-srazhalas-s-napoleonom/}}</ref>. == Өмірбаяны == XVIII ғасырдың соңында Кіші жүз (қазіргі Батыс Қазақстан) аумағында дүниеге келген. Ресей империясының шекаралық аймақтарын қорғауға жұмылдырылған қазақ еріктілерінің қатарында әскери қызметке араласа бастады. Көптеген қазақ сарбаздарынан айырмашылығы, Мұрат Құлшоранұлы шоқынбай-ақ, өзінің байырғы мұсылман діні мен есімін сақтап қалып, патша армиясында шен алған<ref name="ehistory">{{мақала |автор=E-history.kz |тақырыбы=Казахи в войне 1812 года |мерзімді басылым=Қазақстан тарихы порталы |жыл=2019 |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4530}}</ref>. === Әскери қызметі мен ерлігі === 1812 жылы шілдеде Наполеон Бонапарттың «Ұлы армиясы» Ресейге басып кірген кезде, Мұрат Құлшоранұлы алғашқы атты әскер полктерінің құрамында майдан шебіне аттанды. Ол 1812 жылдың 27 шілдесінде (жаңа стильмен 8 тамызда) болған қанды кавалериялық қақтығыстарда ерекше батылдығымен және партизандық ұрыс тактикасын шебер қолдануымен көзге түсті<ref name="caravan"/>: Осы ұрыстарда көрсеткен асқан ерлігі, жаудың шептерін бұзып, барлау мәліметтерін сәтті жеткізгені үшін оған әскери қолбасшылықтың шешімімен '''хорунжий''' (казак әскеріндегі алғашқы офицерлік атақ) шені берілді<ref name="ucoz">{{веб-сілтеме |url=https://nikulins.ucoz.ru/publ/27-1-0-103 |тақырыбы=История Казахстана - Материалы для домашней работы |баспа=Никулин оқу базасы |жыл=2013}}</ref>. Майлыбайұлы және Қарынбай Зындағұлұлы сияқты батырлармен бірге атақты [[Бородино шайқасы|Бородино ұрысына]] және одан кейінгі француз әскерін елден қуып шығу науқандарына белсене қатысты<ref name="ehistory"/>. Ерлігі үшін «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» күміс медалімен марапатталған. == Тарихи маңызы == Мұрат Құлшоранұлының есімі отандық тарих ғылымында 1812 жылғы соғысқа қатысқан 10 мыңнан астам қазақ жауынгерлерінің ішіндегі ең алғашқы және беделді әскери шен (офицерлік лауазым) алған тұлғалардың бірі ретінде құрметпен аталады<ref name="tarih">{{веб-сілтеме |url=http://tarih-begalinka.kz |тақырыбы=Қазақтардың 1812 жылғы Отан соғысына қатысуы |баспа=Tarih-Begalinka.kz порталы}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1812 жылғы Отан соғысына қатысқан қазақтар]] [[Санат:Кіші жүз тұлғалары]] 2x30ea9416a2jafdpwpig46yd2hq6q0 3615431 3615430 2026-06-11T01:36:27Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3615431 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Мұрат Құлшоранұлы |шынайы есімі = Мұрат Құлшоранұлы |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = XVIII ғасырдың соңы |туған жері = Кіші жүз (қазіргі Батыс Қазақстан) |қайтыс болған күні = XIX ғасыр |қайтыс болған жері = белгісіз |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{Flag|Ресей империясы}} |шыққан тегі = Қазақ |діні = Ислам |әкесі = Құлшоран |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = 1812 жылдан бастап |атағы = Хорунжий |білімі = |әскер түрі = Казак атты әскері |басқарды = |әскери бөлімі = Орынбор казак әскері (1-ші Тептяр немесе башқұрт полктері құрамында) |шайқасы = 1812 жылғы Отан соғысы<br>[[Бородино шайқасы]]<br>1812 жылғы жазғы кавалериялық рейдтер |марапаттары = {{«1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» медалі}} |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Мұрат Құлшоранұлы''' (XVIII ғасырдың соңы, Кіші жүз — XIX ғасыр) — 1812 жылғы Отан соғысына қатысушы, Орынбор казак әскерінің хорунжийі. Соғыстың алғашқы кезеңінде-ақ атты әскер ұрыстарында көрсеткен шеберлігімен танылған қазақ жауынгері<ref name="caravan">{{мақала |автор=Caravan.kz |тақырыбы=30 полков с казахами: как степь сражалась с Наполеоном |мерзімді басылым=Караван медиа-порталы |жыл=2025 |url=https://www.caravan.kz/art/30-polkov-s-kazahami-kak-step-srazhalas-s-napoleonom/}}</ref>. == Өмірбаяны == XVIII ғасырдың соңында Кіші жүз (қазіргі Батыс Қазақстан) аумағында дүниеге келген. Ресей империясының шекаралық аймақтарын қорғауға жұмылдырылған қазақ еріктілерінің қатарында әскери қызметке араласа бастады. Көптеген қазақ сарбаздарынан айырмашылығы, Мұрат Құлшоранұлы шоқынбай-ақ, өзінің байырғы мұсылман діні мен есімін сақтап қалып, патша армиясында шен алған<ref name="ehistory">{{мақала |автор=E-history.kz |тақырыбы=Казахи в войне 1812 года |мерзімді басылым=Қазақстан тарихы порталы |жыл=2019 |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4530}}</ref>. === Әскери қызметі мен ерлігі === 1812 жылы шілдеде Наполеон Бонапарттың «Ұлы армиясы» Ресейге басып кірген кезде, Мұрат Құлшоранұлы алғашқы атты әскер полктерінің құрамында майдан шебіне аттанды. Ол 1812 жылдың 27 шілдесінде (жаңа стильмен 8 тамызда) болған қанды кавалериялық қақтығыстарда ерекше батылдығымен және партизандық ұрыс тактикасын шебер қолдануымен көзге түсті<ref name="caravan"/>: Осы ұрыстарда көрсеткен асқан ерлігі, жаудың шептерін бұзып, барлау мәліметтерін сәтті жеткізгені үшін оған әскери қолбасшылықтың шешімімен '''хорунжий''' (казак әскеріндегі алғашқы офицерлік атақ) шені берілді<ref name="ucoz">{{веб-сілтеме |url=https://nikulins.ucoz.ru/publ/27-1-0-103 |тақырыбы=История Казахстана - Материалы для домашней работы |баспа=Никулин оқу базасы |жыл=2013}}</ref>. Майлыбайұлы және Қарынбай Зындағұлұлы сияқты батырлармен бірге атақты [[Бородино шайқасы|Бородино ұрысына]] және одан кейінгі француз әскерін елден қуып шығу науқандарына белсене қатысты<ref name="ehistory"/>. Ерлігі үшін «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» күміс медалімен марапатталған. == Тарихи маңызы == Мұрат Құлшоранұлының есімі отандық тарих ғылымында 1812 жылғы соғысқа қатысқан 10 мыңнан астам қазақ жауынгерлерінің ішіндегі ең алғашқы және беделді әскери шен (офицерлік лауазым) алған тұлғалардың бірі ретінде құрметпен аталады<ref name="tarih">{{веб-сілтеме |url=http://tarih-begalinka.kz |тақырыбы=Қазақтардың 1812 жылғы Отан соғысына қатысуы |баспа=Tarih-Begalinka.kz порталы}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1812 жылғы Отан соғысына қатысқан қазақтар]] [[Санат:Кіші жүз тұлғалары]] mfo4ihskngzkjlm4o0qcqeqoxuwb5gy 3615432 3615431 2026-06-11T01:36:46Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3615432 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Мұрат Құлшоранұлы |шынайы есімі = Мұрат Құлшоранұлы |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = XVIII ғасырдың соңы |туған жері = Кіші жүз (қазіргі Батыс Қазақстан) |қайтыс болған күні = XIX ғасыр |қайтыс болған жері = белгісіз |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{Flag|Ресей империясы}} |шыққан тегі = Қазақ |діні = Ислам |әкесі = Құлшоран |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = 1812 жылдан бастап |атағы = Хорунжий |білімі = |әскер түрі = Казак атты әскері |басқарды = |әскери бөлімі = Орынбор казак әскері (1-ші Тептяр немесе башқұрт полктері құрамында) |шайқасы = 1812 жылғы Отан соғысы<br>[[Бородино шайқасы]]<br>1812 жылғы жазғы кавалериялық рейдтер |марапаттары = {{«1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» медалі}} |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Мұрат Құлшоранұлы''' (XVIII ғасырдың соңы, Кіші жүз — XIX ғасыр) — 1812 жылғы Отан соғысына қатысушы, Орынбор казак әскерінің хорунжийі. Соғыстың алғашқы кезеңінде-ақ атты әскер ұрыстарында көрсеткен шеберлігімен танылған қазақ жауынгері<ref name="caravan">{{мақала |автор=Caravan.kz |тақырыбы=30 полков с казахами: как степь сражалась с Наполеоном |мерзімді басылым=Караван медиа-порталы |жыл=2025 |url=https://www.caravan.kz/art/30-polkov-s-kazahami-kak-step-srazhalas-s-napoleonom/}}</ref>. == Өмірбаяны == XVIII ғасырдың соңында Кіші жүз (қазіргі Батыс Қазақстан) аумағында дүниеге келген. Ресей империясының шекаралық аймақтарын қорғауға жұмылдырылған қазақ еріктілерінің қатарында әскери қызметке араласа бастады. Көптеген қазақ сарбаздарынан айырмашылығы, Мұрат Құлшоранұлы шоқынбай-ақ, өзінің байырғы мұсылман діні мен есімін сақтап қалып, патша армиясында шен алған<ref name="ehistory">{{мақала |автор=E-history.kz |тақырыбы=Казахи в войне 1812 года |мерзімді басылым=Қазақстан тарихы порталы |жыл=2019 |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4530}}</ref>. === Әскери қызметі мен ерлігі === 1812 жылы шілдеде Наполеон Бонапарттың «Ұлы армиясы» Ресейге басып кірген кезде, Мұрат Құлшоранұлы алғашқы атты әскер полктерінің құрамында майдан шебіне аттанды. Ол 1812 жылдың 27 шілдесінде (жаңа стильмен 8 тамызда) болған қанды кавалериялық қақтығыстарда ерекше батылдығымен және партизандық ұрыс тактикасын шебер қолдануымен көзге түсті<ref name="caravan"/>: Осы ұрыстарда көрсеткен асқан ерлігі, жаудың шептерін бұзып, барлау мәліметтерін сәтті жеткізгені үшін оған әскери қолбасшылықтың шешімімен '''хорунжий''' (казак әскеріндегі алғашқы офицерлік атақ) шені берілді<ref name="ucoz">{{веб-сілтеме |url=https://nikulins.ucoz.ru/publ/27-1-0-103 |тақырыбы=История Казахстана - Материалы для домашней работы |баспа=Никулин оқу базасы |жыл=2013}}</ref>. Майлыбайұлы және Қарынбай Зындағұлұлы сияқты батырлармен бірге атақты [[Бородино шайқасы|Бородино ұрысына]] және одан кейінгі француз әскерін елден қуып шығу науқандарына белсене қатысты<ref name="ehistory"/>. Ерлігі үшін «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» күміс медалімен марапатталған. == Тарихи маңызы == Мұрат Құлшоранұлының есімі отандық тарих ғылымында 1812 жылғы соғысқа қатысқан 10 мыңнан астам қазақ жауынгерлерінің ішіндегі ең алғашқы және беделді әскери шен (офицерлік лауазым) алған тұлғалардың бірі ретінде құрметпен аталады<ref name="tarih">{{веб-сілтеме |url=http://tarih-begalinka.kz |тақырыбы=Қазақтардың 1812 жылғы Отан соғысына қатысуы |баспа=Tarih-Begalinka.kz порталы}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1812 жылғы Отан соғысына қатысқан қазақтар]] [[Санат:Кіші жүз тұлғалары]] ayopbqt80vetdsjeq8drbyy1raam8tb 3615433 3615432 2026-06-11T01:37:03Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3615433 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Мұрат Құлшоранұлы |шынайы есімі = Мұрат Құлшоранұлы |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = XVIII ғасырдың соңы |туған жері = Кіші жүз (қазіргі Батыс Қазақстан) |қайтыс болған күні = XIX ғасыр |қайтыс болған жері = белгісіз |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{Flag|Ресей империясы}} |шыққан тегі = Қазақ |діні = Ислам |әкесі = Құлшоран |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = 1812 жылдан бастап |атағы = Хорунжий |білімі = |әскер түрі = Казак атты әскері |басқарды = |әскери бөлімі = Орынбор казак әскері (1-ші Тептяр немесе башқұрт полктері құрамында) |шайқасы = 1812 жылғы Отан соғысы<br>[[Бородино шайқасы]]<br>1812 жылғы жазғы кавалериялық рейдтер |марапаттары = {{«1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» медалі}} |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Мұрат Құлшоранұлы''' (XVIII ғасырдың соңы, Кіші жүз — XIX ғасыр) — 1812 жылғы Отан соғысына қатысушы, Орынбор казак әскерінің хорунжийі. Соғыстың алғашқы кезеңінде-ақ атты әскер ұрыстарында көрсеткен шеберлігімен танылған қазақ жауынгері<ref name="caravan">{{мақала |автор=Caravan.kz |тақырыбы=30 полков с казахами: как степь сражалась с Наполеоном |мерзімді басылым=Караван медиа-порталы |жыл=2025 |url=https://www.caravan.kz/art/30-polkov-s-kazahami-kak-step-srazhalas-s-napoleonom/}}</ref>. == Өмірбаяны == XVIII ғасырдың соңында Кіші жүз (қазіргі Батыс Қазақстан) аумағында дүниеге келген. Ресей империясының шекаралық аймақтарын қорғауға жұмылдырылған қазақ еріктілерінің қатарында әскери қызметке араласа бастады. Көптеген қазақ сарбаздарынан айырмашылығы, Мұрат Құлшоранұлы шоқынбай-ақ, өзінің байырғы мұсылман діні мен есімін сақтап қалып, патша армиясында шен алған<ref name="ehistory">{{мақала |автор=E-history.kz |тақырыбы=Казахи в войне 1812 года |мерзімді басылым=Қазақстан тарихы порталы |жыл=2019 |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4530}}</ref>. === Әскери қызметі мен ерлігі === 1812 жылы шілдеде Наполеон Бонапарттың «Ұлы армиясы» Ресейге басып кірген кезде, Мұрат Құлшоранұлы алғашқы атты әскер полктерінің құрамында майдан шебіне аттанды. Ол 1812 жылдың 27 шілдесінде (жаңа стильмен 8 тамызда) болған қанды кавалериялық қақтығыстарда ерекше батылдығымен және партизандық ұрыс тактикасын шебер қолдануымен көзге түсті<ref name="caravan"/>: Осы ұрыстарда көрсеткен асқан ерлігі, жаудың шептерін бұзып, барлау мәліметтерін сәтті жеткізгені үшін оған әскери қолбасшылықтың шешімімен '''хорунжий''' (казак әскеріндегі алғашқы офицерлік атақ) шені берілді<ref name="ucoz">{{веб-сілтеме |url=https://nikulins.ucoz.ru/publ/27-1-0-103 |тақырыбы=История Казахстана - Материалы для домашней работы |баспа=Никулин оқу базасы |жыл=2013}}</ref>. Майлыбайұлы және Қарынбай Зындағұлұлы сияқты батырлармен бірге атақты [[Бородино шайқасы|Бородино ұрысына]] және одан кейінгі француз әскерін елден қуып шығу науқандарына белсене қатысты<ref name="ehistory"/>. Ерлігі үшін «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» күміс медалімен марапатталған. == Тарихи маңызы == Мұрат Құлшоранұлының есімі отандық тарих ғылымында 1812 жылғы соғысқа қатысқан 10 мыңнан астам қазақ жауынгерлерінің ішіндегі ең алғашқы және беделді әскери шен (офицерлік лауазым) алған тұлғалардың бірі ретінде құрметпен аталады<ref name="tarih">{{веб-сілтеме |url=http://tarih-begalinka.kz |тақырыбы=Қазақтардың 1812 жылғы Отан соғысына қатысуы |баспа=Tarih-Begalinka.kz порталы}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1812 жылғы Отан соғысына қатысқан қазақтар]] [[Санат:Кіші жүз тұлғалары]] f833ru3faz3kxf9e9a53ojuk3vaf1qa 3615434 3615433 2026-06-11T01:37:25Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3615434 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Мұрат Құлшоранұлы |шынайы есімі = Мұрат Құлшоранұлы |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = XVIII ғасырдың соңы |туған жері = Кіші жүз (қазіргі Батыс Қазақстан) |қайтыс болған күні = XIX ғасыр |қайтыс болған жері = белгісіз |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{Flag|Ресей империясы}} |шыққан тегі = Қазақ |діні = Ислам |әкесі = Құлшоран |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = 1812 жылдан бастап |атағы = Хорунжий |білімі = |әскер түрі = Казак атты әскері |басқарды = |әскери бөлімі = Орынбор казак әскері (1-ші Тептяр немесе башқұрт полктері құрамында) |шайқасы = 1812 жылғы Отан соғысы<br>[[Бородино шайқасы]]<br>1812 жылғы жазғы кавалериялық рейдтер |марапаттары = {{«1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» медалі}} |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Мұрат Құлшоранұлы''' (XVIII ғасырдың соңы, Кіші жүз — XIX ғасыр) — 1812 жылғы Отан соғысына қатысушы, Орынбор казак әскерінің хорунжийі. Соғыстың алғашқы кезеңінде-ақ атты әскер ұрыстарында көрсеткен шеберлігімен танылған қазақ жауынгері<ref name="caravan">{{мақала |автор=Caravan.kz |тақырыбы=30 полков с казахами: как степь сражалась с Наполеоном |мерзімді басылым=Караван медиа-порталы |жыл=2025 |url=https://www.caravan.kz/art/30-polkov-s-kazahami-kak-step-srazhalas-s-napoleonom/}}</ref>. == Өмірбаяны == XVIII ғасырдың соңында Кіші жүз (қазіргі Батыс Қазақстан) аумағында дүниеге келген. Ресей империясының шекаралық аймақтарын қорғауға жұмылдырылған қазақ еріктілерінің қатарында әскери қызметке араласа бастады. Көптеген қазақ сарбаздарынан айырмашылығы, Мұрат Құлшоранұлы шоқынбай-ақ, өзінің байырғы мұсылман діні мен есімін сақтап қалып, патша армиясында шен алған<ref name="ehistory">{{мақала |автор=E-history.kz |тақырыбы=Казахи в войне 1812 года |мерзімді басылым=Қазақстан тарихы порталы |жыл=2019 |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4530}}</ref>. === Әскери қызметі мен ерлігі === 1812 жылы шілдеде Наполеон Бонапарттың «Ұлы армиясы» Ресейге басып кірген кезде, Мұрат Құлшоранұлы алғашқы атты әскер полктерінің құрамында майдан шебіне аттанды. Ол 1812 жылдың 27 шілдесінде (жаңа стильмен 8 тамызда) болған қанды кавалериялық қақтығыстарда ерекше батылдығымен және партизандық ұрыс тактикасын шебер қолдануымен көзге түсті<ref name="caravan"/>: Осы ұрыстарда көрсеткен асқан ерлігі, жаудың шептерін бұзып, барлау мәліметтерін сәтті жеткізгені үшін оған әскери қолбасшылықтың шешімімен '''хорунжий''' (казак әскеріндегі алғашқы офицерлік атақ) шені берілді<ref name="ucoz">{{веб-сілтеме |url=https://nikulins.ucoz.ru/publ/27-1-0-103 |тақырыбы=История Казахстана - Материалы для домашней работы |баспа=Никулин оқу базасы |жыл=2013}}</ref>. Майлыбайұлы және Қарынбай Зындағұлұлы сияқты батырлармен бірге атақты [[Бородино шайқасы|Бородино ұрысына]] және одан кейінгі француз әскерін елден қуып шығу науқандарына белсене қатысты<ref name="ehistory"/>. Ерлігі үшін «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» күміс медалімен марапатталған. == Тарихи маңызы == Мұрат Құлшоранұлының есімі отандық тарих ғылымында 1812 жылғы соғысқа қатысқан 10 мыңнан астам қазақ жауынгерлерінің ішіндегі ең алғашқы және беделді әскери шен (офицерлік лауазым) алған тұлғалардың бірі ретінде құрметпен аталады<ref name="tarih">{{веб-сілтеме |url=http://tarih-begalinka.kz |тақырыбы=Қазақтардың 1812 жылғы Отан соғысына қатысуы |баспа=Tarih-Begalinka.kz порталы}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1812 жылғы Отан соғысына қатысқан қазақтар]] [[Санат:Кіші жүз тұлғалары]] 9lwcwumniskjr5hxz7fqdp0s0bq32tv 3615435 3615434 2026-06-11T01:37:47Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3615435 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Мұрат Құлшоранұлы |шынайы есімі = Мұрат Құлшоранұлы |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = XVIII ғасырдың соңы |туған жері = Кіші жүз (қазіргі Батыс Қазақстан) |қайтыс болған күні = XIX ғасыр |қайтыс болған жері = белгісіз |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{Flag|Ресей империясы}} |шыққан тегі = Қазақ |діні = Ислам |әкесі = Құлшоран |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = 1812 жылдан бастап |атағы = Хорунжий |білімі = |әскер түрі = Казак атты әскері |басқарды = |әскери бөлімі = Орынбор казак әскері (1-ші Тептяр немесе башқұрт полктері құрамында) |шайқасы = 1812 жылғы Отан соғысы<br>[[Бородино шайқасы]]<br>1812 жылғы жазғы кавалериялық рейдтер |марапаттары = {{«1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» медалі}} |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Мұрат Құлшоранұлы''' (XVIII ғасырдың соңы, Кіші жүз — XIX ғасыр) — 1812 жылғы Отан соғысына қатысушы, Орынбор казак әскерінің хорунжийі. Соғыстың алғашқы кезеңінде-ақ атты әскер ұрыстарында көрсеткен шеберлігімен танылған қазақ жауынгері<ref name="caravan">{{мақала |автор=Caravan.kz |тақырыбы=30 полков с казахами: как степь сражалась с Наполеоном |мерзімді басылым=Караван медиа-порталы |жыл=2025 |url=https://www.caravan.kz/art/30-polkov-s-kazahami-kak-step-srazhalas-s-napoleonom/}}</ref>. == Өмірбаяны == XVIII ғасырдың соңында Кіші жүз (қазіргі Батыс Қазақстан) аумағында дүниеге келген. Ресей империясының шекаралық аймақтарын қорғауға жұмылдырылған қазақ еріктілерінің қатарында әскери қызметке араласа бастады. Көптеген қазақ сарбаздарынан айырмашылығы, Мұрат Құлшоранұлы шоқынбай-ақ, өзінің байырғы мұсылман діні мен есімін сақтап қалып, патша армиясында шен алған<ref name="ehistory">{{мақала |автор=E-history.kz |тақырыбы=Казахи в войне 1812 года |мерзімді басылым=Қазақстан тарихы порталы |жыл=2019 |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4530}}</ref>. === Әскери қызметі мен ерлігі === 1812 жылы шілдеде Наполеон Бонапарттың «Ұлы армиясы» Ресейге басып кірген кезде, Мұрат Құлшоранұлы алғашқы атты әскер полктерінің құрамында майдан шебіне аттанды. Ол 1812 жылдың 27 шілдесінде (жаңа стильмен 8 тамызда) болған қанды кавалериялық қақтығыстарда ерекше батылдығымен және партизандық ұрыс тактикасын шебер қолдануымен көзге түсті<ref name="caravan"/>: Осы ұрыстарда көрсеткен асқан ерлігі, жаудың шептерін бұзып, барлау мәліметтерін сәтті жеткізгені үшін оған әскери қолбасшылықтың шешімімен '''хорунжий''' (казак әскеріндегі алғашқы офицерлік атақ) шені берілді<ref name="ucoz">{{веб-сілтеме |url=https://nikulins.ucoz.ru/publ/27-1-0-103 |тақырыбы=История Казахстана - Материалы для домашней работы |баспа=Никулин оқу базасы |жыл=2013}}</ref>. Майлыбайұлы және Қарынбай Зындағұлұлы сияқты батырлармен бірге атақты [[Бородино шайқасы|Бородино ұрысына]] және одан кейінгі француз әскерін елден қуып шығу науқандарына белсене қатысты<ref name="ehistory"/>. Ерлігі үшін «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» күміс медалімен марапатталған. == Тарихи маңызы == Мұрат Құлшоранұлының есімі отандық тарих ғылымында 1812 жылғы соғысқа қатысқан 10 мыңнан астам қазақ жауынгерлерінің ішіндегі ең алғашқы және беделді әскери шен (офицерлік лауазым) алған тұлғалардың бірі ретінде құрметпен аталады<ref name="tarih">{{веб-сілтеме |url=http://tarih-begalinka.kz |тақырыбы=Қазақтардың 1812 жылғы Отан соғысына қатысуы |баспа=Tarih-Begalinka.kz порталы}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1812 жылғы Отан соғысына қатысқан қазақтар]] [[Санат:Кіші жүз тұлғалары]] gsjmav3h9rwk2wjyoer4o1k9yf6640h 3615436 3615435 2026-06-11T01:38:19Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3615436 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Мұрат Құлшоранұлы |шынайы есімі = Мұрат Құлшоранұлы |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = XVIII ғасырдың соңы |туған жері = Кіші жүз (қазіргі Батыс Қазақстан) |қайтыс болған күні = XIX ғасыр |қайтыс болған жері = белгісіз |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{Flag|Ресей империясы}} |шыққан тегі = Қазақ |діні = Ислам |әкесі = Құлшоран |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = 1812 жылдан бастап |атағы = Хорунжий |білімі = |әскер түрі = Казак атты әскері |басқарды = |әскери бөлімі = Орынбор казак әскері (1-ші Тептяр немесе башқұрт полктері құрамында) |шайқасы = 1812 жылғы Отан соғысы<br>[[Бородино шайқасы]]<br>1812 жылғы жазғы кавалериялық рейдтер |марапаттары = {{«1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» медалі}} |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Мұрат Құлшоранұлы''' (XVIII ғасырдың соңы, Кіші жүз — XIX ғасыр) — 1812 жылғы Отан соғысына қатысушы, Орынбор казак әскерінің хорунжийі. Соғыстың алғашқы кезеңінде-ақ атты әскер ұрыстарында көрсеткен шеберлігімен танылған қазақ жауынгері<ref name="caravan">{{мақала |автор=Caravan.kz |тақырыбы=30 полков с казахами: как степь сражалась с Наполеоном |мерзімді басылым=Караван медиа-порталы |жыл=2025 |url=https://www.caravan.kz/art/30-polkov-s-kazahami-kak-step-srazhalas-s-napoleonom/}}</ref>. == Өмірбаяны == XVIII ғасырдың соңында Кіші жүз (қазіргі Батыс Қазақстан) аумағында дүниеге келген. Ресей империясының шекаралық аймақтарын қорғауға жұмылдырылған қазақ еріктілерінің қатарында әскери қызметке араласа бастады. Көптеген қазақ сарбаздарынан айырмашылығы, Мұрат Құлшоранұлы шоқынбай-ақ, өзінің байырғы мұсылман діні мен есімін сақтап қалып, патша армиясында шен алған<ref name="ehistory">{{мақала |автор=E-history.kz |тақырыбы=Казахи в войне 1812 года |мерзімді басылым=Қазақстан тарихы порталы |жыл=2019 |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4530}}</ref>. === Әскери қызметі мен ерлігі === 1812 жылы шілдеде Наполеон Бонапарттың «Ұлы армиясы» Ресейге басып кірген кезде, Мұрат Құлшоранұлы алғашқы атты әскер полктерінің құрамында майдан шебіне аттанды. Ол 1812 жылдың 27 шілдесінде (жаңа стильмен 8 тамызда) болған қанды кавалериялық қақтығыстарда ерекше батылдығымен және партизандық ұрыс тактикасын шебер қолдануымен көзге түсті<ref name="caravan"/>: Осы ұрыстарда көрсеткен асқан ерлігі, жаудың шептерін бұзып, барлау мәліметтерін сәтті жеткізгені үшін оған әскери қолбасшылықтың шешімімен '''хорунжий''' (казак әскеріндегі алғашқы офицерлік атақ) шені берілді<ref name="ucoz">{{веб-сілтеме |url=https://nikulins.ucoz.ru/publ/27-1-0-103 |тақырыбы=История Казахстана - Материалы для домашней работы |баспа=Никулин оқу базасы |жыл=2013}}</ref>. Майлыбайұлы және Қарынбай Зындағұлұлы сияқты батырлармен бірге атақты [[Бородино шайқасы|Бородино ұрысына]] және одан кейінгі француз әскерін елден қуып шығу науқандарына белсене қатысты<ref name="ehistory"/>. Ерлігі үшін «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» күміс медалімен марапатталған. == Тарихи маңызы == Мұрат Құлшоранұлының есімі отандық тарих ғылымында 1812 жылғы соғысқа қатысқан 10 мыңнан астам қазақ жауынгерлерінің ішіндегі ең алғашқы және беделді әскери шен (офицерлік лауазым) алған тұлғалардың бірі ретінде құрметпен аталады<ref name="tarih">{{веб-сілтеме |url=http://tarih-begalinka.kz |тақырыбы=Қазақтардың 1812 жылғы Отан соғысына қатысуы |баспа=Tarih-Begalinka.kz порталы}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1812 жылғы Отан соғысына қатысқан қазақтар]] [[Санат:Кіші жүз тұлғалары]] 4ctyo40zzfvtn2a3fz4gyc7zka4m9tf 3615437 3615436 2026-06-11T01:38:33Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3615437 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Мұрат Құлшоранұлы |шынайы есімі = Мұрат Құлшоранұлы |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = XVIII ғасырдың соңы |туған жері = Кіші жүз (қазіргі Батыс Қазақстан) |қайтыс болған күні = XIX ғасыр |қайтыс болған жері = белгісіз |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{Flag|Ресей империясы}} |шыққан тегі = Қазақ |діні = Ислам |әкесі = Құлшоран |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = 1812 жылдан бастап |атағы = Хорунжий |білімі = |әскер түрі = Казак атты әскері |басқарды = |әскери бөлімі = Орынбор казак әскері (1-ші Тептяр немесе башқұрт полктері құрамында) |шайқасы = 1812 жылғы Отан соғысы<br>[[Бородино шайқасы]]<br>1812 жылғы жазғы кавалериялық рейдтер |марапаттары = {{«1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» медалі}} |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Мұрат Құлшоранұлы''' (XVIII ғасырдың соңы, Кіші жүз — XIX ғасыр) — 1812 жылғы Отан соғысына қатысушы, Орынбор казак әскерінің хорунжийі. Соғыстың алғашқы кезеңінде-ақ атты әскер ұрыстарында көрсеткен шеберлігімен танылған қазақ жауынгері<ref name="caravan">{{мақала |автор=Caravan.kz |тақырыбы=30 полков с казахами: как степь сражалась с Наполеоном |мерзімді басылым=Караван медиа-порталы |жыл=2025 |url=https://www.caravan.kz/art/30-polkov-s-kazahami-kak-step-srazhalas-s-napoleonom/}}</ref>. == Өмірбаяны == XVIII ғасырдың соңында Кіші жүз (қазіргі Батыс Қазақстан) аумағында дүниеге келген. Ресей империясының шекаралық аймақтарын қорғауға жұмылдырылған қазақ еріктілерінің қатарында әскери қызметке араласа бастады. Көптеген қазақ сарбаздарынан айырмашылығы, Мұрат Құлшоранұлы шоқынбай-ақ, өзінің байырғы мұсылман діні мен есімін сақтап қалып, патша армиясында шен алған<ref name="ehistory">{{мақала |автор=E-history.kz |тақырыбы=Казахи в войне 1812 года |мерзімді басылым=Қазақстан тарихы порталы |жыл=2019 |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4530}}</ref>. === Әскери қызметі мен ерлігі === 1812 жылы шілдеде Наполеон Бонапарттың «Ұлы армиясы» Ресейге басып кірген кезде, Мұрат Құлшоранұлы алғашқы атты әскер полктерінің құрамында майдан шебіне аттанды. Ол 1812 жылдың 27 шілдесінде (жаңа стильмен 8 тамызда) болған қанды кавалериялық қақтығыстарда ерекше батылдығымен және партизандық ұрыс тактикасын шебер қолдануымен көзге түсті<ref name="caravan"/>: Осы ұрыстарда көрсеткен асқан ерлігі, жаудың шептерін бұзып, барлау мәліметтерін сәтті жеткізгені үшін оған әскери қолбасшылықтың шешімімен '''хорунжий''' (казак әскеріндегі алғашқы офицерлік атақ) шені берілді<ref name="ucoz">{{веб-сілтеме |url=https://nikulins.ucoz.ru/publ/27-1-0-103 |тақырыбы=История Казахстана - Материалы для домашней работы |баспа=Никулин оқу базасы |жыл=2013}}</ref>. Майлыбайұлы және Қарынбай Зындағұлұлы сияқты батырлармен бірге атақты [[Бородино шайқасы|Бородино ұрысына]] және одан кейінгі француз әскерін елден қуып шығу науқандарына белсене қатысты<ref name="ehistory"/>. Ерлігі үшін «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» күміс медалімен марапатталған. == Тарихи маңызы == Мұрат Құлшоранұлының есімі отандық тарих ғылымында 1812 жылғы соғысқа қатысқан 10 мыңнан астам қазақ жауынгерлерінің ішіндегі ең алғашқы және беделді әскери шен (офицерлік лауазым) алған тұлғалардың бірі ретінде құрметпен аталады<ref name="tarih">{{веб-сілтеме |url=http://tarih-begalinka.kz |тақырыбы=Қазақтардың 1812 жылғы Отан соғысына қатысуы |баспа=Tarih-Begalinka.kz порталы}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1812 жылғы Отан соғысына қатысқан қазақтар]] [[Санат:Кіші жүз тұлғалары]] kujdl1skamncokn0mt6taakpeoaxehb 3615438 3615437 2026-06-11T01:38:52Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3615438 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Мұрат Құлшоранұлы |шынайы есімі = Мұрат Құлшоранұлы |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = XVIII ғасырдың соңы |туған жері = Кіші жүз (қазіргі Батыс Қазақстан) |қайтыс болған күні = XIX ғасыр |қайтыс болған жері = белгісіз |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{Flag|Ресей империясы}} |шыққан тегі = Қазақ |діні = Ислам |әкесі = Құлшоран |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = 1812 жылдан бастап |атағы = Хорунжий |білімі = |әскер түрі = Казак атты әскері |басқарды = |әскери бөлімі = Орынбор казак әскері (1-ші Тептяр немесе башқұрт полктері құрамында) |шайқасы = 1812 жылғы Отан соғысы<br>[[Бородино шайқасы]]<br>1812 жылғы жазғы кавалериялық рейдтер |марапаттары = {{«1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» медалі}} |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Мұрат Құлшоранұлы''' (XVIII ғасырдың соңы, Кіші жүз — XIX ғасыр) — 1812 жылғы Отан соғысына қатысушы, Орынбор казак әскерінің хорунжийі. Соғыстың алғашқы кезеңінде-ақ атты әскер ұрыстарында көрсеткен шеберлігімен танылған қазақ жауынгері<ref name="caravan">{{мақала |автор=Caravan.kz |тақырыбы=30 полков с казахами: как степь сражалась с Наполеоном |мерзімді басылым=Караван медиа-порталы |жыл=2025 |url=https://www.caravan.kz/art/30-polkov-s-kazahami-kak-step-srazhalas-s-napoleonom/}}</ref>. == Өмірбаяны == XVIII ғасырдың соңында Кіші жүз (қазіргі Батыс Қазақстан) аумағында дүниеге келген. Ресей империясының шекаралық аймақтарын қорғауға жұмылдырылған қазақ еріктілерінің қатарында әскери қызметке араласа бастады. Көптеген қазақ сарбаздарынан айырмашылығы, Мұрат Құлшоранұлы шоқынбай-ақ, өзінің байырғы мұсылман діні мен есімін сақтап қалып, патша армиясында шен алған<ref name="ehistory">{{мақала |автор=E-history.kz |тақырыбы=Казахи в войне 1812 года |мерзімді басылым=Қазақстан тарихы порталы |жыл=2019 |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4530}}</ref>. === Әскери қызметі мен ерлігі === 1812 жылы шілдеде Наполеон Бонапарттың «Ұлы армиясы» Ресейге басып кірген кезде, Мұрат Құлшоранұлы алғашқы атты әскер полктерінің құрамында майдан шебіне аттанды. Ол 1812 жылдың 27 шілдесінде (жаңа стильмен 8 тамызда) болған қанды кавалериялық қақтығыстарда ерекше батылдығымен және партизандық ұрыс тактикасын шебер қолдануымен көзге түсті<ref name="caravan"/>: Осы ұрыстарда көрсеткен асқан ерлігі, жаудың шептерін бұзып, барлау мәліметтерін сәтті жеткізгені үшін оған әскери қолбасшылықтың шешімімен '''хорунжий''' (казак әскеріндегі алғашқы офицерлік атақ) шені берілді<ref name="ucoz">{{веб-сілтеме |url=https://nikulins.ucoz.ru/publ/27-1-0-103 |тақырыбы=История Казахстана - Материалы для домашней работы |баспа=Никулин оқу базасы |жыл=2013}}</ref>. Майлыбайұлы және Қарынбай Зындағұлұлы сияқты батырлармен бірге атақты [[Бородино шайқасы|Бородино ұрысына]] және одан кейінгі француз әскерін елден қуып шығу науқандарына белсене қатысты<ref name="ehistory"/>. Ерлігі үшін «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» күміс медалімен марапатталған. == Тарихи маңызы == Мұрат Құлшоранұлының есімі отандық тарих ғылымында 1812 жылғы соғысқа қатысқан 10 мыңнан астам қазақ жауынгерлерінің ішіндегі ең алғашқы және беделді әскери шен (офицерлік лауазым) алған тұлғалардың бірі ретінде құрметпен аталады<ref name="tarih">{{веб-сілтеме |url=http://tarih-begalinka.kz |тақырыбы=Қазақтардың 1812 жылғы Отан соғысына қатысуы |баспа=Tarih-Begalinka.kz порталы}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1812 жылғы Отан соғысына қатысқан қазақтар]] [[Санат:Кіші жүз тұлғалары]] 0vlys0w3qv617ifikl888ccqlrybdvf 3615439 3615438 2026-06-11T01:39:10Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3615439 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Мұрат Құлшоранұлы |шынайы есімі = Мұрат Құлшоранұлы |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = XVIII ғасырдың соңы |туған жері = Кіші жүз (қазіргі Батыс Қазақстан) |қайтыс болған күні = XIX ғасыр |қайтыс болған жері = белгісіз |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{Flag|Ресей империясы}} |шыққан тегі = Қазақ |діні = Ислам |әкесі = Құлшоран |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = 1812 жылдан бастап |атағы = Хорунжий |білімі = |әскер түрі = Казак атты әскері |басқарды = |әскери бөлімі = Орынбор казак әскері (1-ші Тептяр немесе башқұрт полктері құрамында) |шайқасы = 1812 жылғы Отан соғысы<br>[[Бородино шайқасы]]<br>1812 жылғы жазғы кавалериялық рейдтер |марапаттары = {{«1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» медалі}} |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Мұрат Құлшоранұлы''' (XVIII ғасырдың соңы, Кіші жүз — XIX ғасыр) — 1812 жылғы Отан соғысына қатысушы, Орынбор казак әскерінің хорунжийі. Соғыстың алғашқы кезеңінде-ақ атты әскер ұрыстарында көрсеткен шеберлігімен танылған қазақ жауынгері<ref name="caravan">{{мақала |автор=Caravan.kz |тақырыбы=30 полков с казахами: как степь сражалась с Наполеоном |мерзімді басылым=Караван медиа-порталы |жыл=2025 |url=https://www.caravan.kz/art/30-polkov-s-kazahami-kak-step-srazhalas-s-napoleonom/}}</ref>. == Өмірбаяны == XVIII ғасырдың соңында Кіші жүз (қазіргі Батыс Қазақстан) аумағында дүниеге келген. Ресей империясының шекаралық аймақтарын қорғауға жұмылдырылған қазақ еріктілерінің қатарында әскери қызметке араласа бастады. Көптеген қазақ сарбаздарынан айырмашылығы, Мұрат Құлшоранұлы шоқынбай-ақ, өзінің байырғы мұсылман діні мен есімін сақтап қалып, патша армиясында шен алған<ref name="ehistory">{{мақала |автор=E-history.kz |тақырыбы=Казахи в войне 1812 года |мерзімді басылым=Қазақстан тарихы порталы |жыл=2019 |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4530}}</ref>. === Әскери қызметі мен ерлігі === 1812 жылы шілдеде Наполеон Бонапарттың «Ұлы армиясы» Ресейге басып кірген кезде, Мұрат Құлшоранұлы алғашқы атты әскер полктерінің құрамында майдан шебіне аттанды. Ол 1812 жылдың 27 шілдесінде (жаңа стильмен 8 тамызда) болған қанды кавалериялық қақтығыстарда ерекше батылдығымен және партизандық ұрыс тактикасын шебер қолдануымен көзге түсті<ref name="caravan"/>: Осы ұрыстарда көрсеткен асқан ерлігі, жаудың шептерін бұзып, барлау мәліметтерін сәтті жеткізгені үшін оған әскери қолбасшылықтың шешімімен '''хорунжий''' (казак әскеріндегі алғашқы офицерлік атақ) шені берілді<ref name="ucoz">{{веб-сілтеме |url=https://nikulins.ucoz.ru/publ/27-1-0-103 |тақырыбы=История Казахстана - Материалы для домашней работы |баспа=Никулин оқу базасы |жыл=2013}}</ref>. Майлыбайұлы және Қарынбай Зындағұлұлы сияқты батырлармен бірге атақты [[Бородино шайқасы|Бородино ұрысына]] және одан кейінгі француз әскерін елден қуып шығу науқандарына белсене қатысты<ref name="ehistory"/>. Ерлігі үшін «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» күміс медалімен марапатталған. == Тарихи маңызы == Мұрат Құлшоранұлының есімі отандық тарих ғылымында 1812 жылғы соғысқа қатысқан 10 мыңнан астам қазақ жауынгерлерінің ішіндегі ең алғашқы және беделді әскери шен (офицерлік лауазым) алған тұлғалардың бірі ретінде құрметпен аталады<ref name="tarih">{{веб-сілтеме |url=http://tarih-begalinka.kz |тақырыбы=Қазақтардың 1812 жылғы Отан соғысына қатысуы |баспа=Tarih-Begalinka.kz порталы}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1812 жылғы Отан соғысына қатысқан қазақтар]] [[Санат:Кіші жүз тұлғалары]] 0h2wjb6pszwcxag2bm42luutez5ezxe 3615440 3615439 2026-06-11T01:39:30Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3615440 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Мұрат Құлшоранұлы |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = XVIII ғасырдың соңы |туған жері = Кіші жүз (қазіргі Батыс Қазақстан) |қайтыс болған күні = XIX ғасыр |қайтыс болған жері = белгісіз |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{Flag|Ресей империясы}} |шыққан тегі = Қазақ |діні = Ислам |әкесі = Құлшоран |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = 1812 жылдан бастап |атағы = Хорунжий |білімі = |әскер түрі = Казак атты әскері |басқарды = |әскери бөлімі = Орынбор казак әскері (1-ші Тептяр немесе башқұрт полктері құрамында) |шайқасы = 1812 жылғы Отан соғысы<br>[[Бородино шайқасы]]<br>1812 жылғы жазғы кавалериялық рейдтер |марапаттары = {{«1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» медалі}} |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Мұрат Құлшоранұлы''' (XVIII ғасырдың соңы, Кіші жүз — XIX ғасыр) — 1812 жылғы Отан соғысына қатысушы, Орынбор казак әскерінің хорунжийі. Соғыстың алғашқы кезеңінде-ақ атты әскер ұрыстарында көрсеткен шеберлігімен танылған қазақ жауынгері<ref name="caravan">{{мақала |автор=Caravan.kz |тақырыбы=30 полков с казахами: как степь сражалась с Наполеоном |мерзімді басылым=Караван медиа-порталы |жыл=2025 |url=https://www.caravan.kz/art/30-polkov-s-kazahami-kak-step-srazhalas-s-napoleonom/}}</ref>. == Өмірбаяны == XVIII ғасырдың соңында Кіші жүз (қазіргі Батыс Қазақстан) аумағында дүниеге келген. Ресей империясының шекаралық аймақтарын қорғауға жұмылдырылған қазақ еріктілерінің қатарында әскери қызметке араласа бастады. Көптеген қазақ сарбаздарынан айырмашылығы, Мұрат Құлшоранұлы шоқынбай-ақ, өзінің байырғы мұсылман діні мен есімін сақтап қалып, патша армиясында шен алған<ref name="ehistory">{{мақала |автор=E-history.kz |тақырыбы=Казахи в войне 1812 года |мерзімді басылым=Қазақстан тарихы порталы |жыл=2019 |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4530}}</ref>. === Әскери қызметі мен ерлігі === 1812 жылы шілдеде Наполеон Бонапарттың «Ұлы армиясы» Ресейге басып кірген кезде, Мұрат Құлшоранұлы алғашқы атты әскер полктерінің құрамында майдан шебіне аттанды. Ол 1812 жылдың 27 шілдесінде (жаңа стильмен 8 тамызда) болған қанды кавалериялық қақтығыстарда ерекше батылдығымен және партизандық ұрыс тактикасын шебер қолдануымен көзге түсті<ref name="caravan"/>: Осы ұрыстарда көрсеткен асқан ерлігі, жаудың шептерін бұзып, барлау мәліметтерін сәтті жеткізгені үшін оған әскери қолбасшылықтың шешімімен '''хорунжий''' (казак әскеріндегі алғашқы офицерлік атақ) шені берілді<ref name="ucoz">{{веб-сілтеме |url=https://nikulins.ucoz.ru/publ/27-1-0-103 |тақырыбы=История Казахстана - Материалы для домашней работы |баспа=Никулин оқу базасы |жыл=2013}}</ref>. Майлыбайұлы және Қарынбай Зындағұлұлы сияқты батырлармен бірге атақты [[Бородино шайқасы|Бородино ұрысына]] және одан кейінгі француз әскерін елден қуып шығу науқандарына белсене қатысты<ref name="ehistory"/>. Ерлігі үшін «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» күміс медалімен марапатталған. == Тарихи маңызы == Мұрат Құлшоранұлының есімі отандық тарих ғылымында 1812 жылғы соғысқа қатысқан 10 мыңнан астам қазақ жауынгерлерінің ішіндегі ең алғашқы және беделді әскери шен (офицерлік лауазым) алған тұлғалардың бірі ретінде құрметпен аталады<ref name="tarih">{{веб-сілтеме |url=http://tarih-begalinka.kz |тақырыбы=Қазақтардың 1812 жылғы Отан соғысына қатысуы |баспа=Tarih-Begalinka.kz порталы}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1812 жылғы Отан соғысына қатысқан қазақтар]] [[Санат:Кіші жүз тұлғалары]] ondu9sq551xnqohblvvr5jr0ns5d87b 3615441 3615440 2026-06-11T01:39:58Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3615441 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Мұрат Құлшоранұлы |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = XVIII ғасырдың соңы |туған жері = Кіші жүз (қазіргі Батыс Қазақстан) |қайтыс болған күні = XIX ғасыр |қайтыс болған жері = белгісіз |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{Flag|Ресей империясы}} |шыққан тегі = Қазақ |діні = Ислам |әкесі = Құлшоран |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = 1812 жылдан бастап |атағы = Хорунжий |білімі = |әскер түрі = Казак атты әскері |басқарды = |әскери бөлімі = Орынбор казак әскері (1-ші Тептяр немесе башқұрт полктері құрамында) |шайқасы = 1812 жылғы Отан соғысы<br>[[Бородино шайқасы]]<br>1812 жылғы жазғы кавалериялық рейдтер |марапаттары = «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» медалі |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Мұрат Құлшоранұлы''' (XVIII ғасырдың соңы, Кіші жүз — XIX ғасыр) — 1812 жылғы Отан соғысына қатысушы, Орынбор казак әскерінің хорунжийі. Соғыстың алғашқы кезеңінде-ақ атты әскер ұрыстарында көрсеткен шеберлігімен танылған қазақ жауынгері<ref name="caravan">{{мақала |автор=Caravan.kz |тақырыбы=30 полков с казахами: как степь сражалась с Наполеоном |мерзімді басылым=Караван медиа-порталы |жыл=2025 |url=https://www.caravan.kz/art/30-polkov-s-kazahami-kak-step-srazhalas-s-napoleonom/}}</ref>. == Өмірбаяны == XVIII ғасырдың соңында Кіші жүз (қазіргі Батыс Қазақстан) аумағында дүниеге келген. Ресей империясының шекаралық аймақтарын қорғауға жұмылдырылған қазақ еріктілерінің қатарында әскери қызметке араласа бастады. Көптеген қазақ сарбаздарынан айырмашылығы, Мұрат Құлшоранұлы шоқынбай-ақ, өзінің байырғы мұсылман діні мен есімін сақтап қалып, патша армиясында шен алған<ref name="ehistory">{{мақала |автор=E-history.kz |тақырыбы=Казахи в войне 1812 года |мерзімді басылым=Қазақстан тарихы порталы |жыл=2019 |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4530}}</ref>. === Әскери қызметі мен ерлігі === 1812 жылы шілдеде Наполеон Бонапарттың «Ұлы армиясы» Ресейге басып кірген кезде, Мұрат Құлшоранұлы алғашқы атты әскер полктерінің құрамында майдан шебіне аттанды. Ол 1812 жылдың 27 шілдесінде (жаңа стильмен 8 тамызда) болған қанды кавалериялық қақтығыстарда ерекше батылдығымен және партизандық ұрыс тактикасын шебер қолдануымен көзге түсті<ref name="caravan"/>: Осы ұрыстарда көрсеткен асқан ерлігі, жаудың шептерін бұзып, барлау мәліметтерін сәтті жеткізгені үшін оған әскери қолбасшылықтың шешімімен '''хорунжий''' (казак әскеріндегі алғашқы офицерлік атақ) шені берілді<ref name="ucoz">{{веб-сілтеме |url=https://nikulins.ucoz.ru/publ/27-1-0-103 |тақырыбы=История Казахстана - Материалы для домашней работы |баспа=Никулин оқу базасы |жыл=2013}}</ref>. Майлыбайұлы және Қарынбай Зындағұлұлы сияқты батырлармен бірге атақты [[Бородино шайқасы|Бородино ұрысына]] және одан кейінгі француз әскерін елден қуып шығу науқандарына белсене қатысты<ref name="ehistory"/>. Ерлігі үшін «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» күміс медалімен марапатталған. == Тарихи маңызы == Мұрат Құлшоранұлының есімі отандық тарих ғылымында 1812 жылғы соғысқа қатысқан 10 мыңнан астам қазақ жауынгерлерінің ішіндегі ең алғашқы және беделді әскери шен (офицерлік лауазым) алған тұлғалардың бірі ретінде құрметпен аталады<ref name="tarih">{{веб-сілтеме |url=http://tarih-begalinka.kz |тақырыбы=Қазақтардың 1812 жылғы Отан соғысына қатысуы |баспа=Tarih-Begalinka.kz порталы}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1812 жылғы Отан соғысына қатысқан қазақтар]] [[Санат:Кіші жүз тұлғалары]] qqxplgnd75vmcv3fxmxxiulggdu014h 3615442 3615441 2026-06-11T01:40:28Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3615442 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Мұрат Құлшоранұлы |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = [[XVIII ғасыр]]дың соңы |туған жері = Кіші жүз (қазіргі Батыс Қазақстан) |қайтыс болған күні = XIX ғасыр |қайтыс болған жері = белгісіз |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{Flag|Ресей империясы}} |шыққан тегі = Қазақ |діні = Ислам |әкесі = Құлшоран |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = 1812 жылдан бастап |атағы = Хорунжий |білімі = |әскер түрі = Казак атты әскері |басқарды = |әскери бөлімі = Орынбор казак әскері (1-ші Тептяр немесе башқұрт полктері құрамында) |шайқасы = 1812 жылғы Отан соғысы<br>[[Бородино шайқасы]]<br>1812 жылғы жазғы кавалериялық рейдтер |марапаттары = «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» медалі |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Мұрат Құлшоранұлы''' (XVIII ғасырдың соңы, Кіші жүз — XIX ғасыр) — 1812 жылғы Отан соғысына қатысушы, Орынбор казак әскерінің хорунжийі. Соғыстың алғашқы кезеңінде-ақ атты әскер ұрыстарында көрсеткен шеберлігімен танылған қазақ жауынгері<ref name="caravan">{{мақала |автор=Caravan.kz |тақырыбы=30 полков с казахами: как степь сражалась с Наполеоном |мерзімді басылым=Караван медиа-порталы |жыл=2025 |url=https://www.caravan.kz/art/30-polkov-s-kazahami-kak-step-srazhalas-s-napoleonom/}}</ref>. == Өмірбаяны == XVIII ғасырдың соңында Кіші жүз (қазіргі Батыс Қазақстан) аумағында дүниеге келген. Ресей империясының шекаралық аймақтарын қорғауға жұмылдырылған қазақ еріктілерінің қатарында әскери қызметке араласа бастады. Көптеген қазақ сарбаздарынан айырмашылығы, Мұрат Құлшоранұлы шоқынбай-ақ, өзінің байырғы мұсылман діні мен есімін сақтап қалып, патша армиясында шен алған<ref name="ehistory">{{мақала |автор=E-history.kz |тақырыбы=Казахи в войне 1812 года |мерзімді басылым=Қазақстан тарихы порталы |жыл=2019 |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4530}}</ref>. === Әскери қызметі мен ерлігі === 1812 жылы шілдеде Наполеон Бонапарттың «Ұлы армиясы» Ресейге басып кірген кезде, Мұрат Құлшоранұлы алғашқы атты әскер полктерінің құрамында майдан шебіне аттанды. Ол 1812 жылдың 27 шілдесінде (жаңа стильмен 8 тамызда) болған қанды кавалериялық қақтығыстарда ерекше батылдығымен және партизандық ұрыс тактикасын шебер қолдануымен көзге түсті<ref name="caravan"/>: Осы ұрыстарда көрсеткен асқан ерлігі, жаудың шептерін бұзып, барлау мәліметтерін сәтті жеткізгені үшін оған әскери қолбасшылықтың шешімімен '''хорунжий''' (казак әскеріндегі алғашқы офицерлік атақ) шені берілді<ref name="ucoz">{{веб-сілтеме |url=https://nikulins.ucoz.ru/publ/27-1-0-103 |тақырыбы=История Казахстана - Материалы для домашней работы |баспа=Никулин оқу базасы |жыл=2013}}</ref>. Майлыбайұлы және Қарынбай Зындағұлұлы сияқты батырлармен бірге атақты [[Бородино шайқасы|Бородино ұрысына]] және одан кейінгі француз әскерін елден қуып шығу науқандарына белсене қатысты<ref name="ehistory"/>. Ерлігі үшін «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» күміс медалімен марапатталған. == Тарихи маңызы == Мұрат Құлшоранұлының есімі отандық тарих ғылымында 1812 жылғы соғысқа қатысқан 10 мыңнан астам қазақ жауынгерлерінің ішіндегі ең алғашқы және беделді әскери шен (офицерлік лауазым) алған тұлғалардың бірі ретінде құрметпен аталады<ref name="tarih">{{веб-сілтеме |url=http://tarih-begalinka.kz |тақырыбы=Қазақтардың 1812 жылғы Отан соғысына қатысуы |баспа=Tarih-Begalinka.kz порталы}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1812 жылғы Отан соғысына қатысқан қазақтар]] [[Санат:Кіші жүз тұлғалары]] 3dqvm4e0e1tqo7t86zdibo26qaigtnq 3615443 3615442 2026-06-11T01:40:56Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3615443 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Мұрат Құлшоранұлы |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = [[XVIII ғасыр]]дың соңы |туған жері =[[Кіші жүз]] (қазіргі Батыс Қазақстан) |қайтыс болған күні = [[XIX ғасыр]] |қайтыс болған жері = белгісіз |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{Flag|Ресей империясы}} |шыққан тегі = Қазақ |діні = Ислам |әкесі = Құлшоран |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = 1812 жылдан бастап |атағы = Хорунжий |білімі = |әскер түрі = Казак атты әскері |басқарды = |әскери бөлімі = Орынбор казак әскері (1-ші Тептяр немесе башқұрт полктері құрамында) |шайқасы = 1812 жылғы Отан соғысы<br>[[Бородино шайқасы]]<br>1812 жылғы жазғы кавалериялық рейдтер |марапаттары = «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» медалі |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Мұрат Құлшоранұлы''' (XVIII ғасырдың соңы, Кіші жүз — XIX ғасыр) — 1812 жылғы Отан соғысына қатысушы, Орынбор казак әскерінің хорунжийі. Соғыстың алғашқы кезеңінде-ақ атты әскер ұрыстарында көрсеткен шеберлігімен танылған қазақ жауынгері<ref name="caravan">{{мақала |автор=Caravan.kz |тақырыбы=30 полков с казахами: как степь сражалась с Наполеоном |мерзімді басылым=Караван медиа-порталы |жыл=2025 |url=https://www.caravan.kz/art/30-polkov-s-kazahami-kak-step-srazhalas-s-napoleonom/}}</ref>. == Өмірбаяны == XVIII ғасырдың соңында Кіші жүз (қазіргі Батыс Қазақстан) аумағында дүниеге келген. Ресей империясының шекаралық аймақтарын қорғауға жұмылдырылған қазақ еріктілерінің қатарында әскери қызметке араласа бастады. Көптеген қазақ сарбаздарынан айырмашылығы, Мұрат Құлшоранұлы шоқынбай-ақ, өзінің байырғы мұсылман діні мен есімін сақтап қалып, патша армиясында шен алған<ref name="ehistory">{{мақала |автор=E-history.kz |тақырыбы=Казахи в войне 1812 года |мерзімді басылым=Қазақстан тарихы порталы |жыл=2019 |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4530}}</ref>. === Әскери қызметі мен ерлігі === 1812 жылы шілдеде Наполеон Бонапарттың «Ұлы армиясы» Ресейге басып кірген кезде, Мұрат Құлшоранұлы алғашқы атты әскер полктерінің құрамында майдан шебіне аттанды. Ол 1812 жылдың 27 шілдесінде (жаңа стильмен 8 тамызда) болған қанды кавалериялық қақтығыстарда ерекше батылдығымен және партизандық ұрыс тактикасын шебер қолдануымен көзге түсті<ref name="caravan"/>: Осы ұрыстарда көрсеткен асқан ерлігі, жаудың шептерін бұзып, барлау мәліметтерін сәтті жеткізгені үшін оған әскери қолбасшылықтың шешімімен '''хорунжий''' (казак әскеріндегі алғашқы офицерлік атақ) шені берілді<ref name="ucoz">{{веб-сілтеме |url=https://nikulins.ucoz.ru/publ/27-1-0-103 |тақырыбы=История Казахстана - Материалы для домашней работы |баспа=Никулин оқу базасы |жыл=2013}}</ref>. Майлыбайұлы және Қарынбай Зындағұлұлы сияқты батырлармен бірге атақты [[Бородино шайқасы|Бородино ұрысына]] және одан кейінгі француз әскерін елден қуып шығу науқандарына белсене қатысты<ref name="ehistory"/>. Ерлігі үшін «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» күміс медалімен марапатталған. == Тарихи маңызы == Мұрат Құлшоранұлының есімі отандық тарих ғылымында 1812 жылғы соғысқа қатысқан 10 мыңнан астам қазақ жауынгерлерінің ішіндегі ең алғашқы және беделді әскери шен (офицерлік лауазым) алған тұлғалардың бірі ретінде құрметпен аталады<ref name="tarih">{{веб-сілтеме |url=http://tarih-begalinka.kz |тақырыбы=Қазақтардың 1812 жылғы Отан соғысына қатысуы |баспа=Tarih-Begalinka.kz порталы}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1812 жылғы Отан соғысына қатысқан қазақтар]] [[Санат:Кіші жүз тұлғалары]] kbwj9bapga5pnsqnzrin7jfrxi8721j 3615444 3615443 2026-06-11T01:41:21Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3615444 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Мұрат Құлшоранұлы |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = [[XVIII ғасыр]]дың соңы |туған жері =[[Кіші жүз]] (қазіргі Батыс Қазақстан) |қайтыс болған күні = [[XIX ғасыр]] |қайтыс болған жері = белгісіз |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{Flag|Ресей империясы}} |шыққан тегі = Қазақ |діні =[[Ислам]] |әкесі = Құлшоран |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = 1812 жылдан бастап |атағы = Хорунжий |білімі = |әскер түрі = Казак атты әскері |басқарды = |әскери бөлімі = Орынбор казак әскері (1-ші Тептяр немесе башқұрт полктері құрамында) |шайқасы = 1812 жылғы Отан соғысы<br>[[Бородино шайқасы]]<br>1812 жылғы жазғы кавалериялық рейдтер |марапаттары = «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» медалі |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Мұрат Құлшоранұлы''' (XVIII ғасырдың соңы, Кіші жүз — XIX ғасыр) — 1812 жылғы Отан соғысына қатысушы, Орынбор казак әскерінің хорунжийі. Соғыстың алғашқы кезеңінде-ақ атты әскер ұрыстарында көрсеткен шеберлігімен танылған қазақ жауынгері<ref name="caravan">{{мақала |автор=Caravan.kz |тақырыбы=30 полков с казахами: как степь сражалась с Наполеоном |мерзімді басылым=Караван медиа-порталы |жыл=2025 |url=https://www.caravan.kz/art/30-polkov-s-kazahami-kak-step-srazhalas-s-napoleonom/}}</ref>. == Өмірбаяны == XVIII ғасырдың соңында Кіші жүз (қазіргі Батыс Қазақстан) аумағында дүниеге келген. Ресей империясының шекаралық аймақтарын қорғауға жұмылдырылған қазақ еріктілерінің қатарында әскери қызметке араласа бастады. Көптеген қазақ сарбаздарынан айырмашылығы, Мұрат Құлшоранұлы шоқынбай-ақ, өзінің байырғы мұсылман діні мен есімін сақтап қалып, патша армиясында шен алған<ref name="ehistory">{{мақала |автор=E-history.kz |тақырыбы=Казахи в войне 1812 года |мерзімді басылым=Қазақстан тарихы порталы |жыл=2019 |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4530}}</ref>. === Әскери қызметі мен ерлігі === 1812 жылы шілдеде Наполеон Бонапарттың «Ұлы армиясы» Ресейге басып кірген кезде, Мұрат Құлшоранұлы алғашқы атты әскер полктерінің құрамында майдан шебіне аттанды. Ол 1812 жылдың 27 шілдесінде (жаңа стильмен 8 тамызда) болған қанды кавалериялық қақтығыстарда ерекше батылдығымен және партизандық ұрыс тактикасын шебер қолдануымен көзге түсті<ref name="caravan"/>: Осы ұрыстарда көрсеткен асқан ерлігі, жаудың шептерін бұзып, барлау мәліметтерін сәтті жеткізгені үшін оған әскери қолбасшылықтың шешімімен '''хорунжий''' (казак әскеріндегі алғашқы офицерлік атақ) шені берілді<ref name="ucoz">{{веб-сілтеме |url=https://nikulins.ucoz.ru/publ/27-1-0-103 |тақырыбы=История Казахстана - Материалы для домашней работы |баспа=Никулин оқу базасы |жыл=2013}}</ref>. Майлыбайұлы және Қарынбай Зындағұлұлы сияқты батырлармен бірге атақты [[Бородино шайқасы|Бородино ұрысына]] және одан кейінгі француз әскерін елден қуып шығу науқандарына белсене қатысты<ref name="ehistory"/>. Ерлігі үшін «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» күміс медалімен марапатталған. == Тарихи маңызы == Мұрат Құлшоранұлының есімі отандық тарих ғылымында 1812 жылғы соғысқа қатысқан 10 мыңнан астам қазақ жауынгерлерінің ішіндегі ең алғашқы және беделді әскери шен (офицерлік лауазым) алған тұлғалардың бірі ретінде құрметпен аталады<ref name="tarih">{{веб-сілтеме |url=http://tarih-begalinka.kz |тақырыбы=Қазақтардың 1812 жылғы Отан соғысына қатысуы |баспа=Tarih-Begalinka.kz порталы}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1812 жылғы Отан соғысына қатысқан қазақтар]] [[Санат:Кіші жүз тұлғалары]] sxpa6dn6qjukox6hdqbqgfpdg8z2nrp 3615445 3615444 2026-06-11T01:41:53Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3615445 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Мұрат Құлшоранұлы |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = [[XVIII ғасыр]]дың соңы |туған жері =[[Кіші жүз]] (қазіргі Батыс Қазақстан) |қайтыс болған күні = [[XIX ғасыр]] |қайтыс болған жері = белгісіз |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{Flag|Ресей империясы}} |шыққан тегі = Қазақ |діні =[[Ислам]] |әкесі = Құлшоран |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = 1812 жылдан бастап |атағы = Хорунжий |білімі = |әскер түрі = Казак атты әскері |басқарды = |әскери бөлімі = Орынбор казак әскері (1-ші Тептяр немесе башқұрт полктері құрамында) |шайқасы = 1812 жылғы Отан соғысы<br>[[Бородино шайқасы]]<br>1812 жылғы жазғы кавалериялық рейдтер |марапаттары = «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» медалі |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Мұрат Құлшоранұлы''' ([[XVIII ғасыр]]дың соңы, Кіші жүз — XIX ғасыр) — 1812 жылғы Отан соғысына қатысушы, Орынбор казак әскерінің хорунжийі. Соғыстың алғашқы кезеңінде-ақ атты әскер ұрыстарында көрсеткен шеберлігімен танылған қазақ жауынгері<ref name="caravan">{{мақала |автор=Caravan.kz |тақырыбы=30 полков с казахами: как степь сражалась с Наполеоном |мерзімді басылым=Караван медиа-порталы |жыл=2025 |url=https://www.caravan.kz/art/30-polkov-s-kazahami-kak-step-srazhalas-s-napoleonom/}}</ref>. == Өмірбаяны == XVIII ғасырдың соңында Кіші жүз (қазіргі Батыс Қазақстан) аумағында дүниеге келген. Ресей империясының шекаралық аймақтарын қорғауға жұмылдырылған қазақ еріктілерінің қатарында әскери қызметке араласа бастады. Көптеген қазақ сарбаздарынан айырмашылығы, Мұрат Құлшоранұлы шоқынбай-ақ, өзінің байырғы мұсылман діні мен есімін сақтап қалып, патша армиясында шен алған<ref name="ehistory">{{мақала |автор=E-history.kz |тақырыбы=Казахи в войне 1812 года |мерзімді басылым=Қазақстан тарихы порталы |жыл=2019 |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4530}}</ref>. === Әскери қызметі мен ерлігі === 1812 жылы шілдеде Наполеон Бонапарттың «Ұлы армиясы» Ресейге басып кірген кезде, Мұрат Құлшоранұлы алғашқы атты әскер полктерінің құрамында майдан шебіне аттанды. Ол 1812 жылдың 27 шілдесінде (жаңа стильмен 8 тамызда) болған қанды кавалериялық қақтығыстарда ерекше батылдығымен және партизандық ұрыс тактикасын шебер қолдануымен көзге түсті<ref name="caravan"/>: Осы ұрыстарда көрсеткен асқан ерлігі, жаудың шептерін бұзып, барлау мәліметтерін сәтті жеткізгені үшін оған әскери қолбасшылықтың шешімімен '''хорунжий''' (казак әскеріндегі алғашқы офицерлік атақ) шені берілді<ref name="ucoz">{{веб-сілтеме |url=https://nikulins.ucoz.ru/publ/27-1-0-103 |тақырыбы=История Казахстана - Материалы для домашней работы |баспа=Никулин оқу базасы |жыл=2013}}</ref>. Майлыбайұлы және Қарынбай Зындағұлұлы сияқты батырлармен бірге атақты [[Бородино шайқасы|Бородино ұрысына]] және одан кейінгі француз әскерін елден қуып шығу науқандарына белсене қатысты<ref name="ehistory"/>. Ерлігі үшін «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» күміс медалімен марапатталған. == Тарихи маңызы == Мұрат Құлшоранұлының есімі отандық тарих ғылымында 1812 жылғы соғысқа қатысқан 10 мыңнан астам қазақ жауынгерлерінің ішіндегі ең алғашқы және беделді әскери шен (офицерлік лауазым) алған тұлғалардың бірі ретінде құрметпен аталады<ref name="tarih">{{веб-сілтеме |url=http://tarih-begalinka.kz |тақырыбы=Қазақтардың 1812 жылғы Отан соғысына қатысуы |баспа=Tarih-Begalinka.kz порталы}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1812 жылғы Отан соғысына қатысқан қазақтар]] [[Санат:Кіші жүз тұлғалары]] p8lrn9qqb4th4wnirkicqun3h1jkzpy 3615446 3615445 2026-06-11T01:42:17Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3615446 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Мұрат Құлшоранұлы |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = [[XVIII ғасыр]]дың соңы |туған жері =[[Кіші жүз]] (қазіргі Батыс Қазақстан) |қайтыс болған күні = [[XIX ғасыр]] |қайтыс болған жері = белгісіз |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{Flag|Ресей империясы}} |шыққан тегі = Қазақ |діні =[[Ислам]] |әкесі = Құлшоран |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = 1812 жылдан бастап |атағы = Хорунжий |білімі = |әскер түрі = Казак атты әскері |басқарды = |әскери бөлімі = Орынбор казак әскері (1-ші Тептяр немесе башқұрт полктері құрамында) |шайқасы = 1812 жылғы Отан соғысы<br>[[Бородино шайқасы]]<br>1812 жылғы жазғы кавалериялық рейдтер |марапаттары = «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» медалі |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Мұрат Құлшоранұлы''' ([[XVIII ғасыр]]дың соңы, [[Кіші жүз]] — XIX ғасыр) — 1812 жылғы Отан соғысына қатысушы, Орынбор казак әскерінің хорунжийі. Соғыстың алғашқы кезеңінде-ақ атты әскер ұрыстарында көрсеткен шеберлігімен танылған қазақ жауынгері<ref name="caravan">{{мақала |автор=Caravan.kz |тақырыбы=30 полков с казахами: как степь сражалась с Наполеоном |мерзімді басылым=Караван медиа-порталы |жыл=2025 |url=https://www.caravan.kz/art/30-polkov-s-kazahami-kak-step-srazhalas-s-napoleonom/}}</ref>. == Өмірбаяны == XVIII ғасырдың соңында Кіші жүз (қазіргі Батыс Қазақстан) аумағында дүниеге келген. Ресей империясының шекаралық аймақтарын қорғауға жұмылдырылған қазақ еріктілерінің қатарында әскери қызметке араласа бастады. Көптеген қазақ сарбаздарынан айырмашылығы, Мұрат Құлшоранұлы шоқынбай-ақ, өзінің байырғы мұсылман діні мен есімін сақтап қалып, патша армиясында шен алған<ref name="ehistory">{{мақала |автор=E-history.kz |тақырыбы=Казахи в войне 1812 года |мерзімді басылым=Қазақстан тарихы порталы |жыл=2019 |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4530}}</ref>. === Әскери қызметі мен ерлігі === 1812 жылы шілдеде Наполеон Бонапарттың «Ұлы армиясы» Ресейге басып кірген кезде, Мұрат Құлшоранұлы алғашқы атты әскер полктерінің құрамында майдан шебіне аттанды. Ол 1812 жылдың 27 шілдесінде (жаңа стильмен 8 тамызда) болған қанды кавалериялық қақтығыстарда ерекше батылдығымен және партизандық ұрыс тактикасын шебер қолдануымен көзге түсті<ref name="caravan"/>: Осы ұрыстарда көрсеткен асқан ерлігі, жаудың шептерін бұзып, барлау мәліметтерін сәтті жеткізгені үшін оған әскери қолбасшылықтың шешімімен '''хорунжий''' (казак әскеріндегі алғашқы офицерлік атақ) шені берілді<ref name="ucoz">{{веб-сілтеме |url=https://nikulins.ucoz.ru/publ/27-1-0-103 |тақырыбы=История Казахстана - Материалы для домашней работы |баспа=Никулин оқу базасы |жыл=2013}}</ref>. Майлыбайұлы және Қарынбай Зындағұлұлы сияқты батырлармен бірге атақты [[Бородино шайқасы|Бородино ұрысына]] және одан кейінгі француз әскерін елден қуып шығу науқандарына белсене қатысты<ref name="ehistory"/>. Ерлігі үшін «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» күміс медалімен марапатталған. == Тарихи маңызы == Мұрат Құлшоранұлының есімі отандық тарих ғылымында 1812 жылғы соғысқа қатысқан 10 мыңнан астам қазақ жауынгерлерінің ішіндегі ең алғашқы және беделді әскери шен (офицерлік лауазым) алған тұлғалардың бірі ретінде құрметпен аталады<ref name="tarih">{{веб-сілтеме |url=http://tarih-begalinka.kz |тақырыбы=Қазақтардың 1812 жылғы Отан соғысына қатысуы |баспа=Tarih-Begalinka.kz порталы}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1812 жылғы Отан соғысына қатысқан қазақтар]] [[Санат:Кіші жүз тұлғалары]] 9ntw229lj3ofgbe224dtywd0y51r363 3615447 3615446 2026-06-11T01:42:49Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3615447 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Мұрат Құлшоранұлы |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = [[XVIII ғасыр]]дың соңы |туған жері =[[Кіші жүз]] (қазіргі Батыс Қазақстан) |қайтыс болған күні = [[XIX ғасыр]] |қайтыс болған жері = белгісіз |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{Flag|Ресей империясы}} |шыққан тегі = Қазақ |діні =[[Ислам]] |әкесі = Құлшоран |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = 1812 жылдан бастап |атағы = Хорунжий |білімі = |әскер түрі = Казак атты әскері |басқарды = |әскери бөлімі = Орынбор казак әскері (1-ші Тептяр немесе башқұрт полктері құрамында) |шайқасы = 1812 жылғы Отан соғысы<br>[[Бородино шайқасы]]<br>1812 жылғы жазғы кавалериялық рейдтер |марапаттары = «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» медалі |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Мұрат Құлшоранұлы''' ([[XVIII ғасыр]]дың соңы, [[Кіші жүз]] — [[XIX ғасыр]]) — 1812 жылғы Отан соғысына қатысушы, Орынбор казак әскерінің хорунжийі. Соғыстың алғашқы кезеңінде-ақ атты әскер ұрыстарында көрсеткен шеберлігімен танылған қазақ жауынгері<ref name="caravan">{{мақала |автор=Caravan.kz |тақырыбы=30 полков с казахами: как степь сражалась с Наполеоном |мерзімді басылым=Караван медиа-порталы |жыл=2025 |url=https://www.caravan.kz/art/30-polkov-s-kazahami-kak-step-srazhalas-s-napoleonom/}}</ref>. == Өмірбаяны == XVIII ғасырдың соңында Кіші жүз (қазіргі Батыс Қазақстан) аумағында дүниеге келген. Ресей империясының шекаралық аймақтарын қорғауға жұмылдырылған қазақ еріктілерінің қатарында әскери қызметке араласа бастады. Көптеген қазақ сарбаздарынан айырмашылығы, Мұрат Құлшоранұлы шоқынбай-ақ, өзінің байырғы мұсылман діні мен есімін сақтап қалып, патша армиясында шен алған<ref name="ehistory">{{мақала |автор=E-history.kz |тақырыбы=Казахи в войне 1812 года |мерзімді басылым=Қазақстан тарихы порталы |жыл=2019 |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4530}}</ref>. === Әскери қызметі мен ерлігі === 1812 жылы шілдеде Наполеон Бонапарттың «Ұлы армиясы» Ресейге басып кірген кезде, Мұрат Құлшоранұлы алғашқы атты әскер полктерінің құрамында майдан шебіне аттанды. Ол 1812 жылдың 27 шілдесінде (жаңа стильмен 8 тамызда) болған қанды кавалериялық қақтығыстарда ерекше батылдығымен және партизандық ұрыс тактикасын шебер қолдануымен көзге түсті<ref name="caravan"/>: Осы ұрыстарда көрсеткен асқан ерлігі, жаудың шептерін бұзып, барлау мәліметтерін сәтті жеткізгені үшін оған әскери қолбасшылықтың шешімімен '''хорунжий''' (казак әскеріндегі алғашқы офицерлік атақ) шені берілді<ref name="ucoz">{{веб-сілтеме |url=https://nikulins.ucoz.ru/publ/27-1-0-103 |тақырыбы=История Казахстана - Материалы для домашней работы |баспа=Никулин оқу базасы |жыл=2013}}</ref>. Майлыбайұлы және Қарынбай Зындағұлұлы сияқты батырлармен бірге атақты [[Бородино шайқасы|Бородино ұрысына]] және одан кейінгі француз әскерін елден қуып шығу науқандарына белсене қатысты<ref name="ehistory"/>. Ерлігі үшін «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» күміс медалімен марапатталған. == Тарихи маңызы == Мұрат Құлшоранұлының есімі отандық тарих ғылымында 1812 жылғы соғысқа қатысқан 10 мыңнан астам қазақ жауынгерлерінің ішіндегі ең алғашқы және беделді әскери шен (офицерлік лауазым) алған тұлғалардың бірі ретінде құрметпен аталады<ref name="tarih">{{веб-сілтеме |url=http://tarih-begalinka.kz |тақырыбы=Қазақтардың 1812 жылғы Отан соғысына қатысуы |баспа=Tarih-Begalinka.kz порталы}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1812 жылғы Отан соғысына қатысқан қазақтар]] [[Санат:Кіші жүз тұлғалары]] szk9zlb0vx4p1khcrtkhg7zlvi28mri 3615448 3615447 2026-06-11T01:43:30Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3615448 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Мұрат Құлшоранұлы |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = [[XVIII ғасыр]]дың соңы |туған жері =[[Кіші жүз]] (қазіргі Батыс Қазақстан) |қайтыс болған күні = [[XIX ғасыр]] |қайтыс болған жері = белгісіз |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{Flag|Ресей империясы}} |шыққан тегі = Қазақ |діні =[[Ислам]] |әкесі = Құлшоран |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = 1812 жылдан бастап |атағы = Хорунжий |білімі = |әскер түрі = Казак атты әскері |басқарды = |әскери бөлімі = Орынбор казак әскері (1-ші Тептяр немесе башқұрт полктері құрамында) |шайқасы = 1812 жылғы Отан соғысы<br>[[Бородино шайқасы]]<br>1812 жылғы жазғы кавалериялық рейдтер |марапаттары = «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» медалі |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Мұрат Құлшоранұлы''' ([[XVIII ғасыр]]дың соңы, [[Кіші жүз]] — [[XIX ғасыр]]) — 1812 жылғы Отан соғысына қатысушы, Орынбор казак әскерінің хорунжийі. Соғыстың алғашқы кезеңінде-ақ атты әскер ұрыстарында көрсеткен шеберлігімен танылған қазақ жауынгері<ref name="caravan">{{мақала |автор=Caravan.kz |тақырыбы=30 полков с казахами: как степь сражалась с Наполеоном |мерзімді басылым=Караван медиа-порталы |жыл=2025 |url=https://www.caravan.kz/art/30-polkov-s-kazahami-kak-step-srazhalas-s-napoleonom/}}</ref>. == Өмірбаяны == [[XVIII ғасыр]]дың соңында Кіші жүз (қазіргі Батыс Қазақстан) аумағында дүниеге келген. Ресей империясының шекаралық аймақтарын қорғауға жұмылдырылған қазақ еріктілерінің қатарында әскери қызметке араласа бастады. Көптеген қазақ сарбаздарынан айырмашылығы, Мұрат Құлшоранұлы шоқынбай-ақ, өзінің байырғы мұсылман діні мен есімін сақтап қалып, патша армиясында шен алған<ref name="ehistory">{{мақала |автор=E-history.kz |тақырыбы=Казахи в войне 1812 года |мерзімді басылым=Қазақстан тарихы порталы |жыл=2019 |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4530}}</ref>. === Әскери қызметі мен ерлігі === 1812 жылы шілдеде Наполеон Бонапарттың «Ұлы армиясы» Ресейге басып кірген кезде, Мұрат Құлшоранұлы алғашқы атты әскер полктерінің құрамында майдан шебіне аттанды. Ол 1812 жылдың 27 шілдесінде (жаңа стильмен 8 тамызда) болған қанды кавалериялық қақтығыстарда ерекше батылдығымен және партизандық ұрыс тактикасын шебер қолдануымен көзге түсті<ref name="caravan"/>: Осы ұрыстарда көрсеткен асқан ерлігі, жаудың шептерін бұзып, барлау мәліметтерін сәтті жеткізгені үшін оған әскери қолбасшылықтың шешімімен '''хорунжий''' (казак әскеріндегі алғашқы офицерлік атақ) шені берілді<ref name="ucoz">{{веб-сілтеме |url=https://nikulins.ucoz.ru/publ/27-1-0-103 |тақырыбы=История Казахстана - Материалы для домашней работы |баспа=Никулин оқу базасы |жыл=2013}}</ref>. Майлыбайұлы және Қарынбай Зындағұлұлы сияқты батырлармен бірге атақты [[Бородино шайқасы|Бородино ұрысына]] және одан кейінгі француз әскерін елден қуып шығу науқандарына белсене қатысты<ref name="ehistory"/>. Ерлігі үшін «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» күміс медалімен марапатталған. == Тарихи маңызы == Мұрат Құлшоранұлының есімі отандық тарих ғылымында 1812 жылғы соғысқа қатысқан 10 мыңнан астам қазақ жауынгерлерінің ішіндегі ең алғашқы және беделді әскери шен (офицерлік лауазым) алған тұлғалардың бірі ретінде құрметпен аталады<ref name="tarih">{{веб-сілтеме |url=http://tarih-begalinka.kz |тақырыбы=Қазақтардың 1812 жылғы Отан соғысына қатысуы |баспа=Tarih-Begalinka.kz порталы}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1812 жылғы Отан соғысына қатысқан қазақтар]] [[Санат:Кіші жүз тұлғалары]] 2v7la9rc1667uzqakrfk4wrkfkly5uq 3615449 3615448 2026-06-11T01:43:48Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3615449 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Мұрат Құлшоранұлы |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = [[XVIII ғасыр]]дың соңы |туған жері =[[Кіші жүз]] (қазіргі Батыс Қазақстан) |қайтыс болған күні = [[XIX ғасыр]] |қайтыс болған жері = белгісіз |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{Flag|Ресей империясы}} |шыққан тегі = Қазақ |діні =[[Ислам]] |әкесі = Құлшоран |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = 1812 жылдан бастап |атағы = Хорунжий |білімі = |әскер түрі = Казак атты әскері |басқарды = |әскери бөлімі = Орынбор казак әскері (1-ші Тептяр немесе башқұрт полктері құрамында) |шайқасы = 1812 жылғы Отан соғысы<br>[[Бородино шайқасы]]<br>1812 жылғы жазғы кавалериялық рейдтер |марапаттары = «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» медалі |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Мұрат Құлшоранұлы''' ([[XVIII ғасыр]]дың соңы, [[Кіші жүз]] — [[XIX ғасыр]]) — 1812 жылғы Отан соғысына қатысушы, Орынбор казак әскерінің хорунжийі. Соғыстың алғашқы кезеңінде-ақ атты әскер ұрыстарында көрсеткен шеберлігімен танылған қазақ жауынгері<ref name="caravan">{{мақала |автор=Caravan.kz |тақырыбы=30 полков с казахами: как степь сражалась с Наполеоном |мерзімді басылым=Караван медиа-порталы |жыл=2025 |url=https://www.caravan.kz/art/30-polkov-s-kazahami-kak-step-srazhalas-s-napoleonom/}}</ref>. == Өмірбаяны == [[XVIII ғасыр]]дың соңында [[Кіші жүз]] (қазіргі Батыс Қазақстан) аумағында дүниеге келген. Ресей империясының шекаралық аймақтарын қорғауға жұмылдырылған қазақ еріктілерінің қатарында әскери қызметке араласа бастады. Көптеген қазақ сарбаздарынан айырмашылығы, Мұрат Құлшоранұлы шоқынбай-ақ, өзінің байырғы мұсылман діні мен есімін сақтап қалып, патша армиясында шен алған<ref name="ehistory">{{мақала |автор=E-history.kz |тақырыбы=Казахи в войне 1812 года |мерзімді басылым=Қазақстан тарихы порталы |жыл=2019 |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4530}}</ref>. === Әскери қызметі мен ерлігі === 1812 жылы шілдеде Наполеон Бонапарттың «Ұлы армиясы» Ресейге басып кірген кезде, Мұрат Құлшоранұлы алғашқы атты әскер полктерінің құрамында майдан шебіне аттанды. Ол 1812 жылдың 27 шілдесінде (жаңа стильмен 8 тамызда) болған қанды кавалериялық қақтығыстарда ерекше батылдығымен және партизандық ұрыс тактикасын шебер қолдануымен көзге түсті<ref name="caravan"/>: Осы ұрыстарда көрсеткен асқан ерлігі, жаудың шептерін бұзып, барлау мәліметтерін сәтті жеткізгені үшін оған әскери қолбасшылықтың шешімімен '''хорунжий''' (казак әскеріндегі алғашқы офицерлік атақ) шені берілді<ref name="ucoz">{{веб-сілтеме |url=https://nikulins.ucoz.ru/publ/27-1-0-103 |тақырыбы=История Казахстана - Материалы для домашней работы |баспа=Никулин оқу базасы |жыл=2013}}</ref>. Майлыбайұлы және Қарынбай Зындағұлұлы сияқты батырлармен бірге атақты [[Бородино шайқасы|Бородино ұрысына]] және одан кейінгі француз әскерін елден қуып шығу науқандарына белсене қатысты<ref name="ehistory"/>. Ерлігі үшін «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» күміс медалімен марапатталған. == Тарихи маңызы == Мұрат Құлшоранұлының есімі отандық тарих ғылымында 1812 жылғы соғысқа қатысқан 10 мыңнан астам қазақ жауынгерлерінің ішіндегі ең алғашқы және беделді әскери шен (офицерлік лауазым) алған тұлғалардың бірі ретінде құрметпен аталады<ref name="tarih">{{веб-сілтеме |url=http://tarih-begalinka.kz |тақырыбы=Қазақтардың 1812 жылғы Отан соғысына қатысуы |баспа=Tarih-Begalinka.kz порталы}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1812 жылғы Отан соғысына қатысқан қазақтар]] [[Санат:Кіші жүз тұлғалары]] t5kck469x2zzus4m27jtocaws57v5zq 3615450 3615449 2026-06-11T01:44:07Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3615450 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Мұрат Құлшоранұлы |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = [[XVIII ғасыр]]дың соңы |туған жері =[[Кіші жүз]] (қазіргі Батыс Қазақстан) |қайтыс болған күні = [[XIX ғасыр]] |қайтыс болған жері = белгісіз |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{Flag|Ресей империясы}} |шыққан тегі = Қазақ |діні =[[Ислам]] |әкесі = Құлшоран |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = 1812 жылдан бастап |атағы = Хорунжий |білімі = |әскер түрі = Казак атты әскері |басқарды = |әскери бөлімі = Орынбор казак әскері (1-ші Тептяр немесе башқұрт полктері құрамында) |шайқасы = 1812 жылғы Отан соғысы<br>[[Бородино шайқасы]]<br>1812 жылғы жазғы кавалериялық рейдтер |марапаттары = «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» медалі |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Мұрат Құлшоранұлы''' ([[XVIII ғасыр]]дың соңы, [[Кіші жүз]] — [[XIX ғасыр]]) — 1812 жылғы Отан соғысына қатысушы, Орынбор казак әскерінің хорунжийі. Соғыстың алғашқы кезеңінде-ақ атты әскер ұрыстарында көрсеткен шеберлігімен танылған қазақ жауынгері<ref name="caravan">{{мақала |автор=Caravan.kz |тақырыбы=30 полков с казахами: как степь сражалась с Наполеоном |мерзімді басылым=Караван медиа-порталы |жыл=2025 |url=https://www.caravan.kz/art/30-polkov-s-kazahami-kak-step-srazhalas-s-napoleonom/}}</ref>. == Өмірбаяны == [[XVIII ғасыр]]дың соңында [[Кіші жүз]] (қазіргі [[Батыс Қазақстан]]) аумағында дүниеге келген. Ресей империясының шекаралық аймақтарын қорғауға жұмылдырылған қазақ еріктілерінің қатарында әскери қызметке араласа бастады. Көптеген қазақ сарбаздарынан айырмашылығы, Мұрат Құлшоранұлы шоқынбай-ақ, өзінің байырғы мұсылман діні мен есімін сақтап қалып, патша армиясында шен алған<ref name="ehistory">{{мақала |автор=E-history.kz |тақырыбы=Казахи в войне 1812 года |мерзімді басылым=Қазақстан тарихы порталы |жыл=2019 |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4530}}</ref>. === Әскери қызметі мен ерлігі === 1812 жылы шілдеде Наполеон Бонапарттың «Ұлы армиясы» Ресейге басып кірген кезде, Мұрат Құлшоранұлы алғашқы атты әскер полктерінің құрамында майдан шебіне аттанды. Ол 1812 жылдың 27 шілдесінде (жаңа стильмен 8 тамызда) болған қанды кавалериялық қақтығыстарда ерекше батылдығымен және партизандық ұрыс тактикасын шебер қолдануымен көзге түсті<ref name="caravan"/>: Осы ұрыстарда көрсеткен асқан ерлігі, жаудың шептерін бұзып, барлау мәліметтерін сәтті жеткізгені үшін оған әскери қолбасшылықтың шешімімен '''хорунжий''' (казак әскеріндегі алғашқы офицерлік атақ) шені берілді<ref name="ucoz">{{веб-сілтеме |url=https://nikulins.ucoz.ru/publ/27-1-0-103 |тақырыбы=История Казахстана - Материалы для домашней работы |баспа=Никулин оқу базасы |жыл=2013}}</ref>. Майлыбайұлы және Қарынбай Зындағұлұлы сияқты батырлармен бірге атақты [[Бородино шайқасы|Бородино ұрысына]] және одан кейінгі француз әскерін елден қуып шығу науқандарына белсене қатысты<ref name="ehistory"/>. Ерлігі үшін «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» күміс медалімен марапатталған. == Тарихи маңызы == Мұрат Құлшоранұлының есімі отандық тарих ғылымында 1812 жылғы соғысқа қатысқан 10 мыңнан астам қазақ жауынгерлерінің ішіндегі ең алғашқы және беделді әскери шен (офицерлік лауазым) алған тұлғалардың бірі ретінде құрметпен аталады<ref name="tarih">{{веб-сілтеме |url=http://tarih-begalinka.kz |тақырыбы=Қазақтардың 1812 жылғы Отан соғысына қатысуы |баспа=Tarih-Begalinka.kz порталы}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1812 жылғы Отан соғысына қатысқан қазақтар]] [[Санат:Кіші жүз тұлғалары]] ca7fmcgu27glpwr9g9bckyptrocl0nm 3615451 3615450 2026-06-11T01:44:27Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3615451 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Мұрат Құлшоранұлы |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = [[XVIII ғасыр]]дың соңы |туған жері =[[Кіші жүз]] (қазіргі Батыс Қазақстан) |қайтыс болған күні = [[XIX ғасыр]] |қайтыс болған жері = белгісіз |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{Flag|Ресей империясы}} |шыққан тегі = Қазақ |діні =[[Ислам]] |әкесі = Құлшоран |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = 1812 жылдан бастап |атағы = Хорунжий |білімі = |әскер түрі = Казак атты әскері |басқарды = |әскери бөлімі = Орынбор казак әскері (1-ші Тептяр немесе башқұрт полктері құрамында) |шайқасы = 1812 жылғы Отан соғысы<br>[[Бородино шайқасы]]<br>1812 жылғы жазғы кавалериялық рейдтер |марапаттары = «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» медалі |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Мұрат Құлшоранұлы''' ([[XVIII ғасыр]]дың соңы, [[Кіші жүз]] — [[XIX ғасыр]]) — 1812 жылғы Отан соғысына қатысушы, Орынбор казак әскерінің хорунжийі. Соғыстың алғашқы кезеңінде-ақ атты әскер ұрыстарында көрсеткен шеберлігімен танылған қазақ жауынгері<ref name="caravan">{{мақала |автор=Caravan.kz |тақырыбы=30 полков с казахами: как степь сражалась с Наполеоном |мерзімді басылым=Караван медиа-порталы |жыл=2025 |url=https://www.caravan.kz/art/30-polkov-s-kazahami-kak-step-srazhalas-s-napoleonom/}}</ref>. == Өмірбаяны == [[XVIII ғасыр]]дың соңында [[Кіші жүз]] (қазіргі [[Батыс Қазақстан]]) аумағында дүниеге келген. [[Ресей империясы]]ның шекаралық аймақтарын қорғауға жұмылдырылған қазақ еріктілерінің қатарында әскери қызметке араласа бастады. Көптеген қазақ сарбаздарынан айырмашылығы, Мұрат Құлшоранұлы шоқынбай-ақ, өзінің байырғы мұсылман діні мен есімін сақтап қалып, патша армиясында шен алған<ref name="ehistory">{{мақала |автор=E-history.kz |тақырыбы=Казахи в войне 1812 года |мерзімді басылым=Қазақстан тарихы порталы |жыл=2019 |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4530}}</ref>. === Әскери қызметі мен ерлігі === 1812 жылы шілдеде Наполеон Бонапарттың «Ұлы армиясы» Ресейге басып кірген кезде, Мұрат Құлшоранұлы алғашқы атты әскер полктерінің құрамында майдан шебіне аттанды. Ол 1812 жылдың 27 шілдесінде (жаңа стильмен 8 тамызда) болған қанды кавалериялық қақтығыстарда ерекше батылдығымен және партизандық ұрыс тактикасын шебер қолдануымен көзге түсті<ref name="caravan"/>: Осы ұрыстарда көрсеткен асқан ерлігі, жаудың шептерін бұзып, барлау мәліметтерін сәтті жеткізгені үшін оған әскери қолбасшылықтың шешімімен '''хорунжий''' (казак әскеріндегі алғашқы офицерлік атақ) шені берілді<ref name="ucoz">{{веб-сілтеме |url=https://nikulins.ucoz.ru/publ/27-1-0-103 |тақырыбы=История Казахстана - Материалы для домашней работы |баспа=Никулин оқу базасы |жыл=2013}}</ref>. Майлыбайұлы және Қарынбай Зындағұлұлы сияқты батырлармен бірге атақты [[Бородино шайқасы|Бородино ұрысына]] және одан кейінгі француз әскерін елден қуып шығу науқандарына белсене қатысты<ref name="ehistory"/>. Ерлігі үшін «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» күміс медалімен марапатталған. == Тарихи маңызы == Мұрат Құлшоранұлының есімі отандық тарих ғылымында 1812 жылғы соғысқа қатысқан 10 мыңнан астам қазақ жауынгерлерінің ішіндегі ең алғашқы және беделді әскери шен (офицерлік лауазым) алған тұлғалардың бірі ретінде құрметпен аталады<ref name="tarih">{{веб-сілтеме |url=http://tarih-begalinka.kz |тақырыбы=Қазақтардың 1812 жылғы Отан соғысына қатысуы |баспа=Tarih-Begalinka.kz порталы}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1812 жылғы Отан соғысына қатысқан қазақтар]] [[Санат:Кіші жүз тұлғалары]] 8b3q54w9b9vzcaalg8jy3svl8dh4sv1 3615452 3615451 2026-06-11T01:45:06Z Sagzhan 29953 /* Әскери қызметі мен ерлігі */ 3615452 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Мұрат Құлшоранұлы |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = [[XVIII ғасыр]]дың соңы |туған жері =[[Кіші жүз]] (қазіргі Батыс Қазақстан) |қайтыс болған күні = [[XIX ғасыр]] |қайтыс болған жері = белгісіз |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{Flag|Ресей империясы}} |шыққан тегі = Қазақ |діні =[[Ислам]] |әкесі = Құлшоран |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = 1812 жылдан бастап |атағы = Хорунжий |білімі = |әскер түрі = Казак атты әскері |басқарды = |әскери бөлімі = Орынбор казак әскері (1-ші Тептяр немесе башқұрт полктері құрамында) |шайқасы = 1812 жылғы Отан соғысы<br>[[Бородино шайқасы]]<br>1812 жылғы жазғы кавалериялық рейдтер |марапаттары = «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» медалі |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Мұрат Құлшоранұлы''' ([[XVIII ғасыр]]дың соңы, [[Кіші жүз]] — [[XIX ғасыр]]) — 1812 жылғы Отан соғысына қатысушы, Орынбор казак әскерінің хорунжийі. Соғыстың алғашқы кезеңінде-ақ атты әскер ұрыстарында көрсеткен шеберлігімен танылған қазақ жауынгері<ref name="caravan">{{мақала |автор=Caravan.kz |тақырыбы=30 полков с казахами: как степь сражалась с Наполеоном |мерзімді басылым=Караван медиа-порталы |жыл=2025 |url=https://www.caravan.kz/art/30-polkov-s-kazahami-kak-step-srazhalas-s-napoleonom/}}</ref>. == Өмірбаяны == [[XVIII ғасыр]]дың соңында [[Кіші жүз]] (қазіргі [[Батыс Қазақстан]]) аумағында дүниеге келген. [[Ресей империясы]]ның шекаралық аймақтарын қорғауға жұмылдырылған қазақ еріктілерінің қатарында әскери қызметке араласа бастады. Көптеген қазақ сарбаздарынан айырмашылығы, Мұрат Құлшоранұлы шоқынбай-ақ, өзінің байырғы мұсылман діні мен есімін сақтап қалып, патша армиясында шен алған<ref name="ehistory">{{мақала |автор=E-history.kz |тақырыбы=Казахи в войне 1812 года |мерзімді басылым=Қазақстан тарихы порталы |жыл=2019 |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4530}}</ref>. === Әскери қызметі мен ерлігі === 1812 жылы шілдеде [[Наполеон Бонапарт]]тың «Ұлы армиясы» Ресейге басып кірген кезде, Мұрат Құлшоранұлы алғашқы атты әскер полктерінің құрамында майдан шебіне аттанды. Ол 1812 жылдың 27 шілдесінде (жаңа стильмен 8 тамызда) болған қанды кавалериялық қақтығыстарда ерекше батылдығымен және партизандық ұрыс тактикасын шебер қолдануымен көзге түсті<ref name="caravan"/>: Осы ұрыстарда көрсеткен асқан ерлігі, жаудың шептерін бұзып, барлау мәліметтерін сәтті жеткізгені үшін оған әскери қолбасшылықтың шешімімен '''хорунжий''' (казак әскеріндегі алғашқы офицерлік атақ) шені берілді<ref name="ucoz">{{веб-сілтеме |url=https://nikulins.ucoz.ru/publ/27-1-0-103 |тақырыбы=История Казахстана - Материалы для домашней работы |баспа=Никулин оқу базасы |жыл=2013}}</ref>. Майлыбайұлы және Қарынбай Зындағұлұлы сияқты батырлармен бірге атақты [[Бородино шайқасы|Бородино ұрысына]] және одан кейінгі француз әскерін елден қуып шығу науқандарына белсене қатысты<ref name="ehistory"/>. Ерлігі үшін «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» күміс медалімен марапатталған. == Тарихи маңызы == Мұрат Құлшоранұлының есімі отандық тарих ғылымында 1812 жылғы соғысқа қатысқан 10 мыңнан астам қазақ жауынгерлерінің ішіндегі ең алғашқы және беделді әскери шен (офицерлік лауазым) алған тұлғалардың бірі ретінде құрметпен аталады<ref name="tarih">{{веб-сілтеме |url=http://tarih-begalinka.kz |тақырыбы=Қазақтардың 1812 жылғы Отан соғысына қатысуы |баспа=Tarih-Begalinka.kz порталы}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1812 жылғы Отан соғысына қатысқан қазақтар]] [[Санат:Кіші жүз тұлғалары]] 3g9o8fdubau19wwztfpj2nuhlv9zc95 3615453 3615452 2026-06-11T01:45:40Z Sagzhan 29953 /* Әскери қызметі мен ерлігі */ 3615453 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Мұрат Құлшоранұлы |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = [[XVIII ғасыр]]дың соңы |туған жері =[[Кіші жүз]] (қазіргі Батыс Қазақстан) |қайтыс болған күні = [[XIX ғасыр]] |қайтыс болған жері = белгісіз |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{Flag|Ресей империясы}} |шыққан тегі = Қазақ |діні =[[Ислам]] |әкесі = Құлшоран |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = 1812 жылдан бастап |атағы = Хорунжий |білімі = |әскер түрі = Казак атты әскері |басқарды = |әскери бөлімі = Орынбор казак әскері (1-ші Тептяр немесе башқұрт полктері құрамында) |шайқасы = 1812 жылғы Отан соғысы<br>[[Бородино шайқасы]]<br>1812 жылғы жазғы кавалериялық рейдтер |марапаттары = «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» медалі |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Мұрат Құлшоранұлы''' ([[XVIII ғасыр]]дың соңы, [[Кіші жүз]] — [[XIX ғасыр]]) — 1812 жылғы Отан соғысына қатысушы, Орынбор казак әскерінің хорунжийі. Соғыстың алғашқы кезеңінде-ақ атты әскер ұрыстарында көрсеткен шеберлігімен танылған қазақ жауынгері<ref name="caravan">{{мақала |автор=Caravan.kz |тақырыбы=30 полков с казахами: как степь сражалась с Наполеоном |мерзімді басылым=Караван медиа-порталы |жыл=2025 |url=https://www.caravan.kz/art/30-polkov-s-kazahami-kak-step-srazhalas-s-napoleonom/}}</ref>. == Өмірбаяны == [[XVIII ғасыр]]дың соңында [[Кіші жүз]] (қазіргі [[Батыс Қазақстан]]) аумағында дүниеге келген. [[Ресей империясы]]ның шекаралық аймақтарын қорғауға жұмылдырылған қазақ еріктілерінің қатарында әскери қызметке араласа бастады. Көптеген қазақ сарбаздарынан айырмашылығы, Мұрат Құлшоранұлы шоқынбай-ақ, өзінің байырғы мұсылман діні мен есімін сақтап қалып, патша армиясында шен алған<ref name="ehistory">{{мақала |автор=E-history.kz |тақырыбы=Казахи в войне 1812 года |мерзімді басылым=Қазақстан тарихы порталы |жыл=2019 |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4530}}</ref>. === Әскери қызметі мен ерлігі === 1812 жылы шілдеде [[Наполеон Бонапарт]]тың «Ұлы армиясы» Ресейге басып кірген кезде, Мұрат Құлшоранұлы алғашқы атты әскер полктерінің құрамында майдан шебіне аттанды. Ол 1812 жылдың 27 шілдесінде (жаңа стильмен 8 тамызда) болған қанды кавалериялық қақтығыстарда ерекше батылдығымен және партизандық ұрыс тактикасын шебер қолдануымен көзге түсті<ref name="caravan"/>: Осы ұрыстарда көрсеткен асқан ерлігі, жаудың шептерін бұзып, барлау мәліметтерін сәтті жеткізгені үшін оған әскери қолбасшылықтың шешімімен '''хорунжий''' (казак әскеріндегі алғашқы офицерлік атақ) шені берілді<ref name="ucoz">{{веб-сілтеме |url=https://nikulins.ucoz.ru/publ/27-1-0-103 |тақырыбы=История Казахстана - Материалы для домашней работы |баспа=Никулин оқу базасы |жыл=2013}}</ref>. Майлыбайұлы және [[Қарынбай Зындағұлұлы]] сияқты батырлармен бірге атақты [[Бородино шайқасы|Бородино ұрысына]] және одан кейінгі француз әскерін елден қуып шығу науқандарына белсене қатысты<ref name="ehistory"/>. Ерлігі үшін «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» күміс медалімен марапатталған. == Тарихи маңызы == Мұрат Құлшоранұлының есімі отандық тарих ғылымында 1812 жылғы соғысқа қатысқан 10 мыңнан астам қазақ жауынгерлерінің ішіндегі ең алғашқы және беделді әскери шен (офицерлік лауазым) алған тұлғалардың бірі ретінде құрметпен аталады<ref name="tarih">{{веб-сілтеме |url=http://tarih-begalinka.kz |тақырыбы=Қазақтардың 1812 жылғы Отан соғысына қатысуы |баспа=Tarih-Begalinka.kz порталы}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1812 жылғы Отан соғысына қатысқан қазақтар]] [[Санат:Кіші жүз тұлғалары]] h444ztxscpdzv8miv1xi6moi9tb86xs 2 782325 3615497 3615149 2026-06-11T05:04:03Z NaziraBimakova 178074 3615497 wikitext text/x-wiki = «Ботай» арт-галереясы = '''«Ботай» арт-галереясы''' — Қазақстанның Солтүстік Қазақстан облысы Петропавл қаласында орналасқан мәдени-ағартушылық мекеме. Галерея Қазақстан Конституциясы көшесі, 30 мекенжайында орналасқан және Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігінің филиалы болып табылады. Мекеме бейнелеу өнерін дамытуға, өңірдің мәдени мұрасын сақтауға және насихаттауға бағытталған. == Жалпы мәліметтер == Галерея атауы Солтүстік Қазақстан аумағында таралған ежелгі Ботай мәдениетінің құрметіне берілген. Ботай мәдениеті археология ғылымында жылқыны алғаш қолға үйреткен орталықтардың бірі ретінде белгілі. == Тарихы == «Ботай» арт-галереясы 2024 жылы ашылды. Оның құрылуы Қазақстандағы музей ісі мен мәдени кеңістіктің заманауи даму үрдістерімен байланысты болды. Галереяның ашылуы ұлттық мәдени мұраны дәріптеу, кәсіби және жас суретшілерді қолдау, сондай-ақ шығармашылық индустрияларды дамытуға бағытталған өңірлік мәдени саясат аясында жүзеге асырылды. Галерея тұжырымдамасы Солтүстік Қазақстан аумағында зерттелген ежелгі Ботай мәдениетінің тарихи мұрасын заманауи өнермен ұштастыруға негізделген. Осы бағытта мекеме өңір тарихын көркемдік тұрғыдан танытуға және мәдени сабақтастықты насихаттауға көңіл бөледі. Галерея қызметі халықаралық мәдени байланыстарды дамытуға да бағытталған. Оның аясында «Ботай – Ұлы дала мәдениеті» халықаралық симпозиумдары ұйымдастырылып, суретшілер мен зерттеушілердің шығармашылық және ғылыми ынтымақтастығына жағдай жасалады. == Қызметі == Галереяның негізгі қызмет бағыттары: ·        ғылыми-зерттеу жұмыстары; ·        мәдени-ағартушылық қызмет; ·        көрмелер мен экспозициялар ұйымдастыру; ·        көркем шығармаларды жинақтау, сақтау және зерттеу; ·        бейнелеу өнерін насихаттау; ·        халықтық қолөнерді дамыту және дәстүрлі кәсіптерді жаңғырту; ·        патриоттық тәрбие беру және өңірдің мәдени мұрасын дәріптеу. Мекеме өңір тұрғындарын мәдени өмірге тартуға, өнерге қызығушылықты арттыруға және шығармашылық бастамаларды қолдауға бағытталған. == Экспозициясы == Галереяның экспозициялық кеңістігі екі көрме залынан және фойеден тұрады. Қорында Қазақстан бейнелеу өнерінің және өңірлік көркем мектептердің өкілдерінің туындылары сақталған. Олардың қатарында: ·        Әбілхан Қастеевтің шығармалары; ·        Жанатай Шарденовтің туындылары; ·        Гүлфайрус Исмаилованың жұмыстары; ·        Николай Хлудовтың еңбектері; ·        Солтүстік Қазақстан облысы мен Қазақстанның басқа өңірлері суретшілерінің шығармалары; ·        «Ботай – Ұлы дала мәдениеті» халықаралық симпозиумдары қатысушыларының туындылары. Экспозиция классикалық және заманауи өнер үлгілерін қамтиды және Қазақстандағы көркемдік дәстүрлердің дамуын көрсетеді. == Маңызы == «Ботай» арт-галереясы Солтүстік Қазақстан облысының мәдени өміріндегі маңызды орталықтардың бірі болып табылады. Галерея көркем мұраны сақтау, заманауи өнерді қолдау және мәдени бірегейлікті нығайту ісіне үлес қосады. Сонымен қатар өңірдің мәдени кеңістігін кеңейтуге және халықтың өнерге деген қызығушылығын арттыруға бағытталған қызмет атқарады. == Дереккөздер == [[Санат:Қазақстандағы өнер мұражайлары]] [[Санат:2024 жылы құрылған ұйымдар]] [[Санат:Солтүстік Қазақстан облысының мәдениеті]] [[Санат:2024 жылы құрылған ұйымдар]] jacqhh3fardnikympczlctfb3sk4q59 3615507 3615497 2026-06-11T05:33:40Z NaziraBimakova 178074 3615507 wikitext text/x-wiki = «Ботай» арт-галереясы = '''«Ботай» арт-галереясы''' — {{Қазақстанның Солтүстік Қазақстан облысы}} Петропавл қаласында орналасқан мәдени-ағартушылық мекеме. Галерея Қазақстан Конституциясы көшесі, 30 мекенжайында орналасқан және {{Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі}}нің филиалы болып табылады. Мекеме бейнелеу өнерін дамытуға, өңірдің мәдени мұрасын сақтауға және насихаттауға бағытталған. == Жалпы мәліметтер == Галерея атауы Солтүстік Қазақстан аумағында таралған ежелгі Ботай мәдениетінің құрметіне берілген. Ботай мәдениеті археология ғылымында жылқыны алғаш қолға үйреткен орталықтардың бірі ретінде белгілі. == Тарихы == «Ботай» арт-галереясы 2024 жылы ашылды. Оның құрылуы Қазақстандағы музей ісі мен мәдени кеңістіктің заманауи даму үрдістерімен байланысты болды. Галереяның ашылуы ұлттық мәдени мұраны дәріптеу, кәсіби және жас суретшілерді қолдау, сондай-ақ шығармашылық индустрияларды дамытуға бағытталған өңірлік мәдени саясат аясында жүзеге асырылды. Галерея тұжырымдамасы Солтүстік Қазақстан аумағында зерттелген ежелгі Ботай мәдениетінің тарихи мұрасын заманауи өнермен ұштастыруға негізделген. Осы бағытта мекеме өңір тарихын көркемдік тұрғыдан танытуға және мәдени сабақтастықты насихаттауға көңіл бөледі. Галерея қызметі халықаралық мәдени байланыстарды дамытуға да бағытталған. Оның аясында «Ботай – Ұлы дала мәдениеті» халықаралық симпозиумдары ұйымдастырылып, суретшілер мен зерттеушілердің шығармашылық және ғылыми ынтымақтастығына жағдай жасалады. == Қызметі == Галереяның негізгі қызмет бағыттары: ·        ғылыми-зерттеу жұмыстары; ·        мәдени-ағартушылық қызмет; ·        көрмелер мен экспозициялар ұйымдастыру; ·        көркем шығармаларды жинақтау, сақтау және зерттеу; ·        бейнелеу өнерін насихаттау; ·        халықтық қолөнерді дамыту және дәстүрлі кәсіптерді жаңғырту; ·        патриоттық тәрбие беру және өңірдің мәдени мұрасын дәріптеу. Мекеме өңір тұрғындарын мәдени өмірге тартуға, өнерге қызығушылықты арттыруға және шығармашылық бастамаларды қолдауға бағытталған. == Экспозициясы == Галереяның экспозициялық кеңістігі екі көрме залынан және фойеден тұрады. Қорында Қазақстан бейнелеу өнерінің және өңірлік көркем мектептердің өкілдерінің туындылары сақталған. Олардың қатарында: ·        {{Әбілхан Қастеев}}тің шығармалары; ·        {{Жанатай Шарденов}}тің туындылары; ·        {{Гүлфайрус Исмаилов}}аның жұмыстары; ·        {{Николай Хлудов}}тың еңбектері; ·        {{Солтүстік Қазақстан облысы}} мен {{Қазақстан}}ның басқа өңірлері суретшілерінің шығармалары; ·        «Ботай – Ұлы дала мәдениеті» халықаралық симпозиумдары қатысушыларының туындылары. Экспозиция классикалық және заманауи өнер үлгілерін қамтиды және Қазақстандағы көркемдік дәстүрлердің дамуын көрсетеді. == Маңызы == «Ботай» арт-галереясы Солтүстік Қазақстан облысының мәдени өміріндегі маңызды орталықтардың бірі болып табылады. Галерея көркем мұраны сақтау, заманауи өнерді қолдау және мәдени бірегейлікті нығайту ісіне үлес қосады. Сонымен қатар өңірдің мәдени кеңістігін кеңейтуге және халықтың өнерге деген қызығушылығын арттыруға бағытталған қызмет атқарады. == Дереккөздер == [[Санат:Қазақстандағы өнер мұражайлары]] [[Санат:2024 жылы құрылған ұйымдар]] [[Санат:Солтүстік Қазақстан облысының мәдениеті]] [[Санат:2024 жылы құрылған ұйымдар]] dpzoeosate9qqe82ozl9wc25rqbspzr 3615508 3615507 2026-06-11T05:38:32Z NaziraBimakova 178074 3615508 wikitext text/x-wiki = «Ботай» арт-галереясы = '''«Ботай» арт-галереясы''' — [[Қазақстанның Солтүстік Қазақстан облысы]] Петропавл қаласында орналасқан мәдени-ағартушылық мекеме. Галерея Қазақстан Конституциясы көшесі, 30 мекенжайында орналасқан және [[Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі]] нің филиалы болып табылады. Мекеме бейнелеу өнерін дамытуға, өңірдің мәдени мұрасын сақтауға және насихаттауға бағытталған. == Жалпы мәліметтер == Галерея атауы Солтүстік Қазақстан аумағында таралған ежелгі Ботай мәдениетінің құрметіне берілген. Ботай мәдениеті археология ғылымында жылқыны алғаш қолға үйреткен орталықтардың бірі ретінде белгілі. == Тарихы == «Ботай» арт-галереясы 2024 жылы ашылды. Оның құрылуы Қазақстандағы музей ісі мен мәдени кеңістіктің заманауи даму үрдістерімен байланысты болды. Галереяның ашылуы ұлттық мәдени мұраны дәріптеу, кәсіби және жас суретшілерді қолдау, сондай-ақ шығармашылық индустрияларды дамытуға бағытталған өңірлік мәдени саясат аясында жүзеге асырылды. Галерея тұжырымдамасы Солтүстік Қазақстан аумағында зерттелген ежелгі Ботай мәдениетінің тарихи мұрасын заманауи өнермен ұштастыруға негізделген. Осы бағытта мекеме өңір тарихын көркемдік тұрғыдан танытуға және мәдени сабақтастықты насихаттауға көңіл бөледі. Галерея қызметі халықаралық мәдени байланыстарды дамытуға да бағытталған. Оның аясында «Ботай – Ұлы дала мәдениеті» халықаралық симпозиумдары ұйымдастырылып, суретшілер мен зерттеушілердің шығармашылық және ғылыми ынтымақтастығына жағдай жасалады. == Қызметі == Галереяның негізгі қызмет бағыттары: ·        ғылыми-зерттеу жұмыстары; ·        мәдени-ағартушылық қызмет; ·        көрмелер мен экспозициялар ұйымдастыру; ·        көркем шығармаларды жинақтау, сақтау және зерттеу; ·        бейнелеу өнерін насихаттау; ·        халықтық қолөнерді дамыту және дәстүрлі кәсіптерді жаңғырту; ·        патриоттық тәрбие беру және өңірдің мәдени мұрасын дәріптеу. Мекеме өңір тұрғындарын мәдени өмірге тартуға, өнерге қызығушылықты арттыруға және шығармашылық бастамаларды қолдауға бағытталған. == Экспозициясы == Галереяның экспозициялық кеңістігі екі көрме залынан және фойеден тұрады. Қорында Қазақстан бейнелеу өнерінің және өңірлік көркем мектептердің өкілдерінің туындылары сақталған. Олардың қатарында: ·        [[Әбілхан Қастеев]]тің шығармалары; ·      [[Жанатай Шарденов]]тің туындылары; ·       [[Гүлфайрус Исмаилов]]аның жұмыстары; ·        [[Николай Хлудов]]тың еңбектері; ·       [[Солтүстік Қазақстан облысы]] мен [[Қазақстан]]ның басқа өңірлері суретшілерінің шығармалары; ·        «Ботай – Ұлы дала мәдениеті» халықаралық симпозиумдары қатысушыларының туындылары. Экспозиция классикалық және заманауи өнер үлгілерін қамтиды және Қазақстандағы көркемдік дәстүрлердің дамуын көрсетеді. == Маңызы == «Ботай» арт-галереясы Солтүстік Қазақстан облысының мәдени өміріндегі маңызды орталықтардың бірі болып табылады. Галерея көркем мұраны сақтау, заманауи өнерді қолдау және мәдени бірегейлікті нығайту ісіне үлес қосады. Сонымен қатар өңірдің мәдени кеңістігін кеңейтуге және халықтың өнерге деген қызығушылығын арттыруға бағытталған қызмет атқарады. == Дереккөздер == [[Санат:Қазақстандағы өнер мұражайлары]] [[Санат:2024 жылы құрылған ұйымдар]] [[Санат:Солтүстік Қазақстан облысының мәдениеті]] [[Санат:2024 жылы құрылған ұйымдар]] 6igx150bbbgrky79zfiet16c47bjao6 10 782327 3615265 3615146 2026-06-10T14:04:03Z Мағыпар 100137 үлгі 3615265 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Могилёв облысы |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырып = [[Могилёв облысы]] |сурет = |үсті = |бөлім1 = Қалалары |тізім1 = [[Белыничи]]{{•}} [[Бобруйск]]{{•}} [[Быхов]]{{•}} [[Горки]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Могилёв облысы|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Беларусь әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]] </noinclude> fkcu8d6gq06q1ysmjp0o7pc58w6i9q5 3615511 3615265 2026-06-11T05:50:57Z Мағыпар 100137 үлгі 3615511 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Могилёв облысы |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырып = [[Могилёв облысы]] |сурет = |үсті = |бөлім1 = Қалалары |тізім1 = [[Белыничи]]{{•}} [[Бобруйск]]{{•}} [[Быхов]]{{•}} [[Горки]]{{•}} [[Кировск (Беларусь)|Кировск]]{{•}} }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Могилёв облысы|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Беларусь әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]] </noinclude> t6i5k5tokknz34l84eg8mreao4hnydp 0 782348 3615330 3615021 2026-06-10T17:44:07Z Орел Карл 81620 /* Өмірбаяны */ 3615330 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Мұхамедғали Әленұлы Сужиков | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің Мемлекеттік баспасөз комитетінің төрағасы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1967 | Басқаруын аяқтады = 1971 | Ізашары = | Ізбасары = [[Шериаздан Рүстемұлы Елеукенов|Шериаздан Елеукенов]] | Президент = | Премьер = [[Мәсімхан Бейсебайұлы Бейсебаев|Мәсімхан Бейсебайұлы]]<br /> [[Бәйкен Әшімұлы Әшімов|Бәйкен Әшімұлы]] | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1958 | Басқаруын аяқтады_2 = қыркүйек 1960 | Ізашары_2 = [[Семен Михайлович Новиков|Семен Новиков]] | Ізбасары_2 = [[Сәлкен Дәуленұлы Дәуленов|Сәлкен Дәуленұлы]] | Титулы_3 = [[Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитеті|Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_3 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_3 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_3 = 1954 | Басқаруын аяқтады_3 = 1958 | Ізашары_3 = [[Сағалбай Жанбаев]] | Ізбасары_3 = [[Сейдулла Оспанов]] | Титулы_4 = [[Қазақстан КП Ақтөбе облыстық комитеті|Қазақстан КП Ақтөбе облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_4 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_4 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_4 = 1950 | Басқаруын аяқтады_4 = қаңтар 1952 | Ізашары_4 = [[Рымбек Ілиясұлы Ілиясев|Рымбек Ілиясұлы]] | Ізбасары_4 = [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов|Жұмабек Тәшенов]] | Титулы_5 = [[Володар ауданы (Астрахан облысы)|Володар]] аудандық атқару комитетінің төрағасы | Ту_5 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1940–1953).svg | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = 1938 | Басқаруын аяқтады_5 = 1943 | Ізашары_5 = ''белгісіз'' | Ізбасары_5 = ''белгісіз'' | Туған күні = 15.9.1910 | Туған жері = Баклано-Лопатино ауылы, Краснояр уезі, [[Астрахан губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 14.8.1999 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П / КОКП]] | Білімі = БК(б)П ОК жанындағы Жоғары партия мектебі | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Еңбектегі ерлігі үшін медаль}} }} }} '''Мұхамедғали Әленұлы Сужиков''' ([[15 қыркүйек]] [[1910 жыл|1910]], Баклано-Лопатино ауылы, Краснояр уезі, [[Астрахан губерниясы]], [[Ресей империясы]] — [[14 тамыз]] [[1999 жыл|1999]], [[Алматы]], [[Қазақстан]]) — кеңестік қазақ партия және мемлекет қайраткері. [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы (1958–1960). == Өмірбаяны == 1927—1929 жылдары РКФСР Халық ағарту комиссариаты жанындағы педагогикалық курстардың тыңдаушысы болды. 1929—1938 жылдары ұжымшар жастары мектебінің меңгерушісі, содан соң Астрахан балық шаруашылығы техникумында Володар жұмысшы факультетінің директоры болып жұмыс істеді. 1938—1943 жылдары Володар аудандық кеңесі атқару комитетінің төрағасы (Астрахан округі) міндетін атқарды. 1943 жылдың желтоқсанына дейін БК(б)П Астрахан округтік комитетінің хатшысы лауазымында мехнат қылды. 1944—1945 жылдары БК(б)П Астрахан облыстық комитеті мал шаруашылығы жөніндегі хатшысының орынбасары болып еңбектенді. 1945—1948 жылдары БК(б)П ОК жанындағы партия ұйымдастырушыларының жоғары мектебінде тыңдаушы, кейін БК(б)П ОК жанындағы Жоғары партия мектебінің тыңдаушысы болды. 1948—1949 жылдары Қазақстан К(б)П Ақтөбе облыстық комитетінің кадрлар жөніндегі хатшысы болып істеді. 1949—1950 жылдары Қазақстан К(б)П Ақтөбе облыстық комитетінің хатшысы болып еңбек етті. 1950—1951 жылдары Қазақстан К(б)П Ақтөбе облыстық комитетінің 1-хатшысы болып күн көрді. 1951 жылдың 17 қазанынан — 1954 жылдың 12 маусымына дейін Қазақстан К(б)П – Қазақстан КП ОК хатшысы болып жұмыс істеді. 1954 жылдың маусымынан — 1958 жылдың қаңтарына дейін Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитетінің 1-хатшысы қызметін атқарды. 1958 жылдың қаңтарынан — 1960 жылдың қыркүйегіне дейін Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің 1-хатшысы лауазымында мехнат қылды. 1960 жылдың қыркүйегінен — 1963 жылға дейін Қазақ КСР Министрлер Кеңесі жанындағы Мемлекеттік-кеңестік бақылау комиссиясы төрағасының орынбасары болып еңбектенді. 1963—1965 жылдары Мәдениет қызметкерлері кәсіподағындағы Қазақ республикалық комитетінің төрағасы болып істеді. 1965—1967 жылдары Қазақстан КП Қостанай облыстық комитетінің хатшысы болып еңбек етті. 1967—1971 жылдары Қазақ КСР Министрлер Кеңесі жанындағы Баспа ісі жөніндегі мемлекеттік комитеттің төрағасы болып күн көрді. 1971 жылы зейнетке шықты<ref>Ашимбаев Д. Р. Кто есть кто в Казахстане. Биографическая энциклопедия. Алматы, 2008</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Ақтөбе облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:КОКП ОК жанындағы Жоғарғы партия мектебі түлектері]] [[Санат:Ұлттар Кеңесі 5-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Ұлттар Кеңесі 4-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР атынан сайланған Ұлттар Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КОКП XX съезінің делегаттары]] [[Санат:КОКП XXI съезінің делегаттары]] q4rhphu21m5t4t89wntm36cnr40upsp 3615331 3615330 2026-06-10T17:44:33Z Орел Карл 81620 /* Өмірбаяны */ 3615331 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Мұхамедғали Әленұлы Сужиков | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің Мемлекеттік баспасөз комитетінің төрағасы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1967 | Басқаруын аяқтады = 1971 | Ізашары = | Ізбасары = [[Шериаздан Рүстемұлы Елеукенов|Шериаздан Елеукенов]] | Президент = | Премьер = [[Мәсімхан Бейсебайұлы Бейсебаев|Мәсімхан Бейсебайұлы]]<br /> [[Бәйкен Әшімұлы Әшімов|Бәйкен Әшімұлы]] | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1958 | Басқаруын аяқтады_2 = қыркүйек 1960 | Ізашары_2 = [[Семен Михайлович Новиков|Семен Новиков]] | Ізбасары_2 = [[Сәлкен Дәуленұлы Дәуленов|Сәлкен Дәуленұлы]] | Титулы_3 = [[Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитеті|Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_3 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_3 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_3 = 1954 | Басқаруын аяқтады_3 = 1958 | Ізашары_3 = [[Сағалбай Жанбаев]] | Ізбасары_3 = [[Сейдулла Оспанов]] | Титулы_4 = [[Қазақстан КП Ақтөбе облыстық комитеті|Қазақстан КП Ақтөбе облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_4 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_4 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_4 = 1950 | Басқаруын аяқтады_4 = қаңтар 1952 | Ізашары_4 = [[Рымбек Ілиясұлы Ілиясев|Рымбек Ілиясұлы]] | Ізбасары_4 = [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов|Жұмабек Тәшенов]] | Титулы_5 = [[Володар ауданы (Астрахан облысы)|Володар]] аудандық атқару комитетінің төрағасы | Ту_5 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1940–1953).svg | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = 1938 | Басқаруын аяқтады_5 = 1943 | Ізашары_5 = ''белгісіз'' | Ізбасары_5 = ''белгісіз'' | Туған күні = 15.9.1910 | Туған жері = Баклано-Лопатино ауылы, Краснояр уезі, [[Астрахан губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 14.8.1999 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П / КОКП]] | Білімі = БК(б)П ОК жанындағы Жоғары партия мектебі | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Еңбектегі ерлігі үшін медаль}} }} }} '''Мұхамедғали Әленұлы Сужиков''' ([[15 қыркүйек]] [[1910 жыл|1910]], Баклано-Лопатино ауылы, Краснояр уезі, [[Астрахан губерниясы]], [[Ресей империясы]] — [[14 тамыз]] [[1999 жыл|1999]], [[Алматы]], [[Қазақстан]]) — кеңестік қазақ партия және мемлекет қайраткері. [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы (1958–1960). == Өмірбаяны == 1927—1929 жылдары РКФСР Халық ағарту комиссариаты жанындағы педагогикалық курстардың тыңдаушысы болды. 1929—1938 жылдары ұжымшар жастары мектебінің меңгерушісі, содан соң Астрахан балық шаруашылығы техникумында Володар жұмысшы факультетінің директоры болып жұмыс істеді. 1938—1943 жылдары Володар аудандық кеңесі атқару комитетінің төрағасы (Астрахан округі) міндетін атқарды. 1943 жылдың желтоқсанына дейін БК(б)П Астрахан округтік комитетінің хатшысы лауазымында мехнат қылды. 1944—1945 жылдары БК(б)П Астрахан облыстық комитеті мал шаруашылығы жөніндегі хатшысының орынбасары болып еңбектенді. 1945—1948 жылдары БК(б)П ОК жанындағы партия ұйымдастырушыларының жоғары мектебінде тыңдаушы, кейін БК(б)П ОК жанындағы Жоғары партия мектебінің тыңдаушысы болды. 1948—1949 жылдары Қазақстан К(б)П Ақтөбе облыстық комитетінің кадрлар жөніндегі хатшысы болып істеді. 1949—1950 жылдары Қазақстан К(б)П Ақтөбе облыстық комитетінің хатшысы болып еңбек етті. 1950—1951 жылдары Қазақстан К(б)П Ақтөбе облыстық комитетінің 1-хатшысы болып күн көрді. 1951 жылдың 17 қазанынан — 1954 жылдың 12 маусымына дейін Қазақстан К(б)П – Қазақстан КП ОК хатшысы болып жұмыс істеді. 1954 жылдың маусымынан — 1958 жылдың қаңтарына дейін Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитетінің 1-хатшысы қызметін атқарды. 1958 жылдың қаңтарынан — 1960 жылдың қыркүйегіне дейін Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің 1-хатшысы лауазымында мехнат қылды. 1960 жылдың қыркүйегінен — 1963 жылға дейін Қазақ КСР Министрлер Кеңесі жанындағы Мемлекеттік-кеңестік бақылау комиссиясы төрағасының орынбасары болып еңбектенді. 1963—1965 жылдары Мәдениет қызметкерлері кәсіподағындағы Қазақ республикалық комитетінің төрағасы болып істеді. 1965—1967 жылдары Қазақстан КП Қостанай облыстық комитетінің хатшысы болып еңбек етті. 1967—1971 жылдары Қазақ КСР Министрлер Кеңесі жанындағы баспасөз жөніндегі мемлекеттік комитеттің төрағасы болып күн көрді. 1971 жылы зейнетке шықты<ref>Ашимбаев Д. Р. Кто есть кто в Казахстане. Биографическая энциклопедия. Алматы, 2008</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Ақтөбе облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:КОКП ОК жанындағы Жоғарғы партия мектебі түлектері]] [[Санат:Ұлттар Кеңесі 5-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Ұлттар Кеңесі 4-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР атынан сайланған Ұлттар Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КОКП XX съезінің делегаттары]] [[Санат:КОКП XXI съезінің делегаттары]] l6g4ju6lxei11fv493ilw7gb8mrsvfu 3615333 3615331 2026-06-10T17:45:43Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3615333 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Мұхамедғали Әленұлы Сужиков | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің баспасөз жөніндегі мемлекеттік комитеттің төрағасы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1967 | Басқаруын аяқтады = 1971 | Ізашары = | Ізбасары = [[Шериаздан Рүстемұлы Елеукенов|Шериаздан Елеукенов]] | Президент = | Премьер = [[Мәсімхан Бейсебайұлы Бейсебаев|Мәсімхан Бейсебайұлы]]<br /> [[Бәйкен Әшімұлы Әшімов|Бәйкен Әшімұлы]] | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1958 | Басқаруын аяқтады_2 = қыркүйек 1960 | Ізашары_2 = [[Семен Михайлович Новиков|Семен Новиков]] | Ізбасары_2 = [[Сәлкен Дәуленұлы Дәуленов|Сәлкен Дәуленұлы]] | Титулы_3 = [[Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитеті|Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_3 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_3 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_3 = 1954 | Басқаруын аяқтады_3 = 1958 | Ізашары_3 = [[Сағалбай Жанбаев]] | Ізбасары_3 = [[Сейдулла Оспанов]] | Титулы_4 = [[Қазақстан КП Ақтөбе облыстық комитеті|Қазақстан КП Ақтөбе облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_4 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_4 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_4 = 1950 | Басқаруын аяқтады_4 = қаңтар 1952 | Ізашары_4 = [[Рымбек Ілиясұлы Ілиясев|Рымбек Ілиясұлы]] | Ізбасары_4 = [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов|Жұмабек Тәшенов]] | Титулы_5 = [[Володар ауданы (Астрахан облысы)|Володар]] аудандық атқару комитетінің төрағасы | Ту_5 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1940–1953).svg | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = 1938 | Басқаруын аяқтады_5 = 1943 | Ізашары_5 = ''белгісіз'' | Ізбасары_5 = ''белгісіз'' | Туған күні = 15.9.1910 | Туған жері = Баклано-Лопатино ауылы, Краснояр уезі, [[Астрахан губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 14.8.1999 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П / КОКП]] | Білімі = БК(б)П ОК жанындағы Жоғары партия мектебі | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Еңбектегі ерлігі үшін медаль}} }} }} '''Мұхамедғали Әленұлы Сужиков''' ([[15 қыркүйек]] [[1910 жыл|1910]], Баклано-Лопатино ауылы, Краснояр уезі, [[Астрахан губерниясы]], [[Ресей империясы]] — [[14 тамыз]] [[1999 жыл|1999]], [[Алматы]], [[Қазақстан]]) — кеңестік қазақ партия және мемлекет қайраткері. [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы (1958–1960). == Өмірбаяны == 1927—1929 жылдары РКФСР Халық ағарту комиссариаты жанындағы педагогикалық курстардың тыңдаушысы болды. 1929—1938 жылдары ұжымшар жастары мектебінің меңгерушісі, содан соң Астрахан балық шаруашылығы техникумында Володар жұмысшы факультетінің директоры болып жұмыс істеді. 1938—1943 жылдары Володар аудандық кеңесі атқару комитетінің төрағасы (Астрахан округі) міндетін атқарды. 1943 жылдың желтоқсанына дейін БК(б)П Астрахан округтік комитетінің хатшысы лауазымында мехнат қылды. 1944—1945 жылдары БК(б)П Астрахан облыстық комитеті мал шаруашылығы жөніндегі хатшысының орынбасары болып еңбектенді. 1945—1948 жылдары БК(б)П ОК жанындағы партия ұйымдастырушыларының жоғары мектебінде тыңдаушы, кейін БК(б)П ОК жанындағы Жоғары партия мектебінің тыңдаушысы болды. 1948—1949 жылдары Қазақстан К(б)П Ақтөбе облыстық комитетінің кадрлар жөніндегі хатшысы болып істеді. 1949—1950 жылдары Қазақстан К(б)П Ақтөбе облыстық комитетінің хатшысы болып еңбек етті. 1950—1951 жылдары Қазақстан К(б)П Ақтөбе облыстық комитетінің 1-хатшысы болып күн көрді. 1951 жылдың 17 қазанынан — 1954 жылдың 12 маусымына дейін Қазақстан К(б)П – Қазақстан КП ОК хатшысы болып жұмыс істеді. 1954 жылдың маусымынан — 1958 жылдың қаңтарына дейін Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитетінің 1-хатшысы қызметін атқарды. 1958 жылдың қаңтарынан — 1960 жылдың қыркүйегіне дейін Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің 1-хатшысы лауазымында мехнат қылды. 1960 жылдың қыркүйегінен — 1963 жылға дейін Қазақ КСР Министрлер Кеңесі жанындағы Мемлекеттік-кеңестік бақылау комиссиясы төрағасының орынбасары болып еңбектенді. 1963—1965 жылдары Мәдениет қызметкерлері кәсіподағындағы Қазақ республикалық комитетінің төрағасы болып істеді. 1965—1967 жылдары Қазақстан КП Қостанай облыстық комитетінің хатшысы болып еңбек етті. 1967—1971 жылдары Қазақ КСР Министрлер Кеңесі жанындағы баспасөз жөніндегі мемлекеттік комитеттің төрағасы болып күн көрді. 1971 жылы зейнетке шықты<ref>Ашимбаев Д. Р. Кто есть кто в Казахстане. Биографическая энциклопедия. Алматы, 2008</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Ақтөбе облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:КОКП ОК жанындағы Жоғарғы партия мектебі түлектері]] [[Санат:Ұлттар Кеңесі 5-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Ұлттар Кеңесі 4-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР атынан сайланған Ұлттар Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КОКП XX съезінің делегаттары]] [[Санат:КОКП XXI съезінің делегаттары]] 639e90td5v465k9mwsvctmxx3fz661e 3615334 3615333 2026-06-10T17:47:58Z Орел Карл 81620 /* Өмірбаяны */ 3615334 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Мұхамедғали Әленұлы Сужиков | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің баспасөз жөніндегі мемлекеттік комитеттің төрағасы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1967 | Басқаруын аяқтады = 1971 | Ізашары = | Ізбасары = [[Шериаздан Рүстемұлы Елеукенов|Шериаздан Елеукенов]] | Президент = | Премьер = [[Мәсімхан Бейсебайұлы Бейсебаев|Мәсімхан Бейсебайұлы]]<br /> [[Бәйкен Әшімұлы Әшімов|Бәйкен Әшімұлы]] | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1958 | Басқаруын аяқтады_2 = қыркүйек 1960 | Ізашары_2 = [[Семен Михайлович Новиков|Семен Новиков]] | Ізбасары_2 = [[Сәлкен Дәуленұлы Дәуленов|Сәлкен Дәуленұлы]] | Титулы_3 = [[Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитеті|Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_3 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_3 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_3 = 1954 | Басқаруын аяқтады_3 = 1958 | Ізашары_3 = [[Сағалбай Жанбаев]] | Ізбасары_3 = [[Сейдулла Оспанов]] | Титулы_4 = [[Қазақстан КП Ақтөбе облыстық комитеті|Қазақстан КП Ақтөбе облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_4 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_4 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_4 = 1950 | Басқаруын аяқтады_4 = қаңтар 1952 | Ізашары_4 = [[Рымбек Ілиясұлы Ілиясев|Рымбек Ілиясұлы]] | Ізбасары_4 = [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов|Жұмабек Тәшенов]] | Титулы_5 = [[Володар ауданы (Астрахан облысы)|Володар]] аудандық атқару комитетінің төрағасы | Ту_5 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1940–1953).svg | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = 1938 | Басқаруын аяқтады_5 = 1943 | Ізашары_5 = ''белгісіз'' | Ізбасары_5 = ''белгісіз'' | Туған күні = 15.9.1910 | Туған жері = Баклано-Лопатино ауылы, Краснояр уезі, [[Астрахан губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 14.8.1999 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П / КОКП]] | Білімі = БК(б)П ОК жанындағы Жоғары партия мектебі | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Еңбектегі ерлігі үшін медаль}} }} }} '''Мұхамедғали Әленұлы Сужиков''' ([[15 қыркүйек]] [[1910 жыл|1910]], Баклано-Лопатино ауылы, Краснояр уезі, [[Астрахан губерниясы]], [[Ресей империясы]] — [[14 тамыз]] [[1999 жыл|1999]], [[Алматы]], [[Қазақстан]]) — кеңестік қазақ партия және мемлекет қайраткері. [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы (1958–1960). == Өмірбаяны == 1927—1929 жылдары РКФСР Халық ағарту комиссариаты жанындағы педагогикалық курстардың тыңдаушысы болды. 1929—1938 жылдары ұжымшар жастары мектебінің меңгерушісі, содан соң Астрахан балық шаруашылығы техникумында Володар жұмысшы факультетінің директоры болып жұмыс істеді. 1938—1943 жылдары [[Володар ауданы (Астрахан облысы)|Володар]] аудандық кеңесі атқару комитетінің төрағасы (Астрахан округі) міндетін атқарды. 1943 жылдың желтоқсанына дейін БК(б)П Астрахан округтік комитетінің хатшысы лауазымында мехнат қылды. 1944—1945 жылдары БК(б)П Астрахан облыстық комитеті мал шаруашылығы жөніндегі хатшысының орынбасары болып еңбектенді. 1945—1948 жылдары БК(б)П ОК жанындағы партия ұйымдастырушыларының жоғары мектебінде тыңдаушы, кейін БК(б)П ОК жанындағы Жоғары партия мектебінің тыңдаушысы болды. 1948—1949 жылдары [[Қазақстан КП Ақтөбе облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Ақтөбе облыстық комитетінің]] кадрлар жөніндегі хатшысы болып істеді. 1949—1950 жылдары Қазақстан К(б)П Ақтөбе облыстық комитетінің хатшысы болып еңбек етті. 1950—1951 жылдары Қазақстан К(б)П Ақтөбе облыстық комитетінің 1-хатшысы болып күн көрді. 1951 жылдың 17 қазанынан<ref>1951 жылдың 16–17 қазанындағы Қазақстан К(б)П Орталық Комитетінің VIII пленумының қаулысы.</ref> — 1954 жылдың 12 маусымына<ref>1954 жылдың 8–12 маусымындағы Қазақстан КП Орталық Комитетінің II пленумының қаулысы.</ref> дейін Қазақстан К(б)П – Қазақстан КП ОК хатшысы болып жұмыс істеді. 1954 жылдың маусымынан — 1958 жылдың қаңтарына дейін [[Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитеті|Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитетінің]] 1-хатшысы қызметін атқарды. 1958 жылдың қаңтарынан — 1960 жылдың қыркүйегіне дейін [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] 1-хатшысы лауазымында мехнат қылды. 1960 жылдың қыркүйегінен — 1963 жылға дейін Қазақ КСР Министрлер Кеңесі жанындағы Мемлекеттік-кеңестік бақылау комиссиясы төрағасының орынбасары болып еңбектенді. 1963—1965 жылдары Мәдениет қызметкерлері кәсіподағындағы Қазақ республикалық комитетінің төрағасы болып істеді. 1965—1967 жылдары [[Қазақстан КП Қостанай облыстық комитеті|Қазақстан КП Қостанай облыстық комитетінің]] хатшысы болып еңбек етті. 1967—1971 жылдары Қазақ КСР Министрлер Кеңесі жанындағы баспасөз жөніндегі мемлекеттік комитеттің төрағасы болып күн көрді. 1971 жылы зейнетке шықты<ref>Ашимбаев Д. Р. Кто есть кто в Казахстане. Биографическая энциклопедия. Алматы, 2008</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Ақтөбе облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:КОКП ОК жанындағы Жоғарғы партия мектебі түлектері]] [[Санат:Ұлттар Кеңесі 5-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Ұлттар Кеңесі 4-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР атынан сайланған Ұлттар Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КОКП XX съезінің делегаттары]] [[Санат:КОКП XXI съезінің делегаттары]] 0h7i6qiq4t2k0abw5p7pkrx3e9uqflr 3615336 3615334 2026-06-10T17:49:13Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3615336 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Мұхамедғали Әленұлы Сужиков | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің баспасөз жөніндегі мемлекеттік комитеттің төрағасы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1967 | Басқаруын аяқтады = 1971 | Ізашары = | Ізбасары = [[Шериаздан Рүстемұлы Елеукенов|Шериаздан Елеукенов]] | Президент = | Премьер = [[Мәсімхан Бейсебайұлы Бейсебаев|Мәсімхан Бейсебайұлы]]<br /> [[Бәйкен Әшімұлы Әшімов|Бәйкен Әшімұлы]] | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1958 | Басқаруын аяқтады_2 = қыркүйек 1960 | Ізашары_2 = [[Семен Михайлович Новиков|Семен Новиков]] | Ізбасары_2 = [[Сәлкен Дәуленұлы Дәуленов|Сәлкен Дәуленұлы]] | Титулы_3 = [[Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитеті|Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_3 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_3 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_3 = 1954 | Басқаруын аяқтады_3 = 1958 | Ізашары_3 = [[Сағалбай Жанбаев]] | Ізбасары_3 = [[Сейдулла Оспанов]] | Титулы_4 = [[Қазақстан КП Ақтөбе облыстық комитеті|Қазақстан КП Ақтөбе облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_4 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_4 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_4 = 1950 | Басқаруын аяқтады_4 = қаңтар 1952 | Ізашары_4 = [[Рымбек Ілиясұлы Ілиясев|Рымбек Ілиясұлы]] | Ізбасары_4 = [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов|Жұмабек Тәшенов]] | Титулы_5 = [[Володар ауданы (Астрахан облысы)|Володар]] аудандық атқару комитетінің төрағасы | Ту_5 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1940–1953).svg | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = 1938 | Басқаруын аяқтады_5 = 1943 | Ізашары_5 = ''белгісіз'' | Ізбасары_5 = ''белгісіз'' | Туған күні = 15.9.1910 | Туған жері = Баклано-Лопатино ауылы, Краснояр уезі, [[Астрахан губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 14.8.1999 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П / КОКП]] | Білімі = БК(б)П ОК жанындағы Жоғары партия мектебі | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Еңбектегі ерлігі үшін медаль}} }} }} '''Мұхамедғали Әленұлы Сужиков''' ([[15 қыркүйек]] [[1910 жыл|1910]], Баклано-Лопатино ауылы, Краснояр уезі, [[Астрахан губерниясы]], [[Ресей империясы]] — [[14 тамыз]] [[1999 жыл|1999]], [[Алматы]], [[Қазақстан]]) — кеңестік қазақ партия және мемлекет қайраткері. [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы (1958–1960). == Өмірбаяны == 1927—1929 жылдары РКФСР Халық ағарту комиссариаты жанындағы педагогикалық курстардың тыңдаушысы болды. 1929—1938 жылдары ұжымшар жастары мектебінің меңгерушісі, содан соң Астрахан балық шаруашылығы техникумында Володар жұмысшы факультетінің директоры болып жұмыс істеді. 1938—1943 жылдары [[Володар ауданы (Астрахан облысы)|Володар]] аудандық кеңесі атқару комитетінің төрағасы (Астрахан округі) міндетін атқарды. 1943 жылдың желтоқсанына дейін БК(б)П Астрахан округтік комитетінің хатшысы лауазымында мехнат қылды. 1944—1945 жылдары БК(б)П Астрахан облыстық комитеті мал шаруашылығы жөніндегі хатшысының орынбасары болып еңбектенді. 1945—1948 жылдары БК(б)П ОК жанындағы партия ұйымдастырушыларының жоғары мектебінде тыңдаушы, кейін БК(б)П ОК жанындағы Жоғары партия мектебінің тыңдаушысы болды. 1948—1949 жылдары [[Қазақстан КП Ақтөбе облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Ақтөбе облыстық комитетінің]] кадрлар жөніндегі хатшысы болып істеді. 1949—1950 жылдары Қазақстан К(б)П Ақтөбе облыстық комитетінің хатшысы болып еңбек етті. 1950—1951 жылдары Қазақстан К(б)П Ақтөбе облыстық комитетінің 1-хатшысы болып күн көрді. 1951 жылдың 17 қазанынан<ref>1951 жылдың 16–17 қазанындағы Қазақстан К(б)П Орталық Комитетінің VIII пленумының қаулысы.</ref> — 1954 жылдың 12 маусымына<ref>1954 жылдың 8–12 маусымындағы Қазақстан КП Орталық Комитетінің II пленумының қаулысы.</ref> дейін Қазақстан К(б)П – Қазақстан КП ОК хатшысы болып жұмыс істеді. 1954 жылдың маусымынан — 1958 жылдың қаңтарына дейін [[Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитеті|Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитетінің]] 1-хатшысы қызметін атқарды. 1958 жылдың қаңтарынан — 1960 жылдың қыркүйегіне дейін [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] 1-хатшысы лауазымында мехнат қылды. 1960 жылдың қыркүйегінен — 1963 жылға дейін Қазақ КСР Министрлер Кеңесі жанындағы Мемлекеттік-кеңестік бақылау комиссиясы төрағасының орынбасары болып еңбектенді. 1963—1965 жылдары Мәдениет қызметкерлері кәсіподағындағы Қазақ республикалық комитетінің төрағасы болып істеді. 1965—1967 жылдары [[Қазақстан КП Қостанай облыстық комитеті|Қазақстан КП Қостанай облыстық комитетінің]] хатшысы болып еңбек етті. 1967—1971 жылдары Қазақ КСР Министрлер Кеңесі жанындағы баспасөз жөніндегі мемлекеттік комитеттің төрағасы болып күн көрді. 1971 жылы зейнетке шықты<ref>Ашимбаев Д. Р. Кто есть кто в Казахстане. Биографическая энциклопедия. Алматы, 2008</ref>. == Сілтеме == * [http://www.knowbysight.info/SSS/11103.asp Мұхамедғали Сужиков]. 1898–1991 жж. Коммунистік партия және Кеңес Одағы тарихының анықтамалығы.{{ref-ru}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Ақтөбе облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:КОКП ОК жанындағы Жоғарғы партия мектебі түлектері]] [[Санат:Ұлттар Кеңесі 5-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Ұлттар Кеңесі 4-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР атынан сайланған Ұлттар Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КОКП XX съезінің делегаттары]] [[Санат:КОКП XXI съезінің делегаттары]] 5ny1e15rj6ics4qzlhjwjuzd4e05ka4 3615337 3615336 2026-06-10T17:50:21Z Орел Карл 81620 /* Өмірбаяны */ 3615337 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Мұхамедғали Әленұлы Сужиков | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің баспасөз жөніндегі мемлекеттік комитеттің төрағасы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = 1967 | Басқаруын аяқтады = 1971 | Ізашары = | Ізбасары = [[Шериаздан Рүстемұлы Елеукенов|Шериаздан Елеукенов]] | Президент = | Премьер = [[Мәсімхан Бейсебайұлы Бейсебаев|Мәсімхан Бейсебайұлы]]<br /> [[Бәйкен Әшімұлы Әшімов|Бәйкен Әшімұлы]] | Титулы_2 = [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1958 | Басқаруын аяқтады_2 = қыркүйек 1960 | Ізашары_2 = [[Семен Михайлович Новиков|Семен Новиков]] | Ізбасары_2 = [[Сәлкен Дәуленұлы Дәуленов|Сәлкен Дәуленұлы]] | Титулы_3 = [[Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитеті|Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_3 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_3 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_3 = 1954 | Басқаруын аяқтады_3 = 1958 | Ізашары_3 = [[Сағалбай Жанбаев]] | Ізбасары_3 = [[Сейдулла Оспанов]] | Титулы_4 = [[Қазақстан КП Ақтөбе облыстық комитеті|Қазақстан КП Ақтөбе облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту_4 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_4 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_4 = 1950 | Басқаруын аяқтады_4 = қаңтар 1952 | Ізашары_4 = [[Рымбек Ілиясұлы Ілиясев|Рымбек Ілиясұлы]] | Ізбасары_4 = [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов|Жұмабек Тәшенов]] | Титулы_5 = [[Володар ауданы (Астрахан облысы)|Володар]] аудандық атқару комитетінің төрағасы | Ту_5 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1940–1953).svg | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = 1938 | Басқаруын аяқтады_5 = 1943 | Ізашары_5 = ''белгісіз'' | Ізбасары_5 = ''белгісіз'' | Туған күні = 15.9.1910 | Туған жері = Баклано-Лопатино ауылы, Краснояр уезі, [[Астрахан губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 14.8.1999 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П / КОКП]] | Білімі = БК(б)П ОК жанындағы Жоғары партия мектебі | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Еңбектегі ерлігі үшін медаль}} }} }} '''Мұхамедғали Әленұлы Сужиков''' ([[15 қыркүйек]] [[1910 жыл|1910]], Баклано-Лопатино ауылы, Краснояр уезі, [[Астрахан губерниясы]], [[Ресей империясы]] — [[14 тамыз]] [[1999 жыл|1999]], [[Алматы]], [[Қазақстан]]) — кеңестік қазақ партия және мемлекет қайраткері. [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы (1958–1960). == Өмірбаяны == 1927—1929 жылдары РКФСР Халық ағарту комиссариаты жанындағы педагогикалық курстардың тыңдаушысы болды. 1929—1938 жылдары ұжымшар жастары мектебінің меңгерушісі, содан соң Астрахан балық шаруашылығы техникумында Володар жұмысшы факультетінің директоры болып жұмыс істеді. 1932 жылы [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П]] қатарына қосылды. 1938—1943 жылдары [[Володар ауданы (Астрахан облысы)|Володар]] аудандық кеңесі атқару комитетінің төрағасы (Астрахан округі) міндетін атқарды. 1943 жылдың желтоқсанына дейін БК(б)П Астрахан округтік комитетінің хатшысы лауазымында мехнат қылды. 1944—1945 жылдары БК(б)П Астрахан облыстық комитеті мал шаруашылығы жөніндегі хатшысының орынбасары болып еңбектенді. 1945—1948 жылдары БК(б)П ОК жанындағы партия ұйымдастырушыларының жоғары мектебінде тыңдаушы, кейін БК(б)П ОК жанындағы Жоғары партия мектебінің тыңдаушысы болды. 1948—1949 жылдары [[Қазақстан КП Ақтөбе облыстық комитеті|Қазақстан К(б)П Ақтөбе облыстық комитетінің]] кадрлар жөніндегі хатшысы болып істеді. 1949—1950 жылдары Қазақстан К(б)П Ақтөбе облыстық комитетінің хатшысы болып еңбек етті. 1950—1951 жылдары Қазақстан К(б)П Ақтөбе облыстық комитетінің 1-хатшысы болып күн көрді. 1951 жылдың 17 қазанынан<ref>1951 жылдың 16–17 қазанындағы Қазақстан К(б)П Орталық Комитетінің VIII пленумының қаулысы.</ref> — 1954 жылдың 12 маусымына<ref>1954 жылдың 8–12 маусымындағы Қазақстан КП Орталық Комитетінің II пленумының қаулысы.</ref> дейін Қазақстан К(б)П – Қазақстан КП ОК хатшысы болып жұмыс істеді. 1954 жылдың маусымынан — 1958 жылдың қаңтарына дейін [[Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитеті|Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитетінің]] 1-хатшысы қызметін атқарды. 1958 жылдың қаңтарынан — 1960 жылдың қыркүйегіне дейін [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] 1-хатшысы лауазымында мехнат қылды. 1960 жылдың қыркүйегінен — 1963 жылға дейін Қазақ КСР Министрлер Кеңесі жанындағы Мемлекеттік-кеңестік бақылау комиссиясы төрағасының орынбасары болып еңбектенді. 1963—1965 жылдары Мәдениет қызметкерлері кәсіподағындағы Қазақ республикалық комитетінің төрағасы болып істеді. 1965—1967 жылдары [[Қазақстан КП Қостанай облыстық комитеті|Қазақстан КП Қостанай облыстық комитетінің]] хатшысы болып еңбек етті. 1967—1971 жылдары Қазақ КСР Министрлер Кеңесі жанындағы баспасөз жөніндегі мемлекеттік комитеттің төрағасы болып күн көрді. 1971 жылы зейнетке шықты<ref>Ашимбаев Д. Р. Кто есть кто в Казахстане. Биографическая энциклопедия. Алматы, 2008</ref>. == Сілтеме == * [http://www.knowbysight.info/SSS/11103.asp Мұхамедғали Сужиков]. 1898–1991 жж. Коммунистік партия және Кеңес Одағы тарихының анықтамалығы.{{ref-ru}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Ақтөбе облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:КОКП ОК жанындағы Жоғарғы партия мектебі түлектері]] [[Санат:Ұлттар Кеңесі 5-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Ұлттар Кеңесі 4-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР атынан сайланған Ұлттар Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КОКП XX съезінің делегаттары]] [[Санат:КОКП XXI съезінің делегаттары]] 65efndtucawm7tsruw2ligntycdwmu1 0 782359 3615481 3615104 2026-06-11T04:02:45Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3615481 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Universal Pictures |логотипі = Universal Pictures logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[еншілес компания]] |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = {{Start date and age|1912|4|30|df=y}} |құрушы = [[Карл Леммле]] |орналасуы = [[Юниверсал-Сити (Калифорния)|Юниверсал-Сити]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = Карл Леммле (негізін қалаушы) |саласы = [[киноөндіріс]] |өнімі = [[фильм]] |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = MCA Inc. (1962–1996)<br>[[Universal Filmed Entertainment Group]] (1996–қазіргі уақыт) |бағынышты компания = [[Focus Features]]<br>[[Illumination]]<br>Universal Pictures Home Entertainment<br>Amblin Partners (20%)<br>[[DreamWorks Animation]]<br>[[NBCUniversal Entertainment Japan]]<br>United International Pictures (50%)<br>[[Working Title Films]] |аудитор = |сайты = [http://www.universalstudios.com universalstudios.com] |Ортаққор = }} '''Universal Pictures''' (бұрын '''Universal Studios''' деген атпен белгілі болған) — ең көне [[Голливуд]] [[киностудия]]ларының бірі. Негізін 1912 жылы [[Карл Леммле]] қалаған. 1915 жылдан 1925 жылға дейін — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тағы ең ірі кинокомпания болды. 2004 жылдан бастап — [[Universal Filmed Entertainment Group]] компаниясының өндірістік бөлімшесі. [[Логотип]]те Жер шары бейнеленген, оның айналасында бетінде ''Universal'' («Ғалам») деген жазуы бар Сатурн сақиналарына ұқсас белдеу айналып тұрады. Компанияның басшылығымен Голливуд, [[Орландо (Флорида)|Орландо]], [[Сингапур]], [[Бейжің]] және [[Осака (қала)|Осака]] қалаларында [[Universal Parks & Resorts|тақырыптық саябақ]]тар жұмыс істейді. == үлкен-Леммле == [[Германия]]дан келген [[Карл Леммле]] 1909 жылы кинобизнеспен айналыса бастады. Үш жылдан кейін ол «Universal» компаниясының негізін қалап, 1914 жылы оған қазіргі атауын берді. Леммле «[[Жұлдыз (атақты)|киножұлдыздарға]]<nowiki/>» бәс тігу арқылы бәсекелестерінен озып кете алды. Актерлердің есімдерін титрде көрсету міндетті деп саналмаған заманда, ол өзімен келісімшартқа отырған актерлер мен актрисалардың әрбір қадамына баспасөз өкілдерінің назарын аударып отырды. Көбіне Леммленің арқасында Голливудтың «[[Жұлдыздар жүйесі (киноөндіріс)|жұлдыздар конвейері]]<nowiki/>» іске қосылып, кейіннен ол америкалық киноиндустрияның басты ерекшелігіне айналды. 1915 жылы Голливуд маңындағы 230 акр аумақта «Карл көке» әлемдегі ең ірі кинотүсірілім алаңын ұйымдастырды, ол кейіннен «Ғалам қаласы» (''[[Universal City]]'') деген атауға ие болды. Жарнамалық мақсатта түсірілім алаңының есігі кез келген көрермен үшін ашық деп жарияланды. [[Сурет:Carl Laemmle holding an Oscar trophy, 1930 Retouched.jpg|нобай|К. Леммле «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>» мүсіншесімен, 1930 жыл]] Осынау өршіл атауына қарамастан, Леммленің кәсіпорны қарапайым [[вестерн]]дер, [[мелодрама]]лар мен көпсериялы фильмдер шығаруға маманданды. Мұндай туындылар шағын қалашықтарда, ең алдымен мегаполис тұрғындарына арналған жоғары бюджеттік қойылымдарға қарағанда үлкенірек сұранысқа ие еді. == Тальберг кезеңі == Бәсекелестерінен айырмашылығы, Леммле бар күшін кино өндірісіне жұмсап, [[кинотеатр]]лар желісін дамытудың қажеттілігін көрмеді. Ол өзінің туған жері Германиямен байланысын үзбеді, тіпті 1926 жылы [[Джо Пастернак]] басқарған студияның неміс бөлімшесін ашты. 1920-жылдары басшының Калифорниядан жиі кетуіне байланысты, Голливуд студиясының барлық істерін іс жүзінде жас та талантты продюсер [[Ирвинг Тальберг]] басқарды. Ол «[[Нотр-Дам бүкірі (фильм, 1923)|Нотр-Дам бүкірі]]<nowiki/>» (1923) және «[[Опера елесі (фильм, 1925)|Опера елесі]]<nowiki/>» (1925) фильмдерінде өзінің гротескілік [[грим]]імен көрермендерді таңғалдырған құбылу шебері [[Лон Чейни]]ге бәс тікті. Осы кезеңде студияны әзілмен «Қорқыныш үйі» деп атайтын, өйткені небәрі төрт жыл ішінде мұнда «Дракула» мен «Франкенштейн» (екеуі де 1931 жылы) сияқты өте табысты фильмдер, сондай-ақ «Ескі қараңғы үй», «Мумия», «Морг көшесіндегі кісі өлтіру» (барлығы 1932 жылы), «Көрінбейтін адам» (1933), «Қара мысық» (1935) және «Құбыжық-қасқыр» (екеуі де 1935 жылы) сияқты сәтті туындылар түсірілді.<ref>{{Cite web|url=http://readme.club/book/161-hichkok.-uzhas-porozhdennyy-psiho-podarki_otmobilebooks/page/7|title=Хичкок. Ужас, порожденный „Психо“|author=Ребелло С.|website=|date=|publisher=readme.club|lang=en|access-date=2017-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812061625/http://readme.club/book/161-hichkok.-uzhas-porozhdennyy-psiho-podarki_otmobilebooks/page/7|archive-date=2017-08-12|url-status=dead}}</ref> == кіші-Леммле == {{See also|Universal студиясының классикалық қорқынышты фильмдер сериясы}} [[Сурет:Mummy-1932-film-poster.jpg|солға|нобай|1932 жылғы «[[Мумия (фильм, 1932)|Мумия»]] фильмінің афишасы]] [[Ұлы тоқырау]]дың басталуы және киноға дыбыстың келуімен күрделене түскен Тальбергтің студиядан кетуінен кейін, компания ұзаққа созылған дағдарысқа ұшырап, Голливудтың «[[Студия жүйесі|үлкен бестігіндегі]]<nowiki/>» өз орнын жоғалтты. ''Universal''-ға өзінің көптеген туыстарын (соның ішінде режиссер [[Уильям Уайлер|У. Уайлер]]ді) жұмысқа орналастырған «Карл көке» сырттан Тальбергтің орнын басатын адам іздеп жатпады. Ол өз ұлы кәмелетке толысымен-ақ студияны басқару тізгінін соған ұстатты. Киноөнімдердің көркемдік деңгейінің төмендігіне көңілі толмаған [[Карл Леммле (кіші)|кіші Леммле]] көркемдік құндылығы жоғары, қымбат қойылымдарға бәс тігуге шешім қабылдады, сондай-ақ өзінің кинотеатрлар желісін құруға кірісті. Сол кезеңдегі кейбір «сапалы» фильмдер сәтті шыққанымен («[[Батыс майданында ешқандай өзгеріс жоқ (фильм, 1930)|Батыс майданында ешқандай өзгеріс жоқ]]<nowiki/>», 1930), туындылардың басым бөлігі еленусіз қалды, ал «[[Қалқымалы театр]]<nowiki/>» (1929) [[мюзикл]]і тіпті кассалық сәтсіздікке ұшырады. Кіші Леммленің тұсында студия Голливудта алғашқылардың бірі болып киноның жаңа бағыттары — [[Қорқынышты фильм|хоррор]] мен [[Анимация|мультипликация]]ны игерді. [[Қорқынышты фильм]]дың қалыптасуы үлкен дәрежеде Universal студиясының [[Universal құбыжықтары|классикалық қорқынышты]] туындыларымен байланысты. 1931 жылы Леммленің компаниясы осы серияның алғашқы таспасы — «[[Дракула (ағылшын тіліндегі фильм, 1931)|Дракула]]<nowiki/>» фильмін жарыққа шығарды. Фильмнің орасан зор коммерциялық табысы продюсерлерге сәттілік формуласын тапқанына және құбыжықтар тақырыбын ары қарай дамыту керектігіне нық сенімділік ұялатты. Киноэкрандағы құбыжықтардың ұмытылмас бейнелерін [[Бела Лугоши]] мен [[Борис Карлофф]] сомдап шықты. [[Уолт Дисней]] студиясы құрылғанға дейін ''Universal'' компаниясы анимация саласындағы негізгі ойыншылардың бірі болып саналды. [[Аб Айверкс]] пен Уолт Дисней Леммленің тапсырысы бойынша алғашқы танымал мультфильм кейіпкері — [[Освальд Қоян|Освальд]] [[Освальд Қоян|Қоян]]ын ойлап тапты. Қаржылық келіспеушіліктерге байланысты Дисней студиядан кетті, содан кейін Освальд қоянының бейнесі (бұл кейіпкерге деген құқық ''Universal''-дың иелігінде қалды) [[Микки Маус|Микки тышқан]] болып қайта өңделді. Көп ұзамай Микки өзінен бұрынғы кейіпкердің танымалдылығын басып озды.<ref>Освальд туралы алғашқы мультфильмдерге деген құқықтарды Уолт Дисней компаниясы ''Universal'' студиясынан тек 80 жылдан кейін, яғни 2006 жылы ғана қайта сатып алды.</ref> Ұзақ жылдар бойы студияның мультипликация бөлімшесін Уолтер Ланц басқарды. Ол ''Universal'' үшін бірнеше есте қаларлық мультфильм кейіпкерлерін, соның ішінде [[Вуди Вудпекер|Вуди тоқылдағын]] дүниеге әкелді. == Леммле әулеті кеткеннен кейін == [[Ұлы тоқырау]] жылдарында киностудияның қаржылық жағдайы қатты нашарлады. Басқа киномагнаттардан айырмашылығы, әкелі-балалы Леммлелер киностудияны несие есебінен емес, тек өз қаражаттарына ғана дамытуды жөн көрді. 1920-жылдары [[Эрих фон Штрогейм]] «[[Ақымақ әйелдер]]<nowiki/>» және «[[Соқыр күйеулер]]<nowiki/>» фильмдерін түсіруге қолда бар бүкіл бос бюджетті жұмсап жібергенде, бұл жағдай оларды банкроттықтың аз-ақ алдында қалдырды. 1936 жылы Леммле отбасы «Қалқымалы театр» фильмінің ремейкіне бәс тігуге бел буды. Директорлар кеңесі студияға деген құқықтарды кепілге қоя отырып, [[Standard Capital]] корпорациясынан ірі қарыз алу шартымен түсірілімді бастауға рұқсат берді. Түсірілім тобының бөлінген бюджеттен шығып кеткені белгілі болған кезде, несие берушілер қарызды дереу қайтаруды талап етті. Осылайша, Леммлелер студияны басқару тізгінінен айырылып қалды. Көп ұзамай «Қалқымалы театрдың» жаңа нұсқасы прокатқа шықты, оның титрінде олардың есімдері сақталып, фильм орасан зор табысқа кенелді. [[Сурет:Walter Lantz 1990 photo D Ramey Logan.jpg|нобай|Студия ардагері [[Уолтер Ланц]] өзі ойлап тапқан [[Вуди Вудпекер|Вуди тоқылдағының]] фотосуреттерімен]] Леммле кеткеннен кейін компания Джо Пастернактың басты рөлде [[Дина Дурбин]] ойнаған киномюзиклдерінің арқасында нарықта өз орнын сақтап қалды. 1940-жылдары [[Эбботт пен Костелло]] комедиялық дуэті киностудия иелері үшін екінші үлкен сәттілікке айналды. ''Universal'' студиясында [[Роберт Сиодмак|Р. Сиодмак]]тың «[[Қандықолдар (фильм, 1946)|Қандықолдар]]<nowiki/>» және [[Жюль Дассен|Ж. Дассен]]нің «[[Жалаңаш қала]]<nowiki/>» туындылары сияқты бірнеше классикалық [[Нуар|нуар фильмдері]] түсірілді. [[Дэвид Селзник|Д. Селзник]]тің рұқсатымен, онымен келісімшартта болған [[Альфред Хичкок|А. Хичкок]] Universal үшін «[[Күмән көлеңкесі]]<nowiki/>» және «[[Диверсант (фильм, 1942)|Диверсант]]<nowiki/>» фильмдерін таспалады. Соған қарамастан, сол кезеңде компанияның қаржылық жағдайы бірінші деңгейлі «жұлдыздармен» ұзақ мерзімді келісімшарттар жасасуға әлі де жеткіліксіз еді. Түсірілімге Бинг Кросби немесе Джимми Стюарт сияқты танымал тұлғаларды тарту үшін олар бекітілген «үлкен бестік» студияларымен өзара келісуге тура келетін. Осы себепті Universal ұжымы Голливудта ең соңғылардың қатарында түрлі-түсті таспамен жұмыс істеуге көшті (1925 жылғы «Опера елесі» фильміндегі түстің жаңашыл қолданылуын есепке алмағанда). Соған қарамастан, сол кезеңде компанияның қаржылық жағдайы бірінші деңгейлі «жұлдыздармен» ұзақ мерзімді келісімшарттар жасасуға әлі де жеткіліксіз еді. Түсірілімге [[Бинг Кросби]] немесе [[Джимми Стюарт]] сияқты танымал тұлғаларды тарту үшін олар бекітілген «үлкен бестік» студияларымен өзара келісуге тура келетін. Осы себепті Universal ұжымы Голливудта ең соңғылардың қатарында түрлі-түсті таспамен жұмыс істеуге көшті (1925 жылғы «Опера елесі» фильміндегі түстің жаңашыл қолданылуын есепке алмағанда). == Британдықтардың басқаруы == Америкалық миллионер Артур Рэнк 1940-жылдары өзінің қомақты қаржылық қолдауымен [[Ұлыбритания кинематографы|британдық кинематограф]]тың бұрын-соңды болмаған өрлеуіне жол ашқан еді. Ол «Universal» студиясын америкалық көрермендердің жүрегін жаулап алу үшін таптырмас трамплин ретінде қарастырды. Оның «Universal» компаниясымен серіктестігінің арқасында американдықтар [[Дэвид Лин]]нің «[[Үлкен үміттер (фильм, 1946)|Үлкен үміттер]]<nowiki/>» және [[Лоуренс Оливье|Лоренс Оливье]]нің «[[Гамлет (фильм, 1948)|Гамлет]]<nowiki/>» туындылары сияқты ағылшын кино мектебінің озық шедеврлерімен танысуға мүмкіндік алды. 1945 жылы Рэнктың бастамасымен ''Universal'' және тәуелсіз ''International Pictures'' компаниясы бірігіп, ''United World Pictures'' концерні құрылды, алайда бұл бірлестік бір жылға да жетпей тарап кетті. Осы «қайта құрылымдаудан» кейін біріккен студия атауы ''Universal-International'' деп өзгертіліп, оның тізгінін ''International Pictures'' компаниясының негізін қалаушы [[Уильям Гетц]] (америкалық киноиндустриядағы ықпалды тұлға, [[Луис Барт Майер|Л. Б. Майер]]дің күйеу баласы) қолға алды. 1951 жылдың соңында студияны басқару құқығын басқа бір ағылшын компаниясы — [[Decca Records]] сатып алды. Кинокомпания тарихындағы осы кезең режиссер [[Дуглас Сирк]]пен арадағы жемісті ынтымақтастықпен есте қалды. Ал 1950-жылдары студияның ең танымал жұлдыздары әрі бас басты секс-символдары [[Рок Хадсон]] мен [[Тони Кёртис]] болды. == MCA компаниясының иелігінде == [[Сурет:Universal city.JPG|нобай|300x300 нүкте|[[Кахуэнга]] асуы арқылы Голливудтан бөлініп тұрған әйгілі ''[[Universal City]]''']] 1950-жылдардың аяғында көрермендердің кинотеатрлардан теледидар экрандарына жаппай ауысуына байланысты Голливудтың ірі студиялары қиын кезеңді бастан өткерді. ''Universal'' компаниясы жаңа фильмдер түсіруді біраз уақытқа тоқтатып, 1958 жылы өзінің аты аңызға айналған түсірілім алаңын {{iw|MCA Inc.||en|MCA Inc.}} концерніне 11 миллион долларға сатып жіберді. Жаңа қожайындар оның атауын [[Revue Studios]] деп өзгертіп, сол жерде телехикаялар өндірісін жолға қойды. MCA басшысы [[Лью Вассерман]] ол кезде ескіре бастаған «Леммле қаласын» заманауи үлгіде жаңартуға қомақты қаражат құйды. 1962 жылы MCA мен Decca Records компанияларының түпкілікті бірігуі жүзеге асты. Нәтижесінде ''Universal Studios'' Лью Вассерманның толық бақылауына өтті. Ол осы уақытқа дейін өзі агенттік еткен Голливуд «жұлдыздарын», атап айтқанда [[Дорис Дэй]], [[Лана Тёрнер]], [[Кэри Грант]] және тіпті [[Альфред Хичкок|А. Хичкок]]ты «Universal» студиясымен келісімшарт жасасуға көндіріп үлгерген еді. Студия өз тарихында екінші рет киноиндустриядағы көшбасшылық орындарға шықты. Леммле дәуірінен айырмашылығы, 1960-жылдардың басындағы ''Universal'' Голливудтың ең жарық жұлдыздарымен келісімшарттар жасасуға толықтай қауқарлы болды. Сол кезеңдегі сәтті туындылардың жарқын мысалы ретінде 1963 жылы жарық көрген «[[Құстар (фильм, 1963)|Құстар]]<nowiki/>» мен «[[Шарада (фильм)|Шарада]]<nowiki/>» фильмдерін атауға болады. 1960-жылдардағы ''Universal'' табысының басты кепілдерінің бірі — телефильмдерді белсенді түрде өндіруі еді. Тіпті кейбір маусымдарда компания ''[[NBC]]'' арнасында көрсетілген сериалдардың тең жартысын өзі шығарып отырды. Студия американдық кино алпауыттарының ішінде алғашқы болып теледидар тарапынан туындаған бәсекелестік мәселесін тиімді шеше білді. Сонымен қатар, 1970-жылдары теледидар саласына жұмыс істеу студияның негізгі табыс көзіне айналды. Сол кезеңдегі ''Universal''-дың ең табысты киножобаларының қатарында студияның кассалық рекордын жаңартқан «[[Әуежай (фильм, 1970)|Әуежай]]<nowiki/>» (1970), қорқынышты оқиғалы «[[Жақтар (фильм)|Жақтар]]<nowiki/>» триллері ([[Стивен Спилберг]]тің кейінгі туындылары сияқты), [[Джордж Лукас|Дж. Лукас]]тың өте шағын бюджетке түсірген «[[Америкалық граффитилер]]<nowiki/>» жастар фильмі және кейінірек жарық көрген «[[Болашаққа оралу]]<nowiki/>» франшизасы бар. == 1990-жылдардан бастап == [[Сурет:Transformers The Ride construction (Hollywood, May 2010).jpg|нобай|«[[Трансформерлер (фильм)|Трансформерлер»]] аттракционының құрылысы]] 1990-шы және 2000-шы жылдар аралығында ''Universal Pictures'' студиясы (басқа да Голливуд алпауыттары сияқты) бірнеше рет қожайынын ауыстырды: 1990 жылы Вассерман MCA компаниясын ''[[Panasonic]]'' тұрмыстық техникасын шығаратын ірі жапондық инвестор — «[[Matsushita Electric|Matsushita]]<nowiki/>» компаниясына 6600 миллион долларға сату туралы келісімге келді. Дәл соның алдындағы мәміледен түскен қаражат есебінен сол 1990 жылы Орландо қаласында ''Universal Studios Florida'' [[Ойын-сауық саябағы|тақырыптық саябағы]] есігін айқара ашты. 1995 жылы жапониялықтар компанияның 80% үлесін канадалық алкогольдік ішімдіктер өндірушісі ''[[Seagram]]'' корпорациясына 5700 миллион долларға сатып жіберді (бұл корпорация кейінірек ''[[PolyGram]]'' дыбыс жазу компаниясын да өзіне қосып алды). 2000 жылы «Seagram» компаниясының шоу-бизнес саласына қатысты бөлімшелерін француздық ''[[Vivendi]]'' медиаконгломераты сатып алып, өз атауын ''Vivendi Universal'' деп өзгертті. 2002 жылы студияның [[артхаус]] бағытындағы жобалармен айналысатын ''[[Focus Features]]'' деп аталатын арнайы бөлімшесі жұмысын бастады. Өз қарыздарын өтеу мақсатында ''Vivendi'' 2004 жылы ''Universal'' компаниясының бақылау пакетін (80%) [[General Electric]] корпорациясына сатып жіберді. Жаңа қожайындар бұл активті өздеріне тиесілі ''[[NBC]]'' телеарнасымен біріктіріп, ''[[NBC Universal]]'' холдингін құру туралы шешім қабылдады. Ал қалған 20% үлес ''Vivendi'' компаниясынан 2010 жылы толығымен сатып алынды. 2010 жылы ''NBC Universal'' акцияларының 51%-ы АҚШ-тағы ең ірі кабельдік теледидар және үй интернеті операторы — [[Comcast]] компаниясына сатылды. Бұл ірі мәміле ресми түрде 2011 жылдың 29 қаңтарында аяқталды. == Бейнеөнімдер және үй кинотеатры == «MCA Videocassette» бейнекомпаниясы 1980 жылы құрылып, «Universal» киностудиясының фильмдерін бейнекассеталарда шығара бастады. 1983 жылдың соңынан бастап бұл бейнекомпания «MCA Home Video» деп қайта аталды. Кейінірек, 1990-жылдарға қарай компания өзінің туындыларын Laserdisc форматында да жарыққа шығарды. 1991 жылы атауы «MCA/Universal Home Video» деп өзгертілді. Ал 1997 жылы компания «Universal Home Video» деген жаңа атауға ие болып, өзінің фильмдерін DVD дискілерінде шығаруға көшті. == Фильмдерге деген құқықтар == ''Universal'' компаниясы тек өз студиясы түсірген туындылардың ғана емес, сонымен қатар өзінен бұрынғы [[Авторлық құқық|құқық]] иеленушілердің, соның ішінде [[Ealing Studios|Илингтегі британдық студия]]ның, [[Дино де Лаурентис]]тің өндірістік кәсіпорны мен [[EMI Films]] компаниясының да орасан зор фильмдер каталогына иелік етеді. Бұған қоса, компания [[Paramount Pictures]] студиясының 1929–1949 жылдар аралығында түсірген дыбыстық фильмдеріне деген құқықтарды да өз бақылауында ұстап отыр (бұл құқықтарды 1957 жылы MCA Inc. концерні сатып алған болатын). 1970-жылдардың басында Американың ең көне студиялары саналатын ''Universal'' мен ''Paramount'' АҚШ-тан тыс аймақтарда өз өнімдерін тарату (дистрибуциялау) үшін бірлескен кәсіпорын құруға уағдаласты. Осылайша дүниеге келген ''Cinema International Corporation'' компаниясына үшінші тарап ретінде [[Metro-Goldwyn-Mayer|MGM]] студиясы қосылғаннан кейін, оның атауы [[United International Pictures|UIP]] деп өзгертілді. 2000 жылы [[Еуропа одағы|Еуропалық Одақ]] билігі бұл конгломератты нарықты [[монополия]]лады деп айыптаған кезде, MGM өз орнын [[20th Century Fox]] студиясына босатып берді. Бұл конгломераттың бас штаб-пәтері [[Лондон]]да орналасқан. == Тағы қараңыз == * [[Universal Studios Hollywood]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.universalstudios.com/ Universal Studios ресми сайты]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204115419/http://www.universalstudios.com/ |date=2013-12-04 }} [[Санат:Universal Pictures|*]] [[Санат:1912 жылы құрылған компаниялар]] [[Санат:1912 жылы АҚШ-та пайда болғандар]] [[Санат:АҚШ кинокомпаниялары]] [[Санат:Vivendi-дің бұрынғы еншілес компаниялары]] 1marlfjnzwe1m8o94lixrwdz7l9yvft 0 782363 3615692 3615138 2026-06-11T11:05:12Z 1nter pares 146705 /* */ 3615692 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғимарат | ғимараттың аты = Ислам мәдениеті музейі | шынайы аты = | бұрынғы атауы = | балама аты = | статусы = Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші | суреті = | ені = | сурет атауы = | позициялық карта = Қазақстан |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 29|lat_sec = 37 |lon_dir = |lon_deg = 66|lon_min = 38|lon_sec = 08 | карта атауы = | карта ені = | ғимараттың үлкен жетістігі = | ізашары = | ізбасары = | ғимарат түрі = мәдениет мекемесі | сәулет стилі = қала құрылысы және сәулет | қолданылуы = | орналасуы = Солтүстік Қазақстан облысы | мекен жайы = [[Петропавл қаласы]], [[Партизанская көшесі|Партизанская көшесі]] 4В. | қала = | мемлекет = | қазіргі жалдаушы = | ғимараттың маңыздылығы = | құрылысы уақыты = [[1857 жылы|1857]] жыл | құрылысы аяқталды = [[1870 жыл|1870]] жыл | ашылған уақыты = | жөнделген уақыты = | жабылған уақыты = | бұзылған уақыты = | құны = | жөндеу құны = | биіктігі = | төбесі = | антеннаның төбесі = | шатыры = | ең соңғы қабат = | обсерватория = | құрылыс жүйесі = | көлемі = | диаметрі = | басқа да өлшемдері = | қабаттар саны = | ғимараттың ішкі ауданы = | лифтілер = | тапсырыс беруші = | иемденуші = | басқарушы орган = | сәулетшісі = | сәулет фирмасы = | салушы = | инженері = | инженер-құрылысшы = | басқа да дизайнерлер = | сметашы = | бас мердігер = | марапаттары = | дүкендер саны = | бөлмелер саны = | көлік тұрағы = | сайты = }} '''Ислам мәдениеті музейі''' – [[Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштер тізімі]]не енген сәулет өнері ескерткіші. == Орналасқан жері == [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Петропавл қаласы|Партизанская көшесі]] 4В. == Тарихи деректер, қоры == Ислам мәдениеті музейі- өңірдегі исламдық мәдени және тарихи мұраны зерттеуге, сақтауға және насихаттауға арналған. Музей [[«Абылай хан резиденциясының»| филиалы болып табылады]]. Музей орналасқан ғимарат өңірдегі мұсылман мәдениетінің дамуымен тығыз байланысты тарихи нысан болып табылады.<br> Музей [[XIX ғасыр|XIX]] ғасырдағы бұрынғы мешіт ғимаратында орналасқан. Бұл нысан Солтүстік Қазақстандағы ислам сәулетінің маңызды ескерткіштерінің бірі болып саналады. Мешіттің құрылысы [[1857 жыл|1857]] жылы басталып, [[1870 жыл|1870]] жылы аяқталған. Құрылысты қаланың мұсылман қауымдастығына жататын жергілікті көпестер қаржыландырған, бұл Петропавлдың өңірлік орталық ретінде қалыптасуында сауда мен діни өмірдің маңызды рөл атқарғанын көрсетеді.<br> [[XXI ғасыр|XXI]] ғасырдың басына қарай нысан апатты жағдайда болғанымен, тарихи-мәдени құндылығын сақтап қалды. [[2023 жыл|2023]] жылы қайта жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін ғимаратта Ислам мәдениеті музейі ашылып, нысанға қайтадан мәдени-ағартушылық қызметі қайтарылды. Музей экспозициясы ислам мәдениетінің VII ғасырдан бергі дамуын қамтиды және екі залға орналастырылған.<br> Өңірдің туристік нысандарының бірі.<ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} Солтүстік Қазақстан облысында ислам мәдениет музейі ашылды/ ;СҚО әкімдігінің мәдениет, тілдерді дамыту және архив ісі басқармасы; [ресми интернет-ресурсы]... – Петропавл : [2023. ж.], https://www.gov.kz/memleket/entities/sko-madeniet/press/news/details/539504?lang=kk [[Санат:Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] [[Санат:Солтүстік Қазақстан облысы сәулеті]] [[Санат:Қазақстан мұражайлары]] pd3h0ncihp002q0zdqmeg9p3n1kvlx1 0 782384 3615243 2026-06-10T12:05:32Z Амина Жанаковна 182087 Файл (кеңсе тауары) тақырыбында жаңа мақала дайындадым. Дереккөздерін қостым. 3615243 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Three punched pockets - AB.jpg|нобай|Файл (кеңсе тауары)]] '''Файл''' (кей өңірлерде '''мультифора'''<ref>[[Мультифора // Языки русских городов. Под ред. канд. филол. наук В. И. Беликова. 2006.]]</ref> <ref>[https://www.svoboda.org/a/27358822.html 2. Пальвелева, Лиля (25 ноября 2015). Мультифора, альтфатер и кочелайка. Радио Свобода. Дата обращения: 6 января 2025.]</ref> деп те аталады) — қағаз құжаттарды кірден, ылғалдан және механикалық зақымданудан қорғауға әрі сақтауға арналған, көбінесе [[мөлдір]] пластиктен жасалған [[Кеңсе тауарлары|кеңсе конверті]]. Оның бір шетінде құжаттарды папкаға немесе тіркегішке бекітуге арналған тесілген [[Перфорация|перфорациясы]] болады. == Атауы == [[Ресей|Ресейдің]] еуропалық бөлігінде бұл кеңсе бұйымы көбінесе «файл» немесе «файлик» деп аталады. Ал [[Сібір|Сібірде]] ең кең таралған атауы — «мультифора». Бұл атаудың шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар: * [[Латын тілі|латынның]] multi foro («көп тесікті») тіркесінен шыққан деген [[болжам]]; * Сібір қалаларына осы бұйымды алғаш жеткізген [[Компания|компанияның]] атауымен байланыстыратын нұсқа; * сондай-ақ сөздің көптеген папка-тіркегіш түрлерімен үйлесімділігіне байланысты «мультиформат» сөзінің қысқарған түрі екендігі туралы пікір де бар.<ref>[https://web.archive.org/web/20211029115231/https:/medialeaks.ru/1610yut_multifora/ Бурибаев А. А. Файл или мультифора? Сибиряки поспорили о названии папки для документов (16 октября 2015). Дата обращения: 29 октября 2021. Архивировано 29 октября 2021 года.]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20211029121442/https:/meduza.io/paragraph/2021/04/20/v-sibiri-saray-nazyvayut-staykoy-a-kartofelnoe-pyure-tolchenkoy 2. В Сибири сарай называют «стайкой», а картофельное пюре — «толченкой». meduza.io. Meduza (20 апреля 2021). Дата обращения: 29 октября 2021. Архивировано 29 октября 2021 года.]</ref> <ref>[https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/435144/Peredayte_multiforu 3. Фуфаева И. Передайте мультифору <nowiki>: [арх. 29 октября 2021] // Троицкий вариант — Наука</nowiki> : газета. — 2020. — № 2 (296) (28 января). — С. 16.]</ref> == Сипаттамалары == Файлдар қазіргі заманғы қағаз пішімдеріне сәйкес әртүрлі өлшемдерде шығарылады: A3, A4, A5 және Letter. Олар пластиктен (соның ішінде [[Полипропилен|полипропиленнен]] және [[Полиэтилен|полиэтиленнен]]) жасалады. Файлдар мөлдір немесе күңгірт, сондай-ақ түссіз немесе түрлі түсті болып өндіріледі. == Дереккөздер == qig2grl9oq5aifyan2cfokowdoy8wl5 3615244 3615243 2026-06-10T12:10:24Z Амина Жанаковна 182087 Санат қостым 3615244 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Three punched pockets - AB.jpg|нобай|Файл (кеңсе тауары)]] '''Файл''' (кей өңірлерде '''мультифора'''<ref>[[Мультифора // Языки русских городов. Под ред. канд. филол. наук В. И. Беликова. 2006.]]</ref> <ref>[https://www.svoboda.org/a/27358822.html 2. Пальвелева, Лиля (25 ноября 2015). Мультифора, альтфатер и кочелайка. Радио Свобода. Дата обращения: 6 января 2025.]</ref> деп те аталады) — қағаз құжаттарды кірден, ылғалдан және механикалық зақымданудан қорғауға әрі сақтауға арналған, көбінесе [[мөлдір]] пластиктен жасалған [[Кеңсе тауарлары|кеңсе конверті]]. Оның бір шетінде құжаттарды папкаға немесе тіркегішке бекітуге арналған тесілген [[Перфорация|перфорациясы]] болады. == Атауы == [[Ресей|Ресейдің]] еуропалық бөлігінде бұл кеңсе бұйымы көбінесе «файл» немесе «файлик» деп аталады. Ал [[Сібір|Сібірде]] ең кең таралған атауы — «мультифора». Бұл атаудың шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар: * [[Латын тілі|латынның]] multi foro («көп тесікті») тіркесінен шыққан деген [[болжам]]; * Сібір қалаларына осы бұйымды алғаш жеткізген [[Компания|компанияның]] атауымен байланыстыратын нұсқа; * сондай-ақ сөздің көптеген папка-тіркегіш түрлерімен үйлесімділігіне байланысты «мультиформат» сөзінің қысқарған түрі екендігі туралы пікір де бар.<ref>[https://web.archive.org/web/20211029115231/https:/medialeaks.ru/1610yut_multifora/ Бурибаев А. А. Файл или мультифора? Сибиряки поспорили о названии папки для документов (16 октября 2015). Дата обращения: 29 октября 2021. Архивировано 29 октября 2021 года.]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20211029121442/https:/meduza.io/paragraph/2021/04/20/v-sibiri-saray-nazyvayut-staykoy-a-kartofelnoe-pyure-tolchenkoy 2. В Сибири сарай называют «стайкой», а картофельное пюре — «толченкой». meduza.io. Meduza (20 апреля 2021). Дата обращения: 29 октября 2021. Архивировано 29 октября 2021 года.]</ref> <ref>[https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/435144/Peredayte_multiforu 3. Фуфаева И. Передайте мультифору <nowiki>: [арх. 29 октября 2021] // Троицкий вариант — Наука</nowiki> : газета. — 2020. — № 2 (296) (28 января). — С. 16.]</ref> == Сипаттамалары == Файлдар қазіргі заманғы қағаз пішімдеріне сәйкес әртүрлі өлшемдерде шығарылады: A3, A4, A5 және Letter. Олар пластиктен (соның ішінде [[Полипропилен|полипропиленнен]] және [[Полиэтилен|полиэтиленнен]]) жасалады. Файлдар мөлдір немесе күңгірт, сондай-ақ түссіз немесе түрлі түсті болып өндіріледі. == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Кеңсе тауарлары]] [[Санат:Мөлдір заттар]] [[Санат:Файл форматтары]] tbv8t2ag7metzal7vlj3bcoo8eqqjo6 3615259 3615244 2026-06-10T13:48:37Z 1nter pares 146705 3615259 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Three punched pockets - AB.jpg|нобай|Файл (кеңсе тауары)]] '''Файл''' (кей өңірлерде '''мультифора'''<ref>[[Мультифора // Языки русских городов. Под ред. канд. филол. наук В. И. Беликова. 2006.]]</ref> <ref>[https://www.svoboda.org/a/27358822.html 2. Пальвелева, Лиля (25 ноября 2015). Мультифора, альтфатер и кочелайка. Радио Свобода. Дата обращения: 6 января 2025.]</ref> деп те аталады) — қағаз құжаттарды кірден, ылғалдан және механикалық зақымданудан қорғауға әрі сақтауға арналған, көбінесе [[мөлдір]] пластиктен жасалған [[Кеңсе тауарлары|кеңсе конверті]]. Оның бір шетінде құжаттарды папкаға немесе тіркегішке бекітуге арналған тесілген [[Перфорация|перфорациясы]] болады. == Атауы == [[Ресей|Ресейдің]] еуропалық бөлігінде бұл кеңсе бұйымы көбінесе «файл» немесе «файлик» деп аталады. Ал [[Сібір|Сібірде]] ең кең таралған атауы — «мультифора». Бұл атаудың шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар: * [[Латын тілі|латынның]] multi foro («көп тесікті») тіркесінен шыққан деген [[болжам]]; * Сібір қалаларына осы бұйымды алғаш жеткізген [[Компания|компанияның]] атауымен байланыстыратын нұсқа; * сондай-ақ сөздің көптеген папка-тіркегіш түрлерімен үйлесімділігіне байланысты «мультиформат» сөзінің қысқарған түрі екендігі туралы пікір де бар.<ref>[https://web.archive.org/web/20211029115231/https:/medialeaks.ru/1610yut_multifora/ Бурибаев А. А. Файл или мультифора? Сибиряки поспорили о названии папки для документов (16 октября 2015). Дата обращения: 29 октября 2021. Архивировано 29 октября 2021 года.]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20211029121442/https:/meduza.io/paragraph/2021/04/20/v-sibiri-saray-nazyvayut-staykoy-a-kartofelnoe-pyure-tolchenkoy 2. В Сибири сарай называют «стайкой», а картофельное пюре — «толченкой». meduza.io. Meduza (20 апреля 2021). Дата обращения: 29 октября 2021. Архивировано 29 октября 2021 года.]</ref> <ref>[https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/435144/Peredayte_multiforu 3. Фуфаева И. Передайте мультифору <nowiki>: [арх. 29 октября 2021] // Троицкий вариант — Наука</nowiki> : газета. — 2020. — № 2 (296) (28 января). — С. 16.]</ref> == Сипаттамалары == Файлдар қазіргі заманғы қағаз пішімдеріне сәйкес әртүрлі өлшемдерде шығарылады: A3, A4, A5 және Letter. Олар пластиктен (соның ішінде [[Полипропилен|полипропиленнен]] және [[Полиэтилен|полиэтиленнен]]) жасалады. Файлдар мөлдір немесе күңгірт, сондай-ақ түссіз немесе түрлі түсті болып өндіріледі. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Кеңсе тауарлары]] [[Санат:Мөлдір заттар]] [[Санат:Файл форматтары]] n8rb1k7i5b6d4inmit9q9u54v13flgi 3 782385 3615249 2026-06-10T12:34:38Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3615249 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Көперхан Анаргүл}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 17:34, 2026 ж. маусымның 10 (+05) dzc7xle68s4ymioc5tldfuc9cl4hsrw 3615586 3615249 2026-06-11T08:05:35Z 1nter pares 146705 /* Сілтемелер */ жаңа бөлім 3615586 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Көперхан Анаргүл}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 17:34, 2026 ж. маусымның 10 (+05) == Сілтемелер == Қайырлы күн! Мақалаларға орынсыз сілтемелер қоймауыңызды сұраймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 13:05, 2026 ж. маусымның 11 (+05) lx97vgke6bjxcfrbcoi6zbhn5n9ilmg 10 782386 3615261 2026-06-10T13:56:22Z MuratbekErkebulan 162992 Жаңа бетте: {{#switch:{{{1}}} |name = Шемонаиха ауданы | top = 50.9480750044232948 | bottom = 50.1777330022529569 | left = 81.5341088859979095 | right = 83.0401058208224754 |image = {{#switch:{{{2|}}} |physical =Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданының позициялық картасы.png |#default =Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданының позициялық картасы... 3615261 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |name = Шемонаиха ауданы | top = 50.9480750044232948 | bottom = 50.1777330022529569 | left = 81.5341088859979095 | right = 83.0401058208224754 |image = {{#switch:{{{2|}}} |physical =Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданының позициялық картасы.png |#default =Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданының позициялық картасы.png }} }}<noinclude>{{ПозКарта/Инфо|Қазақстан}} [[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қазақстан:Шығыс Қазақстан облысы]] </noinclude> hchrduhc9y4osgfs9zbe1xrf86zo66t 0 782387 3615263 2026-06-10T14:01:15Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Горки''' ({{lang-be|Го́ркі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Горкий ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] 3615263 wikitext text/x-wiki '''Горки''' ({{lang-be|Го́ркі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Горкий ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] 1l6ehlyx03jtvit23dq7rxffhw4sha3 3615264 3615263 2026-06-10T14:01:50Z Мағыпар 100137 үлгі 3615264 wikitext text/x-wiki '''Горки''' ({{lang-be|Го́ркі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Горкий ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] 2s1fvhqbqaaib9v3y7cwmsb96wdn26b 3615266 3615264 2026-06-10T14:05:36Z Мағыпар 100137 толықтыру 3615266 wikitext text/x-wiki '''Горки''' ({{lang-be|Го́ркі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Горкий ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Горки қаласының халқы 28 334 адамды құрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] fftnvx03tvk3areleetk1uxlk1iq9be 3615267 3615266 2026-06-10T14:06:28Z Мағыпар 100137 дереккөз 3615267 wikitext text/x-wiki '''Горки''' ({{lang-be|Го́ркі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Горкий ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Горки қаласының халқы 28 334 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] ozylbp5mr9eqosy5fjrx56ctpebkpm5 3615268 3615267 2026-06-10T14:17:40Z Мағыпар 100137 толықтыру 3615268 wikitext text/x-wiki '''Горки''' ({{lang-be|Го́ркі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Горкий ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Горки қаласының халқы 28 334 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Горки қаласы Ресей Федерациясымен мемлекеттік шекарадан батысқа қарай 25 шақырым жерде, Копылка мен Поросица өзендерінің түйісетін аңғарында орналасқан. Қаланың шығыс бөлігінде, Копылка арнасында екі тоған (Нижний және Верхний) бар. Горкидің солтүстік шетінде Оршанское атты шағын көл орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] l9q7ep5922t5bowst766rz8ejty9ti5 3615269 3615268 2026-06-10T14:18:43Z Мағыпар 100137 /* Географиялық сипаттамасы */ толықтыру 3615269 wikitext text/x-wiki '''Горки''' ({{lang-be|Го́ркі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Горкий ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Горки қаласының халқы 28 334 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Горки қаласы Ресей Федерациясымен мемлекеттік шекарадан батысқа қарай 25 шақырым жерде, Копылка мен Поросица өзендерінің түйісетін аңғарында орналасқан. Қаланың шығыс бөлігінде, Копылка арнасында екі тоған (Нижний және Верхний) бар. Горкидің солтүстік шетінде Оршанское атты шағын көл орналасқан. Қаланың солтүстік-батыс бөлігіне іргелес Погодино теміржол стансасы Минск, Могилев, Витебск, Лида, Барановичи және Климовичиден Орша-Кричев желісі бойынша пойыздарға қызмет көрсетеді. Горки — Оршадан Мстиславльге және Могилевтен Лениноға баратын тас жолдардың қиылысы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] 3kcp18mo0voqz38zbtes0njzgfpytnl 3615270 3615269 2026-06-10T14:19:47Z Мағыпар 100137 /* Географиялық сипаттамасы */ дереккөз 3615270 wikitext text/x-wiki '''Горки''' ({{lang-be|Го́ркі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Горкий ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Горки қаласының халқы 28 334 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Горки қаласы Ресей Федерациясымен мемлекеттік шекарадан батысқа қарай 25 шақырым жерде, Копылка мен Поросица өзендерінің түйісетін аңғарында орналасқан. Қаланың шығыс бөлігінде, Копылка арнасында екі тоған (Нижний және Верхний) бар. Горкидің солтүстік шетінде Оршанское атты шағын көл орналасқан. Қаланың солтүстік-батыс бөлігіне іргелес Погодино теміржол стансасы Минск, Могилев, Витебск, Лида, Барановичи және Климовичиден Орша-Кричев желісі бойынша пойыздарға қызмет көрсетеді. Горки — Оршадан Мстиславльге және Могилевтен Лениноға баратын тас жолдардың қиылысы.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9371-Gorki.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Горецкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] 31cuq4y8vfrm505973bi7urj2vidzi4 3615271 3615270 2026-06-10T14:22:42Z Мағыпар 100137 толықтыру 3615271 wikitext text/x-wiki '''Горки''' ({{lang-be|Го́ркі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Горкий ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Горки қаласының халқы 28 334 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Горки қаласы Ресей Федерациясымен мемлекеттік шекарадан батысқа қарай 25 шақырым жерде, Копылка мен Поросица өзендерінің түйісетін аңғарында орналасқан. Қаланың шығыс бөлігінде, Копылка арнасында екі тоған (Нижний және Верхний) бар. Горкидің солтүстік шетінде Оршанское атты шағын көл орналасқан. Қаланың солтүстік-батыс бөлігіне іргелес Погодино теміржол стансасы Минск, Могилев, Витебск, Лида, Барановичи және Климовичиден Орша-Кричев желісі бойынша пойыздарға қызмет көрсетеді. Горки — Оршадан Мстиславльге және Могилевтен Лениноға баратын тас жолдардың қиылысы.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9371-Gorki.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Горецкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Горки алғаш рет 1544 жылы «Литва метрикасында» Литва Ұлы Герцогтігінің Витебск воеводствосындағы ауыл ретінде аталған. Бастапқыда бұл жер князь Друцкий-Горскийге тиесілі болған, бірақ 1584 жылы Горки Сапега отбасына өткен. 1619 жылы Кіші Магдебург құқықтарын алды. XIX ғасырға дейін қоныс Горки деп аталды. 1717 жылы қала мен оның айналасындағы жерлер князь А.Меньшиковқа тиесілі болды, ол оларды 1727 жылы Сібірге жер аударылғанға дейін иеленді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] ttnvalx6ljufh3dovogqqasmgyp5xzg 3615272 3615271 2026-06-10T14:25:43Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3615272 wikitext text/x-wiki '''Горки''' ({{lang-be|Го́ркі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Горкий ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Горки қаласының халқы 28 334 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Горки қаласы Ресей Федерациясымен мемлекеттік шекарадан батысқа қарай 25 шақырым жерде, Копылка мен Поросица өзендерінің түйісетін аңғарында орналасқан. Қаланың шығыс бөлігінде, Копылка арнасында екі тоған (Нижний және Верхний) бар. Горкидің солтүстік шетінде Оршанское атты шағын көл орналасқан. Қаланың солтүстік-батыс бөлігіне іргелес Погодино теміржол стансасы Минск, Могилев, Витебск, Лида, Барановичи және Климовичиден Орша-Кричев желісі бойынша пойыздарға қызмет көрсетеді. Горки — Оршадан Мстиславльге және Могилевтен Лениноға баратын тас жолдардың қиылысы.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9371-Gorki.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Горецкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Горки алғаш рет 1544 жылы «Литва метрикасында» Литва Ұлы Герцогтігінің Витебск воеводствосындағы ауыл ретінде аталған. Бастапқыда бұл жер князь Друцкий-Горскийге тиесілі болған, бірақ 1584 жылы Горки Сапега отбасына өткен. 1619 жылы Кіші Магдебург құқықтарын алды. XIX ғасырға дейін қоныс Горки деп аталды. 1717 жылы қала мен оның айналасындағы жерлер князь А.Меньшиковқа тиесілі болды, ол оларды 1727 жылы Сібірге жер аударылғанға дейін иеленді. 1772 жылы, Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінен кейін, Горки Ресей империясының құрамына кірді. XVIII ғасырдың соңында граф Л.Сологубтың меншігіне өтті. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Горкидің 2000-нан астам тұрғыны қаза тапты. 1863-1864 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс кезінде Горки бұрынғы Литва Ұлы Герцогтігіндегі Ресей билігінен азат етілген жалғыз қала болды. 1867 жылы Горки елтаңбасы бекітілді. XIX ғасырдың аяғында мұнда пошта бөлімшесі мен дәріхана құрылды, темір құю ​​зауыты және метеостанция ашылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] pggcz71zylh0374gj9ym02l8q1nuq2p 3615273 3615272 2026-06-10T14:27:48Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3615273 wikitext text/x-wiki '''Горки''' ({{lang-be|Го́ркі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Горкий ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Горки қаласының халқы 28 334 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Горки қаласы Ресей Федерациясымен мемлекеттік шекарадан батысқа қарай 25 шақырым жерде, Копылка мен Поросица өзендерінің түйісетін аңғарында орналасқан. Қаланың шығыс бөлігінде, Копылка арнасында екі тоған (Нижний және Верхний) бар. Горкидің солтүстік шетінде Оршанское атты шағын көл орналасқан. Қаланың солтүстік-батыс бөлігіне іргелес Погодино теміржол стансасы Минск, Могилев, Витебск, Лида, Барановичи және Климовичиден Орша-Кричев желісі бойынша пойыздарға қызмет көрсетеді. Горки — Оршадан Мстиславльге және Могилевтен Лениноға баратын тас жолдардың қиылысы.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9371-Gorki.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Горецкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Горки алғаш рет 1544 жылы «Литва метрикасында» Литва Ұлы Герцогтігінің Витебск воеводствосындағы ауыл ретінде аталған. Бастапқыда бұл жер князь Друцкий-Горскийге тиесілі болған, бірақ 1584 жылы Горки Сапега отбасына өткен. 1619 жылы Кіші Магдебург құқықтарын алды. XIX ғасырға дейін қоныс Горки деп аталды. 1717 жылы қала мен оның айналасындағы жерлер князь А.Меньшиковқа тиесілі болды, ол оларды 1727 жылы Сібірге жер аударылғанға дейін иеленді. 1772 жылы, Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінен кейін, Горки Ресей империясының құрамына кірді. XVIII ғасырдың соңында граф Л.Сологубтың меншігіне өтті. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Горкидің 2000-нан астам тұрғыны қаза тапты. 1863-1864 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс кезінде Горки бұрынғы Литва Ұлы Герцогтігіндегі Ресей билігінен азат етілген жалғыз қала болды. 1867 жылы Горки елтаңбасы бекітілді. XIX ғасырдың аяғында мұнда пошта бөлімшесі мен дәріхана құрылды, темір құю ​​зауыты және метеостанция ашылды. 1919 жылдан 1924 жылға дейін Горький, Шығыс Беларусьтің басқа аумақтарымен бірге, РСФСР құрамына кірді. 1925 жылы Горки ауыл шаруашылығы институты Беларусь ауыл шаруашылығы академиясы болып қайта құрылды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 шілдесінен 1944 жылдың 26 ​​маусымына дейін Горки неміс оккупациясында болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] 45hp0lqahjo4mmbda1h6yuys2ccatei 3615274 3615273 2026-06-10T14:29:22Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3615274 wikitext text/x-wiki '''Горки''' ({{lang-be|Го́ркі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Горкий ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Горки қаласының халқы 28 334 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Горки қаласы Ресей Федерациясымен мемлекеттік шекарадан батысқа қарай 25 шақырым жерде, Копылка мен Поросица өзендерінің түйісетін аңғарында орналасқан. Қаланың шығыс бөлігінде, Копылка арнасында екі тоған (Нижний және Верхний) бар. Горкидің солтүстік шетінде Оршанское атты шағын көл орналасқан. Қаланың солтүстік-батыс бөлігіне іргелес Погодино теміржол стансасы Минск, Могилев, Витебск, Лида, Барановичи және Климовичиден Орша-Кричев желісі бойынша пойыздарға қызмет көрсетеді. Горки — Оршадан Мстиславльге және Могилевтен Лениноға баратын тас жолдардың қиылысы.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9371-Gorki.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Горецкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Горки алғаш рет 1544 жылы «Литва метрикасында» Литва Ұлы Герцогтігінің Витебск воеводствосындағы ауыл ретінде аталған. Бастапқыда бұл жер князь Друцкий-Горскийге тиесілі болған, бірақ 1584 жылы Горки Сапега отбасына өткен. 1619 жылы Кіші Магдебург құқықтарын алды. XIX ғасырға дейін қоныс Горки деп аталды. 1717 жылы қала мен оның айналасындағы жерлер князь А.Меньшиковқа тиесілі болды, ол оларды 1727 жылы Сібірге жер аударылғанға дейін иеленді. 1772 жылы, Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінен кейін, Горки Ресей империясының құрамына кірді. XVIII ғасырдың соңында граф Л.Сологубтың меншігіне өтті. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Горкидің 2000-нан астам тұрғыны қаза тапты. 1863-1864 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс кезінде Горки бұрынғы Литва Ұлы Герцогтігіндегі Ресей билігінен азат етілген жалғыз қала болды. 1867 жылы Горки елтаңбасы бекітілді. XIX ғасырдың аяғында мұнда пошта бөлімшесі мен дәріхана құрылды, темір құю ​​зауыты және метеостанция ашылды. 1919 жылдан 1924 жылға дейін Горький, Шығыс Беларусьтің басқа аумақтарымен бірге, РСФСР құрамына кірді. 1925 жылы Горки ауыл шаруашылығы институты Беларусь ауыл шаруашылығы академиясы болып қайта құрылды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 шілдесінен 1944 жылдың 26 ​​маусымына дейін Горки неміс оккупациясында болды. 1982 жылы 29 қазанда ол облыстық бағыныстағы қала болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=83_Gorki&ysclid=mq84q43txg760689158|title=История развития - Горки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] tvzbx658i0nmh525a3du8jey9royidx 3615276 3615274 2026-06-10T14:31:58Z Мағыпар 100137 толықтыру 3615276 wikitext text/x-wiki '''Горки''' ({{lang-be|Го́ркі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Горкий ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Горки қаласының халқы 28 334 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Горки қаласы Ресей Федерациясымен мемлекеттік шекарадан батысқа қарай 25 шақырым жерде, Копылка мен Поросица өзендерінің түйісетін аңғарында орналасқан. Қаланың шығыс бөлігінде, Копылка арнасында екі тоған (Нижний және Верхний) бар. Горкидің солтүстік шетінде Оршанское атты шағын көл орналасқан. Қаланың солтүстік-батыс бөлігіне іргелес Погодино теміржол стансасы Минск, Могилев, Витебск, Лида, Барановичи және Климовичиден Орша-Кричев желісі бойынша пойыздарға қызмет көрсетеді. Горки — Оршадан Мстиславльге және Могилевтен Лениноға баратын тас жолдардың қиылысы.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9371-Gorki.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Горецкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Горки алғаш рет 1544 жылы «Литва метрикасында» Литва Ұлы Герцогтігінің Витебск воеводствосындағы ауыл ретінде аталған. Бастапқыда бұл жер князь Друцкий-Горскийге тиесілі болған, бірақ 1584 жылы Горки Сапега отбасына өткен. 1619 жылы Кіші Магдебург құқықтарын алды. XIX ғасырға дейін қоныс Горки деп аталды. 1717 жылы қала мен оның айналасындағы жерлер князь А.Меньшиковқа тиесілі болды, ол оларды 1727 жылы Сібірге жер аударылғанға дейін иеленді. 1772 жылы, Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінен кейін, Горки Ресей империясының құрамына кірді. XVIII ғасырдың соңында граф Л.Сологубтың меншігіне өтті. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Горкидің 2000-нан астам тұрғыны қаза тапты. 1863-1864 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс кезінде Горки бұрынғы Литва Ұлы Герцогтігіндегі Ресей билігінен азат етілген жалғыз қала болды. 1867 жылы Горки елтаңбасы бекітілді. XIX ғасырдың аяғында мұнда пошта бөлімшесі мен дәріхана құрылды, темір құю ​​зауыты және метеостанция ашылды. 1919 жылдан 1924 жылға дейін Горький, Шығыс Беларусьтің басқа аумақтарымен бірге, РСФСР құрамына кірді. 1925 жылы Горки ауыл шаруашылығы институты Беларусь ауыл шаруашылығы академиясы болып қайта құрылды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 шілдесінен 1944 жылдың 26 ​​маусымына дейін Горки неміс оккупациясында болды. 1982 жылы 29 қазанда ол облыстық бағыныстағы қала болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=83_Gorki&ysclid=mq84q43txg760689158|title=История развития - Горки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Өнеркәсіп секторы әртүрлі меншік түріндегі 12 кәсіпорынмен ұсынылған, оның ішінде «Горки май-ірімшік зауыты» ААҚ, «Торки-лен», «Горки орман шаруашылығы кәсіпорны», «Горки ағаш өңдеу зауыты» унитарлық коммуналдық кәсіпорны, «Према» ААҚ және «Скайфорест» шетелдік кәсіпорны бар. Қала мен ауданда дамыған бөлшек сауда желісі, білім беру жүйесі және мәдени-ағарту мекемелері бар, әртүрлі спорт түрлерімен сәтті айналысу үшін жеткілікті спорттық нысандар бар.<br /> Горкидің басты көрікті жері сәулет және тарихи ескерткіш — Беларусь ауыл шаруашылығы академиясы. Академияның сәулет кешеніне ғимараттар (№4 ғимарат, кітапхана, әкімшілік, профессорлық, салық, физика және химия ғимараттары және балабақша) және 1960-1980 жылдар аралығында салынған жаңа ғимараттар (негізгі академиялық және спорттық ғимараттар, тұрғын үйлер, жатақханалар және Мәдениет сарайы) кіреді. Ғимараттар көл мен өзені бар көркем саябақта орналасқан және абаттандырылған жолдармен, көшелермен байланысқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] gcda0g46j4g3sxgxa6yceo83tgzzla0 3615277 3615276 2026-06-10T14:34:06Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ дереккөз 3615277 wikitext text/x-wiki '''Горки''' ({{lang-be|Го́ркі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Горкий ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Горки қаласының халқы 28 334 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Горки қаласы Ресей Федерациясымен мемлекеттік шекарадан батысқа қарай 25 шақырым жерде, Копылка мен Поросица өзендерінің түйісетін аңғарында орналасқан. Қаланың шығыс бөлігінде, Копылка арнасында екі тоған (Нижний және Верхний) бар. Горкидің солтүстік шетінде Оршанское атты шағын көл орналасқан. Қаланың солтүстік-батыс бөлігіне іргелес Погодино теміржол стансасы Минск, Могилев, Витебск, Лида, Барановичи және Климовичиден Орша-Кричев желісі бойынша пойыздарға қызмет көрсетеді. Горки — Оршадан Мстиславльге және Могилевтен Лениноға баратын тас жолдардың қиылысы.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9371-Gorki.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Горецкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Горки алғаш рет 1544 жылы «Литва метрикасында» Литва Ұлы Герцогтігінің Витебск воеводствосындағы ауыл ретінде аталған. Бастапқыда бұл жер князь Друцкий-Горскийге тиесілі болған, бірақ 1584 жылы Горки Сапега отбасына өткен. 1619 жылы Кіші Магдебург құқықтарын алды. XIX ғасырға дейін қоныс Горки деп аталды. 1717 жылы қала мен оның айналасындағы жерлер князь А.Меньшиковқа тиесілі болды, ол оларды 1727 жылы Сібірге жер аударылғанға дейін иеленді. 1772 жылы, Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінен кейін, Горки Ресей империясының құрамына кірді. XVIII ғасырдың соңында граф Л.Сологубтың меншігіне өтті. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Горкидің 2000-нан астам тұрғыны қаза тапты. 1863-1864 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс кезінде Горки бұрынғы Литва Ұлы Герцогтігіндегі Ресей билігінен азат етілген жалғыз қала болды. 1867 жылы Горки елтаңбасы бекітілді. XIX ғасырдың аяғында мұнда пошта бөлімшесі мен дәріхана құрылды, темір құю ​​зауыты және метеостанция ашылды. 1919 жылдан 1924 жылға дейін Горький, Шығыс Беларусьтің басқа аумақтарымен бірге, РСФСР құрамына кірді. 1925 жылы Горки ауыл шаруашылығы институты Беларусь ауыл шаруашылығы академиясы болып қайта құрылды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 шілдесінен 1944 жылдың 26 ​​маусымына дейін Горки неміс оккупациясында болды. 1982 жылы 29 қазанда ол облыстық бағыныстағы қала болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=83_Gorki&ysclid=mq84q43txg760689158|title=История развития - Горки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Өнеркәсіп секторы әртүрлі меншік түріндегі 12 кәсіпорынмен ұсынылған, оның ішінде «Горки май-ірімшік зауыты» ААҚ, «Торки-лен», «Горки орман шаруашылығы кәсіпорны», «Горки ағаш өңдеу зауыты» унитарлық коммуналдық кәсіпорны, «Према» ААҚ және «Скайфорест» шетелдік кәсіпорны бар. Қала мен ауданда дамыған бөлшек сауда желісі, білім беру жүйесі және мәдени-ағарту мекемелері бар, әртүрлі спорт түрлерімен сәтті айналысу үшін жеткілікті спорттық нысандар бар.<br /> Горкидің басты көрікті жері сәулет және тарихи ескерткіш — Беларусь ауыл шаруашылығы академиясы. Академияның сәулет кешеніне ғимараттар (№4 ғимарат, кітапхана, әкімшілік, профессорлық, салық, физика және химия ғимараттары және балабақша) және 1960-1980 жылдар аралығында салынған жаңа ғимараттар (негізгі академиялық және спорттық ғимараттар, тұрғын үйлер, жатақханалар және Мәдениет сарайы) кіреді. Ғимараттар көл мен өзені бар көркем саябақта орналасқан және абаттандырылған жолдармен, көшелермен байланысқан.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/horki/|title=Горки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-gorki.htm|title=Карта Горок|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] l62mvyiyjsb8fcq9uldnqh5o925eorm 3615280 3615277 2026-06-10T16:07:38Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3615280 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Горки |шынайы атауы = {{lang-be|Го́ркі}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Горки''' ({{lang-be|Го́ркі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Горкий ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Горки қаласының халқы 28 334 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Горки қаласы Ресей Федерациясымен мемлекеттік шекарадан батысқа қарай 25 шақырым жерде, Копылка мен Поросица өзендерінің түйісетін аңғарында орналасқан. Қаланың шығыс бөлігінде, Копылка арнасында екі тоған (Нижний және Верхний) бар. Горкидің солтүстік шетінде Оршанское атты шағын көл орналасқан. Қаланың солтүстік-батыс бөлігіне іргелес Погодино теміржол стансасы Минск, Могилев, Витебск, Лида, Барановичи және Климовичиден Орша-Кричев желісі бойынша пойыздарға қызмет көрсетеді. Горки — Оршадан Мстиславльге және Могилевтен Лениноға баратын тас жолдардың қиылысы.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9371-Gorki.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Горецкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Горки алғаш рет 1544 жылы «Литва метрикасында» Литва Ұлы Герцогтігінің Витебск воеводствосындағы ауыл ретінде аталған. Бастапқыда бұл жер князь Друцкий-Горскийге тиесілі болған, бірақ 1584 жылы Горки Сапега отбасына өткен. 1619 жылы Кіші Магдебург құқықтарын алды. XIX ғасырға дейін қоныс Горки деп аталды. 1717 жылы қала мен оның айналасындағы жерлер князь А.Меньшиковқа тиесілі болды, ол оларды 1727 жылы Сібірге жер аударылғанға дейін иеленді. 1772 жылы, Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінен кейін, Горки Ресей империясының құрамына кірді. XVIII ғасырдың соңында граф Л.Сологубтың меншігіне өтті. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Горкидің 2000-нан астам тұрғыны қаза тапты. 1863-1864 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс кезінде Горки бұрынғы Литва Ұлы Герцогтігіндегі Ресей билігінен азат етілген жалғыз қала болды. 1867 жылы Горки елтаңбасы бекітілді. XIX ғасырдың аяғында мұнда пошта бөлімшесі мен дәріхана құрылды, темір құю ​​зауыты және метеостанция ашылды. 1919 жылдан 1924 жылға дейін Горький, Шығыс Беларусьтің басқа аумақтарымен бірге, РСФСР құрамына кірді. 1925 жылы Горки ауыл шаруашылығы институты Беларусь ауыл шаруашылығы академиясы болып қайта құрылды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 шілдесінен 1944 жылдың 26 ​​маусымына дейін Горки неміс оккупациясында болды. 1982 жылы 29 қазанда ол облыстық бағыныстағы қала болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=83_Gorki&ysclid=mq84q43txg760689158|title=История развития - Горки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Өнеркәсіп секторы әртүрлі меншік түріндегі 12 кәсіпорынмен ұсынылған, оның ішінде «Горки май-ірімшік зауыты» ААҚ, «Торки-лен», «Горки орман шаруашылығы кәсіпорны», «Горки ағаш өңдеу зауыты» унитарлық коммуналдық кәсіпорны, «Према» ААҚ және «Скайфорест» шетелдік кәсіпорны бар. Қала мен ауданда дамыған бөлшек сауда желісі, білім беру жүйесі және мәдени-ағарту мекемелері бар, әртүрлі спорт түрлерімен сәтті айналысу үшін жеткілікті спорттық нысандар бар.<br /> Горкидің басты көрікті жері сәулет және тарихи ескерткіш — Беларусь ауыл шаруашылығы академиясы. Академияның сәулет кешеніне ғимараттар (№4 ғимарат, кітапхана, әкімшілік, профессорлық, салық, физика және химия ғимараттары және балабақша) және 1960-1980 жылдар аралығында салынған жаңа ғимараттар (негізгі академиялық және спорттық ғимараттар, тұрғын үйлер, жатақханалар және Мәдениет сарайы) кіреді. Ғимараттар көл мен өзені бар көркем саябақта орналасқан және абаттандырылған жолдармен, көшелермен байланысқан.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/horki/|title=Горки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-gorki.htm|title=Карта Горок|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] 2gvixbf02owst7vexu1el4konrt9yr3 3615281 3615280 2026-06-10T16:08:34Z Мағыпар 100137 үлгі, сурет қою 3615281 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Горки |шынайы атауы = {{lang-be|Го́ркі}} |сурет = Горкі. Краявіды. 2015 06.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Горки''' ({{lang-be|Го́ркі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Горкий ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Горки қаласының халқы 28 334 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Горки қаласы Ресей Федерациясымен мемлекеттік шекарадан батысқа қарай 25 шақырым жерде, Копылка мен Поросица өзендерінің түйісетін аңғарында орналасқан. Қаланың шығыс бөлігінде, Копылка арнасында екі тоған (Нижний және Верхний) бар. Горкидің солтүстік шетінде Оршанское атты шағын көл орналасқан. Қаланың солтүстік-батыс бөлігіне іргелес Погодино теміржол стансасы Минск, Могилев, Витебск, Лида, Барановичи және Климовичиден Орша-Кричев желісі бойынша пойыздарға қызмет көрсетеді. Горки — Оршадан Мстиславльге және Могилевтен Лениноға баратын тас жолдардың қиылысы.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9371-Gorki.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Горецкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Горки алғаш рет 1544 жылы «Литва метрикасында» Литва Ұлы Герцогтігінің Витебск воеводствосындағы ауыл ретінде аталған. Бастапқыда бұл жер князь Друцкий-Горскийге тиесілі болған, бірақ 1584 жылы Горки Сапега отбасына өткен. 1619 жылы Кіші Магдебург құқықтарын алды. XIX ғасырға дейін қоныс Горки деп аталды. 1717 жылы қала мен оның айналасындағы жерлер князь А.Меньшиковқа тиесілі болды, ол оларды 1727 жылы Сібірге жер аударылғанға дейін иеленді. 1772 жылы, Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінен кейін, Горки Ресей империясының құрамына кірді. XVIII ғасырдың соңында граф Л.Сологубтың меншігіне өтті. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Горкидің 2000-нан астам тұрғыны қаза тапты. 1863-1864 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс кезінде Горки бұрынғы Литва Ұлы Герцогтігіндегі Ресей билігінен азат етілген жалғыз қала болды. 1867 жылы Горки елтаңбасы бекітілді. XIX ғасырдың аяғында мұнда пошта бөлімшесі мен дәріхана құрылды, темір құю ​​зауыты және метеостанция ашылды. 1919 жылдан 1924 жылға дейін Горький, Шығыс Беларусьтің басқа аумақтарымен бірге, РСФСР құрамына кірді. 1925 жылы Горки ауыл шаруашылығы институты Беларусь ауыл шаруашылығы академиясы болып қайта құрылды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 шілдесінен 1944 жылдың 26 ​​маусымына дейін Горки неміс оккупациясында болды. 1982 жылы 29 қазанда ол облыстық бағыныстағы қала болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=83_Gorki&ysclid=mq84q43txg760689158|title=История развития - Горки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Өнеркәсіп секторы әртүрлі меншік түріндегі 12 кәсіпорынмен ұсынылған, оның ішінде «Горки май-ірімшік зауыты» ААҚ, «Торки-лен», «Горки орман шаруашылығы кәсіпорны», «Горки ағаш өңдеу зауыты» унитарлық коммуналдық кәсіпорны, «Према» ААҚ және «Скайфорест» шетелдік кәсіпорны бар. Қала мен ауданда дамыған бөлшек сауда желісі, білім беру жүйесі және мәдени-ағарту мекемелері бар, әртүрлі спорт түрлерімен сәтті айналысу үшін жеткілікті спорттық нысандар бар.<br /> Горкидің басты көрікті жері сәулет және тарихи ескерткіш — Беларусь ауыл шаруашылығы академиясы. Академияның сәулет кешеніне ғимараттар (№4 ғимарат, кітапхана, әкімшілік, профессорлық, салық, физика және химия ғимараттары және балабақша) және 1960-1980 жылдар аралығында салынған жаңа ғимараттар (негізгі академиялық және спорттық ғимараттар, тұрғын үйлер, жатақханалар және Мәдениет сарайы) кіреді. Ғимараттар көл мен өзені бар көркем саябақта орналасқан және абаттандырылған жолдармен, көшелермен байланысқан.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/horki/|title=Горки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-gorki.htm|title=Карта Горок|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] gwd1j09pcqez3ezitmlezvhje2rqq8s 3615282 3615281 2026-06-10T16:09:07Z Мағыпар 100137 үлгі 3615282 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Горки |шынайы атауы = {{lang-be|Го́ркі}} |сурет = Горкі. Краявіды. 2015 06.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = Flag of Horki, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Горки''' ({{lang-be|Го́ркі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Горкий ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Горки қаласының халқы 28 334 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Горки қаласы Ресей Федерациясымен мемлекеттік шекарадан батысқа қарай 25 шақырым жерде, Копылка мен Поросица өзендерінің түйісетін аңғарында орналасқан. Қаланың шығыс бөлігінде, Копылка арнасында екі тоған (Нижний және Верхний) бар. Горкидің солтүстік шетінде Оршанское атты шағын көл орналасқан. Қаланың солтүстік-батыс бөлігіне іргелес Погодино теміржол стансасы Минск, Могилев, Витебск, Лида, Барановичи және Климовичиден Орша-Кричев желісі бойынша пойыздарға қызмет көрсетеді. Горки — Оршадан Мстиславльге және Могилевтен Лениноға баратын тас жолдардың қиылысы.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9371-Gorki.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Горецкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Горки алғаш рет 1544 жылы «Литва метрикасында» Литва Ұлы Герцогтігінің Витебск воеводствосындағы ауыл ретінде аталған. Бастапқыда бұл жер князь Друцкий-Горскийге тиесілі болған, бірақ 1584 жылы Горки Сапега отбасына өткен. 1619 жылы Кіші Магдебург құқықтарын алды. XIX ғасырға дейін қоныс Горки деп аталды. 1717 жылы қала мен оның айналасындағы жерлер князь А.Меньшиковқа тиесілі болды, ол оларды 1727 жылы Сібірге жер аударылғанға дейін иеленді. 1772 жылы, Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінен кейін, Горки Ресей империясының құрамына кірді. XVIII ғасырдың соңында граф Л.Сологубтың меншігіне өтті. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Горкидің 2000-нан астам тұрғыны қаза тапты. 1863-1864 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс кезінде Горки бұрынғы Литва Ұлы Герцогтігіндегі Ресей билігінен азат етілген жалғыз қала болды. 1867 жылы Горки елтаңбасы бекітілді. XIX ғасырдың аяғында мұнда пошта бөлімшесі мен дәріхана құрылды, темір құю ​​зауыты және метеостанция ашылды. 1919 жылдан 1924 жылға дейін Горький, Шығыс Беларусьтің басқа аумақтарымен бірге, РСФСР құрамына кірді. 1925 жылы Горки ауыл шаруашылығы институты Беларусь ауыл шаруашылығы академиясы болып қайта құрылды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 шілдесінен 1944 жылдың 26 ​​маусымына дейін Горки неміс оккупациясында болды. 1982 жылы 29 қазанда ол облыстық бағыныстағы қала болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=83_Gorki&ysclid=mq84q43txg760689158|title=История развития - Горки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Өнеркәсіп секторы әртүрлі меншік түріндегі 12 кәсіпорынмен ұсынылған, оның ішінде «Горки май-ірімшік зауыты» ААҚ, «Торки-лен», «Горки орман шаруашылығы кәсіпорны», «Горки ағаш өңдеу зауыты» унитарлық коммуналдық кәсіпорны, «Према» ААҚ және «Скайфорест» шетелдік кәсіпорны бар. Қала мен ауданда дамыған бөлшек сауда желісі, білім беру жүйесі және мәдени-ағарту мекемелері бар, әртүрлі спорт түрлерімен сәтті айналысу үшін жеткілікті спорттық нысандар бар.<br /> Горкидің басты көрікті жері сәулет және тарихи ескерткіш — Беларусь ауыл шаруашылығы академиясы. Академияның сәулет кешеніне ғимараттар (№4 ғимарат, кітапхана, әкімшілік, профессорлық, салық, физика және химия ғимараттары және балабақша) және 1960-1980 жылдар аралығында салынған жаңа ғимараттар (негізгі академиялық және спорттық ғимараттар, тұрғын үйлер, жатақханалар және Мәдениет сарайы) кіреді. Ғимараттар көл мен өзені бар көркем саябақта орналасқан және абаттандырылған жолдармен, көшелермен байланысқан.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/horki/|title=Горки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-gorki.htm|title=Карта Горок|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] tjixcarouvfpmk3423oal5m4ry9gkib 3615283 3615282 2026-06-10T16:09:35Z Мағыпар 100137 дереккөз 3615283 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Горки |шынайы атауы = {{lang-be|Го́ркі}} |сурет = Горкі. Краявіды. 2015 06.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Coat of Arms of Horki, Belarus.svg |ту = Flag of Horki, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Горки''' ({{lang-be|Го́ркі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Горкий ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Горки қаласының халқы 28 334 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Горки қаласы Ресей Федерациясымен мемлекеттік шекарадан батысқа қарай 25 шақырым жерде, Копылка мен Поросица өзендерінің түйісетін аңғарында орналасқан. Қаланың шығыс бөлігінде, Копылка арнасында екі тоған (Нижний және Верхний) бар. Горкидің солтүстік шетінде Оршанское атты шағын көл орналасқан. Қаланың солтүстік-батыс бөлігіне іргелес Погодино теміржол стансасы Минск, Могилев, Витебск, Лида, Барановичи және Климовичиден Орша-Кричев желісі бойынша пойыздарға қызмет көрсетеді. Горки — Оршадан Мстиславльге және Могилевтен Лениноға баратын тас жолдардың қиылысы.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9371-Gorki.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Горецкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Горки алғаш рет 1544 жылы «Литва метрикасында» Литва Ұлы Герцогтігінің Витебск воеводствосындағы ауыл ретінде аталған. Бастапқыда бұл жер князь Друцкий-Горскийге тиесілі болған, бірақ 1584 жылы Горки Сапега отбасына өткен. 1619 жылы Кіші Магдебург құқықтарын алды. XIX ғасырға дейін қоныс Горки деп аталды. 1717 жылы қала мен оның айналасындағы жерлер князь А.Меньшиковқа тиесілі болды, ол оларды 1727 жылы Сібірге жер аударылғанға дейін иеленді. 1772 жылы, Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінен кейін, Горки Ресей империясының құрамына кірді. XVIII ғасырдың соңында граф Л.Сологубтың меншігіне өтті. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Горкидің 2000-нан астам тұрғыны қаза тапты. 1863-1864 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс кезінде Горки бұрынғы Литва Ұлы Герцогтігіндегі Ресей билігінен азат етілген жалғыз қала болды. 1867 жылы Горки елтаңбасы бекітілді. XIX ғасырдың аяғында мұнда пошта бөлімшесі мен дәріхана құрылды, темір құю ​​зауыты және метеостанция ашылды. 1919 жылдан 1924 жылға дейін Горький, Шығыс Беларусьтің басқа аумақтарымен бірге, РСФСР құрамына кірді. 1925 жылы Горки ауыл шаруашылығы институты Беларусь ауыл шаруашылығы академиясы болып қайта құрылды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 шілдесінен 1944 жылдың 26 ​​маусымына дейін Горки неміс оккупациясында болды. 1982 жылы 29 қазанда ол облыстық бағыныстағы қала болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=83_Gorki&ysclid=mq84q43txg760689158|title=История развития - Горки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Өнеркәсіп секторы әртүрлі меншік түріндегі 12 кәсіпорынмен ұсынылған, оның ішінде «Горки май-ірімшік зауыты» ААҚ, «Торки-лен», «Горки орман шаруашылығы кәсіпорны», «Горки ағаш өңдеу зауыты» унитарлық коммуналдық кәсіпорны, «Према» ААҚ және «Скайфорест» шетелдік кәсіпорны бар. Қала мен ауданда дамыған бөлшек сауда желісі, білім беру жүйесі және мәдени-ағарту мекемелері бар, әртүрлі спорт түрлерімен сәтті айналысу үшін жеткілікті спорттық нысандар бар.<br /> Горкидің басты көрікті жері сәулет және тарихи ескерткіш — Беларусь ауыл шаруашылығы академиясы. Академияның сәулет кешеніне ғимараттар (№4 ғимарат, кітапхана, әкімшілік, профессорлық, салық, физика және химия ғимараттары және балабақша) және 1960-1980 жылдар аралығында салынған жаңа ғимараттар (негізгі академиялық және спорттық ғимараттар, тұрғын үйлер, жатақханалар және Мәдениет сарайы) кіреді. Ғимараттар көл мен өзені бар көркем саябақта орналасқан және абаттандырылған жолдармен, көшелермен байланысқан.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/horki/|title=Горки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-gorki.htm|title=Карта Горок|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] 9cjwl44qxtr2adg5lz3mmv8h0zatpwb 3615284 3615283 2026-06-10T16:11:03Z Мағыпар 100137 үлгі 3615284 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Горки |шынайы атауы = {{lang-be|Го́ркі}} |сурет = Горкі. Краявіды. 2015 06.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Horki, Belarus.svg |ту = Flag of Horki, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =17 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =59 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Горки''' ({{lang-be|Го́ркі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Горкий ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Горки қаласының халқы 28 334 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Горки қаласы Ресей Федерациясымен мемлекеттік шекарадан батысқа қарай 25 шақырым жерде, Копылка мен Поросица өзендерінің түйісетін аңғарында орналасқан. Қаланың шығыс бөлігінде, Копылка арнасында екі тоған (Нижний және Верхний) бар. Горкидің солтүстік шетінде Оршанское атты шағын көл орналасқан. Қаланың солтүстік-батыс бөлігіне іргелес Погодино теміржол стансасы Минск, Могилев, Витебск, Лида, Барановичи және Климовичиден Орша-Кричев желісі бойынша пойыздарға қызмет көрсетеді. Горки — Оршадан Мстиславльге және Могилевтен Лениноға баратын тас жолдардың қиылысы.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9371-Gorki.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Горецкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Горки алғаш рет 1544 жылы «Литва метрикасында» Литва Ұлы Герцогтігінің Витебск воеводствосындағы ауыл ретінде аталған. Бастапқыда бұл жер князь Друцкий-Горскийге тиесілі болған, бірақ 1584 жылы Горки Сапега отбасына өткен. 1619 жылы Кіші Магдебург құқықтарын алды. XIX ғасырға дейін қоныс Горки деп аталды. 1717 жылы қала мен оның айналасындағы жерлер князь А.Меньшиковқа тиесілі болды, ол оларды 1727 жылы Сібірге жер аударылғанға дейін иеленді. 1772 жылы, Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінен кейін, Горки Ресей империясының құрамына кірді. XVIII ғасырдың соңында граф Л.Сологубтың меншігіне өтті. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Горкидің 2000-нан астам тұрғыны қаза тапты. 1863-1864 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс кезінде Горки бұрынғы Литва Ұлы Герцогтігіндегі Ресей билігінен азат етілген жалғыз қала болды. 1867 жылы Горки елтаңбасы бекітілді. XIX ғасырдың аяғында мұнда пошта бөлімшесі мен дәріхана құрылды, темір құю ​​зауыты және метеостанция ашылды. 1919 жылдан 1924 жылға дейін Горький, Шығыс Беларусьтің басқа аумақтарымен бірге, РСФСР құрамына кірді. 1925 жылы Горки ауыл шаруашылығы институты Беларусь ауыл шаруашылығы академиясы болып қайта құрылды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 шілдесінен 1944 жылдың 26 ​​маусымына дейін Горки неміс оккупациясында болды. 1982 жылы 29 қазанда ол облыстық бағыныстағы қала болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=83_Gorki&ysclid=mq84q43txg760689158|title=История развития - Горки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Өнеркәсіп секторы әртүрлі меншік түріндегі 12 кәсіпорынмен ұсынылған, оның ішінде «Горки май-ірімшік зауыты» ААҚ, «Торки-лен», «Горки орман шаруашылығы кәсіпорны», «Горки ағаш өңдеу зауыты» унитарлық коммуналдық кәсіпорны, «Према» ААҚ және «Скайфорест» шетелдік кәсіпорны бар. Қала мен ауданда дамыған бөлшек сауда желісі, білім беру жүйесі және мәдени-ағарту мекемелері бар, әртүрлі спорт түрлерімен сәтті айналысу үшін жеткілікті спорттық нысандар бар.<br /> Горкидің басты көрікті жері сәулет және тарихи ескерткіш — Беларусь ауыл шаруашылығы академиясы. Академияның сәулет кешеніне ғимараттар (№4 ғимарат, кітапхана, әкімшілік, профессорлық, салық, физика және химия ғимараттары және балабақша) және 1960-1980 жылдар аралығында салынған жаңа ғимараттар (негізгі академиялық және спорттық ғимараттар, тұрғын үйлер, жатақханалар және Мәдениет сарайы) кіреді. Ғимараттар көл мен өзені бар көркем саябақта орналасқан және абаттандырылған жолдармен, көшелермен байланысқан.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/horki/|title=Горки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-gorki.htm|title=Карта Горок|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] 5juo0gwlzaovrikzxh5v8kxzs5gpkss 3615285 3615284 2026-06-10T16:12:08Z Мағыпар 100137 үлгі 3615285 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Горки |шынайы атауы = {{lang-be|Го́ркі}} |сурет = Горкі. Краявіды. 2015 06.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Horki, Belarus.svg |ту = Flag of Horki, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =17 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =59 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Могилёв облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Горкий ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Горки''' ({{lang-be|Го́ркі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Горкий ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Горки қаласының халқы 28 334 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Горки қаласы Ресей Федерациясымен мемлекеттік шекарадан батысқа қарай 25 шақырым жерде, Копылка мен Поросица өзендерінің түйісетін аңғарында орналасқан. Қаланың шығыс бөлігінде, Копылка арнасында екі тоған (Нижний және Верхний) бар. Горкидің солтүстік шетінде Оршанское атты шағын көл орналасқан. Қаланың солтүстік-батыс бөлігіне іргелес Погодино теміржол стансасы Минск, Могилев, Витебск, Лида, Барановичи және Климовичиден Орша-Кричев желісі бойынша пойыздарға қызмет көрсетеді. Горки — Оршадан Мстиславльге және Могилевтен Лениноға баратын тас жолдардың қиылысы.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9371-Gorki.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Горецкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Горки алғаш рет 1544 жылы «Литва метрикасында» Литва Ұлы Герцогтігінің Витебск воеводствосындағы ауыл ретінде аталған. Бастапқыда бұл жер князь Друцкий-Горскийге тиесілі болған, бірақ 1584 жылы Горки Сапега отбасына өткен. 1619 жылы Кіші Магдебург құқықтарын алды. XIX ғасырға дейін қоныс Горки деп аталды. 1717 жылы қала мен оның айналасындағы жерлер князь А.Меньшиковқа тиесілі болды, ол оларды 1727 жылы Сібірге жер аударылғанға дейін иеленді. 1772 жылы, Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінен кейін, Горки Ресей империясының құрамына кірді. XVIII ғасырдың соңында граф Л.Сологубтың меншігіне өтті. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Горкидің 2000-нан астам тұрғыны қаза тапты. 1863-1864 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс кезінде Горки бұрынғы Литва Ұлы Герцогтігіндегі Ресей билігінен азат етілген жалғыз қала болды. 1867 жылы Горки елтаңбасы бекітілді. XIX ғасырдың аяғында мұнда пошта бөлімшесі мен дәріхана құрылды, темір құю ​​зауыты және метеостанция ашылды. 1919 жылдан 1924 жылға дейін Горький, Шығыс Беларусьтің басқа аумақтарымен бірге, РСФСР құрамына кірді. 1925 жылы Горки ауыл шаруашылығы институты Беларусь ауыл шаруашылығы академиясы болып қайта құрылды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 шілдесінен 1944 жылдың 26 ​​маусымына дейін Горки неміс оккупациясында болды. 1982 жылы 29 қазанда ол облыстық бағыныстағы қала болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=83_Gorki&ysclid=mq84q43txg760689158|title=История развития - Горки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Өнеркәсіп секторы әртүрлі меншік түріндегі 12 кәсіпорынмен ұсынылған, оның ішінде «Горки май-ірімшік зауыты» ААҚ, «Торки-лен», «Горки орман шаруашылығы кәсіпорны», «Горки ағаш өңдеу зауыты» унитарлық коммуналдық кәсіпорны, «Према» ААҚ және «Скайфорест» шетелдік кәсіпорны бар. Қала мен ауданда дамыған бөлшек сауда желісі, білім беру жүйесі және мәдени-ағарту мекемелері бар, әртүрлі спорт түрлерімен сәтті айналысу үшін жеткілікті спорттық нысандар бар.<br /> Горкидің басты көрікті жері сәулет және тарихи ескерткіш — Беларусь ауыл шаруашылығы академиясы. Академияның сәулет кешеніне ғимараттар (№4 ғимарат, кітапхана, әкімшілік, профессорлық, салық, физика және химия ғимараттары және балабақша) және 1960-1980 жылдар аралығында салынған жаңа ғимараттар (негізгі академиялық және спорттық ғимараттар, тұрғын үйлер, жатақханалар және Мәдениет сарайы) кіреді. Ғимараттар көл мен өзені бар көркем саябақта орналасқан және абаттандырылған жолдармен, көшелермен байланысқан.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/horki/|title=Горки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-gorki.htm|title=Карта Горок|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] nsz3thuca1dr4itgu4dpk5vru72sb56 3615287 3615285 2026-06-10T16:13:54Z Мағыпар 100137 үлгі 3615287 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Горки |шынайы атауы = {{lang-be|Го́ркі}} |сурет = Горкі. Краявіды. 2015 06.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Horki, Belarus.svg |ту = Flag of Horki, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =17 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =59 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Могилёв облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Горкий ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2233 |пошта индексі = 213404, 213407 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Horki |сайты = |сайт тілі = }} '''Горки''' ({{lang-be|Го́ркі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Горкий ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Горки қаласының халқы 28 334 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Горки қаласы Ресей Федерациясымен мемлекеттік шекарадан батысқа қарай 25 шақырым жерде, Копылка мен Поросица өзендерінің түйісетін аңғарында орналасқан. Қаланың шығыс бөлігінде, Копылка арнасында екі тоған (Нижний және Верхний) бар. Горкидің солтүстік шетінде Оршанское атты шағын көл орналасқан. Қаланың солтүстік-батыс бөлігіне іргелес Погодино теміржол стансасы Минск, Могилев, Витебск, Лида, Барановичи және Климовичиден Орша-Кричев желісі бойынша пойыздарға қызмет көрсетеді. Горки — Оршадан Мстиславльге және Могилевтен Лениноға баратын тас жолдардың қиылысы.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9371-Gorki.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Горецкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Горки алғаш рет 1544 жылы «Литва метрикасында» Литва Ұлы Герцогтігінің Витебск воеводствосындағы ауыл ретінде аталған. Бастапқыда бұл жер князь Друцкий-Горскийге тиесілі болған, бірақ 1584 жылы Горки Сапега отбасына өткен. 1619 жылы Кіші Магдебург құқықтарын алды. XIX ғасырға дейін қоныс Горки деп аталды. 1717 жылы қала мен оның айналасындағы жерлер князь А.Меньшиковқа тиесілі болды, ол оларды 1727 жылы Сібірге жер аударылғанға дейін иеленді. 1772 жылы, Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінен кейін, Горки Ресей империясының құрамына кірді. XVIII ғасырдың соңында граф Л.Сологубтың меншігіне өтті. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Горкидің 2000-нан астам тұрғыны қаза тапты. 1863-1864 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс кезінде Горки бұрынғы Литва Ұлы Герцогтігіндегі Ресей билігінен азат етілген жалғыз қала болды. 1867 жылы Горки елтаңбасы бекітілді. XIX ғасырдың аяғында мұнда пошта бөлімшесі мен дәріхана құрылды, темір құю ​​зауыты және метеостанция ашылды. 1919 жылдан 1924 жылға дейін Горький, Шығыс Беларусьтің басқа аумақтарымен бірге, РСФСР құрамына кірді. 1925 жылы Горки ауыл шаруашылығы институты Беларусь ауыл шаруашылығы академиясы болып қайта құрылды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 шілдесінен 1944 жылдың 26 ​​маусымына дейін Горки неміс оккупациясында болды. 1982 жылы 29 қазанда ол облыстық бағыныстағы қала болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=83_Gorki&ysclid=mq84q43txg760689158|title=История развития - Горки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Өнеркәсіп секторы әртүрлі меншік түріндегі 12 кәсіпорынмен ұсынылған, оның ішінде «Горки май-ірімшік зауыты» ААҚ, «Торки-лен», «Горки орман шаруашылығы кәсіпорны», «Горки ағаш өңдеу зауыты» унитарлық коммуналдық кәсіпорны, «Према» ААҚ және «Скайфорест» шетелдік кәсіпорны бар. Қала мен ауданда дамыған бөлшек сауда желісі, білім беру жүйесі және мәдени-ағарту мекемелері бар, әртүрлі спорт түрлерімен сәтті айналысу үшін жеткілікті спорттық нысандар бар.<br /> Горкидің басты көрікті жері сәулет және тарихи ескерткіш — Беларусь ауыл шаруашылығы академиясы. Академияның сәулет кешеніне ғимараттар (№4 ғимарат, кітапхана, әкімшілік, профессорлық, салық, физика және химия ғимараттары және балабақша) және 1960-1980 жылдар аралығында салынған жаңа ғимараттар (негізгі академиялық және спорттық ғимараттар, тұрғын үйлер, жатақханалар және Мәдениет сарайы) кіреді. Ғимараттар көл мен өзені бар көркем саябақта орналасқан және абаттандырылған жолдармен, көшелермен байланысқан.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/horki/|title=Горки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-gorki.htm|title=Карта Горок|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] ddur7r6r0ouhhkwforlmvir55uhfk6l 3615289 3615287 2026-06-10T16:16:15Z Мағыпар 100137 үлгі 3615289 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Горки |шынайы атауы = {{lang-be|Го́ркі}} |сурет = Горкі. Краявіды. 2015 06.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Horki, Belarus.svg |ту = Flag of Horki, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =17 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =59 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Могилёв облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Горкий ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1544 |алғашқы дерек = 1544 |бұрынғы атаулары = Горы-Горки |статус алуы = 1861 |жер аумағы = 22,1 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 191 ± 1 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 28 334 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2233 |пошта индексі = 213404, 213407 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Horki |сайты = |сайт тілі = }} '''Горки''' ({{lang-be|Го́ркі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Горкий ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Горки қаласының халқы 28 334 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Горки қаласы Ресей Федерациясымен мемлекеттік шекарадан батысқа қарай 25 шақырым жерде, Копылка мен Поросица өзендерінің түйісетін аңғарында орналасқан. Қаланың шығыс бөлігінде, Копылка арнасында екі тоған (Нижний және Верхний) бар. Горкидің солтүстік шетінде Оршанское атты шағын көл орналасқан. Қаланың солтүстік-батыс бөлігіне іргелес Погодино теміржол стансасы Минск, Могилев, Витебск, Лида, Барановичи және Климовичиден Орша-Кричев желісі бойынша пойыздарға қызмет көрсетеді. Горки — Оршадан Мстиславльге және Могилевтен Лениноға баратын тас жолдардың қиылысы.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9371-Gorki.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Горецкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Горки алғаш рет 1544 жылы «Литва метрикасында» Литва Ұлы Герцогтігінің Витебск воеводствосындағы ауыл ретінде аталған. Бастапқыда бұл жер князь Друцкий-Горскийге тиесілі болған, бірақ 1584 жылы Горки Сапега отбасына өткен. 1619 жылы Кіші Магдебург құқықтарын алды. XIX ғасырға дейін қоныс Горки деп аталды. 1717 жылы қала мен оның айналасындағы жерлер князь А.Меньшиковқа тиесілі болды, ол оларды 1727 жылы Сібірге жер аударылғанға дейін иеленді. 1772 жылы, Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінен кейін, Горки Ресей империясының құрамына кірді. XVIII ғасырдың соңында граф Л.Сологубтың меншігіне өтті. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Горкидің 2000-нан астам тұрғыны қаза тапты. 1863-1864 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс кезінде Горки бұрынғы Литва Ұлы Герцогтігіндегі Ресей билігінен азат етілген жалғыз қала болды. 1867 жылы Горки елтаңбасы бекітілді. XIX ғасырдың аяғында мұнда пошта бөлімшесі мен дәріхана құрылды, темір құю ​​зауыты және метеостанция ашылды. 1919 жылдан 1924 жылға дейін Горький, Шығыс Беларусьтің басқа аумақтарымен бірге, РСФСР құрамына кірді. 1925 жылы Горки ауыл шаруашылығы институты Беларусь ауыл шаруашылығы академиясы болып қайта құрылды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 шілдесінен 1944 жылдың 26 ​​маусымына дейін Горки неміс оккупациясында болды. 1982 жылы 29 қазанда ол облыстық бағыныстағы қала болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=83_Gorki&ysclid=mq84q43txg760689158|title=История развития - Горки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Өнеркәсіп секторы әртүрлі меншік түріндегі 12 кәсіпорынмен ұсынылған, оның ішінде «Горки май-ірімшік зауыты» ААҚ, «Торки-лен», «Горки орман шаруашылығы кәсіпорны», «Горки ағаш өңдеу зауыты» унитарлық коммуналдық кәсіпорны, «Према» ААҚ және «Скайфорест» шетелдік кәсіпорны бар. Қала мен ауданда дамыған бөлшек сауда желісі, білім беру жүйесі және мәдени-ағарту мекемелері бар, әртүрлі спорт түрлерімен сәтті айналысу үшін жеткілікті спорттық нысандар бар.<br /> Горкидің басты көрікті жері сәулет және тарихи ескерткіш — Беларусь ауыл шаруашылығы академиясы. Академияның сәулет кешеніне ғимараттар (№4 ғимарат, кітапхана, әкімшілік, профессорлық, салық, физика және химия ғимараттары және балабақша) және 1960-1980 жылдар аралығында салынған жаңа ғимараттар (негізгі академиялық және спорттық ғимараттар, тұрғын үйлер, жатақханалар және Мәдениет сарайы) кіреді. Ғимараттар көл мен өзені бар көркем саябақта орналасқан және абаттандырылған жолдармен, көшелермен байланысқан.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/horki/|title=Горки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-gorki.htm|title=Карта Горок|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] q822kngz3y7i1s78s49d6tboi49l8q9 3615294 3615289 2026-06-10T16:19:05Z Мағыпар 100137 сурет қою 3615294 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Горки |шынайы атауы = {{lang-be|Го́ркі}} |сурет = Горкі. Краявіды. 2015 06.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Horki, Belarus.svg |ту = Flag of Horki, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =17 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =59 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Могилёв облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Горкий ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1544 |алғашқы дерек = 1544 |бұрынғы атаулары = Горы-Горки |статус алуы = 1861 |жер аумағы = 22,1 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 191 ± 1 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 28 334 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2233 |пошта индексі = 213404, 213407 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Horki |сайты = |сайт тілі = }} '''Горки''' ({{lang-be|Го́ркі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Горкий ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Горки қаласының халқы 28 334 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Горки қаласы Ресей Федерациясымен мемлекеттік шекарадан батысқа қарай 25 шақырым жерде, Копылка мен Поросица өзендерінің түйісетін аңғарында орналасқан. Қаланың шығыс бөлігінде, Копылка арнасында екі тоған (Нижний және Верхний) бар. Горкидің солтүстік шетінде Оршанское атты шағын көл орналасқан. Қаланың солтүстік-батыс бөлігіне іргелес Погодино теміржол стансасы Минск, Могилев, Витебск, Лида, Барановичи және Климовичиден Орша-Кричев желісі бойынша пойыздарға қызмет көрсетеді. Горки — Оршадан Мстиславльге және Могилевтен Лениноға баратын тас жолдардың қиылысы.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9371-Gorki.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Горецкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Горки алғаш рет 1544 жылы «Литва метрикасында» Литва Ұлы Герцогтігінің Витебск воеводствосындағы ауыл ретінде аталған. Бастапқыда бұл жер князь Друцкий-Горскийге тиесілі болған, бірақ 1584 жылы Горки Сапега отбасына өткен. 1619 жылы Кіші Магдебург құқықтарын алды. XIX ғасырға дейін қоныс Горки деп аталды. 1717 жылы қала мен оның айналасындағы жерлер князь А.Меньшиковқа тиесілі болды, ол оларды 1727 жылы Сібірге жер аударылғанға дейін иеленді. 1772 жылы, Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінен кейін, Горки Ресей империясының құрамына кірді. XVIII ғасырдың соңында граф Л.Сологубтың меншігіне өтті. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Горкидің 2000-нан астам тұрғыны қаза тапты. 1863-1864 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс кезінде Горки бұрынғы Литва Ұлы Герцогтігіндегі Ресей билігінен азат етілген жалғыз қала болды. 1867 жылы Горки елтаңбасы бекітілді. XIX ғасырдың аяғында мұнда пошта бөлімшесі мен дәріхана құрылды, темір құю ​​зауыты және метеостанция ашылды. 1919 жылдан 1924 жылға дейін Горький, Шығыс Беларусьтің басқа аумақтарымен бірге, РСФСР құрамына кірді. 1925 жылы Горки ауыл шаруашылығы институты Беларусь ауыл шаруашылығы академиясы болып қайта құрылды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 шілдесінен 1944 жылдың 26 ​​маусымына дейін Горки неміс оккупациясында болды. 1982 жылы 29 қазанда ол облыстық бағыныстағы қала болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=83_Gorki&ysclid=mq84q43txg760689158|title=История развития - Горки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Өнеркәсіп секторы әртүрлі меншік түріндегі 12 кәсіпорынмен ұсынылған, оның ішінде «Горки май-ірімшік зауыты» ААҚ, «Торки-лен», «Горки орман шаруашылығы кәсіпорны», «Горки ағаш өңдеу зауыты» унитарлық коммуналдық кәсіпорны, «Према» ААҚ және «Скайфорест» шетелдік кәсіпорны бар. Қала мен ауданда дамыған бөлшек сауда желісі, білім беру жүйесі және мәдени-ағарту мекемелері бар, әртүрлі спорт түрлерімен сәтті айналысу үшін жеткілікті спорттық нысандар бар.<br /> Горкидің басты көрікті жері сәулет және тарихи ескерткіш — Беларусь ауыл шаруашылығы академиясы. Академияның сәулет кешеніне ғимараттар (№4 ғимарат, кітапхана, әкімшілік, профессорлық, салық, физика және химия ғимараттары және балабақша) және 1960-1980 жылдар аралығында салынған жаңа ғимараттар (негізгі академиялық және спорттық ғимараттар, тұрғын үйлер, жатақханалар және Мәдениет сарайы) кіреді. Ғимараттар көл мен өзені бар көркем саябақта орналасқан және абаттандырылған жолдармен, көшелермен байланысқан.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/horki/|title=Горки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-gorki.htm|title=Карта Горок|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="160"> Napoleon Orda-Institute of Agriculture, Horki.jpg|Горки ауыл шаруашылығы институты, XIX ғасырдың екінші жартысы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] d45bc8c9yiiac368t2uu3qdi84u0pi3 3615295 3615294 2026-06-10T16:20:20Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3615295 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Горки |шынайы атауы = {{lang-be|Го́ркі}} |сурет = Горкі. Краявіды. 2015 06.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Horki, Belarus.svg |ту = Flag of Horki, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =17 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =59 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Могилёв облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Горкий ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1544 |алғашқы дерек = 1544 |бұрынғы атаулары = Горы-Горки |статус алуы = 1861 |жер аумағы = 22,1 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 191 ± 1 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 28 334 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2233 |пошта индексі = 213404, 213407 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Horki |сайты = |сайт тілі = }} '''Горки''' ({{lang-be|Го́ркі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Горкий ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Горки қаласының халқы 28 334 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Горки қаласы Ресей Федерациясымен мемлекеттік шекарадан батысқа қарай 25 шақырым жерде, Копылка мен Поросица өзендерінің түйісетін аңғарында орналасқан. Қаланың шығыс бөлігінде, Копылка арнасында екі тоған (Нижний және Верхний) бар. Горкидің солтүстік шетінде Оршанское атты шағын көл орналасқан. Қаланың солтүстік-батыс бөлігіне іргелес Погодино теміржол стансасы Минск, Могилев, Витебск, Лида, Барановичи және Климовичиден Орша-Кричев желісі бойынша пойыздарға қызмет көрсетеді. Горки — Оршадан Мстиславльге және Могилевтен Лениноға баратын тас жолдардың қиылысы.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9371-Gorki.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Горецкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Горки алғаш рет 1544 жылы «Литва метрикасында» Литва Ұлы Герцогтігінің Витебск воеводствосындағы ауыл ретінде аталған. Бастапқыда бұл жер князь Друцкий-Горскийге тиесілі болған, бірақ 1584 жылы Горки Сапега отбасына өткен. 1619 жылы Кіші Магдебург құқықтарын алды. XIX ғасырға дейін қоныс Горки деп аталды. 1717 жылы қала мен оның айналасындағы жерлер князь А.Меньшиковқа тиесілі болды, ол оларды 1727 жылы Сібірге жер аударылғанға дейін иеленді. 1772 жылы, Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінен кейін, Горки Ресей империясының құрамына кірді. XVIII ғасырдың соңында граф Л.Сологубтың меншігіне өтті. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Горкидің 2000-нан астам тұрғыны қаза тапты. 1863-1864 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс кезінде Горки бұрынғы Литва Ұлы Герцогтігіндегі Ресей билігінен азат етілген жалғыз қала болды. 1867 жылы Горки елтаңбасы бекітілді. XIX ғасырдың аяғында мұнда пошта бөлімшесі мен дәріхана құрылды, темір құю ​​зауыты және метеостанция ашылды. 1919 жылдан 1924 жылға дейін Горький, Шығыс Беларусьтің басқа аумақтарымен бірге, РСФСР құрамына кірді. 1925 жылы Горки ауыл шаруашылығы институты Беларусь ауыл шаруашылығы академиясы болып қайта құрылды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 шілдесінен 1944 жылдың 26 ​​маусымына дейін Горки неміс оккупациясында болды. 1982 жылы 29 қазанда ол облыстық бағыныстағы қала болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=83_Gorki&ysclid=mq84q43txg760689158|title=История развития - Горки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Өнеркәсіп секторы әртүрлі меншік түріндегі 12 кәсіпорынмен ұсынылған, оның ішінде «Горки май-ірімшік зауыты» ААҚ, «Торки-лен», «Горки орман шаруашылығы кәсіпорны», «Горки ағаш өңдеу зауыты» унитарлық коммуналдық кәсіпорны, «Према» ААҚ және «Скайфорест» шетелдік кәсіпорны бар. Қала мен ауданда дамыған бөлшек сауда желісі, білім беру жүйесі және мәдени-ағарту мекемелері бар, әртүрлі спорт түрлерімен сәтті айналысу үшін жеткілікті спорттық нысандар бар.<br /> Горкидің басты көрікті жері сәулет және тарихи ескерткіш — Беларусь ауыл шаруашылығы академиясы. Академияның сәулет кешеніне ғимараттар (№4 ғимарат, кітапхана, әкімшілік, профессорлық, салық, физика және химия ғимараттары және балабақша) және 1960-1980 жылдар аралығында салынған жаңа ғимараттар (негізгі академиялық және спорттық ғимараттар, тұрғын үйлер, жатақханалар және Мәдениет сарайы) кіреді. Ғимараттар көл мен өзені бар көркем саябақта орналасқан және абаттандырылған жолдармен, көшелермен байланысқан.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/horki/|title=Горки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-gorki.htm|title=Карта Горок|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Napoleon Orda-Institute of Agriculture, Horki.jpg|Горки ауыл шаруашылығы институты, XIX ғасырдың екінші жартысы Belarusian Agriculture Academy10.jpg|Амфитеатр </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] dqu6duf7tthu75v50ols5vrixecw6u3 3615297 3615295 2026-06-10T16:21:38Z Мағыпар 100137 сурет қою 3615297 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Горки |шынайы атауы = {{lang-be|Го́ркі}} |сурет = Горкі. Краявіды. 2015 06.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Horki, Belarus.svg |ту = Flag of Horki, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =17 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =59 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Могилёв облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Горкий ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1544 |алғашқы дерек = 1544 |бұрынғы атаулары = Горы-Горки |статус алуы = 1861 |жер аумағы = 22,1 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 191 ± 1 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 28 334 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2233 |пошта индексі = 213404, 213407 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Horki |сайты = |сайт тілі = }} '''Горки''' ({{lang-be|Го́ркі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Горкий ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Горки қаласының халқы 28 334 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Горки қаласы Ресей Федерациясымен мемлекеттік шекарадан батысқа қарай 25 шақырым жерде, Копылка мен Поросица өзендерінің түйісетін аңғарында орналасқан. Қаланың шығыс бөлігінде, Копылка арнасында екі тоған (Нижний және Верхний) бар. Горкидің солтүстік шетінде Оршанское атты шағын көл орналасқан. Қаланың солтүстік-батыс бөлігіне іргелес Погодино теміржол стансасы Минск, Могилев, Витебск, Лида, Барановичи және Климовичиден Орша-Кричев желісі бойынша пойыздарға қызмет көрсетеді. Горки — Оршадан Мстиславльге және Могилевтен Лениноға баратын тас жолдардың қиылысы.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9371-Gorki.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Горецкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Горки алғаш рет 1544 жылы «Литва метрикасында» Литва Ұлы Герцогтігінің Витебск воеводствосындағы ауыл ретінде аталған. Бастапқыда бұл жер князь Друцкий-Горскийге тиесілі болған, бірақ 1584 жылы Горки Сапега отбасына өткен. 1619 жылы Кіші Магдебург құқықтарын алды. XIX ғасырға дейін қоныс Горки деп аталды. 1717 жылы қала мен оның айналасындағы жерлер князь А.Меньшиковқа тиесілі болды, ол оларды 1727 жылы Сібірге жер аударылғанға дейін иеленді. 1772 жылы, Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінен кейін, Горки Ресей империясының құрамына кірді. XVIII ғасырдың соңында граф Л.Сологубтың меншігіне өтті. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Горкидің 2000-нан астам тұрғыны қаза тапты. 1863-1864 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс кезінде Горки бұрынғы Литва Ұлы Герцогтігіндегі Ресей билігінен азат етілген жалғыз қала болды. 1867 жылы Горки елтаңбасы бекітілді. XIX ғасырдың аяғында мұнда пошта бөлімшесі мен дәріхана құрылды, темір құю ​​зауыты және метеостанция ашылды. 1919 жылдан 1924 жылға дейін Горький, Шығыс Беларусьтің басқа аумақтарымен бірге, РСФСР құрамына кірді. 1925 жылы Горки ауыл шаруашылығы институты Беларусь ауыл шаруашылығы академиясы болып қайта құрылды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 шілдесінен 1944 жылдың 26 ​​маусымына дейін Горки неміс оккупациясында болды. 1982 жылы 29 қазанда ол облыстық бағыныстағы қала болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=83_Gorki&ysclid=mq84q43txg760689158|title=История развития - Горки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Өнеркәсіп секторы әртүрлі меншік түріндегі 12 кәсіпорынмен ұсынылған, оның ішінде «Горки май-ірімшік зауыты» ААҚ, «Торки-лен», «Горки орман шаруашылығы кәсіпорны», «Горки ағаш өңдеу зауыты» унитарлық коммуналдық кәсіпорны, «Према» ААҚ және «Скайфорест» шетелдік кәсіпорны бар. Қала мен ауданда дамыған бөлшек сауда желісі, білім беру жүйесі және мәдени-ағарту мекемелері бар, әртүрлі спорт түрлерімен сәтті айналысу үшін жеткілікті спорттық нысандар бар.<br /> Горкидің басты көрікті жері сәулет және тарихи ескерткіш — Беларусь ауыл шаруашылығы академиясы. Академияның сәулет кешеніне ғимараттар (№4 ғимарат, кітапхана, әкімшілік, профессорлық, салық, физика және химия ғимараттары және балабақша) және 1960-1980 жылдар аралығында салынған жаңа ғимараттар (негізгі академиялық және спорттық ғимараттар, тұрғын үйлер, жатақханалар және Мәдениет сарайы) кіреді. Ғимараттар көл мен өзені бар көркем саябақта орналасқан және абаттандырылған жолдармен, көшелермен байланысқан.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/horki/|title=Горки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-gorki.htm|title=Карта Горок|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Napoleon Orda-Institute of Agriculture, Horki.jpg|Горки ауыл шаруашылығы институты, XIX ғасырдың екінші жартысы Belarusian Agriculture Academy10.jpg|Амфитеатр Горкі. Краявіды (09).jpg|Тарихи-этнографиялық мұражай </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] 5ib2gqimvvc6jgn356ulhcrq4y8yof7 3615298 3615297 2026-06-10T16:23:30Z Мағыпар 100137 сурет қою 3615298 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Горки |шынайы атауы = {{lang-be|Го́ркі}} |сурет = Горкі. Краявіды. 2015 06.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Horki, Belarus.svg |ту = Flag of Horki, Belarus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =17 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =59 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Могилёв облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Горкий ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1544 |алғашқы дерек = 1544 |бұрынғы атаулары = Горы-Горки |статус алуы = 1861 |жер аумағы = 22,1 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 191 ± 1 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 28 334 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2233 |пошта индексі = 213404, 213407 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Horki |сайты = |сайт тілі = }} '''Горки''' ({{lang-be|Го́ркі}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Горкий ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Горки қаласының халқы 28 334 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Горки қаласы Ресей Федерациясымен мемлекеттік шекарадан батысқа қарай 25 шақырым жерде, Копылка мен Поросица өзендерінің түйісетін аңғарында орналасқан. Қаланың шығыс бөлігінде, Копылка арнасында екі тоған (Нижний және Верхний) бар. Горкидің солтүстік шетінде Оршанское атты шағын көл орналасқан. Қаланың солтүстік-батыс бөлігіне іргелес Погодино теміржол стансасы Минск, Могилев, Витебск, Лида, Барановичи және Климовичиден Орша-Кричев желісі бойынша пойыздарға қызмет көрсетеді. Горки — Оршадан Мстиславльге және Могилевтен Лениноға баратын тас жолдардың қиылысы.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9371-Gorki.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область. Горецкий район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Горки алғаш рет 1544 жылы «Литва метрикасында» Литва Ұлы Герцогтігінің Витебск воеводствосындағы ауыл ретінде аталған. Бастапқыда бұл жер князь Друцкий-Горскийге тиесілі болған, бірақ 1584 жылы Горки Сапега отбасына өткен. 1619 жылы Кіші Магдебург құқықтарын алды. XIX ғасырға дейін қоныс Горки деп аталды. 1717 жылы қала мен оның айналасындағы жерлер князь А.Меньшиковқа тиесілі болды, ол оларды 1727 жылы Сібірге жер аударылғанға дейін иеленді. 1772 жылы, Польша-Литва Достастығының бірінші бөлінуінен кейін, Горки Ресей империясының құрамына кірді. XVIII ғасырдың соңында граф Л.Сологубтың меншігіне өтті. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде Горкидің 2000-нан астам тұрғыны қаза тапты. 1863-1864 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс кезінде Горки бұрынғы Литва Ұлы Герцогтігіндегі Ресей билігінен азат етілген жалғыз қала болды. 1867 жылы Горки елтаңбасы бекітілді. XIX ғасырдың аяғында мұнда пошта бөлімшесі мен дәріхана құрылды, темір құю ​​зауыты және метеостанция ашылды. 1919 жылдан 1924 жылға дейін Горький, Шығыс Беларусьтің басқа аумақтарымен бірге, РСФСР құрамына кірді. 1925 жылы Горки ауыл шаруашылығы институты Беларусь ауыл шаруашылығы академиясы болып қайта құрылды. Ұлы Отан соғысы кезінде, 1941 жылдың 12 шілдесінен 1944 жылдың 26 ​​маусымына дейін Горки неміс оккупациясында болды. 1982 жылы 29 қазанда ол облыстық бағыныстағы қала болды.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=83_Gorki&ysclid=mq84q43txg760689158|title=История развития - Горки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Өнеркәсіп секторы әртүрлі меншік түріндегі 12 кәсіпорынмен ұсынылған, оның ішінде «Горки май-ірімшік зауыты» ААҚ, «Торки-лен», «Горки орман шаруашылығы кәсіпорны», «Горки ағаш өңдеу зауыты» унитарлық коммуналдық кәсіпорны, «Према» ААҚ және «Скайфорест» шетелдік кәсіпорны бар. Қала мен ауданда дамыған бөлшек сауда желісі, білім беру жүйесі және мәдени-ағарту мекемелері бар, әртүрлі спорт түрлерімен сәтті айналысу үшін жеткілікті спорттық нысандар бар.<br /> Горкидің басты көрікті жері сәулет және тарихи ескерткіш — Беларусь ауыл шаруашылығы академиясы. Академияның сәулет кешеніне ғимараттар (№4 ғимарат, кітапхана, әкімшілік, профессорлық, салық, физика және химия ғимараттары және балабақша) және 1960-1980 жылдар аралығында салынған жаңа ғимараттар (негізгі академиялық және спорттық ғимараттар, тұрғын үйлер, жатақханалар және Мәдениет сарайы) кіреді. Ғимараттар көл мен өзені бар көркем саябақта орналасқан және абаттандырылған жолдармен, көшелермен байланысқан.<ref>{{citeweb|url=https://belaruscity.net/horki/|title=Горки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-gorki.htm|title=Карта Горок|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-10|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Napoleon Orda-Institute of Agriculture, Horki.jpg|Горки ауыл шаруашылығы институты, XIX ғасырдың екінші жартысы Belarusian Agriculture Academy10.jpg|Амфитеатр Горкі. Краявіды (09).jpg|Тарихи-этнографиялық мұражай Горкі. Палац культуры БДСГА.jpg|Мәдениет сарайы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] 78ozhorygsxgva18loxi3gqsus8heoo 0 782388 3615286 2026-06-10T16:13:10Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам|ашық]] |биржадағы лист... 3615286 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам|ашық]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = 15.09.2008 |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2t46ro4d8ba44zm8z8wszc004xtdkpm 3615288 3615286 2026-06-10T16:14:09Z 1nter pares 146705 3615288 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам|ашық]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = 15.09.2008 |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} tjb72iywblvt4pz5gab2x30a7p62qyq 3615291 3615288 2026-06-10T16:16:52Z 1nter pares 146705 3615291 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам|ашық]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = 15.09.2008 |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған WorldCom компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} odpdogzbg9kwpua7rymsbnh91tnhb9i 3615292 3615291 2026-06-10T16:17:14Z 1nter pares 146705 /* */ 3615292 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = 15.09.2008 |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған WorldCom компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} goziwq7jqspcto6to8fah5r6gotb8im 3615293 3615292 2026-06-10T16:18:45Z 1nter pares 146705 /* */ 3615293 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған WorldCom компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} d85kecx3ua1w5heb7vokq5b2cydkeg7 3615296 3615293 2026-06-10T16:20:30Z 1nter pares 146705 /* */ 3615296 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} mvp7xi56klie49eodql7g5f1edvhodi 3615299 3615296 2026-06-10T16:25:11Z 1nter pares 146705 3615299 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі Barclays реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада Nomura Holdings компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, Гонконгтағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ese8gobck3ikbshs2ev8us90nhsbgpt 3615300 3615299 2026-06-10T16:26:24Z 1nter pares 146705 /* */ 3615300 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} o7wykml8avkmf1cmeed7q7sdshp9jqz 3615301 3615300 2026-06-10T16:26:59Z 1nter pares 146705 3615301 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} cy4ljl2k75g9nsymb33w0ov9hy9e6by 3615302 3615301 2026-06-10T16:30:06Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3615302 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} fg8jsc8dg58h0kg9lcr5bk65t1kpxky 3615303 3615302 2026-06-10T16:30:33Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3615303 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 9ni78kaih4y7buj050jjpr46e702rul 3615304 3615303 2026-06-10T16:33:52Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3615304 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} bqj3t8hbkcjnbltrgz1y5bxvlcgn2qa 3615306 3615304 2026-06-10T16:42:29Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3615306 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} cu09jtcinx373ex5szu3112ryzcunpb 3615307 3615306 2026-06-10T16:45:53Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3615307 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} gjy1tbuk5577nzhh0qk1hklqld9oo1m 3615308 3615307 2026-06-10T16:50:33Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3615308 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} h3yxvcu588pm4a2ubb67tj3q3csw7z4 3615316 3615308 2026-06-10T17:13:47Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3615316 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> Lehman компаниясы 1883 жылдың өзінде-ақ Нью-Йорк кофе биржасының мүшесі болды, ал 1887 жылы [[Нью-Йорк қор биржасы]]на қабылданды.<ref name="Geisst50" /><ref name="Wechsberg235" /> 1899 жылы компания өзінің алғашқы жария бағалы қағаздар орналастыруын жүзеге асырды. Ол [[International Steam Pump Company]] компаниясының артықшылықты және жай акцияларын орналастыру бойынша [[Андерайтинг|андеррайтер]] қызметін атқарды.<ref>{{cite book |last=Swaine |first=Robert T. |date=1946 |title=The Cravath Firm and Its Predecessors, 1819–1947 |url=https://books.google.com/books?id=p8jmmSwD9KEC&pg=RA1-PA196 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |page=633 |isbn=978-1-58477-713-7 |access-date=June 3, 2014}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 78gu063enhma5boaj42ba8aprid5638 3615321 3615316 2026-06-10T17:26:00Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3615321 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> Lehman компаниясы 1883 жылдың өзінде-ақ Нью-Йорк кофе биржасының мүшесі болды, ал 1887 жылы [[Нью-Йорк қор биржасы]]на қабылданды.<ref name="Geisst50" /><ref name="Wechsberg235" /> 1899 жылы компания өзінің алғашқы жария бағалы қағаздар орналастыруын жүзеге асырды. Ол [[International Steam Pump Company]] компаниясының артықшылықты және жай акцияларын орналастыру бойынша [[Андерайтинг|андеррайтер]] қызметін атқарды.<ref>{{cite book |last=Swaine |first=Robert T. |date=1946 |title=The Cravath Firm and Its Predecessors, 1819–1947 |url=https://books.google.com/books?id=p8jmmSwD9KEC&pg=RA1-PA196 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |page=633 |isbn=978-1-58477-713-7 |access-date=June 3, 2014}}</ref> International Steam Pump Company бағалы қағаздарын орналастыруға қатысқанына қарамастан, фирманың тауар саудасымен айналысатын компаниядан бағалы қағаздарды орналастыруға маманданған инвестициялық банкке айналуы 1906 жылға дейін толық жүзеге аспады.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite news|last=Auletta|first=Ken|date=February 17, 1985|title=Power, Greed and Glory on Wall Street: The Fall of the Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1985/02/17/magazine/power-greed-and-glory-on-wall-street-the-fall-of-the-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Сол жылы Эмануэль Леманның ұлы [[Филип Леман]]ның басшылығымен компания [[Goldman Sachs|Goldman, Sachs & Co.]] фирмасымен серіктестік орнатып,<ref name=":2" /><ref name=Geisst51>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 51</ref><ref name=Geisst285>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 285</ref> General Cigar Company компаниясының акцияларын қор нарығына шығаруға көмектесті.<ref name=Wechsberg238>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 238</ref> Көп ұзамай олардың артынан [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясы да келді.<ref name="Wechsberg238" /> Кейін фирма [[F.W. Woolworth Company]],<ref name="Wechsberg238" /><ref name=Geisst53>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 53</ref> [[May Department Stores Company]], [[Gimbel Brothers, Inc.]],<ref name=Wechsberg241>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 241</ref> [[R.H. Macy & Company]],<ref name="Wechsberg241" /> [[Studebaker Corporation]],<ref name="Geisst53" /> [[B.F. Goodrich Company]]<ref name=":1" /> және [[Endicott Johnson Corporation]] сияқты компаниялардың бағалы қағаздарын орналастыруға қатысты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 2vauid2dyxplwgrmbudkw3c19fx5sjw 3615325 3615321 2026-06-10T17:32:03Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3615325 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> Lehman компаниясы 1883 жылдың өзінде-ақ Нью-Йорк кофе биржасының мүшесі болды, ал 1887 жылы [[Нью-Йорк қор биржасы]]на қабылданды.<ref name="Geisst50" /><ref name="Wechsberg235" /> 1899 жылы компания өзінің алғашқы жария бағалы қағаздар орналастыруын жүзеге асырды. Ол [[International Steam Pump Company]] компаниясының артықшылықты және жай акцияларын орналастыру бойынша [[Андерайтинг|андеррайтер]] қызметін атқарды.<ref>{{cite book |last=Swaine |first=Robert T. |date=1946 |title=The Cravath Firm and Its Predecessors, 1819–1947 |url=https://books.google.com/books?id=p8jmmSwD9KEC&pg=RA1-PA196 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |page=633 |isbn=978-1-58477-713-7 |access-date=June 3, 2014}}</ref> International Steam Pump Company бағалы қағаздарын орналастыруға қатысқанына қарамастан, фирманың тауар саудасымен айналысатын компаниядан бағалы қағаздарды орналастыруға маманданған инвестициялық банкке айналуы 1906 жылға дейін толық жүзеге аспады.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite news|last=Auletta|first=Ken|date=February 17, 1985|title=Power, Greed and Glory on Wall Street: The Fall of the Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1985/02/17/magazine/power-greed-and-glory-on-wall-street-the-fall-of-the-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Сол жылы Эмануэль Леманның ұлы [[Филип Леман]]ның басшылығымен компания [[Goldman Sachs|Goldman, Sachs & Co.]] фирмасымен серіктестік орнатып,<ref name=":2" /><ref name=Geisst51>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 51</ref><ref name=Geisst285>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 285</ref> General Cigar Company компаниясының акцияларын қор нарығына шығаруға көмектесті.<ref name=Wechsberg238>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 238</ref> Көп ұзамай олардың артынан [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясы да келді.<ref name="Wechsberg238" /> Кейін фирма [[F.W. Woolworth Company]],<ref name="Wechsberg238" /><ref name=Geisst53>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 53</ref> [[May Department Stores Company]], [[Gimbel Brothers, Inc.]],<ref name=Wechsberg241>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 241</ref> [[R.H. Macy & Company]],<ref name="Wechsberg241" /> [[Studebaker Corporation]],<ref name="Geisst53" /> [[B.F. Goodrich Company]]<ref name=":1" /> және [[Endicott Johnson Corporation]] сияқты компаниялардың бағалы қағаздарын орналастыруға қатысты. 1925 жылы Филип Леман зейнетке шыққаннан кейін фирма басшылығын оның ұлы [[Роберт «Бобби» Леман]] өз қолына алды.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|last=Kapur|first=Saranya|date=November 7, 2013|title=A Lehman Brothers Founder's Historic Mansion Just Sold As 'Trophy Office Space' For $40 Million|url=https://www.businessinsider.in/a-lehman-brothers-founders-historic-mansion-just-sold-as-trophy-office-space-for-40-million/articleshow/25392157.cms|access-date=September 30, 2020|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|last=Serwer|first=Andy|date=April 11, 2006|title=CEO Dick Fuld's makeover of Lehman Brothers – Apr. 11, 2006|url=https://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430093753/http://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|url-status=dead|archive-date=April 30, 2006|access-date=September 30, 2020|website=CNN Money}}</ref> Бобби Леманның басшылығы кезінде компания [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңіндегі капитал тапшылығы дағдарысын еңсеріп шықты. Бұл кезеңде фирма акциялар нарығының қалпына келуін күте отырып, [[венчурлік капитал]] саласына басымдық берді.<ref>{{Cite web|date=September 7, 2009|title=Crash of a titan: The inside story of the fall of Lehman Brothers|url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/crash-of-a-titan-the-inside-story-of-the-fall-of-lehman-brothers-1782714.html|access-date=September 30, 2020|website=The Independent|language=en}}</ref> 1924 жылы Джон М. Хэнкок компанияға қосылған әулеттен тыс алғашқы қызметкер болды.<ref name="Geisst51" /><ref name=UND1>{{cite web |url=http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |publisher=University of North Dakota |title=John M. Hancock Papers |access-date=September 14, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210020012/http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |archive-date=February 10, 2007}}</ref> Одан кейін Монро С. Гутман мен Пол Мазур келіп, 1927 жылы фирманың серіктестері атанды.<ref>{{Cite news|date=July 5, 1974|title=Monroe Gutman, 88, Lehman Executive|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/07/05/archives/monroe-gutman-88-lehman-executive.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Waggoner|first=Walter H.|date=August 1, 1979|title=Paul M. Mazur, at 86; Lehman Bros. Partner More Than 50 Years|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/08/01/archives/paul-m-mazur-at-86-lehman-bros-partner-more-than-50-years.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 1928 жылға қарай компания өзінің [[One William Street]] мекенжайындағы жаңа штаб-пәтеріне көшті.<ref>{{Cite book|last=Chapman|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=6Etda_n_CIEC&pg=PT94|title=The Last of the Imperious Rich: Lehman Brothers, 1844–2008|date=September 2, 2010|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-44270-8|pages=94|language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 2k8rk9kbnobxn5ytd9hnb7pcd5hb2o5 3615326 3615325 2026-06-10T17:32:41Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3615326 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> Lehman компаниясы 1883 жылдың өзінде-ақ Нью-Йорк кофе биржасының мүшесі болды, ал 1887 жылы [[Нью-Йорк қор биржасы]]на қабылданды.<ref name="Geisst50" /><ref name="Wechsberg235" /> 1899 жылы компания өзінің алғашқы жария бағалы қағаздар орналастыруын жүзеге асырды. Ол [[International Steam Pump Company]] компаниясының артықшылықты және жай акцияларын орналастыру бойынша [[Андерайтинг|андеррайтер]] қызметін атқарды.<ref>{{cite book |last=Swaine |first=Robert T. |date=1946 |title=The Cravath Firm and Its Predecessors, 1819–1947 |url=https://books.google.com/books?id=p8jmmSwD9KEC&pg=RA1-PA196 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |page=633 |isbn=978-1-58477-713-7 |access-date=June 3, 2014}}</ref> International Steam Pump Company бағалы қағаздарын орналастыруға қатысқанына қарамастан, фирманың тауар саудасымен айналысатын компаниядан бағалы қағаздарды орналастыруға маманданған инвестициялық банкке айналуы 1906 жылға дейін толық жүзеге аспады.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite news|last=Auletta|first=Ken|date=February 17, 1985|title=Power, Greed and Glory on Wall Street: The Fall of the Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1985/02/17/magazine/power-greed-and-glory-on-wall-street-the-fall-of-the-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Сол жылы Эмануэль Леманның ұлы [[Филип Леман]]ның басшылығымен компания [[Goldman Sachs|Goldman, Sachs & Co.]] фирмасымен серіктестік орнатып,<ref name=":2" /><ref name=Geisst51>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 51</ref><ref name=Geisst285>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 285</ref> General Cigar Company компаниясының акцияларын қор нарығына шығаруға көмектесті.<ref name=Wechsberg238>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 238</ref> Көп ұзамай олардың артынан [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясы да келді.<ref name="Wechsberg238" /> Кейін фирма [[F.W. Woolworth Company]],<ref name="Wechsberg238" /><ref name=Geisst53>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 53</ref> [[May Department Stores Company]], [[Gimbel Brothers, Inc.]],<ref name=Wechsberg241>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 241</ref> [[R.H. Macy & Company]],<ref name="Wechsberg241" /> [[Studebaker Corporation]],<ref name="Geisst53" /> [[B.F. Goodrich Company]]<ref name=":1" /> және [[Endicott Johnson Corporation]] сияқты компаниялардың бағалы қағаздарын орналастыруға қатысты. 1925 жылы Филип Леман зейнетке шыққаннан кейін фирма басшылығын оның ұлы [[Роберт «Бобби» Леман]] өз қолына алды.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|last=Kapur|first=Saranya|date=November 7, 2013|title=A Lehman Brothers Founder's Historic Mansion Just Sold As 'Trophy Office Space' For $40 Million|url=https://www.businessinsider.in/a-lehman-brothers-founders-historic-mansion-just-sold-as-trophy-office-space-for-40-million/articleshow/25392157.cms|access-date=September 30, 2020|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|last=Serwer|first=Andy|date=April 11, 2006|title=CEO Dick Fuld's makeover of Lehman Brothers – Apr. 11, 2006|url=https://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430093753/http://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|url-status=dead|archive-date=April 30, 2006|access-date=September 30, 2020|website=CNN Money}}</ref> Бобби Леманның басшылығы кезінде компания [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңіндегі капитал тапшылығы дағдарысын еңсеріп шықты. Бұл кезеңде фирма акциялар нарығының қалпына келуін күте отырып, [[венчурлік капитал]] саласына басымдық берді.<ref>{{Cite web|date=September 7, 2009|title=Crash of a titan: The inside story of the fall of Lehman Brothers|url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/crash-of-a-titan-the-inside-story-of-the-fall-of-lehman-brothers-1782714.html|access-date=September 30, 2020|website=The Independent|language=en}}</ref> 1924 жылы Джон М. Хэнкок компанияға қосылған әулеттен тыс алғашқы қызметкер болды.<ref name="Geisst51" /><ref name=UND1>{{cite web |url=http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |publisher=University of North Dakota |title=John M. Hancock Papers |access-date=September 14, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210020012/http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |archive-date=February 10, 2007}}</ref> Одан кейін Монро С. Гутман мен Пол Мазур келіп, 1927 жылы фирманың серіктестері атанды.<ref>{{Cite news|date=July 5, 1974|title=Monroe Gutman, 88, Lehman Executive|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/07/05/archives/monroe-gutman-88-lehman-executive.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Waggoner|first=Walter H.|date=August 1, 1979|title=Paul M. Mazur, at 86; Lehman Bros. Partner More Than 50 Years|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/08/01/archives/paul-m-mazur-at-86-lehman-bros-partner-more-than-50-years.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 1928 жылға қарай компания өзінің [[One William Street]] мекенжайындағы жаңа штаб-пәтеріне көшті.<ref>{{Cite book|last=Chapman|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=6Etda_n_CIEC&pg=PT94|title=The Last of the Imperious Rich: Lehman Brothers, 1844–2008|date=September 2, 2010|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-44270-8|pages=94|language=en}}</ref> [[Сурет:PeterGeorgePeterson.jpg|thumb|150px|right|Пит Питерсон]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} hp90kug55poi699mgqfbfh4gf2rbz2z 3615327 3615326 2026-06-10T17:36:55Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3615327 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> Lehman компаниясы 1883 жылдың өзінде-ақ Нью-Йорк кофе биржасының мүшесі болды, ал 1887 жылы [[Нью-Йорк қор биржасы]]на қабылданды.<ref name="Geisst50" /><ref name="Wechsberg235" /> 1899 жылы компания өзінің алғашқы жария бағалы қағаздар орналастыруын жүзеге асырды. Ол [[International Steam Pump Company]] компаниясының артықшылықты және жай акцияларын орналастыру бойынша [[Андерайтинг|андеррайтер]] қызметін атқарды.<ref>{{cite book |last=Swaine |first=Robert T. |date=1946 |title=The Cravath Firm and Its Predecessors, 1819–1947 |url=https://books.google.com/books?id=p8jmmSwD9KEC&pg=RA1-PA196 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |page=633 |isbn=978-1-58477-713-7 |access-date=June 3, 2014}}</ref> International Steam Pump Company бағалы қағаздарын орналастыруға қатысқанына қарамастан, фирманың тауар саудасымен айналысатын компаниядан бағалы қағаздарды орналастыруға маманданған инвестициялық банкке айналуы 1906 жылға дейін толық жүзеге аспады.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite news|last=Auletta|first=Ken|date=February 17, 1985|title=Power, Greed and Glory on Wall Street: The Fall of the Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1985/02/17/magazine/power-greed-and-glory-on-wall-street-the-fall-of-the-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Сол жылы Эмануэль Леманның ұлы [[Филип Леман]]ның басшылығымен компания [[Goldman Sachs|Goldman, Sachs & Co.]] фирмасымен серіктестік орнатып,<ref name=":2" /><ref name=Geisst51>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 51</ref><ref name=Geisst285>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 285</ref> General Cigar Company компаниясының акцияларын қор нарығына шығаруға көмектесті.<ref name=Wechsberg238>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 238</ref> Көп ұзамай олардың артынан [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясы да келді.<ref name="Wechsberg238" /> Кейін фирма [[F.W. Woolworth Company]],<ref name="Wechsberg238" /><ref name=Geisst53>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 53</ref> [[May Department Stores Company]], [[Gimbel Brothers, Inc.]],<ref name=Wechsberg241>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 241</ref> [[R.H. Macy & Company]],<ref name="Wechsberg241" /> [[Studebaker Corporation]],<ref name="Geisst53" /> [[B.F. Goodrich Company]]<ref name=":1" /> және [[Endicott Johnson Corporation]] сияқты компаниялардың бағалы қағаздарын орналастыруға қатысты. 1925 жылы Филип Леман зейнетке шыққаннан кейін фирма басшылығын оның ұлы [[Роберт «Бобби» Леман]] өз қолына алды.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|last=Kapur|first=Saranya|date=November 7, 2013|title=A Lehman Brothers Founder's Historic Mansion Just Sold As 'Trophy Office Space' For $40 Million|url=https://www.businessinsider.in/a-lehman-brothers-founders-historic-mansion-just-sold-as-trophy-office-space-for-40-million/articleshow/25392157.cms|access-date=September 30, 2020|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|last=Serwer|first=Andy|date=April 11, 2006|title=CEO Dick Fuld's makeover of Lehman Brothers – Apr. 11, 2006|url=https://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430093753/http://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|url-status=dead|archive-date=April 30, 2006|access-date=September 30, 2020|website=CNN Money}}</ref> Бобби Леманның басшылығы кезінде компания [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңіндегі капитал тапшылығы дағдарысын еңсеріп шықты. Бұл кезеңде фирма акциялар нарығының қалпына келуін күте отырып, [[венчурлік капитал]] саласына басымдық берді.<ref>{{Cite web|date=September 7, 2009|title=Crash of a titan: The inside story of the fall of Lehman Brothers|url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/crash-of-a-titan-the-inside-story-of-the-fall-of-lehman-brothers-1782714.html|access-date=September 30, 2020|website=The Independent|language=en}}</ref> 1924 жылы Джон М. Хэнкок компанияға қосылған әулеттен тыс алғашқы қызметкер болды.<ref name="Geisst51" /><ref name=UND1>{{cite web |url=http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |publisher=University of North Dakota |title=John M. Hancock Papers |access-date=September 14, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210020012/http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |archive-date=February 10, 2007}}</ref> Одан кейін Монро С. Гутман мен Пол Мазур келіп, 1927 жылы фирманың серіктестері атанды.<ref>{{Cite news|date=July 5, 1974|title=Monroe Gutman, 88, Lehman Executive|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/07/05/archives/monroe-gutman-88-lehman-executive.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Waggoner|first=Walter H.|date=August 1, 1979|title=Paul M. Mazur, at 86; Lehman Bros. Partner More Than 50 Years|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/08/01/archives/paul-m-mazur-at-86-lehman-bros-partner-more-than-50-years.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 1928 жылға қарай компания өзінің [[One William Street]] мекенжайындағы жаңа штаб-пәтеріне көшті.<ref>{{Cite book|last=Chapman|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=6Etda_n_CIEC&pg=PT94|title=The Last of the Imperious Rich: Lehman Brothers, 1844–2008|date=September 2, 2010|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-44270-8|pages=94|language=en}}</ref> [[Сурет:PeterGeorgePeterson.jpg|thumb|150px|right|Пит Питерсон]] 1930-жылдары Lehman алғашқы теледидар өндірушісі саналатын [[DuMont Laboratories]] компаниясының акцияларын [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] ұйымдастырды және [[Radio Corporation of America]] (RCA) компаниясын қаржыландыруға көмектесті.<ref name="ingrham">{{cite book |last=Ingham |first=John N. |url=https://books.google.com/books?id=J9nXHgKQ49EC&q=lehman+brothers+rca&pg=PA786 |title=Biographical Dictionary of American Business Leaders |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=1983 |access-date=September 14, 2008 |isbn=9780313213625}}</ref> Компания сондай-ақ қарқынды дамып келе жатқан мұнай өнеркәсібін қаржыландыруға қатысып, [[Halliburton]] және [[Kerr-McGee]] сияқты компанияларға қолдау көрсетті. 1950-жылдары Lehman Digital Equipment Corporation компаниясының акцияларын алғашқы жария орналастыруды ұйымдастырды.<ref>{{Cite news|date=September 13, 2008|title=FACTBOX: A brief history of Lehman Brothers|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-factbox-idUSHAR27520620080913|access-date=September 30, 2020}}</ref> Кейінірек фирма [[Digital Equipment Corporation]] компаниясының [[Compaq]] компаниясы тарапынан сатып алынуын ұйымдастырды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} dhgt6f2y9c49bcllog5av2oyurhtkqg 3615328 3615327 2026-06-10T17:39:21Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3615328 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> Lehman компаниясы 1883 жылдың өзінде-ақ Нью-Йорк кофе биржасының мүшесі болды, ал 1887 жылы [[Нью-Йорк қор биржасы]]на қабылданды.<ref name="Geisst50" /><ref name="Wechsberg235" /> 1899 жылы компания өзінің алғашқы жария бағалы қағаздар орналастыруын жүзеге асырды. Ол [[International Steam Pump Company]] компаниясының артықшылықты және жай акцияларын орналастыру бойынша [[Андерайтинг|андеррайтер]] қызметін атқарды.<ref>{{cite book |last=Swaine |first=Robert T. |date=1946 |title=The Cravath Firm and Its Predecessors, 1819–1947 |url=https://books.google.com/books?id=p8jmmSwD9KEC&pg=RA1-PA196 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |page=633 |isbn=978-1-58477-713-7 |access-date=June 3, 2014}}</ref> International Steam Pump Company бағалы қағаздарын орналастыруға қатысқанына қарамастан, фирманың тауар саудасымен айналысатын компаниядан бағалы қағаздарды орналастыруға маманданған инвестициялық банкке айналуы 1906 жылға дейін толық жүзеге аспады.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite news|last=Auletta|first=Ken|date=February 17, 1985|title=Power, Greed and Glory on Wall Street: The Fall of the Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1985/02/17/magazine/power-greed-and-glory-on-wall-street-the-fall-of-the-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Сол жылы Эмануэль Леманның ұлы [[Филип Леман]]ның басшылығымен компания [[Goldman Sachs|Goldman, Sachs & Co.]] фирмасымен серіктестік орнатып,<ref name=":2" /><ref name=Geisst51>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 51</ref><ref name=Geisst285>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 285</ref> General Cigar Company компаниясының акцияларын қор нарығына шығаруға көмектесті.<ref name=Wechsberg238>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 238</ref> Көп ұзамай олардың артынан [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясы да келді.<ref name="Wechsberg238" /> Кейін фирма [[F.W. Woolworth Company]],<ref name="Wechsberg238" /><ref name=Geisst53>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 53</ref> [[May Department Stores Company]], [[Gimbel Brothers, Inc.]],<ref name=Wechsberg241>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 241</ref> [[R.H. Macy & Company]],<ref name="Wechsberg241" /> [[Studebaker Corporation]],<ref name="Geisst53" /> [[B.F. Goodrich Company]]<ref name=":1" /> және [[Endicott Johnson Corporation]] сияқты компаниялардың бағалы қағаздарын орналастыруға қатысты. 1925 жылы Филип Леман зейнетке шыққаннан кейін фирма басшылығын оның ұлы [[Роберт «Бобби» Леман]] өз қолына алды.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|last=Kapur|first=Saranya|date=November 7, 2013|title=A Lehman Brothers Founder's Historic Mansion Just Sold As 'Trophy Office Space' For $40 Million|url=https://www.businessinsider.in/a-lehman-brothers-founders-historic-mansion-just-sold-as-trophy-office-space-for-40-million/articleshow/25392157.cms|access-date=September 30, 2020|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|last=Serwer|first=Andy|date=April 11, 2006|title=CEO Dick Fuld's makeover of Lehman Brothers – Apr. 11, 2006|url=https://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430093753/http://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|url-status=dead|archive-date=April 30, 2006|access-date=September 30, 2020|website=CNN Money}}</ref> Бобби Леманның басшылығы кезінде компания [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңіндегі капитал тапшылығы дағдарысын еңсеріп шықты. Бұл кезеңде фирма акциялар нарығының қалпына келуін күте отырып, [[венчурлік капитал]] саласына басымдық берді.<ref>{{Cite web|date=September 7, 2009|title=Crash of a titan: The inside story of the fall of Lehman Brothers|url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/crash-of-a-titan-the-inside-story-of-the-fall-of-lehman-brothers-1782714.html|access-date=September 30, 2020|website=The Independent|language=en}}</ref> 1924 жылы Джон М. Хэнкок компанияға қосылған әулеттен тыс алғашқы қызметкер болды.<ref name="Geisst51" /><ref name=UND1>{{cite web |url=http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |publisher=University of North Dakota |title=John M. Hancock Papers |access-date=September 14, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210020012/http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |archive-date=February 10, 2007}}</ref> Одан кейін Монро С. Гутман мен Пол Мазур келіп, 1927 жылы фирманың серіктестері атанды.<ref>{{Cite news|date=July 5, 1974|title=Monroe Gutman, 88, Lehman Executive|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/07/05/archives/monroe-gutman-88-lehman-executive.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Waggoner|first=Walter H.|date=August 1, 1979|title=Paul M. Mazur, at 86; Lehman Bros. Partner More Than 50 Years|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/08/01/archives/paul-m-mazur-at-86-lehman-bros-partner-more-than-50-years.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 1928 жылға қарай компания өзінің [[One William Street]] мекенжайындағы жаңа штаб-пәтеріне көшті.<ref>{{Cite book|last=Chapman|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=6Etda_n_CIEC&pg=PT94|title=The Last of the Imperious Rich: Lehman Brothers, 1844–2008|date=September 2, 2010|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-44270-8|pages=94|language=en}}</ref> [[Сурет:PeterGeorgePeterson.jpg|thumb|150px|right|Пит Питерсон]] 1930-жылдары Lehman алғашқы теледидар өндірушісі саналатын [[DuMont Laboratories]] компаниясының акцияларын [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] ұйымдастырды және [[Radio Corporation of America]] (RCA) компаниясын қаржыландыруға көмектесті.<ref name="ingrham">{{cite book |last=Ingham |first=John N. |url=https://books.google.com/books?id=J9nXHgKQ49EC&q=lehman+brothers+rca&pg=PA786 |title=Biographical Dictionary of American Business Leaders |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=1983 |access-date=September 14, 2008 |isbn=9780313213625}}</ref> Компания сондай-ақ қарқынды дамып келе жатқан мұнай өнеркәсібін қаржыландыруға қатысып, [[Halliburton]] және [[Kerr-McGee]] сияқты компанияларға қолдау көрсетті. 1950-жылдары Lehman Digital Equipment Corporation компаниясының акцияларын алғашқы жария орналастыруды ұйымдастырды.<ref>{{Cite news|date=September 13, 2008|title=FACTBOX: A brief history of Lehman Brothers|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-factbox-idUSHAR27520620080913|access-date=September 30, 2020}}</ref> Кейінірек фирма [[Digital Equipment Corporation]] компаниясының [[Compaq]] компаниясы тарапынан сатып алынуын ұйымдастырды. === Серіктестіктің өзгеру кезеңі (1969–1984) === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 2z0l2hcgyd06qmzrzg9se1lqbefxesz 3615329 3615328 2026-06-10T17:41:03Z 1nter pares 146705 /* Серіктестіктің өзгеру кезеңі (1969–1984) */ 3615329 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> Lehman компаниясы 1883 жылдың өзінде-ақ Нью-Йорк кофе биржасының мүшесі болды, ал 1887 жылы [[Нью-Йорк қор биржасы]]на қабылданды.<ref name="Geisst50" /><ref name="Wechsberg235" /> 1899 жылы компания өзінің алғашқы жария бағалы қағаздар орналастыруын жүзеге асырды. Ол [[International Steam Pump Company]] компаниясының артықшылықты және жай акцияларын орналастыру бойынша [[Андерайтинг|андеррайтер]] қызметін атқарды.<ref>{{cite book |last=Swaine |first=Robert T. |date=1946 |title=The Cravath Firm and Its Predecessors, 1819–1947 |url=https://books.google.com/books?id=p8jmmSwD9KEC&pg=RA1-PA196 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |page=633 |isbn=978-1-58477-713-7 |access-date=June 3, 2014}}</ref> International Steam Pump Company бағалы қағаздарын орналастыруға қатысқанына қарамастан, фирманың тауар саудасымен айналысатын компаниядан бағалы қағаздарды орналастыруға маманданған инвестициялық банкке айналуы 1906 жылға дейін толық жүзеге аспады.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite news|last=Auletta|first=Ken|date=February 17, 1985|title=Power, Greed and Glory on Wall Street: The Fall of the Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1985/02/17/magazine/power-greed-and-glory-on-wall-street-the-fall-of-the-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Сол жылы Эмануэль Леманның ұлы [[Филип Леман]]ның басшылығымен компания [[Goldman Sachs|Goldman, Sachs & Co.]] фирмасымен серіктестік орнатып,<ref name=":2" /><ref name=Geisst51>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 51</ref><ref name=Geisst285>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 285</ref> General Cigar Company компаниясының акцияларын қор нарығына шығаруға көмектесті.<ref name=Wechsberg238>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 238</ref> Көп ұзамай олардың артынан [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясы да келді.<ref name="Wechsberg238" /> Кейін фирма [[F.W. Woolworth Company]],<ref name="Wechsberg238" /><ref name=Geisst53>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 53</ref> [[May Department Stores Company]], [[Gimbel Brothers, Inc.]],<ref name=Wechsberg241>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 241</ref> [[R.H. Macy & Company]],<ref name="Wechsberg241" /> [[Studebaker Corporation]],<ref name="Geisst53" /> [[B.F. Goodrich Company]]<ref name=":1" /> және [[Endicott Johnson Corporation]] сияқты компаниялардың бағалы қағаздарын орналастыруға қатысты. 1925 жылы Филип Леман зейнетке шыққаннан кейін фирма басшылығын оның ұлы [[Роберт «Бобби» Леман]] өз қолына алды.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|last=Kapur|first=Saranya|date=November 7, 2013|title=A Lehman Brothers Founder's Historic Mansion Just Sold As 'Trophy Office Space' For $40 Million|url=https://www.businessinsider.in/a-lehman-brothers-founders-historic-mansion-just-sold-as-trophy-office-space-for-40-million/articleshow/25392157.cms|access-date=September 30, 2020|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|last=Serwer|first=Andy|date=April 11, 2006|title=CEO Dick Fuld's makeover of Lehman Brothers – Apr. 11, 2006|url=https://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430093753/http://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|url-status=dead|archive-date=April 30, 2006|access-date=September 30, 2020|website=CNN Money}}</ref> Бобби Леманның басшылығы кезінде компания [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңіндегі капитал тапшылығы дағдарысын еңсеріп шықты. Бұл кезеңде фирма акциялар нарығының қалпына келуін күте отырып, [[венчурлік капитал]] саласына басымдық берді.<ref>{{Cite web|date=September 7, 2009|title=Crash of a titan: The inside story of the fall of Lehman Brothers|url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/crash-of-a-titan-the-inside-story-of-the-fall-of-lehman-brothers-1782714.html|access-date=September 30, 2020|website=The Independent|language=en}}</ref> 1924 жылы Джон М. Хэнкок компанияға қосылған әулеттен тыс алғашқы қызметкер болды.<ref name="Geisst51" /><ref name=UND1>{{cite web |url=http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |publisher=University of North Dakota |title=John M. Hancock Papers |access-date=September 14, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210020012/http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |archive-date=February 10, 2007}}</ref> Одан кейін Монро С. Гутман мен Пол Мазур келіп, 1927 жылы фирманың серіктестері атанды.<ref>{{Cite news|date=July 5, 1974|title=Monroe Gutman, 88, Lehman Executive|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/07/05/archives/monroe-gutman-88-lehman-executive.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Waggoner|first=Walter H.|date=August 1, 1979|title=Paul M. Mazur, at 86; Lehman Bros. Partner More Than 50 Years|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/08/01/archives/paul-m-mazur-at-86-lehman-bros-partner-more-than-50-years.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 1928 жылға қарай компания өзінің [[One William Street]] мекенжайындағы жаңа штаб-пәтеріне көшті.<ref>{{Cite book|last=Chapman|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=6Etda_n_CIEC&pg=PT94|title=The Last of the Imperious Rich: Lehman Brothers, 1844–2008|date=September 2, 2010|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-44270-8|pages=94|language=en}}</ref> [[Сурет:PeterGeorgePeterson.jpg|thumb|150px|right|Пит Питерсон]] 1930-жылдары Lehman алғашқы теледидар өндірушісі саналатын [[DuMont Laboratories]] компаниясының акцияларын [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] ұйымдастырды және [[Radio Corporation of America]] (RCA) компаниясын қаржыландыруға көмектесті.<ref name="ingrham">{{cite book |last=Ingham |first=John N. |url=https://books.google.com/books?id=J9nXHgKQ49EC&q=lehman+brothers+rca&pg=PA786 |title=Biographical Dictionary of American Business Leaders |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=1983 |access-date=September 14, 2008 |isbn=9780313213625}}</ref> Компания сондай-ақ қарқынды дамып келе жатқан мұнай өнеркәсібін қаржыландыруға қатысып, [[Halliburton]] және [[Kerr-McGee]] сияқты компанияларға қолдау көрсетті. 1950-жылдары Lehman Digital Equipment Corporation компаниясының акцияларын алғашқы жария орналастыруды ұйымдастырды.<ref>{{Cite news|date=September 13, 2008|title=FACTBOX: A brief history of Lehman Brothers|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-factbox-idUSHAR27520620080913|access-date=September 30, 2020}}</ref> Кейінірек фирма [[Digital Equipment Corporation]] компаниясының [[Compaq]] компаниясы тарапынан сатып алынуын ұйымдастырды. === Серіктестіктің өзгеру кезеңі (1969–1984) === 1969 жылы [[Роберт Леман]] фирманы 44 жыл басқарғаннан кейін қайтыс болды. Осыдан кейін Леман әулетінің бірде-бір мүшесі серіктестіктің жұмысына белсенді түрде қатыспайтын болды.<ref name=":3" /> Сол уақытта Lehman 1970-жылдардың басындағы қолайсыз экономикалық жағдайдың қысымына тап болды. 1972 жылға қарай фирма ауыр кезеңді бастан кешіріп жатты. Сондықтан 1973 жылы компанияны дағдарыстан шығару үшін [[Bell & Howell]] Corporation компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Пит Питерсон]] шақырылды.<ref name=":0">{{Cite book|last=Ward|first=Vicky|url=https://books.google.com/books?id=Y9jIDwAAQBAJ&q=lehman+brothers+1970s|title=The Devil's Casino: Friendship, Betrayal, and the High Stakes Games Played Inside Lehman Brothers|date=April 5, 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-01149-2|language=en}}</ref><ref name="Geisst77">Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 77 {{dead link|date=March 2016}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} b4fo2d3390oy3u3sqr93r0nmts1daom 3615332 3615329 2026-06-10T17:45:18Z 1nter pares 146705 /* Серіктестіктің өзгеру кезеңі (1969–1984) */ 3615332 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> Lehman компаниясы 1883 жылдың өзінде-ақ Нью-Йорк кофе биржасының мүшесі болды, ал 1887 жылы [[Нью-Йорк қор биржасы]]на қабылданды.<ref name="Geisst50" /><ref name="Wechsberg235" /> 1899 жылы компания өзінің алғашқы жария бағалы қағаздар орналастыруын жүзеге асырды. Ол [[International Steam Pump Company]] компаниясының артықшылықты және жай акцияларын орналастыру бойынша [[Андерайтинг|андеррайтер]] қызметін атқарды.<ref>{{cite book |last=Swaine |first=Robert T. |date=1946 |title=The Cravath Firm and Its Predecessors, 1819–1947 |url=https://books.google.com/books?id=p8jmmSwD9KEC&pg=RA1-PA196 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |page=633 |isbn=978-1-58477-713-7 |access-date=June 3, 2014}}</ref> International Steam Pump Company бағалы қағаздарын орналастыруға қатысқанына қарамастан, фирманың тауар саудасымен айналысатын компаниядан бағалы қағаздарды орналастыруға маманданған инвестициялық банкке айналуы 1906 жылға дейін толық жүзеге аспады.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite news|last=Auletta|first=Ken|date=February 17, 1985|title=Power, Greed and Glory on Wall Street: The Fall of the Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1985/02/17/magazine/power-greed-and-glory-on-wall-street-the-fall-of-the-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Сол жылы Эмануэль Леманның ұлы [[Филип Леман]]ның басшылығымен компания [[Goldman Sachs|Goldman, Sachs & Co.]] фирмасымен серіктестік орнатып,<ref name=":2" /><ref name=Geisst51>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 51</ref><ref name=Geisst285>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 285</ref> General Cigar Company компаниясының акцияларын қор нарығына шығаруға көмектесті.<ref name=Wechsberg238>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 238</ref> Көп ұзамай олардың артынан [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясы да келді.<ref name="Wechsberg238" /> Кейін фирма [[F.W. Woolworth Company]],<ref name="Wechsberg238" /><ref name=Geisst53>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 53</ref> [[May Department Stores Company]], [[Gimbel Brothers, Inc.]],<ref name=Wechsberg241>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 241</ref> [[R.H. Macy & Company]],<ref name="Wechsberg241" /> [[Studebaker Corporation]],<ref name="Geisst53" /> [[B.F. Goodrich Company]]<ref name=":1" /> және [[Endicott Johnson Corporation]] сияқты компаниялардың бағалы қағаздарын орналастыруға қатысты. 1925 жылы Филип Леман зейнетке шыққаннан кейін фирма басшылығын оның ұлы [[Роберт «Бобби» Леман]] өз қолына алды.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|last=Kapur|first=Saranya|date=November 7, 2013|title=A Lehman Brothers Founder's Historic Mansion Just Sold As 'Trophy Office Space' For $40 Million|url=https://www.businessinsider.in/a-lehman-brothers-founders-historic-mansion-just-sold-as-trophy-office-space-for-40-million/articleshow/25392157.cms|access-date=September 30, 2020|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|last=Serwer|first=Andy|date=April 11, 2006|title=CEO Dick Fuld's makeover of Lehman Brothers – Apr. 11, 2006|url=https://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430093753/http://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|url-status=dead|archive-date=April 30, 2006|access-date=September 30, 2020|website=CNN Money}}</ref> Бобби Леманның басшылығы кезінде компания [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңіндегі капитал тапшылығы дағдарысын еңсеріп шықты. Бұл кезеңде фирма акциялар нарығының қалпына келуін күте отырып, [[венчурлік капитал]] саласына басымдық берді.<ref>{{Cite web|date=September 7, 2009|title=Crash of a titan: The inside story of the fall of Lehman Brothers|url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/crash-of-a-titan-the-inside-story-of-the-fall-of-lehman-brothers-1782714.html|access-date=September 30, 2020|website=The Independent|language=en}}</ref> 1924 жылы Джон М. Хэнкок компанияға қосылған әулеттен тыс алғашқы қызметкер болды.<ref name="Geisst51" /><ref name=UND1>{{cite web |url=http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |publisher=University of North Dakota |title=John M. Hancock Papers |access-date=September 14, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210020012/http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |archive-date=February 10, 2007}}</ref> Одан кейін Монро С. Гутман мен Пол Мазур келіп, 1927 жылы фирманың серіктестері атанды.<ref>{{Cite news|date=July 5, 1974|title=Monroe Gutman, 88, Lehman Executive|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/07/05/archives/monroe-gutman-88-lehman-executive.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Waggoner|first=Walter H.|date=August 1, 1979|title=Paul M. Mazur, at 86; Lehman Bros. Partner More Than 50 Years|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/08/01/archives/paul-m-mazur-at-86-lehman-bros-partner-more-than-50-years.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 1928 жылға қарай компания өзінің [[One William Street]] мекенжайындағы жаңа штаб-пәтеріне көшті.<ref>{{Cite book|last=Chapman|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=6Etda_n_CIEC&pg=PT94|title=The Last of the Imperious Rich: Lehman Brothers, 1844–2008|date=September 2, 2010|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-44270-8|pages=94|language=en}}</ref> [[Сурет:PeterGeorgePeterson.jpg|thumb|150px|right|Пит Питерсон]] 1930-жылдары Lehman алғашқы теледидар өндірушісі саналатын [[DuMont Laboratories]] компаниясының акцияларын [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] ұйымдастырды және [[Radio Corporation of America]] (RCA) компаниясын қаржыландыруға көмектесті.<ref name="ingrham">{{cite book |last=Ingham |first=John N. |url=https://books.google.com/books?id=J9nXHgKQ49EC&q=lehman+brothers+rca&pg=PA786 |title=Biographical Dictionary of American Business Leaders |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=1983 |access-date=September 14, 2008 |isbn=9780313213625}}</ref> Компания сондай-ақ қарқынды дамып келе жатқан мұнай өнеркәсібін қаржыландыруға қатысып, [[Halliburton]] және [[Kerr-McGee]] сияқты компанияларға қолдау көрсетті. 1950-жылдары Lehman Digital Equipment Corporation компаниясының акцияларын алғашқы жария орналастыруды ұйымдастырды.<ref>{{Cite news|date=September 13, 2008|title=FACTBOX: A brief history of Lehman Brothers|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-factbox-idUSHAR27520620080913|access-date=September 30, 2020}}</ref> Кейінірек фирма [[Digital Equipment Corporation]] компаниясының [[Compaq]] компаниясы тарапынан сатып алынуын ұйымдастырды. === Серіктестіктің өзгеру кезеңі (1969–1984) === 1969 жылы [[Роберт Леман]] фирманы 44 жыл басқарғаннан кейін қайтыс болды. Осыдан кейін Леман әулетінің бірде-бір мүшесі серіктестіктің жұмысына белсенді түрде қатыспайтын болды.<ref name=":3" /> Сол уақытта Lehman 1970-жылдардың басындағы қолайсыз экономикалық жағдайдың қысымына тап болды. 1972 жылға қарай фирма ауыр кезеңді бастан кешіріп жатты. Сондықтан 1973 жылы компанияны дағдарыстан шығару үшін [[Bell & Howell]] Corporation компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Пит Питерсон]] шақырылды.<ref name=":0">{{Cite book|last=Ward|first=Vicky|url=https://books.google.com/books?id=Y9jIDwAAQBAJ&q=lehman+brothers+1970s|title=The Devil's Casino: Friendship, Betrayal, and the High Stakes Games Played Inside Lehman Brothers|date=April 5, 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-01149-2|language=en}}</ref><ref name="Geisst77">Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 77 {{dead link|date=March 2016}}</ref> Питерсонның директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор ретіндегі басшылығы кезінде фирма 1975 жылы Abraham & Co. компаниясын сатып алды, ал екі жылдан кейін [[Kuhn, Loeb & Co.]] компаниясымен бірікті.<ref name=Geisst77/> Соның нәтижесінде [[Salomon Brothers]], [[Goldman Sachs]] және [[First Boston]] компанияларынан кейінгі елдегі төртінші ірі инвестициялық банк — Lehman Brothers, Kuhn, Loeb Inc. құрылды.<ref name="sloane">{{cite news |url=https://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F60814F93F5B117B93CBAB178AD95F438785F9 |title=Lehman and Kuhn Loeb to Merge; Lehman Brothers and Kuhn Loeb Sign Agreement to Merge December 16 |first=Leonard |last=Sloane |date=November 29, 1977 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Питерсон фирманы айтарлықтай операциялық шығындардан қатарынан бес жылдық рекордтық пайдаға жеткізді. Осы кезеңде компанияның меншікті капитал табыстылығы инвестициялық банкинг саласындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|last1=Ph.D|first1=William F. BAKER|url=https://books.google.com/books?id=d66J6gnavS4C&q=Peterson+led+the+firm+from+significant+operating+losses+to+five+consecutive+years+of+record+profits+with+a+return+on+equity+among+the+highest+in+the+investment-banking+industry&pg=PA222|title=Leading with Kindness: How Good People Consistently Get Superior Results|last2=Ph.D|first2=Michael O'MALLEY|date=August 13, 2008|publisher=AMACOM|isbn=978-0-8144-0175-0|language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 61ujz8524uv4fipohqxkvvvdwrj85qy 3615335 3615332 2026-06-10T17:49:00Z 1nter pares 146705 /* Серіктестіктің өзгеру кезеңі (1969–1984) */ 3615335 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> Lehman компаниясы 1883 жылдың өзінде-ақ Нью-Йорк кофе биржасының мүшесі болды, ал 1887 жылы [[Нью-Йорк қор биржасы]]на қабылданды.<ref name="Geisst50" /><ref name="Wechsberg235" /> 1899 жылы компания өзінің алғашқы жария бағалы қағаздар орналастыруын жүзеге асырды. Ол [[International Steam Pump Company]] компаниясының артықшылықты және жай акцияларын орналастыру бойынша [[Андерайтинг|андеррайтер]] қызметін атқарды.<ref>{{cite book |last=Swaine |first=Robert T. |date=1946 |title=The Cravath Firm and Its Predecessors, 1819–1947 |url=https://books.google.com/books?id=p8jmmSwD9KEC&pg=RA1-PA196 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |page=633 |isbn=978-1-58477-713-7 |access-date=June 3, 2014}}</ref> International Steam Pump Company бағалы қағаздарын орналастыруға қатысқанына қарамастан, фирманың тауар саудасымен айналысатын компаниядан бағалы қағаздарды орналастыруға маманданған инвестициялық банкке айналуы 1906 жылға дейін толық жүзеге аспады.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite news|last=Auletta|first=Ken|date=February 17, 1985|title=Power, Greed and Glory on Wall Street: The Fall of the Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1985/02/17/magazine/power-greed-and-glory-on-wall-street-the-fall-of-the-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Сол жылы Эмануэль Леманның ұлы [[Филип Леман]]ның басшылығымен компания [[Goldman Sachs|Goldman, Sachs & Co.]] фирмасымен серіктестік орнатып,<ref name=":2" /><ref name=Geisst51>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 51</ref><ref name=Geisst285>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 285</ref> General Cigar Company компаниясының акцияларын қор нарығына шығаруға көмектесті.<ref name=Wechsberg238>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 238</ref> Көп ұзамай олардың артынан [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясы да келді.<ref name="Wechsberg238" /> Кейін фирма [[F.W. Woolworth Company]],<ref name="Wechsberg238" /><ref name=Geisst53>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 53</ref> [[May Department Stores Company]], [[Gimbel Brothers, Inc.]],<ref name=Wechsberg241>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 241</ref> [[R.H. Macy & Company]],<ref name="Wechsberg241" /> [[Studebaker Corporation]],<ref name="Geisst53" /> [[B.F. Goodrich Company]]<ref name=":1" /> және [[Endicott Johnson Corporation]] сияқты компаниялардың бағалы қағаздарын орналастыруға қатысты. 1925 жылы Филип Леман зейнетке шыққаннан кейін фирма басшылығын оның ұлы [[Роберт «Бобби» Леман]] өз қолына алды.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|last=Kapur|first=Saranya|date=November 7, 2013|title=A Lehman Brothers Founder's Historic Mansion Just Sold As 'Trophy Office Space' For $40 Million|url=https://www.businessinsider.in/a-lehman-brothers-founders-historic-mansion-just-sold-as-trophy-office-space-for-40-million/articleshow/25392157.cms|access-date=September 30, 2020|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|last=Serwer|first=Andy|date=April 11, 2006|title=CEO Dick Fuld's makeover of Lehman Brothers – Apr. 11, 2006|url=https://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430093753/http://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|url-status=dead|archive-date=April 30, 2006|access-date=September 30, 2020|website=CNN Money}}</ref> Бобби Леманның басшылығы кезінде компания [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңіндегі капитал тапшылығы дағдарысын еңсеріп шықты. Бұл кезеңде фирма акциялар нарығының қалпына келуін күте отырып, [[венчурлік капитал]] саласына басымдық берді.<ref>{{Cite web|date=September 7, 2009|title=Crash of a titan: The inside story of the fall of Lehman Brothers|url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/crash-of-a-titan-the-inside-story-of-the-fall-of-lehman-brothers-1782714.html|access-date=September 30, 2020|website=The Independent|language=en}}</ref> 1924 жылы Джон М. Хэнкок компанияға қосылған әулеттен тыс алғашқы қызметкер болды.<ref name="Geisst51" /><ref name=UND1>{{cite web |url=http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |publisher=University of North Dakota |title=John M. Hancock Papers |access-date=September 14, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210020012/http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |archive-date=February 10, 2007}}</ref> Одан кейін Монро С. Гутман мен Пол Мазур келіп, 1927 жылы фирманың серіктестері атанды.<ref>{{Cite news|date=July 5, 1974|title=Monroe Gutman, 88, Lehman Executive|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/07/05/archives/monroe-gutman-88-lehman-executive.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Waggoner|first=Walter H.|date=August 1, 1979|title=Paul M. Mazur, at 86; Lehman Bros. Partner More Than 50 Years|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/08/01/archives/paul-m-mazur-at-86-lehman-bros-partner-more-than-50-years.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 1928 жылға қарай компания өзінің [[One William Street]] мекенжайындағы жаңа штаб-пәтеріне көшті.<ref>{{Cite book|last=Chapman|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=6Etda_n_CIEC&pg=PT94|title=The Last of the Imperious Rich: Lehman Brothers, 1844–2008|date=September 2, 2010|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-44270-8|pages=94|language=en}}</ref> [[Сурет:PeterGeorgePeterson.jpg|thumb|150px|right|Пит Питерсон]] 1930-жылдары Lehman алғашқы теледидар өндірушісі саналатын [[DuMont Laboratories]] компаниясының акцияларын [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] ұйымдастырды және [[Radio Corporation of America]] (RCA) компаниясын қаржыландыруға көмектесті.<ref name="ingrham">{{cite book |last=Ingham |first=John N. |url=https://books.google.com/books?id=J9nXHgKQ49EC&q=lehman+brothers+rca&pg=PA786 |title=Biographical Dictionary of American Business Leaders |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=1983 |access-date=September 14, 2008 |isbn=9780313213625}}</ref> Компания сондай-ақ қарқынды дамып келе жатқан мұнай өнеркәсібін қаржыландыруға қатысып, [[Halliburton]] және [[Kerr-McGee]] сияқты компанияларға қолдау көрсетті. 1950-жылдары Lehman Digital Equipment Corporation компаниясының акцияларын алғашқы жария орналастыруды ұйымдастырды.<ref>{{Cite news|date=September 13, 2008|title=FACTBOX: A brief history of Lehman Brothers|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-factbox-idUSHAR27520620080913|access-date=September 30, 2020}}</ref> Кейінірек фирма [[Digital Equipment Corporation]] компаниясының [[Compaq]] компаниясы тарапынан сатып алынуын ұйымдастырды. === Серіктестіктің өзгеру кезеңі (1969–1984) === 1969 жылы [[Роберт Леман]] фирманы 44 жыл басқарғаннан кейін қайтыс болды. Осыдан кейін Леман әулетінің бірде-бір мүшесі серіктестіктің жұмысына белсенді түрде қатыспайтын болды.<ref name=":3" /> Сол уақытта Lehman 1970-жылдардың басындағы қолайсыз экономикалық жағдайдың қысымына тап болды. 1972 жылға қарай фирма ауыр кезеңді бастан кешіріп жатты. Сондықтан 1973 жылы компанияны дағдарыстан шығару үшін [[Bell & Howell]] Corporation компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Пит Питерсон]] шақырылды.<ref name=":0">{{Cite book|last=Ward|first=Vicky|url=https://books.google.com/books?id=Y9jIDwAAQBAJ&q=lehman+brothers+1970s|title=The Devil's Casino: Friendship, Betrayal, and the High Stakes Games Played Inside Lehman Brothers|date=April 5, 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-01149-2|language=en}}</ref><ref name="Geisst77">Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 77 {{dead link|date=March 2016}}</ref> Питерсонның директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор ретіндегі басшылығы кезінде фирма 1975 жылы Abraham & Co. компаниясын сатып алды, ал екі жылдан кейін [[Kuhn, Loeb & Co.]] компаниясымен бірікті.<ref name=Geisst77/> Соның нәтижесінде [[Salomon Brothers]], [[Goldman Sachs]] және [[First Boston]] компанияларынан кейінгі елдегі төртінші ірі инвестициялық банк — Lehman Brothers, Kuhn, Loeb Inc. құрылды.<ref name="sloane">{{cite news |url=https://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F60814F93F5B117B93CBAB178AD95F438785F9 |title=Lehman and Kuhn Loeb to Merge; Lehman Brothers and Kuhn Loeb Sign Agreement to Merge December 16 |first=Leonard |last=Sloane |date=November 29, 1977 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Питерсон фирманы айтарлықтай операциялық шығындардан қатарынан бес жылдық рекордтық пайдаға жеткізді. Осы кезеңде компанияның меншікті капитал табыстылығы инвестициялық банкинг саласындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|last1=Ph.D|first1=William F. BAKER|url=https://books.google.com/books?id=d66J6gnavS4C&q=Peterson+led+the+firm+from+significant+operating+losses+to+five+consecutive+years+of+record+profits+with+a+return+on+equity+among+the+highest+in+the+investment-banking+industry&pg=PA222|title=Leading with Kindness: How Good People Consistently Get Superior Results|last2=Ph.D|first2=Michael O'MALLEY|date=August 13, 2008|publisher=AMACOM|isbn=978-0-8144-0175-0|language=en}}</ref> 1980-жылдардың басына қарай фирманың инвестициялық банкирлері мен трейдерлері арасындағы қайшылықтар Питерсонды фирманың президенті, операциялық директоры және бұрынғы трейдері [[Льюис Глюксман]]ды 1983 жылғы мамырда өзімен бірге бас атқарушы директор қызметіне көтермелеуге мәжбүр етті.<ref name=":2"/> Глюксман фирмада бірқатар өзгерістер енгізді, олардың нәтижесінде ішкі шиеленіс одан әрі күшейді. Бұл жағдай Глюксманның басқару стилімен және нарықтағы құлдыраумен ұштасып, билік үшін күреске алып келді. Соның нәтижесінде Питерсон қызметінен шеттетіліп, Глюксман фирманың жалғыз бас атқарушы директоры болып қалды.<ref name=":0" /><ref name=Geisst78>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 78</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 70ug4mrf79iqm3g44hqma64owgm8yl4 3615338 3615335 2026-06-10T17:51:52Z 1nter pares 146705 /* Серіктестіктің өзгеру кезеңі (1969–1984) */ 3615338 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> Lehman компаниясы 1883 жылдың өзінде-ақ Нью-Йорк кофе биржасының мүшесі болды, ал 1887 жылы [[Нью-Йорк қор биржасы]]на қабылданды.<ref name="Geisst50" /><ref name="Wechsberg235" /> 1899 жылы компания өзінің алғашқы жария бағалы қағаздар орналастыруын жүзеге асырды. Ол [[International Steam Pump Company]] компаниясының артықшылықты және жай акцияларын орналастыру бойынша [[Андерайтинг|андеррайтер]] қызметін атқарды.<ref>{{cite book |last=Swaine |first=Robert T. |date=1946 |title=The Cravath Firm and Its Predecessors, 1819–1947 |url=https://books.google.com/books?id=p8jmmSwD9KEC&pg=RA1-PA196 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |page=633 |isbn=978-1-58477-713-7 |access-date=June 3, 2014}}</ref> International Steam Pump Company бағалы қағаздарын орналастыруға қатысқанына қарамастан, фирманың тауар саудасымен айналысатын компаниядан бағалы қағаздарды орналастыруға маманданған инвестициялық банкке айналуы 1906 жылға дейін толық жүзеге аспады.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite news|last=Auletta|first=Ken|date=February 17, 1985|title=Power, Greed and Glory on Wall Street: The Fall of the Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1985/02/17/magazine/power-greed-and-glory-on-wall-street-the-fall-of-the-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Сол жылы Эмануэль Леманның ұлы [[Филип Леман]]ның басшылығымен компания [[Goldman Sachs|Goldman, Sachs & Co.]] фирмасымен серіктестік орнатып,<ref name=":2" /><ref name=Geisst51>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 51</ref><ref name=Geisst285>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 285</ref> General Cigar Company компаниясының акцияларын қор нарығына шығаруға көмектесті.<ref name=Wechsberg238>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 238</ref> Көп ұзамай олардың артынан [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясы да келді.<ref name="Wechsberg238" /> Кейін фирма [[F.W. Woolworth Company]],<ref name="Wechsberg238" /><ref name=Geisst53>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 53</ref> [[May Department Stores Company]], [[Gimbel Brothers, Inc.]],<ref name=Wechsberg241>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 241</ref> [[R.H. Macy & Company]],<ref name="Wechsberg241" /> [[Studebaker Corporation]],<ref name="Geisst53" /> [[B.F. Goodrich Company]]<ref name=":1" /> және [[Endicott Johnson Corporation]] сияқты компаниялардың бағалы қағаздарын орналастыруға қатысты. 1925 жылы Филип Леман зейнетке шыққаннан кейін фирма басшылығын оның ұлы [[Роберт «Бобби» Леман]] өз қолына алды.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|last=Kapur|first=Saranya|date=November 7, 2013|title=A Lehman Brothers Founder's Historic Mansion Just Sold As 'Trophy Office Space' For $40 Million|url=https://www.businessinsider.in/a-lehman-brothers-founders-historic-mansion-just-sold-as-trophy-office-space-for-40-million/articleshow/25392157.cms|access-date=September 30, 2020|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|last=Serwer|first=Andy|date=April 11, 2006|title=CEO Dick Fuld's makeover of Lehman Brothers – Apr. 11, 2006|url=https://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430093753/http://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|url-status=dead|archive-date=April 30, 2006|access-date=September 30, 2020|website=CNN Money}}</ref> Бобби Леманның басшылығы кезінде компания [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңіндегі капитал тапшылығы дағдарысын еңсеріп шықты. Бұл кезеңде фирма акциялар нарығының қалпына келуін күте отырып, [[венчурлік капитал]] саласына басымдық берді.<ref>{{Cite web|date=September 7, 2009|title=Crash of a titan: The inside story of the fall of Lehman Brothers|url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/crash-of-a-titan-the-inside-story-of-the-fall-of-lehman-brothers-1782714.html|access-date=September 30, 2020|website=The Independent|language=en}}</ref> 1924 жылы Джон М. Хэнкок компанияға қосылған әулеттен тыс алғашқы қызметкер болды.<ref name="Geisst51" /><ref name=UND1>{{cite web |url=http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |publisher=University of North Dakota |title=John M. Hancock Papers |access-date=September 14, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210020012/http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |archive-date=February 10, 2007}}</ref> Одан кейін Монро С. Гутман мен Пол Мазур келіп, 1927 жылы фирманың серіктестері атанды.<ref>{{Cite news|date=July 5, 1974|title=Monroe Gutman, 88, Lehman Executive|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/07/05/archives/monroe-gutman-88-lehman-executive.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Waggoner|first=Walter H.|date=August 1, 1979|title=Paul M. Mazur, at 86; Lehman Bros. Partner More Than 50 Years|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/08/01/archives/paul-m-mazur-at-86-lehman-bros-partner-more-than-50-years.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 1928 жылға қарай компания өзінің [[One William Street]] мекенжайындағы жаңа штаб-пәтеріне көшті.<ref>{{Cite book|last=Chapman|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=6Etda_n_CIEC&pg=PT94|title=The Last of the Imperious Rich: Lehman Brothers, 1844–2008|date=September 2, 2010|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-44270-8|pages=94|language=en}}</ref> [[Сурет:PeterGeorgePeterson.jpg|thumb|150px|right|Пит Питерсон]] 1930-жылдары Lehman алғашқы теледидар өндірушісі саналатын [[DuMont Laboratories]] компаниясының акцияларын [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] ұйымдастырды және [[Radio Corporation of America]] (RCA) компаниясын қаржыландыруға көмектесті.<ref name="ingrham">{{cite book |last=Ingham |first=John N. |url=https://books.google.com/books?id=J9nXHgKQ49EC&q=lehman+brothers+rca&pg=PA786 |title=Biographical Dictionary of American Business Leaders |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=1983 |access-date=September 14, 2008 |isbn=9780313213625}}</ref> Компания сондай-ақ қарқынды дамып келе жатқан мұнай өнеркәсібін қаржыландыруға қатысып, [[Halliburton]] және [[Kerr-McGee]] сияқты компанияларға қолдау көрсетті. 1950-жылдары Lehman Digital Equipment Corporation компаниясының акцияларын алғашқы жария орналастыруды ұйымдастырды.<ref>{{Cite news|date=September 13, 2008|title=FACTBOX: A brief history of Lehman Brothers|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-factbox-idUSHAR27520620080913|access-date=September 30, 2020}}</ref> Кейінірек фирма [[Digital Equipment Corporation]] компаниясының [[Compaq]] компаниясы тарапынан сатып алынуын ұйымдастырды. === Серіктестіктің өзгеру кезеңі (1969–1984) === 1969 жылы [[Роберт Леман]] фирманы 44 жыл басқарғаннан кейін қайтыс болды. Осыдан кейін Леман әулетінің бірде-бір мүшесі серіктестіктің жұмысына белсенді түрде қатыспайтын болды.<ref name=":3" /> Сол уақытта Lehman 1970-жылдардың басындағы қолайсыз экономикалық жағдайдың қысымына тап болды. 1972 жылға қарай фирма ауыр кезеңді бастан кешіріп жатты. Сондықтан 1973 жылы компанияны дағдарыстан шығару үшін [[Bell & Howell]] Corporation компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Пит Питерсон]] шақырылды.<ref name=":0">{{Cite book|last=Ward|first=Vicky|url=https://books.google.com/books?id=Y9jIDwAAQBAJ&q=lehman+brothers+1970s|title=The Devil's Casino: Friendship, Betrayal, and the High Stakes Games Played Inside Lehman Brothers|date=April 5, 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-01149-2|language=en}}</ref><ref name="Geisst77">Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 77 {{dead link|date=March 2016}}</ref> Питерсонның директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор ретіндегі басшылығы кезінде фирма 1975 жылы Abraham & Co. компаниясын сатып алды, ал екі жылдан кейін [[Kuhn, Loeb & Co.]] компаниясымен бірікті.<ref name=Geisst77/> Соның нәтижесінде [[Salomon Brothers]], [[Goldman Sachs]] және [[First Boston]] компанияларынан кейінгі елдегі төртінші ірі инвестициялық банк — Lehman Brothers, Kuhn, Loeb Inc. құрылды.<ref name="sloane">{{cite news |url=https://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F60814F93F5B117B93CBAB178AD95F438785F9 |title=Lehman and Kuhn Loeb to Merge; Lehman Brothers and Kuhn Loeb Sign Agreement to Merge December 16 |first=Leonard |last=Sloane |date=November 29, 1977 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Питерсон фирманы айтарлықтай операциялық шығындардан қатарынан бес жылдық рекордтық пайдаға жеткізді. Осы кезеңде компанияның меншікті капитал табыстылығы инвестициялық банкинг саласындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|last1=Ph.D|first1=William F. BAKER|url=https://books.google.com/books?id=d66J6gnavS4C&q=Peterson+led+the+firm+from+significant+operating+losses+to+five+consecutive+years+of+record+profits+with+a+return+on+equity+among+the+highest+in+the+investment-banking+industry&pg=PA222|title=Leading with Kindness: How Good People Consistently Get Superior Results|last2=Ph.D|first2=Michael O'MALLEY|date=August 13, 2008|publisher=AMACOM|isbn=978-0-8144-0175-0|language=en}}</ref> 1980-жылдардың басына қарай фирманың инвестициялық банкирлері мен трейдерлері арасындағы қайшылықтар Питерсонды фирманың президенті, операциялық директоры және бұрынғы трейдері [[Льюис Глюксман]]ды 1983 жылғы мамырда өзімен бірге бас атқарушы директор қызметіне көтермелеуге мәжбүр етті.<ref name=":2"/> Глюксман фирмада бірқатар өзгерістер енгізді, олардың нәтижесінде ішкі шиеленіс одан әрі күшейді. Бұл жағдай Глюксманның басқару стилімен және нарықтағы құлдыраумен ұштасып, билік үшін күреске алып келді. Соның нәтижесінде Питерсон қызметінен шеттетіліп, Глюксман фирманың жалғыз бас атқарушы директоры болып қалды.<ref name=":0" /><ref name=Geisst78>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 78</ref> Билік үшін күреске көңілі толмаған көптеген банкирлер компаниядан кете бастады. Фирманың бірігу мен жұтып алу жөніндегі комитетінің төрағасы [[Стивен А. Шварцман]] 2003 жылғы ақпанда Private Equity International басылымына берген сұхбатында: «Lehman Brothers ішінде бәсекелестік өте жоғары болды, ақыр соңында бұл жағдай қалыпты жұмыс істеуге кедергі келтірді», — деп еске алған. Осы ішкі ыдыраудың салдарынан компания қиын жағдайға тап болды, ал Глюксман фирманы сатуға мәжбүр болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|last=Staff|first=P. E. I.|title=Always bet on black|url=https://www.privateequityinternational.com/print-editions/2003-02/always-bet-on-black/|access-date=June 22, 2020|website=Private Equity International|date=February 2003 |language=en-GB}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} orta2sn0hohu5ugdrftl3zmfi75b5ac 3615339 3615338 2026-06-10T17:53:23Z 1nter pares 146705 /* Серіктестіктің өзгеру кезеңі (1969–1984) */ 3615339 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> Lehman компаниясы 1883 жылдың өзінде-ақ Нью-Йорк кофе биржасының мүшесі болды, ал 1887 жылы [[Нью-Йорк қор биржасы]]на қабылданды.<ref name="Geisst50" /><ref name="Wechsberg235" /> 1899 жылы компания өзінің алғашқы жария бағалы қағаздар орналастыруын жүзеге асырды. Ол [[International Steam Pump Company]] компаниясының артықшылықты және жай акцияларын орналастыру бойынша [[Андерайтинг|андеррайтер]] қызметін атқарды.<ref>{{cite book |last=Swaine |first=Robert T. |date=1946 |title=The Cravath Firm and Its Predecessors, 1819–1947 |url=https://books.google.com/books?id=p8jmmSwD9KEC&pg=RA1-PA196 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |page=633 |isbn=978-1-58477-713-7 |access-date=June 3, 2014}}</ref> International Steam Pump Company бағалы қағаздарын орналастыруға қатысқанына қарамастан, фирманың тауар саудасымен айналысатын компаниядан бағалы қағаздарды орналастыруға маманданған инвестициялық банкке айналуы 1906 жылға дейін толық жүзеге аспады.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite news|last=Auletta|first=Ken|date=February 17, 1985|title=Power, Greed and Glory on Wall Street: The Fall of the Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1985/02/17/magazine/power-greed-and-glory-on-wall-street-the-fall-of-the-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Сол жылы Эмануэль Леманның ұлы [[Филип Леман]]ның басшылығымен компания [[Goldman Sachs|Goldman, Sachs & Co.]] фирмасымен серіктестік орнатып,<ref name=":2" /><ref name=Geisst51>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 51</ref><ref name=Geisst285>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 285</ref> General Cigar Company компаниясының акцияларын қор нарығына шығаруға көмектесті.<ref name=Wechsberg238>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 238</ref> Көп ұзамай олардың артынан [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясы да келді.<ref name="Wechsberg238" /> Кейін фирма [[F.W. Woolworth Company]],<ref name="Wechsberg238" /><ref name=Geisst53>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 53</ref> [[May Department Stores Company]], [[Gimbel Brothers, Inc.]],<ref name=Wechsberg241>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 241</ref> [[R.H. Macy & Company]],<ref name="Wechsberg241" /> [[Studebaker Corporation]],<ref name="Geisst53" /> [[B.F. Goodrich Company]]<ref name=":1" /> және [[Endicott Johnson Corporation]] сияқты компаниялардың бағалы қағаздарын орналастыруға қатысты. 1925 жылы Филип Леман зейнетке шыққаннан кейін фирма басшылығын оның ұлы [[Роберт «Бобби» Леман]] өз қолына алды.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|last=Kapur|first=Saranya|date=November 7, 2013|title=A Lehman Brothers Founder's Historic Mansion Just Sold As 'Trophy Office Space' For $40 Million|url=https://www.businessinsider.in/a-lehman-brothers-founders-historic-mansion-just-sold-as-trophy-office-space-for-40-million/articleshow/25392157.cms|access-date=September 30, 2020|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|last=Serwer|first=Andy|date=April 11, 2006|title=CEO Dick Fuld's makeover of Lehman Brothers – Apr. 11, 2006|url=https://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430093753/http://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|url-status=dead|archive-date=April 30, 2006|access-date=September 30, 2020|website=CNN Money}}</ref> Бобби Леманның басшылығы кезінде компания [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңіндегі капитал тапшылығы дағдарысын еңсеріп шықты. Бұл кезеңде фирма акциялар нарығының қалпына келуін күте отырып, [[венчурлік капитал]] саласына басымдық берді.<ref>{{Cite web|date=September 7, 2009|title=Crash of a titan: The inside story of the fall of Lehman Brothers|url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/crash-of-a-titan-the-inside-story-of-the-fall-of-lehman-brothers-1782714.html|access-date=September 30, 2020|website=The Independent|language=en}}</ref> 1924 жылы Джон М. Хэнкок компанияға қосылған әулеттен тыс алғашқы қызметкер болды.<ref name="Geisst51" /><ref name=UND1>{{cite web |url=http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |publisher=University of North Dakota |title=John M. Hancock Papers |access-date=September 14, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210020012/http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |archive-date=February 10, 2007}}</ref> Одан кейін Монро С. Гутман мен Пол Мазур келіп, 1927 жылы фирманың серіктестері атанды.<ref>{{Cite news|date=July 5, 1974|title=Monroe Gutman, 88, Lehman Executive|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/07/05/archives/monroe-gutman-88-lehman-executive.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Waggoner|first=Walter H.|date=August 1, 1979|title=Paul M. Mazur, at 86; Lehman Bros. Partner More Than 50 Years|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/08/01/archives/paul-m-mazur-at-86-lehman-bros-partner-more-than-50-years.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 1928 жылға қарай компания өзінің [[One William Street]] мекенжайындағы жаңа штаб-пәтеріне көшті.<ref>{{Cite book|last=Chapman|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=6Etda_n_CIEC&pg=PT94|title=The Last of the Imperious Rich: Lehman Brothers, 1844–2008|date=September 2, 2010|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-44270-8|pages=94|language=en}}</ref> [[Сурет:PeterGeorgePeterson.jpg|thumb|150px|right|Пит Питерсон]] 1930-жылдары Lehman алғашқы теледидар өндірушісі саналатын [[DuMont Laboratories]] компаниясының акцияларын [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] ұйымдастырды және [[Radio Corporation of America]] (RCA) компаниясын қаржыландыруға көмектесті.<ref name="ingrham">{{cite book |last=Ingham |first=John N. |url=https://books.google.com/books?id=J9nXHgKQ49EC&q=lehman+brothers+rca&pg=PA786 |title=Biographical Dictionary of American Business Leaders |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=1983 |access-date=September 14, 2008 |isbn=9780313213625}}</ref> Компания сондай-ақ қарқынды дамып келе жатқан мұнай өнеркәсібін қаржыландыруға қатысып, [[Halliburton]] және [[Kerr-McGee]] сияқты компанияларға қолдау көрсетті. 1950-жылдары Lehman Digital Equipment Corporation компаниясының акцияларын алғашқы жария орналастыруды ұйымдастырды.<ref>{{Cite news|date=September 13, 2008|title=FACTBOX: A brief history of Lehman Brothers|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-factbox-idUSHAR27520620080913|access-date=September 30, 2020}}</ref> Кейінірек фирма [[Digital Equipment Corporation]] компаниясының [[Compaq]] компаниясы тарапынан сатып алынуын ұйымдастырды. === Серіктестіктің өзгеру кезеңі (1969–1984) === 1969 жылы [[Роберт Леман]] фирманы 44 жыл басқарғаннан кейін қайтыс болды. Осыдан кейін Леман әулетінің бірде-бір мүшесі серіктестіктің жұмысына белсенді түрде қатыспайтын болды.<ref name=":3" /> Сол уақытта Lehman 1970-жылдардың басындағы қолайсыз экономикалық жағдайдың қысымына тап болды. 1972 жылға қарай фирма ауыр кезеңді бастан кешіріп жатты. Сондықтан 1973 жылы компанияны дағдарыстан шығару үшін [[Bell & Howell]] Corporation компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Пит Питерсон]] шақырылды.<ref name=":0">{{Cite book|last=Ward|first=Vicky|url=https://books.google.com/books?id=Y9jIDwAAQBAJ&q=lehman+brothers+1970s|title=The Devil's Casino: Friendship, Betrayal, and the High Stakes Games Played Inside Lehman Brothers|date=April 5, 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-01149-2|language=en}}</ref><ref name="Geisst77">Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 77 {{dead link|date=March 2016}}</ref> Питерсонның директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор ретіндегі басшылығы кезінде фирма 1975 жылы Abraham & Co. компаниясын сатып алды, ал екі жылдан кейін [[Kuhn, Loeb & Co.]] компаниясымен бірікті.<ref name=Geisst77/> Соның нәтижесінде [[Salomon Brothers]], [[Goldman Sachs]] және [[First Boston]] компанияларынан кейінгі елдегі төртінші ірі инвестициялық банк — Lehman Brothers, Kuhn, Loeb Inc. құрылды.<ref name="sloane">{{cite news |url=https://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F60814F93F5B117B93CBAB178AD95F438785F9 |title=Lehman and Kuhn Loeb to Merge; Lehman Brothers and Kuhn Loeb Sign Agreement to Merge December 16 |first=Leonard |last=Sloane |date=November 29, 1977 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Питерсон фирманы айтарлықтай операциялық шығындардан қатарынан бес жылдық рекордтық пайдаға жеткізді. Осы кезеңде компанияның меншікті капитал табыстылығы инвестициялық банкинг саласындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|last1=Ph.D|first1=William F. BAKER|url=https://books.google.com/books?id=d66J6gnavS4C&q=Peterson+led+the+firm+from+significant+operating+losses+to+five+consecutive+years+of+record+profits+with+a+return+on+equity+among+the+highest+in+the+investment-banking+industry&pg=PA222|title=Leading with Kindness: How Good People Consistently Get Superior Results|last2=Ph.D|first2=Michael O'MALLEY|date=August 13, 2008|publisher=AMACOM|isbn=978-0-8144-0175-0|language=en}}</ref> 1980-жылдардың басына қарай фирманың инвестициялық банкирлері мен трейдерлері арасындағы қайшылықтар Питерсонды фирманың президенті, операциялық директоры және бұрынғы трейдері [[Льюис Глюксман]]ды 1983 жылғы мамырда өзімен бірге бас атқарушы директор қызметіне көтермелеуге мәжбүр етті.<ref name=":2"/> Глюксман фирмада бірқатар өзгерістер енгізді, олардың нәтижесінде ішкі шиеленіс одан әрі күшейді. Бұл жағдай Глюксманның басқару стилімен және нарықтағы құлдыраумен ұштасып, билік үшін күреске алып келді. Соның нәтижесінде Питерсон қызметінен шеттетіліп, Глюксман фирманың жалғыз бас атқарушы директоры болып қалды.<ref name=":0" /><ref name=Geisst78>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 78</ref> Билік үшін күреске көңілі толмаған көптеген банкирлер компаниядан кете бастады. Фирманың бірігу мен жұтып алу жөніндегі комитетінің төрағасы [[Стивен А. Шварцман]] 2003 жылғы ақпанда Private Equity International басылымына берген сұхбатында: «Lehman Brothers ішінде бәсекелестік өте жоғары болды, ақыр соңында бұл жағдай қалыпты жұмыс істеуге кедергі келтірді», — деп еске алған. Осы ішкі ыдыраудың салдарынан компания қиын жағдайға тап болды, ал Глюксман фирманы сатуға мәжбүр болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|last=Staff|first=P. E. I.|title=Always bet on black|url=https://www.privateequityinternational.com/print-editions/2003-02/always-bet-on-black/|access-date=June 22, 2020|website=Private Equity International|date=February 2003 |language=en-GB}}</ref> === American Express-пен бірігуі (1984–1994) === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} rmlm6kng8vyvc6cvw56iq0ggep411cn 3615340 3615339 2026-06-10T17:53:51Z 1nter pares 146705 /* American Express-пен бірігуі (1984–1994) */ 3615340 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> Lehman компаниясы 1883 жылдың өзінде-ақ Нью-Йорк кофе биржасының мүшесі болды, ал 1887 жылы [[Нью-Йорк қор биржасы]]на қабылданды.<ref name="Geisst50" /><ref name="Wechsberg235" /> 1899 жылы компания өзінің алғашқы жария бағалы қағаздар орналастыруын жүзеге асырды. Ол [[International Steam Pump Company]] компаниясының артықшылықты және жай акцияларын орналастыру бойынша [[Андерайтинг|андеррайтер]] қызметін атқарды.<ref>{{cite book |last=Swaine |first=Robert T. |date=1946 |title=The Cravath Firm and Its Predecessors, 1819–1947 |url=https://books.google.com/books?id=p8jmmSwD9KEC&pg=RA1-PA196 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |page=633 |isbn=978-1-58477-713-7 |access-date=June 3, 2014}}</ref> International Steam Pump Company бағалы қағаздарын орналастыруға қатысқанына қарамастан, фирманың тауар саудасымен айналысатын компаниядан бағалы қағаздарды орналастыруға маманданған инвестициялық банкке айналуы 1906 жылға дейін толық жүзеге аспады.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite news|last=Auletta|first=Ken|date=February 17, 1985|title=Power, Greed and Glory on Wall Street: The Fall of the Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1985/02/17/magazine/power-greed-and-glory-on-wall-street-the-fall-of-the-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Сол жылы Эмануэль Леманның ұлы [[Филип Леман]]ның басшылығымен компания [[Goldman Sachs|Goldman, Sachs & Co.]] фирмасымен серіктестік орнатып,<ref name=":2" /><ref name=Geisst51>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 51</ref><ref name=Geisst285>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 285</ref> General Cigar Company компаниясының акцияларын қор нарығына шығаруға көмектесті.<ref name=Wechsberg238>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 238</ref> Көп ұзамай олардың артынан [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясы да келді.<ref name="Wechsberg238" /> Кейін фирма [[F.W. Woolworth Company]],<ref name="Wechsberg238" /><ref name=Geisst53>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 53</ref> [[May Department Stores Company]], [[Gimbel Brothers, Inc.]],<ref name=Wechsberg241>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 241</ref> [[R.H. Macy & Company]],<ref name="Wechsberg241" /> [[Studebaker Corporation]],<ref name="Geisst53" /> [[B.F. Goodrich Company]]<ref name=":1" /> және [[Endicott Johnson Corporation]] сияқты компаниялардың бағалы қағаздарын орналастыруға қатысты. 1925 жылы Филип Леман зейнетке шыққаннан кейін фирма басшылығын оның ұлы [[Роберт «Бобби» Леман]] өз қолына алды.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|last=Kapur|first=Saranya|date=November 7, 2013|title=A Lehman Brothers Founder's Historic Mansion Just Sold As 'Trophy Office Space' For $40 Million|url=https://www.businessinsider.in/a-lehman-brothers-founders-historic-mansion-just-sold-as-trophy-office-space-for-40-million/articleshow/25392157.cms|access-date=September 30, 2020|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|last=Serwer|first=Andy|date=April 11, 2006|title=CEO Dick Fuld's makeover of Lehman Brothers – Apr. 11, 2006|url=https://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430093753/http://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|url-status=dead|archive-date=April 30, 2006|access-date=September 30, 2020|website=CNN Money}}</ref> Бобби Леманның басшылығы кезінде компания [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңіндегі капитал тапшылығы дағдарысын еңсеріп шықты. Бұл кезеңде фирма акциялар нарығының қалпына келуін күте отырып, [[венчурлік капитал]] саласына басымдық берді.<ref>{{Cite web|date=September 7, 2009|title=Crash of a titan: The inside story of the fall of Lehman Brothers|url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/crash-of-a-titan-the-inside-story-of-the-fall-of-lehman-brothers-1782714.html|access-date=September 30, 2020|website=The Independent|language=en}}</ref> 1924 жылы Джон М. Хэнкок компанияға қосылған әулеттен тыс алғашқы қызметкер болды.<ref name="Geisst51" /><ref name=UND1>{{cite web |url=http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |publisher=University of North Dakota |title=John M. Hancock Papers |access-date=September 14, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210020012/http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |archive-date=February 10, 2007}}</ref> Одан кейін Монро С. Гутман мен Пол Мазур келіп, 1927 жылы фирманың серіктестері атанды.<ref>{{Cite news|date=July 5, 1974|title=Monroe Gutman, 88, Lehman Executive|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/07/05/archives/monroe-gutman-88-lehman-executive.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Waggoner|first=Walter H.|date=August 1, 1979|title=Paul M. Mazur, at 86; Lehman Bros. Partner More Than 50 Years|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/08/01/archives/paul-m-mazur-at-86-lehman-bros-partner-more-than-50-years.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 1928 жылға қарай компания өзінің [[One William Street]] мекенжайындағы жаңа штаб-пәтеріне көшті.<ref>{{Cite book|last=Chapman|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=6Etda_n_CIEC&pg=PT94|title=The Last of the Imperious Rich: Lehman Brothers, 1844–2008|date=September 2, 2010|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-44270-8|pages=94|language=en}}</ref> [[Сурет:PeterGeorgePeterson.jpg|thumb|150px|right|Пит Питерсон]] 1930-жылдары Lehman алғашқы теледидар өндірушісі саналатын [[DuMont Laboratories]] компаниясының акцияларын [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] ұйымдастырды және [[Radio Corporation of America]] (RCA) компаниясын қаржыландыруға көмектесті.<ref name="ingrham">{{cite book |last=Ingham |first=John N. |url=https://books.google.com/books?id=J9nXHgKQ49EC&q=lehman+brothers+rca&pg=PA786 |title=Biographical Dictionary of American Business Leaders |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=1983 |access-date=September 14, 2008 |isbn=9780313213625}}</ref> Компания сондай-ақ қарқынды дамып келе жатқан мұнай өнеркәсібін қаржыландыруға қатысып, [[Halliburton]] және [[Kerr-McGee]] сияқты компанияларға қолдау көрсетті. 1950-жылдары Lehman Digital Equipment Corporation компаниясының акцияларын алғашқы жария орналастыруды ұйымдастырды.<ref>{{Cite news|date=September 13, 2008|title=FACTBOX: A brief history of Lehman Brothers|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-factbox-idUSHAR27520620080913|access-date=September 30, 2020}}</ref> Кейінірек фирма [[Digital Equipment Corporation]] компаниясының [[Compaq]] компаниясы тарапынан сатып алынуын ұйымдастырды. === Серіктестіктің өзгеру кезеңі (1969–1984) === 1969 жылы [[Роберт Леман]] фирманы 44 жыл басқарғаннан кейін қайтыс болды. Осыдан кейін Леман әулетінің бірде-бір мүшесі серіктестіктің жұмысына белсенді түрде қатыспайтын болды.<ref name=":3" /> Сол уақытта Lehman 1970-жылдардың басындағы қолайсыз экономикалық жағдайдың қысымына тап болды. 1972 жылға қарай фирма ауыр кезеңді бастан кешіріп жатты. Сондықтан 1973 жылы компанияны дағдарыстан шығару үшін [[Bell & Howell]] Corporation компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Пит Питерсон]] шақырылды.<ref name=":0">{{Cite book|last=Ward|first=Vicky|url=https://books.google.com/books?id=Y9jIDwAAQBAJ&q=lehman+brothers+1970s|title=The Devil's Casino: Friendship, Betrayal, and the High Stakes Games Played Inside Lehman Brothers|date=April 5, 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-01149-2|language=en}}</ref><ref name="Geisst77">Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 77 {{dead link|date=March 2016}}</ref> Питерсонның директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор ретіндегі басшылығы кезінде фирма 1975 жылы Abraham & Co. компаниясын сатып алды, ал екі жылдан кейін [[Kuhn, Loeb & Co.]] компаниясымен бірікті.<ref name=Geisst77/> Соның нәтижесінде [[Salomon Brothers]], [[Goldman Sachs]] және [[First Boston]] компанияларынан кейінгі елдегі төртінші ірі инвестициялық банк — Lehman Brothers, Kuhn, Loeb Inc. құрылды.<ref name="sloane">{{cite news |url=https://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F60814F93F5B117B93CBAB178AD95F438785F9 |title=Lehman and Kuhn Loeb to Merge; Lehman Brothers and Kuhn Loeb Sign Agreement to Merge December 16 |first=Leonard |last=Sloane |date=November 29, 1977 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Питерсон фирманы айтарлықтай операциялық шығындардан қатарынан бес жылдық рекордтық пайдаға жеткізді. Осы кезеңде компанияның меншікті капитал табыстылығы инвестициялық банкинг саласындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|last1=Ph.D|first1=William F. BAKER|url=https://books.google.com/books?id=d66J6gnavS4C&q=Peterson+led+the+firm+from+significant+operating+losses+to+five+consecutive+years+of+record+profits+with+a+return+on+equity+among+the+highest+in+the+investment-banking+industry&pg=PA222|title=Leading with Kindness: How Good People Consistently Get Superior Results|last2=Ph.D|first2=Michael O'MALLEY|date=August 13, 2008|publisher=AMACOM|isbn=978-0-8144-0175-0|language=en}}</ref> 1980-жылдардың басына қарай фирманың инвестициялық банкирлері мен трейдерлері арасындағы қайшылықтар Питерсонды фирманың президенті, операциялық директоры және бұрынғы трейдері [[Льюис Глюксман]]ды 1983 жылғы мамырда өзімен бірге бас атқарушы директор қызметіне көтермелеуге мәжбүр етті.<ref name=":2"/> Глюксман фирмада бірқатар өзгерістер енгізді, олардың нәтижесінде ішкі шиеленіс одан әрі күшейді. Бұл жағдай Глюксманның басқару стилімен және нарықтағы құлдыраумен ұштасып, билік үшін күреске алып келді. Соның нәтижесінде Питерсон қызметінен шеттетіліп, Глюксман фирманың жалғыз бас атқарушы директоры болып қалды.<ref name=":0" /><ref name=Geisst78>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 78</ref> Билік үшін күреске көңілі толмаған көптеген банкирлер компаниядан кете бастады. Фирманың бірігу мен жұтып алу жөніндегі комитетінің төрағасы [[Стивен А. Шварцман]] 2003 жылғы ақпанда Private Equity International басылымына берген сұхбатында: «Lehman Brothers ішінде бәсекелестік өте жоғары болды, ақыр соңында бұл жағдай қалыпты жұмыс істеуге кедергі келтірді», — деп еске алған. Осы ішкі ыдыраудың салдарынан компания қиын жағдайға тап болды, ал Глюксман фирманы сатуға мәжбүр болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|last=Staff|first=P. E. I.|title=Always bet on black|url=https://www.privateequityinternational.com/print-editions/2003-02/always-bet-on-black/|access-date=June 22, 2020|website=Private Equity International|date=February 2003 |language=en-GB}}</ref> === American Express-пен бірігуі (1984–1994) === [[Сурет:Shearson Lehman Logo.png|thumb|right|Shearson Lehman/American Express логотипі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ch02kgg7q37p8wd0c4rlxdv04cj472k 3615341 3615340 2026-06-10T17:58:42Z 1nter pares 146705 /* American Express-пен бірігуі (1984–1994) */ 3615341 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> Lehman компаниясы 1883 жылдың өзінде-ақ Нью-Йорк кофе биржасының мүшесі болды, ал 1887 жылы [[Нью-Йорк қор биржасы]]на қабылданды.<ref name="Geisst50" /><ref name="Wechsberg235" /> 1899 жылы компания өзінің алғашқы жария бағалы қағаздар орналастыруын жүзеге асырды. Ол [[International Steam Pump Company]] компаниясының артықшылықты және жай акцияларын орналастыру бойынша [[Андерайтинг|андеррайтер]] қызметін атқарды.<ref>{{cite book |last=Swaine |first=Robert T. |date=1946 |title=The Cravath Firm and Its Predecessors, 1819–1947 |url=https://books.google.com/books?id=p8jmmSwD9KEC&pg=RA1-PA196 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |page=633 |isbn=978-1-58477-713-7 |access-date=June 3, 2014}}</ref> International Steam Pump Company бағалы қағаздарын орналастыруға қатысқанына қарамастан, фирманың тауар саудасымен айналысатын компаниядан бағалы қағаздарды орналастыруға маманданған инвестициялық банкке айналуы 1906 жылға дейін толық жүзеге аспады.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite news|last=Auletta|first=Ken|date=February 17, 1985|title=Power, Greed and Glory on Wall Street: The Fall of the Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1985/02/17/magazine/power-greed-and-glory-on-wall-street-the-fall-of-the-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Сол жылы Эмануэль Леманның ұлы [[Филип Леман]]ның басшылығымен компания [[Goldman Sachs|Goldman, Sachs & Co.]] фирмасымен серіктестік орнатып,<ref name=":2" /><ref name=Geisst51>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 51</ref><ref name=Geisst285>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 285</ref> General Cigar Company компаниясының акцияларын қор нарығына шығаруға көмектесті.<ref name=Wechsberg238>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 238</ref> Көп ұзамай олардың артынан [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясы да келді.<ref name="Wechsberg238" /> Кейін фирма [[F.W. Woolworth Company]],<ref name="Wechsberg238" /><ref name=Geisst53>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 53</ref> [[May Department Stores Company]], [[Gimbel Brothers, Inc.]],<ref name=Wechsberg241>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 241</ref> [[R.H. Macy & Company]],<ref name="Wechsberg241" /> [[Studebaker Corporation]],<ref name="Geisst53" /> [[B.F. Goodrich Company]]<ref name=":1" /> және [[Endicott Johnson Corporation]] сияқты компаниялардың бағалы қағаздарын орналастыруға қатысты. 1925 жылы Филип Леман зейнетке шыққаннан кейін фирма басшылығын оның ұлы [[Роберт «Бобби» Леман]] өз қолына алды.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|last=Kapur|first=Saranya|date=November 7, 2013|title=A Lehman Brothers Founder's Historic Mansion Just Sold As 'Trophy Office Space' For $40 Million|url=https://www.businessinsider.in/a-lehman-brothers-founders-historic-mansion-just-sold-as-trophy-office-space-for-40-million/articleshow/25392157.cms|access-date=September 30, 2020|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|last=Serwer|first=Andy|date=April 11, 2006|title=CEO Dick Fuld's makeover of Lehman Brothers – Apr. 11, 2006|url=https://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430093753/http://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|url-status=dead|archive-date=April 30, 2006|access-date=September 30, 2020|website=CNN Money}}</ref> Бобби Леманның басшылығы кезінде компания [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңіндегі капитал тапшылығы дағдарысын еңсеріп шықты. Бұл кезеңде фирма акциялар нарығының қалпына келуін күте отырып, [[венчурлік капитал]] саласына басымдық берді.<ref>{{Cite web|date=September 7, 2009|title=Crash of a titan: The inside story of the fall of Lehman Brothers|url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/crash-of-a-titan-the-inside-story-of-the-fall-of-lehman-brothers-1782714.html|access-date=September 30, 2020|website=The Independent|language=en}}</ref> 1924 жылы Джон М. Хэнкок компанияға қосылған әулеттен тыс алғашқы қызметкер болды.<ref name="Geisst51" /><ref name=UND1>{{cite web |url=http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |publisher=University of North Dakota |title=John M. Hancock Papers |access-date=September 14, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210020012/http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |archive-date=February 10, 2007}}</ref> Одан кейін Монро С. Гутман мен Пол Мазур келіп, 1927 жылы фирманың серіктестері атанды.<ref>{{Cite news|date=July 5, 1974|title=Monroe Gutman, 88, Lehman Executive|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/07/05/archives/monroe-gutman-88-lehman-executive.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Waggoner|first=Walter H.|date=August 1, 1979|title=Paul M. Mazur, at 86; Lehman Bros. Partner More Than 50 Years|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/08/01/archives/paul-m-mazur-at-86-lehman-bros-partner-more-than-50-years.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 1928 жылға қарай компания өзінің [[One William Street]] мекенжайындағы жаңа штаб-пәтеріне көшті.<ref>{{Cite book|last=Chapman|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=6Etda_n_CIEC&pg=PT94|title=The Last of the Imperious Rich: Lehman Brothers, 1844–2008|date=September 2, 2010|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-44270-8|pages=94|language=en}}</ref> [[Сурет:PeterGeorgePeterson.jpg|thumb|150px|right|Пит Питерсон]] 1930-жылдары Lehman алғашқы теледидар өндірушісі саналатын [[DuMont Laboratories]] компаниясының акцияларын [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] ұйымдастырды және [[Radio Corporation of America]] (RCA) компаниясын қаржыландыруға көмектесті.<ref name="ingrham">{{cite book |last=Ingham |first=John N. |url=https://books.google.com/books?id=J9nXHgKQ49EC&q=lehman+brothers+rca&pg=PA786 |title=Biographical Dictionary of American Business Leaders |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=1983 |access-date=September 14, 2008 |isbn=9780313213625}}</ref> Компания сондай-ақ қарқынды дамып келе жатқан мұнай өнеркәсібін қаржыландыруға қатысып, [[Halliburton]] және [[Kerr-McGee]] сияқты компанияларға қолдау көрсетті. 1950-жылдары Lehman Digital Equipment Corporation компаниясының акцияларын алғашқы жария орналастыруды ұйымдастырды.<ref>{{Cite news|date=September 13, 2008|title=FACTBOX: A brief history of Lehman Brothers|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-factbox-idUSHAR27520620080913|access-date=September 30, 2020}}</ref> Кейінірек фирма [[Digital Equipment Corporation]] компаниясының [[Compaq]] компаниясы тарапынан сатып алынуын ұйымдастырды. === Серіктестіктің өзгеру кезеңі (1969–1984) === 1969 жылы [[Роберт Леман]] фирманы 44 жыл басқарғаннан кейін қайтыс болды. Осыдан кейін Леман әулетінің бірде-бір мүшесі серіктестіктің жұмысына белсенді түрде қатыспайтын болды.<ref name=":3" /> Сол уақытта Lehman 1970-жылдардың басындағы қолайсыз экономикалық жағдайдың қысымына тап болды. 1972 жылға қарай фирма ауыр кезеңді бастан кешіріп жатты. Сондықтан 1973 жылы компанияны дағдарыстан шығару үшін [[Bell & Howell]] Corporation компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Пит Питерсон]] шақырылды.<ref name=":0">{{Cite book|last=Ward|first=Vicky|url=https://books.google.com/books?id=Y9jIDwAAQBAJ&q=lehman+brothers+1970s|title=The Devil's Casino: Friendship, Betrayal, and the High Stakes Games Played Inside Lehman Brothers|date=April 5, 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-01149-2|language=en}}</ref><ref name="Geisst77">Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 77 {{dead link|date=March 2016}}</ref> Питерсонның директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор ретіндегі басшылығы кезінде фирма 1975 жылы Abraham & Co. компаниясын сатып алды, ал екі жылдан кейін [[Kuhn, Loeb & Co.]] компаниясымен бірікті.<ref name=Geisst77/> Соның нәтижесінде [[Salomon Brothers]], [[Goldman Sachs]] және [[First Boston]] компанияларынан кейінгі елдегі төртінші ірі инвестициялық банк — Lehman Brothers, Kuhn, Loeb Inc. құрылды.<ref name="sloane">{{cite news |url=https://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F60814F93F5B117B93CBAB178AD95F438785F9 |title=Lehman and Kuhn Loeb to Merge; Lehman Brothers and Kuhn Loeb Sign Agreement to Merge December 16 |first=Leonard |last=Sloane |date=November 29, 1977 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Питерсон фирманы айтарлықтай операциялық шығындардан қатарынан бес жылдық рекордтық пайдаға жеткізді. Осы кезеңде компанияның меншікті капитал табыстылығы инвестициялық банкинг саласындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|last1=Ph.D|first1=William F. BAKER|url=https://books.google.com/books?id=d66J6gnavS4C&q=Peterson+led+the+firm+from+significant+operating+losses+to+five+consecutive+years+of+record+profits+with+a+return+on+equity+among+the+highest+in+the+investment-banking+industry&pg=PA222|title=Leading with Kindness: How Good People Consistently Get Superior Results|last2=Ph.D|first2=Michael O'MALLEY|date=August 13, 2008|publisher=AMACOM|isbn=978-0-8144-0175-0|language=en}}</ref> 1980-жылдардың басына қарай фирманың инвестициялық банкирлері мен трейдерлері арасындағы қайшылықтар Питерсонды фирманың президенті, операциялық директоры және бұрынғы трейдері [[Льюис Глюксман]]ды 1983 жылғы мамырда өзімен бірге бас атқарушы директор қызметіне көтермелеуге мәжбүр етті.<ref name=":2"/> Глюксман фирмада бірқатар өзгерістер енгізді, олардың нәтижесінде ішкі шиеленіс одан әрі күшейді. Бұл жағдай Глюксманның басқару стилімен және нарықтағы құлдыраумен ұштасып, билік үшін күреске алып келді. Соның нәтижесінде Питерсон қызметінен шеттетіліп, Глюксман фирманың жалғыз бас атқарушы директоры болып қалды.<ref name=":0" /><ref name=Geisst78>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 78</ref> Билік үшін күреске көңілі толмаған көптеген банкирлер компаниядан кете бастады. Фирманың бірігу мен жұтып алу жөніндегі комитетінің төрағасы [[Стивен А. Шварцман]] 2003 жылғы ақпанда Private Equity International басылымына берген сұхбатында: «Lehman Brothers ішінде бәсекелестік өте жоғары болды, ақыр соңында бұл жағдай қалыпты жұмыс істеуге кедергі келтірді», — деп еске алған. Осы ішкі ыдыраудың салдарынан компания қиын жағдайға тап болды, ал Глюксман фирманы сатуға мәжбүр болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|last=Staff|first=P. E. I.|title=Always bet on black|url=https://www.privateequityinternational.com/print-editions/2003-02/always-bet-on-black/|access-date=June 22, 2020|website=Private Equity International|date=February 2003 |language=en-GB}}</ref> === American Express-пен бірігуі (1984–1994) === [[Сурет:Shearson Lehman Logo.png|thumb|right|Shearson Lehman/American Express логотипі]] Инвестициялық банкингтен гөрі брокерлік қызметке көбірек маманданған және [[American Express]] компаниясына тиесілі бағалы қағаздар фирмасы [[Shearson/American Express]] 1984 жылы Lehman компаниясын 360 миллион АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{Cite news|last=Cole|first=Robert J.|date=April 11, 1984|title=Shearson to Pay $360 Million to Acquire Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1984/04/11/business/shearson-to-pay-360-million-to-acquire-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 11 мамырда біріктірілген компаниялар Shearson Lehman/American Express атауын қабылдады.<ref name="Geisst78" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 0lm29u9c6ectyhenq91gh92qcju35nk 3615345 3615341 2026-06-10T18:05:18Z 1nter pares 146705 /* American Express-пен бірігуі (1984–1994) */ 3615345 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> Lehman компаниясы 1883 жылдың өзінде-ақ Нью-Йорк кофе биржасының мүшесі болды, ал 1887 жылы [[Нью-Йорк қор биржасы]]на қабылданды.<ref name="Geisst50" /><ref name="Wechsberg235" /> 1899 жылы компания өзінің алғашқы жария бағалы қағаздар орналастыруын жүзеге асырды. Ол [[International Steam Pump Company]] компаниясының артықшылықты және жай акцияларын орналастыру бойынша [[Андерайтинг|андеррайтер]] қызметін атқарды.<ref>{{cite book |last=Swaine |first=Robert T. |date=1946 |title=The Cravath Firm and Its Predecessors, 1819–1947 |url=https://books.google.com/books?id=p8jmmSwD9KEC&pg=RA1-PA196 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |page=633 |isbn=978-1-58477-713-7 |access-date=June 3, 2014}}</ref> International Steam Pump Company бағалы қағаздарын орналастыруға қатысқанына қарамастан, фирманың тауар саудасымен айналысатын компаниядан бағалы қағаздарды орналастыруға маманданған инвестициялық банкке айналуы 1906 жылға дейін толық жүзеге аспады.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite news|last=Auletta|first=Ken|date=February 17, 1985|title=Power, Greed and Glory on Wall Street: The Fall of the Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1985/02/17/magazine/power-greed-and-glory-on-wall-street-the-fall-of-the-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Сол жылы Эмануэль Леманның ұлы [[Филип Леман]]ның басшылығымен компания [[Goldman Sachs|Goldman, Sachs & Co.]] фирмасымен серіктестік орнатып,<ref name=":2" /><ref name=Geisst51>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 51</ref><ref name=Geisst285>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 285</ref> General Cigar Company компаниясының акцияларын қор нарығына шығаруға көмектесті.<ref name=Wechsberg238>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 238</ref> Көп ұзамай олардың артынан [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясы да келді.<ref name="Wechsberg238" /> Кейін фирма [[F.W. Woolworth Company]],<ref name="Wechsberg238" /><ref name=Geisst53>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 53</ref> [[May Department Stores Company]], [[Gimbel Brothers, Inc.]],<ref name=Wechsberg241>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 241</ref> [[R.H. Macy & Company]],<ref name="Wechsberg241" /> [[Studebaker Corporation]],<ref name="Geisst53" /> [[B.F. Goodrich Company]]<ref name=":1" /> және [[Endicott Johnson Corporation]] сияқты компаниялардың бағалы қағаздарын орналастыруға қатысты. 1925 жылы Филип Леман зейнетке шыққаннан кейін фирма басшылығын оның ұлы [[Роберт «Бобби» Леман]] өз қолына алды.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|last=Kapur|first=Saranya|date=November 7, 2013|title=A Lehman Brothers Founder's Historic Mansion Just Sold As 'Trophy Office Space' For $40 Million|url=https://www.businessinsider.in/a-lehman-brothers-founders-historic-mansion-just-sold-as-trophy-office-space-for-40-million/articleshow/25392157.cms|access-date=September 30, 2020|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|last=Serwer|first=Andy|date=April 11, 2006|title=CEO Dick Fuld's makeover of Lehman Brothers – Apr. 11, 2006|url=https://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430093753/http://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|url-status=dead|archive-date=April 30, 2006|access-date=September 30, 2020|website=CNN Money}}</ref> Бобби Леманның басшылығы кезінде компания [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңіндегі капитал тапшылығы дағдарысын еңсеріп шықты. Бұл кезеңде фирма акциялар нарығының қалпына келуін күте отырып, [[венчурлік капитал]] саласына басымдық берді.<ref>{{Cite web|date=September 7, 2009|title=Crash of a titan: The inside story of the fall of Lehman Brothers|url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/crash-of-a-titan-the-inside-story-of-the-fall-of-lehman-brothers-1782714.html|access-date=September 30, 2020|website=The Independent|language=en}}</ref> 1924 жылы Джон М. Хэнкок компанияға қосылған әулеттен тыс алғашқы қызметкер болды.<ref name="Geisst51" /><ref name=UND1>{{cite web |url=http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |publisher=University of North Dakota |title=John M. Hancock Papers |access-date=September 14, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210020012/http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |archive-date=February 10, 2007}}</ref> Одан кейін Монро С. Гутман мен Пол Мазур келіп, 1927 жылы фирманың серіктестері атанды.<ref>{{Cite news|date=July 5, 1974|title=Monroe Gutman, 88, Lehman Executive|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/07/05/archives/monroe-gutman-88-lehman-executive.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Waggoner|first=Walter H.|date=August 1, 1979|title=Paul M. Mazur, at 86; Lehman Bros. Partner More Than 50 Years|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/08/01/archives/paul-m-mazur-at-86-lehman-bros-partner-more-than-50-years.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 1928 жылға қарай компания өзінің [[One William Street]] мекенжайындағы жаңа штаб-пәтеріне көшті.<ref>{{Cite book|last=Chapman|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=6Etda_n_CIEC&pg=PT94|title=The Last of the Imperious Rich: Lehman Brothers, 1844–2008|date=September 2, 2010|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-44270-8|pages=94|language=en}}</ref> [[Сурет:PeterGeorgePeterson.jpg|thumb|150px|right|Пит Питерсон]] 1930-жылдары Lehman алғашқы теледидар өндірушісі саналатын [[DuMont Laboratories]] компаниясының акцияларын [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] ұйымдастырды және [[Radio Corporation of America]] (RCA) компаниясын қаржыландыруға көмектесті.<ref name="ingrham">{{cite book |last=Ingham |first=John N. |url=https://books.google.com/books?id=J9nXHgKQ49EC&q=lehman+brothers+rca&pg=PA786 |title=Biographical Dictionary of American Business Leaders |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=1983 |access-date=September 14, 2008 |isbn=9780313213625}}</ref> Компания сондай-ақ қарқынды дамып келе жатқан мұнай өнеркәсібін қаржыландыруға қатысып, [[Halliburton]] және [[Kerr-McGee]] сияқты компанияларға қолдау көрсетті. 1950-жылдары Lehman Digital Equipment Corporation компаниясының акцияларын алғашқы жария орналастыруды ұйымдастырды.<ref>{{Cite news|date=September 13, 2008|title=FACTBOX: A brief history of Lehman Brothers|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-factbox-idUSHAR27520620080913|access-date=September 30, 2020}}</ref> Кейінірек фирма [[Digital Equipment Corporation]] компаниясының [[Compaq]] компаниясы тарапынан сатып алынуын ұйымдастырды. === Серіктестіктің өзгеру кезеңі (1969–1984) === 1969 жылы [[Роберт Леман]] фирманы 44 жыл басқарғаннан кейін қайтыс болды. Осыдан кейін Леман әулетінің бірде-бір мүшесі серіктестіктің жұмысына белсенді түрде қатыспайтын болды.<ref name=":3" /> Сол уақытта Lehman 1970-жылдардың басындағы қолайсыз экономикалық жағдайдың қысымына тап болды. 1972 жылға қарай фирма ауыр кезеңді бастан кешіріп жатты. Сондықтан 1973 жылы компанияны дағдарыстан шығару үшін [[Bell & Howell]] Corporation компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Пит Питерсон]] шақырылды.<ref name=":0">{{Cite book|last=Ward|first=Vicky|url=https://books.google.com/books?id=Y9jIDwAAQBAJ&q=lehman+brothers+1970s|title=The Devil's Casino: Friendship, Betrayal, and the High Stakes Games Played Inside Lehman Brothers|date=April 5, 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-01149-2|language=en}}</ref><ref name="Geisst77">Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 77 {{dead link|date=March 2016}}</ref> Питерсонның директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор ретіндегі басшылығы кезінде фирма 1975 жылы Abraham & Co. компаниясын сатып алды, ал екі жылдан кейін [[Kuhn, Loeb & Co.]] компаниясымен бірікті.<ref name=Geisst77/> Соның нәтижесінде [[Salomon Brothers]], [[Goldman Sachs]] және [[First Boston]] компанияларынан кейінгі елдегі төртінші ірі инвестициялық банк — Lehman Brothers, Kuhn, Loeb Inc. құрылды.<ref name="sloane">{{cite news |url=https://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F60814F93F5B117B93CBAB178AD95F438785F9 |title=Lehman and Kuhn Loeb to Merge; Lehman Brothers and Kuhn Loeb Sign Agreement to Merge December 16 |first=Leonard |last=Sloane |date=November 29, 1977 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Питерсон фирманы айтарлықтай операциялық шығындардан қатарынан бес жылдық рекордтық пайдаға жеткізді. Осы кезеңде компанияның меншікті капитал табыстылығы инвестициялық банкинг саласындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|last1=Ph.D|first1=William F. BAKER|url=https://books.google.com/books?id=d66J6gnavS4C&q=Peterson+led+the+firm+from+significant+operating+losses+to+five+consecutive+years+of+record+profits+with+a+return+on+equity+among+the+highest+in+the+investment-banking+industry&pg=PA222|title=Leading with Kindness: How Good People Consistently Get Superior Results|last2=Ph.D|first2=Michael O'MALLEY|date=August 13, 2008|publisher=AMACOM|isbn=978-0-8144-0175-0|language=en}}</ref> 1980-жылдардың басына қарай фирманың инвестициялық банкирлері мен трейдерлері арасындағы қайшылықтар Питерсонды фирманың президенті, операциялық директоры және бұрынғы трейдері [[Льюис Глюксман]]ды 1983 жылғы мамырда өзімен бірге бас атқарушы директор қызметіне көтермелеуге мәжбүр етті.<ref name=":2"/> Глюксман фирмада бірқатар өзгерістер енгізді, олардың нәтижесінде ішкі шиеленіс одан әрі күшейді. Бұл жағдай Глюксманның басқару стилімен және нарықтағы құлдыраумен ұштасып, билік үшін күреске алып келді. Соның нәтижесінде Питерсон қызметінен шеттетіліп, Глюксман фирманың жалғыз бас атқарушы директоры болып қалды.<ref name=":0" /><ref name=Geisst78>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 78</ref> Билік үшін күреске көңілі толмаған көптеген банкирлер компаниядан кете бастады. Фирманың бірігу мен жұтып алу жөніндегі комитетінің төрағасы [[Стивен А. Шварцман]] 2003 жылғы ақпанда Private Equity International басылымына берген сұхбатында: «Lehman Brothers ішінде бәсекелестік өте жоғары болды, ақыр соңында бұл жағдай қалыпты жұмыс істеуге кедергі келтірді», — деп еске алған. Осы ішкі ыдыраудың салдарынан компания қиын жағдайға тап болды, ал Глюксман фирманы сатуға мәжбүр болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|last=Staff|first=P. E. I.|title=Always bet on black|url=https://www.privateequityinternational.com/print-editions/2003-02/always-bet-on-black/|access-date=June 22, 2020|website=Private Equity International|date=February 2003 |language=en-GB}}</ref> === American Express-пен бірігуі (1984–1994) === [[Сурет:Shearson Lehman Logo.png|thumb|right|Shearson Lehman/American Express логотипі]] Инвестициялық банкингтен гөрі брокерлік қызметке көбірек маманданған және [[American Express]] компаниясына тиесілі бағалы қағаздар фирмасы [[Shearson/American Express]] 1984 жылы Lehman компаниясын 360 миллион АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{Cite news|last=Cole|first=Robert J.|date=April 11, 1984|title=Shearson to Pay $360 Million to Acquire Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1984/04/11/business/shearson-to-pay-360-million-to-acquire-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 11 мамырда біріктірілген компаниялар Shearson Lehman/American Express атауын қабылдады.<ref name="Geisst78" /> 1983 жылдан 1990 жылға дейін [[Питер А. Коэн]] Shearson Lehman Brothers компаниясының бас атқарушы директоры әрі директорлар кеңесінің төрағасы болды.<ref name="forbes">{{cite news |url=https://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |title=Profile: Peter A. Cohen |work=[[Forbes]] |access-date=February 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204151114/http://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |archive-date=February 4, 2012 |url-status=dead }}</ref> Ол [[E.F. Hutton]] компаниясын 1 миллиард АҚШ долларына сатып алу мәмілесін басқарды. Соның нәтижесінде [[Shearson Lehman Hutton]] компаниясы құрылды.<ref name="cole">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE5DC1239F937A35751C1A961948260&scp=77&sq=shearson+lehman+hutton&st=nyt |title=Company News – Hutton-Shearson Deal Announced |work=The New York Times |date=December 4, 1987 |first=Robert J. |last=Cole}}</ref><ref>{{cite web|url=http://pro.corbis.com/search/Enlargement.aspx?CID=isg&mediauid=%7B56850BCA-B9AB-46D6-931A-D184A7C0A95A%7D |title=Shearson Lehman Buying out E.F. Hutton – Rights Managed |publisher=Pro.corbis.com |access-date=October 16, 2010 }}</ref> 1989 жылы Shearson компаниясы [[Ф. Росс Джонсон]]ның басқару тобының [[RJR Nabisco]] компаниясын сатып алу әрекетін қолдады. Алайда түпкілікті нәтижеде олардың ұсынысынан [[Drexel Burnham Lambert]] қолдау көрсеткен [[Kohlberg Kravis Roberts]] жеке инвестициялық фирмасының ұсынысы басым түсіп, мәміле сол фирманың пайдасына шешілді.<ref>{{Cite news|date=December 2, 1988|title=History of the Rjr Nabisco Takeover|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1988/12/02/business/history-of-the-rjr-nabisco-takeover.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 0fc5ojiy445grxyolkh458ue29yd5ti 3615346 3615345 2026-06-10T18:08:56Z 1nter pares 146705 3615346 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> Lehman компаниясы 1883 жылдың өзінде-ақ Нью-Йорк кофе биржасының мүшесі болды, ал 1887 жылы [[Нью-Йорк қор биржасы]]на қабылданды.<ref name="Geisst50" /><ref name="Wechsberg235" /> 1899 жылы компания өзінің алғашқы жария бағалы қағаздар орналастыруын жүзеге асырды. Ол [[International Steam Pump Company]] компаниясының артықшылықты және жай акцияларын орналастыру бойынша [[Андерайтинг|андеррайтер]] қызметін атқарды.<ref>{{cite book |last=Swaine |first=Robert T. |date=1946 |title=The Cravath Firm and Its Predecessors, 1819–1947 |url=https://books.google.com/books?id=p8jmmSwD9KEC&pg=RA1-PA196 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |page=633 |isbn=978-1-58477-713-7 |access-date=June 3, 2014}}</ref> International Steam Pump Company бағалы қағаздарын орналастыруға қатысқанына қарамастан, фирманың тауар саудасымен айналысатын компаниядан бағалы қағаздарды орналастыруға маманданған инвестициялық банкке айналуы 1906 жылға дейін толық жүзеге аспады.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite news|last=Auletta|first=Ken|date=February 17, 1985|title=Power, Greed and Glory on Wall Street: The Fall of the Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1985/02/17/magazine/power-greed-and-glory-on-wall-street-the-fall-of-the-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Сол жылы Эмануэль Леманның ұлы [[Филип Леман]]ның басшылығымен компания [[Goldman Sachs|Goldman, Sachs & Co.]] фирмасымен серіктестік орнатып,<ref name=":2" /><ref name=Geisst51>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 51</ref><ref name=Geisst285>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 285</ref> General Cigar Company компаниясының акцияларын қор нарығына шығаруға көмектесті.<ref name=Wechsberg238>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 238</ref> Көп ұзамай олардың артынан [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясы да келді.<ref name="Wechsberg238" /> Кейін фирма [[F.W. Woolworth Company]],<ref name="Wechsberg238" /><ref name=Geisst53>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 53</ref> [[May Department Stores Company]], [[Gimbel Brothers, Inc.]],<ref name=Wechsberg241>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 241</ref> [[R.H. Macy & Company]],<ref name="Wechsberg241" /> [[Studebaker Corporation]],<ref name="Geisst53" /> [[B.F. Goodrich Company]]<ref name=":1" /> және [[Endicott Johnson Corporation]] сияқты компаниялардың бағалы қағаздарын орналастыруға қатысты. 1925 жылы Филип Леман зейнетке шыққаннан кейін фирма басшылығын оның ұлы [[Роберт «Бобби» Леман]] өз қолына алды.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|last=Kapur|first=Saranya|date=November 7, 2013|title=A Lehman Brothers Founder's Historic Mansion Just Sold As 'Trophy Office Space' For $40 Million|url=https://www.businessinsider.in/a-lehman-brothers-founders-historic-mansion-just-sold-as-trophy-office-space-for-40-million/articleshow/25392157.cms|access-date=September 30, 2020|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|last=Serwer|first=Andy|date=April 11, 2006|title=CEO Dick Fuld's makeover of Lehman Brothers – Apr. 11, 2006|url=https://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430093753/http://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|url-status=dead|archive-date=April 30, 2006|access-date=September 30, 2020|website=CNN Money}}</ref> Бобби Леманның басшылығы кезінде компания [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңіндегі капитал тапшылығы дағдарысын еңсеріп шықты. Бұл кезеңде фирма акциялар нарығының қалпына келуін күте отырып, [[венчурлік капитал]] саласына басымдық берді.<ref>{{Cite web|date=September 7, 2009|title=Crash of a titan: The inside story of the fall of Lehman Brothers|url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/crash-of-a-titan-the-inside-story-of-the-fall-of-lehman-brothers-1782714.html|access-date=September 30, 2020|website=The Independent|language=en}}</ref> 1924 жылы Джон М. Хэнкок компанияға қосылған әулеттен тыс алғашқы қызметкер болды.<ref name="Geisst51" /><ref name=UND1>{{cite web |url=http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |publisher=University of North Dakota |title=John M. Hancock Papers |access-date=September 14, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210020012/http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |archive-date=February 10, 2007}}</ref> Одан кейін Монро С. Гутман мен Пол Мазур келіп, 1927 жылы фирманың серіктестері атанды.<ref>{{Cite news|date=July 5, 1974|title=Monroe Gutman, 88, Lehman Executive|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/07/05/archives/monroe-gutman-88-lehman-executive.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Waggoner|first=Walter H.|date=August 1, 1979|title=Paul M. Mazur, at 86; Lehman Bros. Partner More Than 50 Years|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/08/01/archives/paul-m-mazur-at-86-lehman-bros-partner-more-than-50-years.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 1928 жылға қарай компания өзінің [[One William Street]] мекенжайындағы жаңа штаб-пәтеріне көшті.<ref>{{Cite book|last=Chapman|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=6Etda_n_CIEC&pg=PT94|title=The Last of the Imperious Rich: Lehman Brothers, 1844–2008|date=September 2, 2010|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-44270-8|pages=94|language=en}}</ref> [[Сурет:PeterGeorgePeterson.jpg|thumb|150px|right|Пит Питерсон]] 1930-жылдары Lehman алғашқы теледидар өндірушісі саналатын [[DuMont Laboratories]] компаниясының акцияларын [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] ұйымдастырды және [[Radio Corporation of America]] (RCA) компаниясын қаржыландыруға көмектесті.<ref name="ingrham">{{cite book |last=Ingham |first=John N. |url=https://books.google.com/books?id=J9nXHgKQ49EC&q=lehman+brothers+rca&pg=PA786 |title=Biographical Dictionary of American Business Leaders |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=1983 |access-date=September 14, 2008 |isbn=9780313213625}}</ref> Компания сондай-ақ қарқынды дамып келе жатқан мұнай өнеркәсібін қаржыландыруға қатысып, [[Halliburton]] және [[Kerr-McGee]] сияқты компанияларға қолдау көрсетті. 1950-жылдары Lehman Digital Equipment Corporation компаниясының акцияларын алғашқы жария орналастыруды ұйымдастырды.<ref>{{Cite news|date=September 13, 2008|title=FACTBOX: A brief history of Lehman Brothers|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-factbox-idUSHAR27520620080913|access-date=September 30, 2020}}</ref> Кейінірек фирма [[Digital Equipment Corporation]] компаниясының [[Compaq]] компаниясы тарапынан сатып алынуын ұйымдастырды. === Серіктестіктің өзгеру кезеңі (1969–1984) === 1969 жылы [[Роберт Леман]] фирманы 44 жыл басқарғаннан кейін қайтыс болды. Осыдан кейін Леман әулетінің бірде-бір мүшесі серіктестіктің жұмысына белсенді түрде қатыспайтын болды.<ref name=":3" /> Сол уақытта Lehman 1970-жылдардың басындағы қолайсыз экономикалық жағдайдың қысымына тап болды. 1972 жылға қарай фирма ауыр кезеңді бастан кешіріп жатты. Сондықтан 1973 жылы компанияны дағдарыстан шығару үшін [[Bell & Howell]] Corporation компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Пит Питерсон]] шақырылды.<ref name=":0">{{Cite book|last=Ward|first=Vicky|url=https://books.google.com/books?id=Y9jIDwAAQBAJ&q=lehman+brothers+1970s|title=The Devil's Casino: Friendship, Betrayal, and the High Stakes Games Played Inside Lehman Brothers|date=April 5, 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-01149-2|language=en}}</ref><ref name="Geisst77">Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 77 {{dead link|date=March 2016}}</ref> Питерсонның директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор ретіндегі басшылығы кезінде фирма 1975 жылы Abraham & Co. компаниясын сатып алды, ал екі жылдан кейін [[Kuhn, Loeb & Co.]] компаниясымен бірікті.<ref name=Geisst77/> Соның нәтижесінде [[Salomon Brothers]], [[Goldman Sachs]] және [[First Boston]] компанияларынан кейінгі елдегі төртінші ірі инвестициялық банк — Lehman Brothers, Kuhn, Loeb Inc. құрылды.<ref name="sloane">{{cite news |url=https://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F60814F93F5B117B93CBAB178AD95F438785F9 |title=Lehman and Kuhn Loeb to Merge; Lehman Brothers and Kuhn Loeb Sign Agreement to Merge December 16 |first=Leonard |last=Sloane |date=November 29, 1977 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Питерсон фирманы айтарлықтай операциялық шығындардан қатарынан бес жылдық рекордтық пайдаға жеткізді. Осы кезеңде компанияның меншікті капитал табыстылығы инвестициялық банкинг саласындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|last1=Ph.D|first1=William F. BAKER|url=https://books.google.com/books?id=d66J6gnavS4C&q=Peterson+led+the+firm+from+significant+operating+losses+to+five+consecutive+years+of+record+profits+with+a+return+on+equity+among+the+highest+in+the+investment-banking+industry&pg=PA222|title=Leading with Kindness: How Good People Consistently Get Superior Results|last2=Ph.D|first2=Michael O'MALLEY|date=August 13, 2008|publisher=AMACOM|isbn=978-0-8144-0175-0|language=en}}</ref> 1980-жылдардың басына қарай фирманың инвестициялық банкирлері мен трейдерлері арасындағы қайшылықтар Питерсонды фирманың президенті, операциялық директоры және бұрынғы трейдері [[Льюис Глюксман]]ды 1983 жылғы мамырда өзімен бірге бас атқарушы директор қызметіне көтермелеуге мәжбүр етті.<ref name=":2"/> Глюксман фирмада бірқатар өзгерістер енгізді, олардың нәтижесінде ішкі шиеленіс одан әрі күшейді. Бұл жағдай Глюксманның басқару стилімен және нарықтағы құлдыраумен ұштасып, билік үшін күреске алып келді. Соның нәтижесінде Питерсон қызметінен шеттетіліп, Глюксман фирманың жалғыз бас атқарушы директоры болып қалды.<ref name=":0" /><ref name=Geisst78>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 78</ref> Билік үшін күреске көңілі толмаған көптеген банкирлер компаниядан кете бастады. Фирманың бірігу мен жұтып алу жөніндегі комитетінің төрағасы [[Стивен А. Шварцман]] 2003 жылғы ақпанда Private Equity International басылымына берген сұхбатында: «Lehman Brothers ішінде бәсекелестік өте жоғары болды, ақыр соңында бұл жағдай қалыпты жұмыс істеуге кедергі келтірді», — деп еске алған. Осы ішкі ыдыраудың салдарынан компания қиын жағдайға тап болды, ал Глюксман фирманы сатуға мәжбүр болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|last=Staff|first=P. E. I.|title=Always bet on black|url=https://www.privateequityinternational.com/print-editions/2003-02/always-bet-on-black/|access-date=June 22, 2020|website=Private Equity International|date=February 2003 |language=en-GB}}</ref> === American Express-пен бірігуі (1984–1994) === [[Сурет:Shearson Lehman Logo.png|thumb|right|Shearson Lehman/American Express логотипі]] Инвестициялық банкингтен гөрі брокерлік қызметке көбірек маманданған және [[American Express]] компаниясына тиесілі бағалы қағаздар фирмасы [[Shearson/American Express]] 1984 жылы Lehman компаниясын 360 миллион АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{Cite news|last=Cole|first=Robert J.|date=April 11, 1984|title=Shearson to Pay $360 Million to Acquire Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1984/04/11/business/shearson-to-pay-360-million-to-acquire-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 11 мамырда біріктірілген компаниялар Shearson Lehman/American Express атауын қабылдады.<ref name="Geisst78" /> 1983 жылдан 1990 жылға дейін [[Питер А. Коэн]] Shearson Lehman Brothers компаниясының бас атқарушы директоры әрі директорлар кеңесінің төрағасы болды.<ref name="forbes">{{cite news |url=https://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |title=Profile: Peter A. Cohen |work=[[Forbes]] |access-date=February 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204151114/http://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |archive-date=February 4, 2012 |url-status=dead }}</ref> Ол [[E.F. Hutton]] компаниясын 1 миллиард АҚШ долларына сатып алу мәмілесін басқарды. Соның нәтижесінде [[Shearson Lehman Hutton]] компаниясы құрылды.<ref name="cole">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE5DC1239F937A35751C1A961948260&scp=77&sq=shearson+lehman+hutton&st=nyt |title=Company News – Hutton-Shearson Deal Announced |work=The New York Times |date=December 4, 1987 |first=Robert J. |last=Cole}}</ref><ref>{{cite web|url=http://pro.corbis.com/search/Enlargement.aspx?CID=isg&mediauid=%7B56850BCA-B9AB-46D6-931A-D184A7C0A95A%7D |title=Shearson Lehman Buying out E.F. Hutton – Rights Managed |publisher=Pro.corbis.com |access-date=October 16, 2010 }}</ref> 1989 жылы Shearson компаниясы [[Ф. Росс Джонсон]]ның басқару тобының [[RJR Nabisco]] компаниясын сатып алу әрекетін қолдады. Алайда түпкілікті нәтижеде олардың ұсынысынан [[Drexel Burnham Lambert]] қолдау көрсеткен [[Kohlberg Kravis Roberts]] жеке инвестициялық фирмасының ұсынысы басым түсіп, мәміле сол фирманың пайдасына шешілді.<ref>{{Cite news|date=December 2, 1988|title=History of the Rjr Nabisco Takeover|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1988/12/02/business/history-of-the-rjr-nabisco-takeover.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> === Бөлінуі және тәуелсіздігі (1994–2008) === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} nfs6vj7759ab8eue64j5di86qsg0lbd 3615352 3615346 2026-06-10T18:17:35Z 1nter pares 146705 /* Бөлінуі және тәуелсіздігі (1994–2008) */ 3615352 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> Lehman компаниясы 1883 жылдың өзінде-ақ Нью-Йорк кофе биржасының мүшесі болды, ал 1887 жылы [[Нью-Йорк қор биржасы]]на қабылданды.<ref name="Geisst50" /><ref name="Wechsberg235" /> 1899 жылы компания өзінің алғашқы жария бағалы қағаздар орналастыруын жүзеге асырды. Ол [[International Steam Pump Company]] компаниясының артықшылықты және жай акцияларын орналастыру бойынша [[Андерайтинг|андеррайтер]] қызметін атқарды.<ref>{{cite book |last=Swaine |first=Robert T. |date=1946 |title=The Cravath Firm and Its Predecessors, 1819–1947 |url=https://books.google.com/books?id=p8jmmSwD9KEC&pg=RA1-PA196 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |page=633 |isbn=978-1-58477-713-7 |access-date=June 3, 2014}}</ref> International Steam Pump Company бағалы қағаздарын орналастыруға қатысқанына қарамастан, фирманың тауар саудасымен айналысатын компаниядан бағалы қағаздарды орналастыруға маманданған инвестициялық банкке айналуы 1906 жылға дейін толық жүзеге аспады.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite news|last=Auletta|first=Ken|date=February 17, 1985|title=Power, Greed and Glory on Wall Street: The Fall of the Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1985/02/17/magazine/power-greed-and-glory-on-wall-street-the-fall-of-the-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Сол жылы Эмануэль Леманның ұлы [[Филип Леман]]ның басшылығымен компания [[Goldman Sachs|Goldman, Sachs & Co.]] фирмасымен серіктестік орнатып,<ref name=":2" /><ref name=Geisst51>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 51</ref><ref name=Geisst285>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 285</ref> General Cigar Company компаниясының акцияларын қор нарығына шығаруға көмектесті.<ref name=Wechsberg238>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 238</ref> Көп ұзамай олардың артынан [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясы да келді.<ref name="Wechsberg238" /> Кейін фирма [[F.W. Woolworth Company]],<ref name="Wechsberg238" /><ref name=Geisst53>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 53</ref> [[May Department Stores Company]], [[Gimbel Brothers, Inc.]],<ref name=Wechsberg241>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 241</ref> [[R.H. Macy & Company]],<ref name="Wechsberg241" /> [[Studebaker Corporation]],<ref name="Geisst53" /> [[B.F. Goodrich Company]]<ref name=":1" /> және [[Endicott Johnson Corporation]] сияқты компаниялардың бағалы қағаздарын орналастыруға қатысты. 1925 жылы Филип Леман зейнетке шыққаннан кейін фирма басшылығын оның ұлы [[Роберт «Бобби» Леман]] өз қолына алды.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|last=Kapur|first=Saranya|date=November 7, 2013|title=A Lehman Brothers Founder's Historic Mansion Just Sold As 'Trophy Office Space' For $40 Million|url=https://www.businessinsider.in/a-lehman-brothers-founders-historic-mansion-just-sold-as-trophy-office-space-for-40-million/articleshow/25392157.cms|access-date=September 30, 2020|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|last=Serwer|first=Andy|date=April 11, 2006|title=CEO Dick Fuld's makeover of Lehman Brothers – Apr. 11, 2006|url=https://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430093753/http://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|url-status=dead|archive-date=April 30, 2006|access-date=September 30, 2020|website=CNN Money}}</ref> Бобби Леманның басшылығы кезінде компания [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңіндегі капитал тапшылығы дағдарысын еңсеріп шықты. Бұл кезеңде фирма акциялар нарығының қалпына келуін күте отырып, [[венчурлік капитал]] саласына басымдық берді.<ref>{{Cite web|date=September 7, 2009|title=Crash of a titan: The inside story of the fall of Lehman Brothers|url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/crash-of-a-titan-the-inside-story-of-the-fall-of-lehman-brothers-1782714.html|access-date=September 30, 2020|website=The Independent|language=en}}</ref> 1924 жылы Джон М. Хэнкок компанияға қосылған әулеттен тыс алғашқы қызметкер болды.<ref name="Geisst51" /><ref name=UND1>{{cite web |url=http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |publisher=University of North Dakota |title=John M. Hancock Papers |access-date=September 14, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210020012/http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |archive-date=February 10, 2007}}</ref> Одан кейін Монро С. Гутман мен Пол Мазур келіп, 1927 жылы фирманың серіктестері атанды.<ref>{{Cite news|date=July 5, 1974|title=Monroe Gutman, 88, Lehman Executive|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/07/05/archives/monroe-gutman-88-lehman-executive.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Waggoner|first=Walter H.|date=August 1, 1979|title=Paul M. Mazur, at 86; Lehman Bros. Partner More Than 50 Years|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/08/01/archives/paul-m-mazur-at-86-lehman-bros-partner-more-than-50-years.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 1928 жылға қарай компания өзінің [[One William Street]] мекенжайындағы жаңа штаб-пәтеріне көшті.<ref>{{Cite book|last=Chapman|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=6Etda_n_CIEC&pg=PT94|title=The Last of the Imperious Rich: Lehman Brothers, 1844–2008|date=September 2, 2010|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-44270-8|pages=94|language=en}}</ref> [[Сурет:PeterGeorgePeterson.jpg|thumb|150px|right|Пит Питерсон]] 1930-жылдары Lehman алғашқы теледидар өндірушісі саналатын [[DuMont Laboratories]] компаниясының акцияларын [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] ұйымдастырды және [[Radio Corporation of America]] (RCA) компаниясын қаржыландыруға көмектесті.<ref name="ingrham">{{cite book |last=Ingham |first=John N. |url=https://books.google.com/books?id=J9nXHgKQ49EC&q=lehman+brothers+rca&pg=PA786 |title=Biographical Dictionary of American Business Leaders |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=1983 |access-date=September 14, 2008 |isbn=9780313213625}}</ref> Компания сондай-ақ қарқынды дамып келе жатқан мұнай өнеркәсібін қаржыландыруға қатысып, [[Halliburton]] және [[Kerr-McGee]] сияқты компанияларға қолдау көрсетті. 1950-жылдары Lehman Digital Equipment Corporation компаниясының акцияларын алғашқы жария орналастыруды ұйымдастырды.<ref>{{Cite news|date=September 13, 2008|title=FACTBOX: A brief history of Lehman Brothers|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-factbox-idUSHAR27520620080913|access-date=September 30, 2020}}</ref> Кейінірек фирма [[Digital Equipment Corporation]] компаниясының [[Compaq]] компаниясы тарапынан сатып алынуын ұйымдастырды. === Серіктестіктің өзгеру кезеңі (1969–1984) === 1969 жылы [[Роберт Леман]] фирманы 44 жыл басқарғаннан кейін қайтыс болды. Осыдан кейін Леман әулетінің бірде-бір мүшесі серіктестіктің жұмысына белсенді түрде қатыспайтын болды.<ref name=":3" /> Сол уақытта Lehman 1970-жылдардың басындағы қолайсыз экономикалық жағдайдың қысымына тап болды. 1972 жылға қарай фирма ауыр кезеңді бастан кешіріп жатты. Сондықтан 1973 жылы компанияны дағдарыстан шығару үшін [[Bell & Howell]] Corporation компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Пит Питерсон]] шақырылды.<ref name=":0">{{Cite book|last=Ward|first=Vicky|url=https://books.google.com/books?id=Y9jIDwAAQBAJ&q=lehman+brothers+1970s|title=The Devil's Casino: Friendship, Betrayal, and the High Stakes Games Played Inside Lehman Brothers|date=April 5, 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-01149-2|language=en}}</ref><ref name="Geisst77">Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 77 {{dead link|date=March 2016}}</ref> Питерсонның директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор ретіндегі басшылығы кезінде фирма 1975 жылы Abraham & Co. компаниясын сатып алды, ал екі жылдан кейін [[Kuhn, Loeb & Co.]] компаниясымен бірікті.<ref name=Geisst77/> Соның нәтижесінде [[Salomon Brothers]], [[Goldman Sachs]] және [[First Boston]] компанияларынан кейінгі елдегі төртінші ірі инвестициялық банк — Lehman Brothers, Kuhn, Loeb Inc. құрылды.<ref name="sloane">{{cite news |url=https://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F60814F93F5B117B93CBAB178AD95F438785F9 |title=Lehman and Kuhn Loeb to Merge; Lehman Brothers and Kuhn Loeb Sign Agreement to Merge December 16 |first=Leonard |last=Sloane |date=November 29, 1977 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Питерсон фирманы айтарлықтай операциялық шығындардан қатарынан бес жылдық рекордтық пайдаға жеткізді. Осы кезеңде компанияның меншікті капитал табыстылығы инвестициялық банкинг саласындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|last1=Ph.D|first1=William F. BAKER|url=https://books.google.com/books?id=d66J6gnavS4C&q=Peterson+led+the+firm+from+significant+operating+losses+to+five+consecutive+years+of+record+profits+with+a+return+on+equity+among+the+highest+in+the+investment-banking+industry&pg=PA222|title=Leading with Kindness: How Good People Consistently Get Superior Results|last2=Ph.D|first2=Michael O'MALLEY|date=August 13, 2008|publisher=AMACOM|isbn=978-0-8144-0175-0|language=en}}</ref> 1980-жылдардың басына қарай фирманың инвестициялық банкирлері мен трейдерлері арасындағы қайшылықтар Питерсонды фирманың президенті, операциялық директоры және бұрынғы трейдері [[Льюис Глюксман]]ды 1983 жылғы мамырда өзімен бірге бас атқарушы директор қызметіне көтермелеуге мәжбүр етті.<ref name=":2"/> Глюксман фирмада бірқатар өзгерістер енгізді, олардың нәтижесінде ішкі шиеленіс одан әрі күшейді. Бұл жағдай Глюксманның басқару стилімен және нарықтағы құлдыраумен ұштасып, билік үшін күреске алып келді. Соның нәтижесінде Питерсон қызметінен шеттетіліп, Глюксман фирманың жалғыз бас атқарушы директоры болып қалды.<ref name=":0" /><ref name=Geisst78>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 78</ref> Билік үшін күреске көңілі толмаған көптеген банкирлер компаниядан кете бастады. Фирманың бірігу мен жұтып алу жөніндегі комитетінің төрағасы [[Стивен А. Шварцман]] 2003 жылғы ақпанда Private Equity International басылымына берген сұхбатында: «Lehman Brothers ішінде бәсекелестік өте жоғары болды, ақыр соңында бұл жағдай қалыпты жұмыс істеуге кедергі келтірді», — деп еске алған. Осы ішкі ыдыраудың салдарынан компания қиын жағдайға тап болды, ал Глюксман фирманы сатуға мәжбүр болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|last=Staff|first=P. E. I.|title=Always bet on black|url=https://www.privateequityinternational.com/print-editions/2003-02/always-bet-on-black/|access-date=June 22, 2020|website=Private Equity International|date=February 2003 |language=en-GB}}</ref> === American Express-пен бірігуі (1984–1994) === [[Сурет:Shearson Lehman Logo.png|thumb|right|Shearson Lehman/American Express логотипі]] Инвестициялық банкингтен гөрі брокерлік қызметке көбірек маманданған және [[American Express]] компаниясына тиесілі бағалы қағаздар фирмасы [[Shearson/American Express]] 1984 жылы Lehman компаниясын 360 миллион АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{Cite news|last=Cole|first=Robert J.|date=April 11, 1984|title=Shearson to Pay $360 Million to Acquire Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1984/04/11/business/shearson-to-pay-360-million-to-acquire-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 11 мамырда біріктірілген компаниялар Shearson Lehman/American Express атауын қабылдады.<ref name="Geisst78" /> 1983 жылдан 1990 жылға дейін [[Питер А. Коэн]] Shearson Lehman Brothers компаниясының бас атқарушы директоры әрі директорлар кеңесінің төрағасы болды.<ref name="forbes">{{cite news |url=https://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |title=Profile: Peter A. Cohen |work=[[Forbes]] |access-date=February 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204151114/http://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |archive-date=February 4, 2012 |url-status=dead }}</ref> Ол [[E.F. Hutton]] компаниясын 1 миллиард АҚШ долларына сатып алу мәмілесін басқарды. Соның нәтижесінде [[Shearson Lehman Hutton]] компаниясы құрылды.<ref name="cole">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE5DC1239F937A35751C1A961948260&scp=77&sq=shearson+lehman+hutton&st=nyt |title=Company News – Hutton-Shearson Deal Announced |work=The New York Times |date=December 4, 1987 |first=Robert J. |last=Cole}}</ref><ref>{{cite web|url=http://pro.corbis.com/search/Enlargement.aspx?CID=isg&mediauid=%7B56850BCA-B9AB-46D6-931A-D184A7C0A95A%7D |title=Shearson Lehman Buying out E.F. Hutton – Rights Managed |publisher=Pro.corbis.com |access-date=October 16, 2010 }}</ref> 1989 жылы Shearson компаниясы [[Ф. Росс Джонсон]]ның басқару тобының [[RJR Nabisco]] компаниясын сатып алу әрекетін қолдады. Алайда түпкілікті нәтижеде олардың ұсынысынан [[Drexel Burnham Lambert]] қолдау көрсеткен [[Kohlberg Kravis Roberts]] жеке инвестициялық фирмасының ұсынысы басым түсіп, мәміле сол фирманың пайдасына шешілді.<ref>{{Cite news|date=December 2, 1988|title=History of the Rjr Nabisco Takeover|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1988/12/02/business/history-of-the-rjr-nabisco-takeover.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> === Бөлінуі және тәуелсіздігі (1994–2008) === 1993 жылы жаңадан тағайындалған бас атқарушы директор [[Харви Голуб]]тың басшылығымен American Express өзінің банк және брокерлік қызметтерден тұратын бизнесінен біртіндеп бас тарта бастады. Компания бөлшек брокерлік және активтерді басқару бөлімшелерін [[Primerica]] компаниясына сатты,<ref name="quint">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE0D8143AF930A25750C0A965958260&scp=14&sq=american+express+shearson&st=nyt |title=Primerica Will Buy Shearson for $1&nbsp;billion |work=The New York Times |date=March 13, 1993 |first=Michael |last=Quint}}</ref> ал 1994 жылы Lehman Brothers Kuhn Loeb компаниясын алғашқы жария акция орналастыру (IPO) арқылы Lehman Brothers Holdings, Inc. атауымен дербес компания ретінде бөлді.<ref name=Geisst79>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 79</ref> Компания бөлініп шыққаннан кейін оның бас атқарушы директоры болып [[Дик Фулд]] тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=October 28, 2007|title=The Survivor|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2007/10/28/business/28fuld.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Фулд АҚШ пен әлемдегі жетекші инвестициялық банктердің бірі саналатын компанияны басқарды.<ref name="junod20090911">{{Cite magazine |last=Junod |first=Tom |date=2009-09-11 |title=The Deal of the Century |url=https://www.esquire.com/news-politics/a6295/barclays-deal-of-the-century-1009/ |access-date=2025-04-29 |magazine=Esquire |language=en-US}}</ref> Оның басшылығы кезінде Lehman Brothers 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысын еңсеріп,<ref>{{Cite book|last=Salinger|first=Lawrence M.|url=https://books.google.com/books?id=0Vh2AwAAQBAJ&pg=PA550|title=Encyclopedia of White-Collar and Corporate Crime|date=June 14, 2013|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4522-7616-8|pages=550|language=en}}</ref> 1998 жылы [[Long-Term Capital Management]] хедж-қорының күйреуінен де өтті.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=June 3, 2008|title=Lehman shares plunge on capital raising concern|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-capital-idUSBNG23649720080603|access-date=September 30, 2020}}</ref><ref name="reuters.com">{{cite news|author=Christian Plumb and Dan Wilchins|date=September 14, 2008|title=Lehman CEO Fuld's hubris contributed to meltdown|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/idUSN1341059120080914|access-date=February 15, 2012}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} m7ss3odzntgz1iqsysn5d1k6fi2ieit 3615353 3615352 2026-06-10T18:21:48Z 1nter pares 146705 /* Бөлінуі және тәуелсіздігі (1994–2008) */ 3615353 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> Lehman компаниясы 1883 жылдың өзінде-ақ Нью-Йорк кофе биржасының мүшесі болды, ал 1887 жылы [[Нью-Йорк қор биржасы]]на қабылданды.<ref name="Geisst50" /><ref name="Wechsberg235" /> 1899 жылы компания өзінің алғашқы жария бағалы қағаздар орналастыруын жүзеге асырды. Ол [[International Steam Pump Company]] компаниясының артықшылықты және жай акцияларын орналастыру бойынша [[Андерайтинг|андеррайтер]] қызметін атқарды.<ref>{{cite book |last=Swaine |first=Robert T. |date=1946 |title=The Cravath Firm and Its Predecessors, 1819–1947 |url=https://books.google.com/books?id=p8jmmSwD9KEC&pg=RA1-PA196 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |page=633 |isbn=978-1-58477-713-7 |access-date=June 3, 2014}}</ref> International Steam Pump Company бағалы қағаздарын орналастыруға қатысқанына қарамастан, фирманың тауар саудасымен айналысатын компаниядан бағалы қағаздарды орналастыруға маманданған инвестициялық банкке айналуы 1906 жылға дейін толық жүзеге аспады.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite news|last=Auletta|first=Ken|date=February 17, 1985|title=Power, Greed and Glory on Wall Street: The Fall of the Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1985/02/17/magazine/power-greed-and-glory-on-wall-street-the-fall-of-the-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Сол жылы Эмануэль Леманның ұлы [[Филип Леман]]ның басшылығымен компания [[Goldman Sachs|Goldman, Sachs & Co.]] фирмасымен серіктестік орнатып,<ref name=":2" /><ref name=Geisst51>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 51</ref><ref name=Geisst285>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 285</ref> General Cigar Company компаниясының акцияларын қор нарығына шығаруға көмектесті.<ref name=Wechsberg238>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 238</ref> Көп ұзамай олардың артынан [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясы да келді.<ref name="Wechsberg238" /> Кейін фирма [[F.W. Woolworth Company]],<ref name="Wechsberg238" /><ref name=Geisst53>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 53</ref> [[May Department Stores Company]], [[Gimbel Brothers, Inc.]],<ref name=Wechsberg241>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 241</ref> [[R.H. Macy & Company]],<ref name="Wechsberg241" /> [[Studebaker Corporation]],<ref name="Geisst53" /> [[B.F. Goodrich Company]]<ref name=":1" /> және [[Endicott Johnson Corporation]] сияқты компаниялардың бағалы қағаздарын орналастыруға қатысты. 1925 жылы Филип Леман зейнетке шыққаннан кейін фирма басшылығын оның ұлы [[Роберт «Бобби» Леман]] өз қолына алды.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|last=Kapur|first=Saranya|date=November 7, 2013|title=A Lehman Brothers Founder's Historic Mansion Just Sold As 'Trophy Office Space' For $40 Million|url=https://www.businessinsider.in/a-lehman-brothers-founders-historic-mansion-just-sold-as-trophy-office-space-for-40-million/articleshow/25392157.cms|access-date=September 30, 2020|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|last=Serwer|first=Andy|date=April 11, 2006|title=CEO Dick Fuld's makeover of Lehman Brothers – Apr. 11, 2006|url=https://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430093753/http://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|url-status=dead|archive-date=April 30, 2006|access-date=September 30, 2020|website=CNN Money}}</ref> Бобби Леманның басшылығы кезінде компания [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңіндегі капитал тапшылығы дағдарысын еңсеріп шықты. Бұл кезеңде фирма акциялар нарығының қалпына келуін күте отырып, [[венчурлік капитал]] саласына басымдық берді.<ref>{{Cite web|date=September 7, 2009|title=Crash of a titan: The inside story of the fall of Lehman Brothers|url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/crash-of-a-titan-the-inside-story-of-the-fall-of-lehman-brothers-1782714.html|access-date=September 30, 2020|website=The Independent|language=en}}</ref> 1924 жылы Джон М. Хэнкок компанияға қосылған әулеттен тыс алғашқы қызметкер болды.<ref name="Geisst51" /><ref name=UND1>{{cite web |url=http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |publisher=University of North Dakota |title=John M. Hancock Papers |access-date=September 14, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210020012/http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |archive-date=February 10, 2007}}</ref> Одан кейін Монро С. Гутман мен Пол Мазур келіп, 1927 жылы фирманың серіктестері атанды.<ref>{{Cite news|date=July 5, 1974|title=Monroe Gutman, 88, Lehman Executive|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/07/05/archives/monroe-gutman-88-lehman-executive.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Waggoner|first=Walter H.|date=August 1, 1979|title=Paul M. Mazur, at 86; Lehman Bros. Partner More Than 50 Years|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/08/01/archives/paul-m-mazur-at-86-lehman-bros-partner-more-than-50-years.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 1928 жылға қарай компания өзінің [[One William Street]] мекенжайындағы жаңа штаб-пәтеріне көшті.<ref>{{Cite book|last=Chapman|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=6Etda_n_CIEC&pg=PT94|title=The Last of the Imperious Rich: Lehman Brothers, 1844–2008|date=September 2, 2010|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-44270-8|pages=94|language=en}}</ref> [[Сурет:PeterGeorgePeterson.jpg|thumb|150px|right|Пит Питерсон]] 1930-жылдары Lehman алғашқы теледидар өндірушісі саналатын [[DuMont Laboratories]] компаниясының акцияларын [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] ұйымдастырды және [[Radio Corporation of America]] (RCA) компаниясын қаржыландыруға көмектесті.<ref name="ingrham">{{cite book |last=Ingham |first=John N. |url=https://books.google.com/books?id=J9nXHgKQ49EC&q=lehman+brothers+rca&pg=PA786 |title=Biographical Dictionary of American Business Leaders |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=1983 |access-date=September 14, 2008 |isbn=9780313213625}}</ref> Компания сондай-ақ қарқынды дамып келе жатқан мұнай өнеркәсібін қаржыландыруға қатысып, [[Halliburton]] және [[Kerr-McGee]] сияқты компанияларға қолдау көрсетті. 1950-жылдары Lehman Digital Equipment Corporation компаниясының акцияларын алғашқы жария орналастыруды ұйымдастырды.<ref>{{Cite news|date=September 13, 2008|title=FACTBOX: A brief history of Lehman Brothers|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-factbox-idUSHAR27520620080913|access-date=September 30, 2020}}</ref> Кейінірек фирма [[Digital Equipment Corporation]] компаниясының [[Compaq]] компаниясы тарапынан сатып алынуын ұйымдастырды. === Серіктестіктің өзгеру кезеңі (1969–1984) === 1969 жылы [[Роберт Леман]] фирманы 44 жыл басқарғаннан кейін қайтыс болды. Осыдан кейін Леман әулетінің бірде-бір мүшесі серіктестіктің жұмысына белсенді түрде қатыспайтын болды.<ref name=":3" /> Сол уақытта Lehman 1970-жылдардың басындағы қолайсыз экономикалық жағдайдың қысымына тап болды. 1972 жылға қарай фирма ауыр кезеңді бастан кешіріп жатты. Сондықтан 1973 жылы компанияны дағдарыстан шығару үшін [[Bell & Howell]] Corporation компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Пит Питерсон]] шақырылды.<ref name=":0">{{Cite book|last=Ward|first=Vicky|url=https://books.google.com/books?id=Y9jIDwAAQBAJ&q=lehman+brothers+1970s|title=The Devil's Casino: Friendship, Betrayal, and the High Stakes Games Played Inside Lehman Brothers|date=April 5, 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-01149-2|language=en}}</ref><ref name="Geisst77">Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 77 {{dead link|date=March 2016}}</ref> Питерсонның директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор ретіндегі басшылығы кезінде фирма 1975 жылы Abraham & Co. компаниясын сатып алды, ал екі жылдан кейін [[Kuhn, Loeb & Co.]] компаниясымен бірікті.<ref name=Geisst77/> Соның нәтижесінде [[Salomon Brothers]], [[Goldman Sachs]] және [[First Boston]] компанияларынан кейінгі елдегі төртінші ірі инвестициялық банк — Lehman Brothers, Kuhn, Loeb Inc. құрылды.<ref name="sloane">{{cite news |url=https://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F60814F93F5B117B93CBAB178AD95F438785F9 |title=Lehman and Kuhn Loeb to Merge; Lehman Brothers and Kuhn Loeb Sign Agreement to Merge December 16 |first=Leonard |last=Sloane |date=November 29, 1977 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Питерсон фирманы айтарлықтай операциялық шығындардан қатарынан бес жылдық рекордтық пайдаға жеткізді. Осы кезеңде компанияның меншікті капитал табыстылығы инвестициялық банкинг саласындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|last1=Ph.D|first1=William F. BAKER|url=https://books.google.com/books?id=d66J6gnavS4C&q=Peterson+led+the+firm+from+significant+operating+losses+to+five+consecutive+years+of+record+profits+with+a+return+on+equity+among+the+highest+in+the+investment-banking+industry&pg=PA222|title=Leading with Kindness: How Good People Consistently Get Superior Results|last2=Ph.D|first2=Michael O'MALLEY|date=August 13, 2008|publisher=AMACOM|isbn=978-0-8144-0175-0|language=en}}</ref> 1980-жылдардың басына қарай фирманың инвестициялық банкирлері мен трейдерлері арасындағы қайшылықтар Питерсонды фирманың президенті, операциялық директоры және бұрынғы трейдері [[Льюис Глюксман]]ды 1983 жылғы мамырда өзімен бірге бас атқарушы директор қызметіне көтермелеуге мәжбүр етті.<ref name=":2"/> Глюксман фирмада бірқатар өзгерістер енгізді, олардың нәтижесінде ішкі шиеленіс одан әрі күшейді. Бұл жағдай Глюксманның басқару стилімен және нарықтағы құлдыраумен ұштасып, билік үшін күреске алып келді. Соның нәтижесінде Питерсон қызметінен шеттетіліп, Глюксман фирманың жалғыз бас атқарушы директоры болып қалды.<ref name=":0" /><ref name=Geisst78>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 78</ref> Билік үшін күреске көңілі толмаған көптеген банкирлер компаниядан кете бастады. Фирманың бірігу мен жұтып алу жөніндегі комитетінің төрағасы [[Стивен А. Шварцман]] 2003 жылғы ақпанда Private Equity International басылымына берген сұхбатында: «Lehman Brothers ішінде бәсекелестік өте жоғары болды, ақыр соңында бұл жағдай қалыпты жұмыс істеуге кедергі келтірді», — деп еске алған. Осы ішкі ыдыраудың салдарынан компания қиын жағдайға тап болды, ал Глюксман фирманы сатуға мәжбүр болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|last=Staff|first=P. E. I.|title=Always bet on black|url=https://www.privateequityinternational.com/print-editions/2003-02/always-bet-on-black/|access-date=June 22, 2020|website=Private Equity International|date=February 2003 |language=en-GB}}</ref> === American Express-пен бірігуі (1984–1994) === [[Сурет:Shearson Lehman Logo.png|thumb|right|Shearson Lehman/American Express логотипі]] Инвестициялық банкингтен гөрі брокерлік қызметке көбірек маманданған және [[American Express]] компаниясына тиесілі бағалы қағаздар фирмасы [[Shearson/American Express]] 1984 жылы Lehman компаниясын 360 миллион АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{Cite news|last=Cole|first=Robert J.|date=April 11, 1984|title=Shearson to Pay $360 Million to Acquire Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1984/04/11/business/shearson-to-pay-360-million-to-acquire-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 11 мамырда біріктірілген компаниялар Shearson Lehman/American Express атауын қабылдады.<ref name="Geisst78" /> 1983 жылдан 1990 жылға дейін [[Питер А. Коэн]] Shearson Lehman Brothers компаниясының бас атқарушы директоры әрі директорлар кеңесінің төрағасы болды.<ref name="forbes">{{cite news |url=https://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |title=Profile: Peter A. Cohen |work=[[Forbes]] |access-date=February 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204151114/http://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |archive-date=February 4, 2012 |url-status=dead }}</ref> Ол [[E.F. Hutton]] компаниясын 1 миллиард АҚШ долларына сатып алу мәмілесін басқарды. Соның нәтижесінде [[Shearson Lehman Hutton]] компаниясы құрылды.<ref name="cole">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE5DC1239F937A35751C1A961948260&scp=77&sq=shearson+lehman+hutton&st=nyt |title=Company News – Hutton-Shearson Deal Announced |work=The New York Times |date=December 4, 1987 |first=Robert J. |last=Cole}}</ref><ref>{{cite web|url=http://pro.corbis.com/search/Enlargement.aspx?CID=isg&mediauid=%7B56850BCA-B9AB-46D6-931A-D184A7C0A95A%7D |title=Shearson Lehman Buying out E.F. Hutton – Rights Managed |publisher=Pro.corbis.com |access-date=October 16, 2010 }}</ref> 1989 жылы Shearson компаниясы [[Ф. Росс Джонсон]]ның басқару тобының [[RJR Nabisco]] компаниясын сатып алу әрекетін қолдады. Алайда түпкілікті нәтижеде олардың ұсынысынан [[Drexel Burnham Lambert]] қолдау көрсеткен [[Kohlberg Kravis Roberts]] жеке инвестициялық фирмасының ұсынысы басым түсіп, мәміле сол фирманың пайдасына шешілді.<ref>{{Cite news|date=December 2, 1988|title=History of the Rjr Nabisco Takeover|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1988/12/02/business/history-of-the-rjr-nabisco-takeover.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> === Бөлінуі және тәуелсіздігі (1994–2008) === 1993 жылы жаңадан тағайындалған бас атқарушы директор [[Харви Голуб]]тың басшылығымен American Express өзінің банк және брокерлік қызметтерден тұратын бизнесінен біртіндеп бас тарта бастады. Компания бөлшек брокерлік және активтерді басқару бөлімшелерін [[Primerica]] компаниясына сатты,<ref name="quint">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE0D8143AF930A25750C0A965958260&scp=14&sq=american+express+shearson&st=nyt |title=Primerica Will Buy Shearson for $1&nbsp;billion |work=The New York Times |date=March 13, 1993 |first=Michael |last=Quint}}</ref> ал 1994 жылы Lehman Brothers Kuhn Loeb компаниясын алғашқы жария акция орналастыру (IPO) арқылы Lehman Brothers Holdings, Inc. атауымен дербес компания ретінде бөлді.<ref name=Geisst79>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 79</ref> Компания бөлініп шыққаннан кейін оның бас атқарушы директоры болып [[Дик Фулд]] тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=October 28, 2007|title=The Survivor|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2007/10/28/business/28fuld.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Фулд АҚШ пен әлемдегі жетекші инвестициялық банктердің бірі саналатын компанияны басқарды.<ref name="junod20090911">{{Cite magazine |last=Junod |first=Tom |date=2009-09-11 |title=The Deal of the Century |url=https://www.esquire.com/news-politics/a6295/barclays-deal-of-the-century-1009/ |access-date=2025-04-29 |magazine=Esquire |language=en-US}}</ref> Оның басшылығы кезінде Lehman Brothers 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысын еңсеріп,<ref>{{Cite book|last=Salinger|first=Lawrence M.|url=https://books.google.com/books?id=0Vh2AwAAQBAJ&pg=PA550|title=Encyclopedia of White-Collar and Corporate Crime|date=June 14, 2013|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4522-7616-8|pages=550|language=en}}</ref> 1998 жылы [[Long-Term Capital Management]] хедж-қорының күйреуінен де өтті.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=June 3, 2008|title=Lehman shares plunge on capital raising concern|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-capital-idUSBNG23649720080603|access-date=September 30, 2020}}</ref><ref name="reuters.com">{{cite news|author=Christian Plumb and Dan Wilchins|date=September 14, 2008|title=Lehman CEO Fuld's hubris contributed to meltdown|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/idUSN1341059120080914|access-date=February 15, 2012}}</ref> 2001 жылы фирма [[Cowen & Co.]] компаниясының жеке клиенттерге қызмет көрсету бизнесін (PCS) сатып алды.<ref name="gasparino">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |title=Lehman Brothers to take over SG Cowen's brokerage division |work=The Financial Express |author=Charles Gasparino |date=July 18, 2000 |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514235028/http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |archive-date=May 14, 2013 }}</ref> Кейінірек, 2003 жылы, компания 1989 жылы шығып кеткен активтерді басқару саласына қайта оралуды белсенді түрде бастады.<ref name=PI>{{cite news |url=http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-867982/BACK-AGAIN-Lehman-returns-to.html |title=Back Again: Lehman returns to institutional management with Lincoln deal; Purchase of fixed-income business ends 13-year absence |author=Christine Williamson |work=Pensions & Investments |publisher=Goliath |access-date=February 15, 2012}}</ref> Басқаруындағы активтер көлемі 2 миллиард АҚШ долларынан басталған фирма [[Crossroads Group]] компаниясын, Lincoln Capital Management компаниясының тұрақты кірісті бағалы қағаздар бөлімшесін<ref name=PI/> және [[Neuberger Berman]] компаниясын сатып алды.<ref name="thomas">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507EFDB143FF930A15754C0A9659C8B63 |title=Market Place; Lehman to Buy Neuberger Berman For $2.6&nbsp;Billion | first=Landon Jr. |last=Thomas |date=July 23, 2003 |work=The New York Times}}</ref> Бұл кәсіпорындар PCS бизнесімен және Lehman компаниясының тікелей инвестициялар бизнесімен бірге Инвестицияларды басқару бөлімшесін құрды.<ref>{{Cite web|last=Gasparino|first=Charlie|date=August 4, 2008|title=Lehman Weighs Sale of Investment Management Unit|url=https://www.cnbc.com/2008/08/04/lehman-weighs-sale-of-investment-management-unit.html|access-date=September 30, 2020|website=CNBC}}</ref> Аталған бөлімше шамамен 3,1 миллиард АҚШ доллары көлемінде таза табыс әкелді.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers Holdings Inc.|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/806085/000110465908005476/a08-3530_110k.htm|access-date=September 30, 2020|website=SEC}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} nfvlsj8hg5wkmjhx42yczq0r4algrqo 3615354 3615353 2026-06-10T18:24:58Z 1nter pares 146705 /* Бөлінуі және тәуелсіздігі (1994–2008) */ 3615354 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> Lehman компаниясы 1883 жылдың өзінде-ақ Нью-Йорк кофе биржасының мүшесі болды, ал 1887 жылы [[Нью-Йорк қор биржасы]]на қабылданды.<ref name="Geisst50" /><ref name="Wechsberg235" /> 1899 жылы компания өзінің алғашқы жария бағалы қағаздар орналастыруын жүзеге асырды. Ол [[International Steam Pump Company]] компаниясының артықшылықты және жай акцияларын орналастыру бойынша [[Андерайтинг|андеррайтер]] қызметін атқарды.<ref>{{cite book |last=Swaine |first=Robert T. |date=1946 |title=The Cravath Firm and Its Predecessors, 1819–1947 |url=https://books.google.com/books?id=p8jmmSwD9KEC&pg=RA1-PA196 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |page=633 |isbn=978-1-58477-713-7 |access-date=June 3, 2014}}</ref> International Steam Pump Company бағалы қағаздарын орналастыруға қатысқанына қарамастан, фирманың тауар саудасымен айналысатын компаниядан бағалы қағаздарды орналастыруға маманданған инвестициялық банкке айналуы 1906 жылға дейін толық жүзеге аспады.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite news|last=Auletta|first=Ken|date=February 17, 1985|title=Power, Greed and Glory on Wall Street: The Fall of the Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1985/02/17/magazine/power-greed-and-glory-on-wall-street-the-fall-of-the-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Сол жылы Эмануэль Леманның ұлы [[Филип Леман]]ның басшылығымен компания [[Goldman Sachs|Goldman, Sachs & Co.]] фирмасымен серіктестік орнатып,<ref name=":2" /><ref name=Geisst51>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 51</ref><ref name=Geisst285>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 285</ref> General Cigar Company компаниясының акцияларын қор нарығына шығаруға көмектесті.<ref name=Wechsberg238>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 238</ref> Көп ұзамай олардың артынан [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясы да келді.<ref name="Wechsberg238" /> Кейін фирма [[F.W. Woolworth Company]],<ref name="Wechsberg238" /><ref name=Geisst53>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 53</ref> [[May Department Stores Company]], [[Gimbel Brothers, Inc.]],<ref name=Wechsberg241>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 241</ref> [[R.H. Macy & Company]],<ref name="Wechsberg241" /> [[Studebaker Corporation]],<ref name="Geisst53" /> [[B.F. Goodrich Company]]<ref name=":1" /> және [[Endicott Johnson Corporation]] сияқты компаниялардың бағалы қағаздарын орналастыруға қатысты. 1925 жылы Филип Леман зейнетке шыққаннан кейін фирма басшылығын оның ұлы [[Роберт «Бобби» Леман]] өз қолына алды.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|last=Kapur|first=Saranya|date=November 7, 2013|title=A Lehman Brothers Founder's Historic Mansion Just Sold As 'Trophy Office Space' For $40 Million|url=https://www.businessinsider.in/a-lehman-brothers-founders-historic-mansion-just-sold-as-trophy-office-space-for-40-million/articleshow/25392157.cms|access-date=September 30, 2020|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|last=Serwer|first=Andy|date=April 11, 2006|title=CEO Dick Fuld's makeover of Lehman Brothers – Apr. 11, 2006|url=https://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430093753/http://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|url-status=dead|archive-date=April 30, 2006|access-date=September 30, 2020|website=CNN Money}}</ref> Бобби Леманның басшылығы кезінде компания [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңіндегі капитал тапшылығы дағдарысын еңсеріп шықты. Бұл кезеңде фирма акциялар нарығының қалпына келуін күте отырып, [[венчурлік капитал]] саласына басымдық берді.<ref>{{Cite web|date=September 7, 2009|title=Crash of a titan: The inside story of the fall of Lehman Brothers|url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/crash-of-a-titan-the-inside-story-of-the-fall-of-lehman-brothers-1782714.html|access-date=September 30, 2020|website=The Independent|language=en}}</ref> 1924 жылы Джон М. Хэнкок компанияға қосылған әулеттен тыс алғашқы қызметкер болды.<ref name="Geisst51" /><ref name=UND1>{{cite web |url=http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |publisher=University of North Dakota |title=John M. Hancock Papers |access-date=September 14, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210020012/http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |archive-date=February 10, 2007}}</ref> Одан кейін Монро С. Гутман мен Пол Мазур келіп, 1927 жылы фирманың серіктестері атанды.<ref>{{Cite news|date=July 5, 1974|title=Monroe Gutman, 88, Lehman Executive|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/07/05/archives/monroe-gutman-88-lehman-executive.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Waggoner|first=Walter H.|date=August 1, 1979|title=Paul M. Mazur, at 86; Lehman Bros. Partner More Than 50 Years|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/08/01/archives/paul-m-mazur-at-86-lehman-bros-partner-more-than-50-years.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 1928 жылға қарай компания өзінің [[One William Street]] мекенжайындағы жаңа штаб-пәтеріне көшті.<ref>{{Cite book|last=Chapman|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=6Etda_n_CIEC&pg=PT94|title=The Last of the Imperious Rich: Lehman Brothers, 1844–2008|date=September 2, 2010|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-44270-8|pages=94|language=en}}</ref> [[Сурет:PeterGeorgePeterson.jpg|thumb|150px|right|Пит Питерсон]] 1930-жылдары Lehman алғашқы теледидар өндірушісі саналатын [[DuMont Laboratories]] компаниясының акцияларын [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] ұйымдастырды және [[Radio Corporation of America]] (RCA) компаниясын қаржыландыруға көмектесті.<ref name="ingrham">{{cite book |last=Ingham |first=John N. |url=https://books.google.com/books?id=J9nXHgKQ49EC&q=lehman+brothers+rca&pg=PA786 |title=Biographical Dictionary of American Business Leaders |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=1983 |access-date=September 14, 2008 |isbn=9780313213625}}</ref> Компания сондай-ақ қарқынды дамып келе жатқан мұнай өнеркәсібін қаржыландыруға қатысып, [[Halliburton]] және [[Kerr-McGee]] сияқты компанияларға қолдау көрсетті. 1950-жылдары Lehman Digital Equipment Corporation компаниясының акцияларын алғашқы жария орналастыруды ұйымдастырды.<ref>{{Cite news|date=September 13, 2008|title=FACTBOX: A brief history of Lehman Brothers|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-factbox-idUSHAR27520620080913|access-date=September 30, 2020}}</ref> Кейінірек фирма [[Digital Equipment Corporation]] компаниясының [[Compaq]] компаниясы тарапынан сатып алынуын ұйымдастырды. === Серіктестіктің өзгеру кезеңі (1969–1984) === 1969 жылы [[Роберт Леман]] фирманы 44 жыл басқарғаннан кейін қайтыс болды. Осыдан кейін Леман әулетінің бірде-бір мүшесі серіктестіктің жұмысына белсенді түрде қатыспайтын болды.<ref name=":3" /> Сол уақытта Lehman 1970-жылдардың басындағы қолайсыз экономикалық жағдайдың қысымына тап болды. 1972 жылға қарай фирма ауыр кезеңді бастан кешіріп жатты. Сондықтан 1973 жылы компанияны дағдарыстан шығару үшін [[Bell & Howell]] Corporation компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Пит Питерсон]] шақырылды.<ref name=":0">{{Cite book|last=Ward|first=Vicky|url=https://books.google.com/books?id=Y9jIDwAAQBAJ&q=lehman+brothers+1970s|title=The Devil's Casino: Friendship, Betrayal, and the High Stakes Games Played Inside Lehman Brothers|date=April 5, 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-01149-2|language=en}}</ref><ref name="Geisst77">Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 77 {{dead link|date=March 2016}}</ref> Питерсонның директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор ретіндегі басшылығы кезінде фирма 1975 жылы Abraham & Co. компаниясын сатып алды, ал екі жылдан кейін [[Kuhn, Loeb & Co.]] компаниясымен бірікті.<ref name=Geisst77/> Соның нәтижесінде [[Salomon Brothers]], [[Goldman Sachs]] және [[First Boston]] компанияларынан кейінгі елдегі төртінші ірі инвестициялық банк — Lehman Brothers, Kuhn, Loeb Inc. құрылды.<ref name="sloane">{{cite news |url=https://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F60814F93F5B117B93CBAB178AD95F438785F9 |title=Lehman and Kuhn Loeb to Merge; Lehman Brothers and Kuhn Loeb Sign Agreement to Merge December 16 |first=Leonard |last=Sloane |date=November 29, 1977 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Питерсон фирманы айтарлықтай операциялық шығындардан қатарынан бес жылдық рекордтық пайдаға жеткізді. Осы кезеңде компанияның меншікті капитал табыстылығы инвестициялық банкинг саласындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|last1=Ph.D|first1=William F. BAKER|url=https://books.google.com/books?id=d66J6gnavS4C&q=Peterson+led+the+firm+from+significant+operating+losses+to+five+consecutive+years+of+record+profits+with+a+return+on+equity+among+the+highest+in+the+investment-banking+industry&pg=PA222|title=Leading with Kindness: How Good People Consistently Get Superior Results|last2=Ph.D|first2=Michael O'MALLEY|date=August 13, 2008|publisher=AMACOM|isbn=978-0-8144-0175-0|language=en}}</ref> 1980-жылдардың басына қарай фирманың инвестициялық банкирлері мен трейдерлері арасындағы қайшылықтар Питерсонды фирманың президенті, операциялық директоры және бұрынғы трейдері [[Льюис Глюксман]]ды 1983 жылғы мамырда өзімен бірге бас атқарушы директор қызметіне көтермелеуге мәжбүр етті.<ref name=":2"/> Глюксман фирмада бірқатар өзгерістер енгізді, олардың нәтижесінде ішкі шиеленіс одан әрі күшейді. Бұл жағдай Глюксманның басқару стилімен және нарықтағы құлдыраумен ұштасып, билік үшін күреске алып келді. Соның нәтижесінде Питерсон қызметінен шеттетіліп, Глюксман фирманың жалғыз бас атқарушы директоры болып қалды.<ref name=":0" /><ref name=Geisst78>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 78</ref> Билік үшін күреске көңілі толмаған көптеген банкирлер компаниядан кете бастады. Фирманың бірігу мен жұтып алу жөніндегі комитетінің төрағасы [[Стивен А. Шварцман]] 2003 жылғы ақпанда Private Equity International басылымына берген сұхбатында: «Lehman Brothers ішінде бәсекелестік өте жоғары болды, ақыр соңында бұл жағдай қалыпты жұмыс істеуге кедергі келтірді», — деп еске алған. Осы ішкі ыдыраудың салдарынан компания қиын жағдайға тап болды, ал Глюксман фирманы сатуға мәжбүр болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|last=Staff|first=P. E. I.|title=Always bet on black|url=https://www.privateequityinternational.com/print-editions/2003-02/always-bet-on-black/|access-date=June 22, 2020|website=Private Equity International|date=February 2003 |language=en-GB}}</ref> === American Express-пен бірігуі (1984–1994) === [[Сурет:Shearson Lehman Logo.png|thumb|right|Shearson Lehman/American Express логотипі]] Инвестициялық банкингтен гөрі брокерлік қызметке көбірек маманданған және [[American Express]] компаниясына тиесілі бағалы қағаздар фирмасы [[Shearson/American Express]] 1984 жылы Lehman компаниясын 360 миллион АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{Cite news|last=Cole|first=Robert J.|date=April 11, 1984|title=Shearson to Pay $360 Million to Acquire Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1984/04/11/business/shearson-to-pay-360-million-to-acquire-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 11 мамырда біріктірілген компаниялар Shearson Lehman/American Express атауын қабылдады.<ref name="Geisst78" /> 1983 жылдан 1990 жылға дейін [[Питер А. Коэн]] Shearson Lehman Brothers компаниясының бас атқарушы директоры әрі директорлар кеңесінің төрағасы болды.<ref name="forbes">{{cite news |url=https://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |title=Profile: Peter A. Cohen |work=[[Forbes]] |access-date=February 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204151114/http://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |archive-date=February 4, 2012 |url-status=dead }}</ref> Ол [[E.F. Hutton]] компаниясын 1 миллиард АҚШ долларына сатып алу мәмілесін басқарды. Соның нәтижесінде [[Shearson Lehman Hutton]] компаниясы құрылды.<ref name="cole">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE5DC1239F937A35751C1A961948260&scp=77&sq=shearson+lehman+hutton&st=nyt |title=Company News – Hutton-Shearson Deal Announced |work=The New York Times |date=December 4, 1987 |first=Robert J. |last=Cole}}</ref><ref>{{cite web|url=http://pro.corbis.com/search/Enlargement.aspx?CID=isg&mediauid=%7B56850BCA-B9AB-46D6-931A-D184A7C0A95A%7D |title=Shearson Lehman Buying out E.F. Hutton – Rights Managed |publisher=Pro.corbis.com |access-date=October 16, 2010 }}</ref> 1989 жылы Shearson компаниясы [[Ф. Росс Джонсон]]ның басқару тобының [[RJR Nabisco]] компаниясын сатып алу әрекетін қолдады. Алайда түпкілікті нәтижеде олардың ұсынысынан [[Drexel Burnham Lambert]] қолдау көрсеткен [[Kohlberg Kravis Roberts]] жеке инвестициялық фирмасының ұсынысы басым түсіп, мәміле сол фирманың пайдасына шешілді.<ref>{{Cite news|date=December 2, 1988|title=History of the Rjr Nabisco Takeover|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1988/12/02/business/history-of-the-rjr-nabisco-takeover.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> === Бөлінуі және тәуелсіздігі (1994–2008) === 1993 жылы жаңадан тағайындалған бас атқарушы директор [[Харви Голуб]]тың басшылығымен American Express өзінің банк және брокерлік қызметтерден тұратын бизнесінен біртіндеп бас тарта бастады. Компания бөлшек брокерлік және активтерді басқару бөлімшелерін [[Primerica]] компаниясына сатты,<ref name="quint">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE0D8143AF930A25750C0A965958260&scp=14&sq=american+express+shearson&st=nyt |title=Primerica Will Buy Shearson for $1&nbsp;billion |work=The New York Times |date=March 13, 1993 |first=Michael |last=Quint}}</ref> ал 1994 жылы Lehman Brothers Kuhn Loeb компаниясын алғашқы жария акция орналастыру (IPO) арқылы Lehman Brothers Holdings, Inc. атауымен дербес компания ретінде бөлді.<ref name=Geisst79>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 79</ref> Компания бөлініп шыққаннан кейін оның бас атқарушы директоры болып [[Дик Фулд]] тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=October 28, 2007|title=The Survivor|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2007/10/28/business/28fuld.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Фулд АҚШ пен әлемдегі жетекші инвестициялық банктердің бірі саналатын компанияны басқарды.<ref name="junod20090911">{{Cite magazine |last=Junod |first=Tom |date=2009-09-11 |title=The Deal of the Century |url=https://www.esquire.com/news-politics/a6295/barclays-deal-of-the-century-1009/ |access-date=2025-04-29 |magazine=Esquire |language=en-US}}</ref> Оның басшылығы кезінде Lehman Brothers 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысын еңсеріп,<ref>{{Cite book|last=Salinger|first=Lawrence M.|url=https://books.google.com/books?id=0Vh2AwAAQBAJ&pg=PA550|title=Encyclopedia of White-Collar and Corporate Crime|date=June 14, 2013|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4522-7616-8|pages=550|language=en}}</ref> 1998 жылы [[Long-Term Capital Management]] хедж-қорының күйреуінен де өтті.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=June 3, 2008|title=Lehman shares plunge on capital raising concern|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-capital-idUSBNG23649720080603|access-date=September 30, 2020}}</ref><ref name="reuters.com">{{cite news|author=Christian Plumb and Dan Wilchins|date=September 14, 2008|title=Lehman CEO Fuld's hubris contributed to meltdown|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/idUSN1341059120080914|access-date=February 15, 2012}}</ref> 2001 жылы фирма [[Cowen & Co.]] компаниясының жеке клиенттерге қызмет көрсету бизнесін (PCS) сатып алды.<ref name="gasparino">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |title=Lehman Brothers to take over SG Cowen's brokerage division |work=The Financial Express |author=Charles Gasparino |date=July 18, 2000 |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514235028/http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |archive-date=May 14, 2013 }}</ref> Кейінірек, 2003 жылы, компания 1989 жылы шығып кеткен активтерді басқару саласына қайта оралуды белсенді түрде бастады.<ref name=PI>{{cite news |url=http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-867982/BACK-AGAIN-Lehman-returns-to.html |title=Back Again: Lehman returns to institutional management with Lincoln deal; Purchase of fixed-income business ends 13-year absence |author=Christine Williamson |work=Pensions & Investments |publisher=Goliath |access-date=February 15, 2012}}</ref> Басқаруындағы активтер көлемі 2 миллиард АҚШ долларынан басталған фирма [[Crossroads Group]] компаниясын, Lincoln Capital Management компаниясының тұрақты кірісті бағалы қағаздар бөлімшесін<ref name=PI/> және [[Neuberger Berman]] компаниясын сатып алды.<ref name="thomas">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507EFDB143FF930A15754C0A9659C8B63 |title=Market Place; Lehman to Buy Neuberger Berman For $2.6&nbsp;Billion | first=Landon Jr. |last=Thomas |date=July 23, 2003 |work=The New York Times}}</ref> Бұл кәсіпорындар PCS бизнесімен және Lehman компаниясының тікелей инвестициялар бизнесімен бірге Инвестицияларды басқару бөлімшесін құрды.<ref>{{Cite web|last=Gasparino|first=Charlie|date=August 4, 2008|title=Lehman Weighs Sale of Investment Management Unit|url=https://www.cnbc.com/2008/08/04/lehman-weighs-sale-of-investment-management-unit.html|access-date=September 30, 2020|website=CNBC}}</ref> Аталған бөлімше шамамен 3,1 миллиард АҚШ доллары көлемінде таза табыс әкелді.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers Holdings Inc.|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/806085/000110465908005476/a08-3530_110k.htm|access-date=September 30, 2020|website=SEC}}</ref> Жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысы кезінде Фулд өз қызметін сақтап қалды, ал [[Bear Stearns]], [[Merrill Lynch]] және [[Citigroup]] сияқты бәсекелес компаниялардың бас атқарушы директорлары қызметтерінен кетуге мәжбүр болды.<ref name="reuters.com" /> Сонымен қатар, құрамында [[Vodafone]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры Кристофер Гент пен [[IBM]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры [[Джон Акерс]] сияқты тұлғалар болған Lehman директорлар кеңесі компания акцияларының бағасы үздіксіз құлдырап жатқан кезде де Фулдқа қарсы шығуға құлықсыз болды. 2008 жылғы мамырда, банкроттық жарияланардың алдында, компанияның активтері 639 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=September 15, 2008|title=Lehman files for bankruptcy, plans to sell units|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-bankruptcy-idUSN1546989720080915|access-date=September 30, 2020}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 0z6ig49hlwiq28i1d3ekqusp5tkatf5 3615367 3615354 2026-06-10T18:53:48Z 1nter pares 146705 /* Бөлінуі және тәуелсіздігі (1994–2008) */ 3615367 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> Lehman компаниясы 1883 жылдың өзінде-ақ Нью-Йорк кофе биржасының мүшесі болды, ал 1887 жылы [[Нью-Йорк қор биржасы]]на қабылданды.<ref name="Geisst50" /><ref name="Wechsberg235" /> 1899 жылы компания өзінің алғашқы жария бағалы қағаздар орналастыруын жүзеге асырды. Ол [[International Steam Pump Company]] компаниясының артықшылықты және жай акцияларын орналастыру бойынша [[Андерайтинг|андеррайтер]] қызметін атқарды.<ref>{{cite book |last=Swaine |first=Robert T. |date=1946 |title=The Cravath Firm and Its Predecessors, 1819–1947 |url=https://books.google.com/books?id=p8jmmSwD9KEC&pg=RA1-PA196 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |page=633 |isbn=978-1-58477-713-7 |access-date=June 3, 2014}}</ref> International Steam Pump Company бағалы қағаздарын орналастыруға қатысқанына қарамастан, фирманың тауар саудасымен айналысатын компаниядан бағалы қағаздарды орналастыруға маманданған инвестициялық банкке айналуы 1906 жылға дейін толық жүзеге аспады.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite news|last=Auletta|first=Ken|date=February 17, 1985|title=Power, Greed and Glory on Wall Street: The Fall of the Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1985/02/17/magazine/power-greed-and-glory-on-wall-street-the-fall-of-the-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Сол жылы Эмануэль Леманның ұлы [[Филип Леман]]ның басшылығымен компания [[Goldman Sachs|Goldman, Sachs & Co.]] фирмасымен серіктестік орнатып,<ref name=":2" /><ref name=Geisst51>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 51</ref><ref name=Geisst285>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 285</ref> General Cigar Company компаниясының акцияларын қор нарығына шығаруға көмектесті.<ref name=Wechsberg238>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 238</ref> Көп ұзамай олардың артынан [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясы да келді.<ref name="Wechsberg238" /> Кейін фирма [[F.W. Woolworth Company]],<ref name="Wechsberg238" /><ref name=Geisst53>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 53</ref> [[May Department Stores Company]], [[Gimbel Brothers, Inc.]],<ref name=Wechsberg241>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 241</ref> [[R.H. Macy & Company]],<ref name="Wechsberg241" /> [[Studebaker Corporation]],<ref name="Geisst53" /> [[B.F. Goodrich Company]]<ref name=":1" /> және [[Endicott Johnson Corporation]] сияқты компаниялардың бағалы қағаздарын орналастыруға қатысты. 1925 жылы Филип Леман зейнетке шыққаннан кейін фирма басшылығын оның ұлы [[Роберт «Бобби» Леман]] өз қолына алды.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|last=Kapur|first=Saranya|date=November 7, 2013|title=A Lehman Brothers Founder's Historic Mansion Just Sold As 'Trophy Office Space' For $40 Million|url=https://www.businessinsider.in/a-lehman-brothers-founders-historic-mansion-just-sold-as-trophy-office-space-for-40-million/articleshow/25392157.cms|access-date=September 30, 2020|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|last=Serwer|first=Andy|date=April 11, 2006|title=CEO Dick Fuld's makeover of Lehman Brothers – Apr. 11, 2006|url=https://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430093753/http://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|url-status=dead|archive-date=April 30, 2006|access-date=September 30, 2020|website=CNN Money}}</ref> Бобби Леманның басшылығы кезінде компания [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңіндегі капитал тапшылығы дағдарысын еңсеріп шықты. Бұл кезеңде фирма акциялар нарығының қалпына келуін күте отырып, [[венчурлік капитал]] саласына басымдық берді.<ref>{{Cite web|date=September 7, 2009|title=Crash of a titan: The inside story of the fall of Lehman Brothers|url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/crash-of-a-titan-the-inside-story-of-the-fall-of-lehman-brothers-1782714.html|access-date=September 30, 2020|website=The Independent|language=en}}</ref> 1924 жылы Джон М. Хэнкок компанияға қосылған әулеттен тыс алғашқы қызметкер болды.<ref name="Geisst51" /><ref name=UND1>{{cite web |url=http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |publisher=University of North Dakota |title=John M. Hancock Papers |access-date=September 14, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210020012/http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |archive-date=February 10, 2007}}</ref> Одан кейін Монро С. Гутман мен Пол Мазур келіп, 1927 жылы фирманың серіктестері атанды.<ref>{{Cite news|date=July 5, 1974|title=Monroe Gutman, 88, Lehman Executive|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/07/05/archives/monroe-gutman-88-lehman-executive.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Waggoner|first=Walter H.|date=August 1, 1979|title=Paul M. Mazur, at 86; Lehman Bros. Partner More Than 50 Years|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/08/01/archives/paul-m-mazur-at-86-lehman-bros-partner-more-than-50-years.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 1928 жылға қарай компания өзінің [[One William Street]] мекенжайындағы жаңа штаб-пәтеріне көшті.<ref>{{Cite book|last=Chapman|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=6Etda_n_CIEC&pg=PT94|title=The Last of the Imperious Rich: Lehman Brothers, 1844–2008|date=September 2, 2010|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-44270-8|pages=94|language=en}}</ref> [[Сурет:PeterGeorgePeterson.jpg|thumb|150px|right|Пит Питерсон]] 1930-жылдары Lehman алғашқы теледидар өндірушісі саналатын [[DuMont Laboratories]] компаниясының акцияларын [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] ұйымдастырды және [[Radio Corporation of America]] (RCA) компаниясын қаржыландыруға көмектесті.<ref name="ingrham">{{cite book |last=Ingham |first=John N. |url=https://books.google.com/books?id=J9nXHgKQ49EC&q=lehman+brothers+rca&pg=PA786 |title=Biographical Dictionary of American Business Leaders |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=1983 |access-date=September 14, 2008 |isbn=9780313213625}}</ref> Компания сондай-ақ қарқынды дамып келе жатқан мұнай өнеркәсібін қаржыландыруға қатысып, [[Halliburton]] және [[Kerr-McGee]] сияқты компанияларға қолдау көрсетті. 1950-жылдары Lehman Digital Equipment Corporation компаниясының акцияларын алғашқы жария орналастыруды ұйымдастырды.<ref>{{Cite news|date=September 13, 2008|title=FACTBOX: A brief history of Lehman Brothers|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-factbox-idUSHAR27520620080913|access-date=September 30, 2020}}</ref> Кейінірек фирма [[Digital Equipment Corporation]] компаниясының [[Compaq]] компаниясы тарапынан сатып алынуын ұйымдастырды. === Серіктестіктің өзгеру кезеңі (1969–1984) === 1969 жылы [[Роберт Леман]] фирманы 44 жыл басқарғаннан кейін қайтыс болды. Осыдан кейін Леман әулетінің бірде-бір мүшесі серіктестіктің жұмысына белсенді түрде қатыспайтын болды.<ref name=":3" /> Сол уақытта Lehman 1970-жылдардың басындағы қолайсыз экономикалық жағдайдың қысымына тап болды. 1972 жылға қарай фирма ауыр кезеңді бастан кешіріп жатты. Сондықтан 1973 жылы компанияны дағдарыстан шығару үшін [[Bell & Howell]] Corporation компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Пит Питерсон]] шақырылды.<ref name=":0">{{Cite book|last=Ward|first=Vicky|url=https://books.google.com/books?id=Y9jIDwAAQBAJ&q=lehman+brothers+1970s|title=The Devil's Casino: Friendship, Betrayal, and the High Stakes Games Played Inside Lehman Brothers|date=April 5, 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-01149-2|language=en}}</ref><ref name="Geisst77">Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 77 {{dead link|date=March 2016}}</ref> Питерсонның директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор ретіндегі басшылығы кезінде фирма 1975 жылы Abraham & Co. компаниясын сатып алды, ал екі жылдан кейін [[Kuhn, Loeb & Co.]] компаниясымен бірікті.<ref name=Geisst77/> Соның нәтижесінде [[Salomon Brothers]], [[Goldman Sachs]] және [[First Boston]] компанияларынан кейінгі елдегі төртінші ірі инвестициялық банк — Lehman Brothers, Kuhn, Loeb Inc. құрылды.<ref name="sloane">{{cite news |url=https://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F60814F93F5B117B93CBAB178AD95F438785F9 |title=Lehman and Kuhn Loeb to Merge; Lehman Brothers and Kuhn Loeb Sign Agreement to Merge December 16 |first=Leonard |last=Sloane |date=November 29, 1977 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Питерсон фирманы айтарлықтай операциялық шығындардан қатарынан бес жылдық рекордтық пайдаға жеткізді. Осы кезеңде компанияның меншікті капитал табыстылығы инвестициялық банкинг саласындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|last1=Ph.D|first1=William F. BAKER|url=https://books.google.com/books?id=d66J6gnavS4C&q=Peterson+led+the+firm+from+significant+operating+losses+to+five+consecutive+years+of+record+profits+with+a+return+on+equity+among+the+highest+in+the+investment-banking+industry&pg=PA222|title=Leading with Kindness: How Good People Consistently Get Superior Results|last2=Ph.D|first2=Michael O'MALLEY|date=August 13, 2008|publisher=AMACOM|isbn=978-0-8144-0175-0|language=en}}</ref> 1980-жылдардың басына қарай фирманың инвестициялық банкирлері мен трейдерлері арасындағы қайшылықтар Питерсонды фирманың президенті, операциялық директоры және бұрынғы трейдері [[Льюис Глюксман]]ды 1983 жылғы мамырда өзімен бірге бас атқарушы директор қызметіне көтермелеуге мәжбүр етті.<ref name=":2"/> Глюксман фирмада бірқатар өзгерістер енгізді, олардың нәтижесінде ішкі шиеленіс одан әрі күшейді. Бұл жағдай Глюксманның басқару стилімен және нарықтағы құлдыраумен ұштасып, билік үшін күреске алып келді. Соның нәтижесінде Питерсон қызметінен шеттетіліп, Глюксман фирманың жалғыз бас атқарушы директоры болып қалды.<ref name=":0" /><ref name=Geisst78>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 78</ref> Билік үшін күреске көңілі толмаған көптеген банкирлер компаниядан кете бастады. Фирманың бірігу мен жұтып алу жөніндегі комитетінің төрағасы [[Стивен А. Шварцман]] 2003 жылғы ақпанда Private Equity International басылымына берген сұхбатында: «Lehman Brothers ішінде бәсекелестік өте жоғары болды, ақыр соңында бұл жағдай қалыпты жұмыс істеуге кедергі келтірді», — деп еске алған. Осы ішкі ыдыраудың салдарынан компания қиын жағдайға тап болды, ал Глюксман фирманы сатуға мәжбүр болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|last=Staff|first=P. E. I.|title=Always bet on black|url=https://www.privateequityinternational.com/print-editions/2003-02/always-bet-on-black/|access-date=June 22, 2020|website=Private Equity International|date=February 2003 |language=en-GB}}</ref> === American Express-пен бірігуі (1984–1994) === [[Сурет:Shearson Lehman Logo.png|thumb|right|Shearson Lehman/American Express логотипі]] Инвестициялық банкингтен гөрі брокерлік қызметке көбірек маманданған және [[American Express]] компаниясына тиесілі бағалы қағаздар фирмасы [[Shearson/American Express]] 1984 жылы Lehman компаниясын 360 миллион АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{Cite news|last=Cole|first=Robert J.|date=April 11, 1984|title=Shearson to Pay $360 Million to Acquire Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1984/04/11/business/shearson-to-pay-360-million-to-acquire-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 11 мамырда біріктірілген компаниялар Shearson Lehman/American Express атауын қабылдады.<ref name="Geisst78" /> 1983 жылдан 1990 жылға дейін [[Питер А. Коэн]] Shearson Lehman Brothers компаниясының бас атқарушы директоры әрі директорлар кеңесінің төрағасы болды.<ref name="forbes">{{cite news |url=https://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |title=Profile: Peter A. Cohen |work=[[Forbes]] |access-date=February 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204151114/http://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |archive-date=February 4, 2012 |url-status=dead }}</ref> Ол [[E.F. Hutton]] компаниясын 1 миллиард АҚШ долларына сатып алу мәмілесін басқарды. Соның нәтижесінде [[Shearson Lehman Hutton]] компаниясы құрылды.<ref name="cole">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE5DC1239F937A35751C1A961948260&scp=77&sq=shearson+lehman+hutton&st=nyt |title=Company News – Hutton-Shearson Deal Announced |work=The New York Times |date=December 4, 1987 |first=Robert J. |last=Cole}}</ref><ref>{{cite web|url=http://pro.corbis.com/search/Enlargement.aspx?CID=isg&mediauid=%7B56850BCA-B9AB-46D6-931A-D184A7C0A95A%7D |title=Shearson Lehman Buying out E.F. Hutton – Rights Managed |publisher=Pro.corbis.com |access-date=October 16, 2010 }}</ref> 1989 жылы Shearson компаниясы [[Ф. Росс Джонсон]]ның басқару тобының [[RJR Nabisco]] компаниясын сатып алу әрекетін қолдады. Алайда түпкілікті нәтижеде олардың ұсынысынан [[Drexel Burnham Lambert]] қолдау көрсеткен [[Kohlberg Kravis Roberts]] жеке инвестициялық фирмасының ұсынысы басым түсіп, мәміле сол фирманың пайдасына шешілді.<ref>{{Cite news|date=December 2, 1988|title=History of the Rjr Nabisco Takeover|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1988/12/02/business/history-of-the-rjr-nabisco-takeover.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> === Бөлінуі және тәуелсіздігі (1994–2008) === 1993 жылы жаңадан тағайындалған бас атқарушы директор [[Харви Голуб]]тың басшылығымен American Express өзінің банк және брокерлік қызметтерден тұратын бизнесінен біртіндеп бас тарта бастады. Компания бөлшек брокерлік және активтерді басқару бөлімшелерін [[Primerica]] компаниясына сатты,<ref name="quint">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE0D8143AF930A25750C0A965958260&scp=14&sq=american+express+shearson&st=nyt |title=Primerica Will Buy Shearson for $1&nbsp;billion |work=The New York Times |date=March 13, 1993 |first=Michael |last=Quint}}</ref> ал 1994 жылы Lehman Brothers Kuhn Loeb компаниясын алғашқы жария акция орналастыру (IPO) арқылы Lehman Brothers Holdings, Inc. атауымен дербес компания ретінде бөлді.<ref name=Geisst79>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 79</ref> Компания бөлініп шыққаннан кейін оның бас атқарушы директоры болып [[Дик Фулд]] тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=October 28, 2007|title=The Survivor|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2007/10/28/business/28fuld.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Фулд АҚШ пен әлемдегі жетекші инвестициялық банктердің бірі саналатын компанияны басқарды.<ref name="junod20090911">{{Cite magazine |last=Junod |first=Tom |date=2009-09-11 |title=The Deal of the Century |url=https://www.esquire.com/news-politics/a6295/barclays-deal-of-the-century-1009/ |access-date=2025-04-29 |magazine=Esquire |language=en-US}}</ref> Оның басшылығы кезінде Lehman Brothers 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысын еңсеріп,<ref>{{Cite book|last=Salinger|first=Lawrence M.|url=https://books.google.com/books?id=0Vh2AwAAQBAJ&pg=PA550|title=Encyclopedia of White-Collar and Corporate Crime|date=June 14, 2013|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4522-7616-8|pages=550|language=en}}</ref> 1998 жылы [[Long-Term Capital Management]] хедж-қорының күйреуінен де өтті.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=June 3, 2008|title=Lehman shares plunge on capital raising concern|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-capital-idUSBNG23649720080603|access-date=September 30, 2020}}</ref><ref name="reuters.com">{{cite news|author=Christian Plumb and Dan Wilchins|date=September 14, 2008|title=Lehman CEO Fuld's hubris contributed to meltdown|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/idUSN1341059120080914|access-date=February 15, 2012}}</ref> 2001 жылы фирма [[Cowen & Co.]] компаниясының жеке клиенттерге қызмет көрсету бизнесін (PCS) сатып алды.<ref name="gasparino">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |title=Lehman Brothers to take over SG Cowen's brokerage division |work=The Financial Express |author=Charles Gasparino |date=July 18, 2000 |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514235028/http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |archive-date=May 14, 2013 }}</ref> Кейінірек, 2003 жылы, компания 1989 жылы шығып кеткен активтерді басқару саласына қайта оралуды белсенді түрде бастады.<ref name=PI>{{cite news |url=http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-867982/BACK-AGAIN-Lehman-returns-to.html |title=Back Again: Lehman returns to institutional management with Lincoln deal; Purchase of fixed-income business ends 13-year absence |author=Christine Williamson |work=Pensions & Investments |publisher=Goliath |access-date=February 15, 2012}}</ref> Басқаруындағы активтер көлемі 2 миллиард АҚШ долларынан басталған фирма [[Crossroads Group]] компаниясын, Lincoln Capital Management компаниясының тұрақты кірісті бағалы қағаздар бөлімшесін<ref name=PI/> және [[Neuberger Berman]] компаниясын сатып алды.<ref name="thomas">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507EFDB143FF930A15754C0A9659C8B63 |title=Market Place; Lehman to Buy Neuberger Berman For $2.6&nbsp;Billion | first=Landon Jr. |last=Thomas |date=July 23, 2003 |work=The New York Times}}</ref> Бұл кәсіпорындар PCS бизнесімен және Lehman компаниясының тікелей инвестициялар бизнесімен бірге Инвестицияларды басқару бөлімшесін құрды.<ref>{{Cite web|last=Gasparino|first=Charlie|date=August 4, 2008|title=Lehman Weighs Sale of Investment Management Unit|url=https://www.cnbc.com/2008/08/04/lehman-weighs-sale-of-investment-management-unit.html|access-date=September 30, 2020|website=CNBC}}</ref> Аталған бөлімше шамамен 3,1 миллиард АҚШ доллары көлемінде таза табыс әкелді.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers Holdings Inc.|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/806085/000110465908005476/a08-3530_110k.htm|access-date=September 30, 2020|website=SEC}}</ref> Жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысы кезінде Фулд өз қызметін сақтап қалды, ал [[Bear Stearns]], [[Merrill Lynch]] және [[Citigroup]] сияқты бәсекелес компаниялардың бас атқарушы директорлары қызметтерінен кетуге мәжбүр болды.<ref name="reuters.com" /> Сонымен қатар, құрамында [[Vodafone]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры Кристофер Гент пен [[IBM]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры [[Джон Акерс]] сияқты тұлғалар болған Lehman директорлар кеңесі компания акцияларының бағасы үздіксіз құлдырап жатқан кезде де Фулдқа қарсы шығуға құлықсыз болды. 2008 жылғы мамырда, банкроттық жарияланардың алдында, компанияның активтері 639 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=September 15, 2008|title=Lehman files for bankruptcy, plans to sell units|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-bankruptcy-idUSN1546989720080915|access-date=September 30, 2020}}</ref> === 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдарға жауап === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} lm0y2zm0s32f979393dpx65utsieesa 3615368 3615367 2026-06-10T18:55:24Z 1nter pares 146705 /* 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдарға жауап */ 3615368 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> Lehman компаниясы 1883 жылдың өзінде-ақ Нью-Йорк кофе биржасының мүшесі болды, ал 1887 жылы [[Нью-Йорк қор биржасы]]на қабылданды.<ref name="Geisst50" /><ref name="Wechsberg235" /> 1899 жылы компания өзінің алғашқы жария бағалы қағаздар орналастыруын жүзеге асырды. Ол [[International Steam Pump Company]] компаниясының артықшылықты және жай акцияларын орналастыру бойынша [[Андерайтинг|андеррайтер]] қызметін атқарды.<ref>{{cite book |last=Swaine |first=Robert T. |date=1946 |title=The Cravath Firm and Its Predecessors, 1819–1947 |url=https://books.google.com/books?id=p8jmmSwD9KEC&pg=RA1-PA196 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |page=633 |isbn=978-1-58477-713-7 |access-date=June 3, 2014}}</ref> International Steam Pump Company бағалы қағаздарын орналастыруға қатысқанына қарамастан, фирманың тауар саудасымен айналысатын компаниядан бағалы қағаздарды орналастыруға маманданған инвестициялық банкке айналуы 1906 жылға дейін толық жүзеге аспады.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite news|last=Auletta|first=Ken|date=February 17, 1985|title=Power, Greed and Glory on Wall Street: The Fall of the Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1985/02/17/magazine/power-greed-and-glory-on-wall-street-the-fall-of-the-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Сол жылы Эмануэль Леманның ұлы [[Филип Леман]]ның басшылығымен компания [[Goldman Sachs|Goldman, Sachs & Co.]] фирмасымен серіктестік орнатып,<ref name=":2" /><ref name=Geisst51>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 51</ref><ref name=Geisst285>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 285</ref> General Cigar Company компаниясының акцияларын қор нарығына шығаруға көмектесті.<ref name=Wechsberg238>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 238</ref> Көп ұзамай олардың артынан [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясы да келді.<ref name="Wechsberg238" /> Кейін фирма [[F.W. Woolworth Company]],<ref name="Wechsberg238" /><ref name=Geisst53>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 53</ref> [[May Department Stores Company]], [[Gimbel Brothers, Inc.]],<ref name=Wechsberg241>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 241</ref> [[R.H. Macy & Company]],<ref name="Wechsberg241" /> [[Studebaker Corporation]],<ref name="Geisst53" /> [[B.F. Goodrich Company]]<ref name=":1" /> және [[Endicott Johnson Corporation]] сияқты компаниялардың бағалы қағаздарын орналастыруға қатысты. 1925 жылы Филип Леман зейнетке шыққаннан кейін фирма басшылығын оның ұлы [[Роберт «Бобби» Леман]] өз қолына алды.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|last=Kapur|first=Saranya|date=November 7, 2013|title=A Lehman Brothers Founder's Historic Mansion Just Sold As 'Trophy Office Space' For $40 Million|url=https://www.businessinsider.in/a-lehman-brothers-founders-historic-mansion-just-sold-as-trophy-office-space-for-40-million/articleshow/25392157.cms|access-date=September 30, 2020|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|last=Serwer|first=Andy|date=April 11, 2006|title=CEO Dick Fuld's makeover of Lehman Brothers – Apr. 11, 2006|url=https://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430093753/http://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|url-status=dead|archive-date=April 30, 2006|access-date=September 30, 2020|website=CNN Money}}</ref> Бобби Леманның басшылығы кезінде компания [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңіндегі капитал тапшылығы дағдарысын еңсеріп шықты. Бұл кезеңде фирма акциялар нарығының қалпына келуін күте отырып, [[венчурлік капитал]] саласына басымдық берді.<ref>{{Cite web|date=September 7, 2009|title=Crash of a titan: The inside story of the fall of Lehman Brothers|url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/crash-of-a-titan-the-inside-story-of-the-fall-of-lehman-brothers-1782714.html|access-date=September 30, 2020|website=The Independent|language=en}}</ref> 1924 жылы Джон М. Хэнкок компанияға қосылған әулеттен тыс алғашқы қызметкер болды.<ref name="Geisst51" /><ref name=UND1>{{cite web |url=http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |publisher=University of North Dakota |title=John M. Hancock Papers |access-date=September 14, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210020012/http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |archive-date=February 10, 2007}}</ref> Одан кейін Монро С. Гутман мен Пол Мазур келіп, 1927 жылы фирманың серіктестері атанды.<ref>{{Cite news|date=July 5, 1974|title=Monroe Gutman, 88, Lehman Executive|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/07/05/archives/monroe-gutman-88-lehman-executive.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Waggoner|first=Walter H.|date=August 1, 1979|title=Paul M. Mazur, at 86; Lehman Bros. Partner More Than 50 Years|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/08/01/archives/paul-m-mazur-at-86-lehman-bros-partner-more-than-50-years.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 1928 жылға қарай компания өзінің [[One William Street]] мекенжайындағы жаңа штаб-пәтеріне көшті.<ref>{{Cite book|last=Chapman|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=6Etda_n_CIEC&pg=PT94|title=The Last of the Imperious Rich: Lehman Brothers, 1844–2008|date=September 2, 2010|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-44270-8|pages=94|language=en}}</ref> [[Сурет:PeterGeorgePeterson.jpg|thumb|150px|right|Пит Питерсон]] 1930-жылдары Lehman алғашқы теледидар өндірушісі саналатын [[DuMont Laboratories]] компаниясының акцияларын [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] ұйымдастырды және [[Radio Corporation of America]] (RCA) компаниясын қаржыландыруға көмектесті.<ref name="ingrham">{{cite book |last=Ingham |first=John N. |url=https://books.google.com/books?id=J9nXHgKQ49EC&q=lehman+brothers+rca&pg=PA786 |title=Biographical Dictionary of American Business Leaders |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=1983 |access-date=September 14, 2008 |isbn=9780313213625}}</ref> Компания сондай-ақ қарқынды дамып келе жатқан мұнай өнеркәсібін қаржыландыруға қатысып, [[Halliburton]] және [[Kerr-McGee]] сияқты компанияларға қолдау көрсетті. 1950-жылдары Lehman Digital Equipment Corporation компаниясының акцияларын алғашқы жария орналастыруды ұйымдастырды.<ref>{{Cite news|date=September 13, 2008|title=FACTBOX: A brief history of Lehman Brothers|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-factbox-idUSHAR27520620080913|access-date=September 30, 2020}}</ref> Кейінірек фирма [[Digital Equipment Corporation]] компаниясының [[Compaq]] компаниясы тарапынан сатып алынуын ұйымдастырды. === Серіктестіктің өзгеру кезеңі (1969–1984) === 1969 жылы [[Роберт Леман]] фирманы 44 жыл басқарғаннан кейін қайтыс болды. Осыдан кейін Леман әулетінің бірде-бір мүшесі серіктестіктің жұмысына белсенді түрде қатыспайтын болды.<ref name=":3" /> Сол уақытта Lehman 1970-жылдардың басындағы қолайсыз экономикалық жағдайдың қысымына тап болды. 1972 жылға қарай фирма ауыр кезеңді бастан кешіріп жатты. Сондықтан 1973 жылы компанияны дағдарыстан шығару үшін [[Bell & Howell]] Corporation компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Пит Питерсон]] шақырылды.<ref name=":0">{{Cite book|last=Ward|first=Vicky|url=https://books.google.com/books?id=Y9jIDwAAQBAJ&q=lehman+brothers+1970s|title=The Devil's Casino: Friendship, Betrayal, and the High Stakes Games Played Inside Lehman Brothers|date=April 5, 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-01149-2|language=en}}</ref><ref name="Geisst77">Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 77 {{dead link|date=March 2016}}</ref> Питерсонның директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор ретіндегі басшылығы кезінде фирма 1975 жылы Abraham & Co. компаниясын сатып алды, ал екі жылдан кейін [[Kuhn, Loeb & Co.]] компаниясымен бірікті.<ref name=Geisst77/> Соның нәтижесінде [[Salomon Brothers]], [[Goldman Sachs]] және [[First Boston]] компанияларынан кейінгі елдегі төртінші ірі инвестициялық банк — Lehman Brothers, Kuhn, Loeb Inc. құрылды.<ref name="sloane">{{cite news |url=https://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F60814F93F5B117B93CBAB178AD95F438785F9 |title=Lehman and Kuhn Loeb to Merge; Lehman Brothers and Kuhn Loeb Sign Agreement to Merge December 16 |first=Leonard |last=Sloane |date=November 29, 1977 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Питерсон фирманы айтарлықтай операциялық шығындардан қатарынан бес жылдық рекордтық пайдаға жеткізді. Осы кезеңде компанияның меншікті капитал табыстылығы инвестициялық банкинг саласындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|last1=Ph.D|first1=William F. BAKER|url=https://books.google.com/books?id=d66J6gnavS4C&q=Peterson+led+the+firm+from+significant+operating+losses+to+five+consecutive+years+of+record+profits+with+a+return+on+equity+among+the+highest+in+the+investment-banking+industry&pg=PA222|title=Leading with Kindness: How Good People Consistently Get Superior Results|last2=Ph.D|first2=Michael O'MALLEY|date=August 13, 2008|publisher=AMACOM|isbn=978-0-8144-0175-0|language=en}}</ref> 1980-жылдардың басына қарай фирманың инвестициялық банкирлері мен трейдерлері арасындағы қайшылықтар Питерсонды фирманың президенті, операциялық директоры және бұрынғы трейдері [[Льюис Глюксман]]ды 1983 жылғы мамырда өзімен бірге бас атқарушы директор қызметіне көтермелеуге мәжбүр етті.<ref name=":2"/> Глюксман фирмада бірқатар өзгерістер енгізді, олардың нәтижесінде ішкі шиеленіс одан әрі күшейді. Бұл жағдай Глюксманның басқару стилімен және нарықтағы құлдыраумен ұштасып, билік үшін күреске алып келді. Соның нәтижесінде Питерсон қызметінен шеттетіліп, Глюксман фирманың жалғыз бас атқарушы директоры болып қалды.<ref name=":0" /><ref name=Geisst78>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 78</ref> Билік үшін күреске көңілі толмаған көптеген банкирлер компаниядан кете бастады. Фирманың бірігу мен жұтып алу жөніндегі комитетінің төрағасы [[Стивен А. Шварцман]] 2003 жылғы ақпанда Private Equity International басылымына берген сұхбатында: «Lehman Brothers ішінде бәсекелестік өте жоғары болды, ақыр соңында бұл жағдай қалыпты жұмыс істеуге кедергі келтірді», — деп еске алған. Осы ішкі ыдыраудың салдарынан компания қиын жағдайға тап болды, ал Глюксман фирманы сатуға мәжбүр болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|last=Staff|first=P. E. I.|title=Always bet on black|url=https://www.privateequityinternational.com/print-editions/2003-02/always-bet-on-black/|access-date=June 22, 2020|website=Private Equity International|date=February 2003 |language=en-GB}}</ref> === American Express-пен бірігуі (1984–1994) === [[Сурет:Shearson Lehman Logo.png|thumb|right|Shearson Lehman/American Express логотипі]] Инвестициялық банкингтен гөрі брокерлік қызметке көбірек маманданған және [[American Express]] компаниясына тиесілі бағалы қағаздар фирмасы [[Shearson/American Express]] 1984 жылы Lehman компаниясын 360 миллион АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{Cite news|last=Cole|first=Robert J.|date=April 11, 1984|title=Shearson to Pay $360 Million to Acquire Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1984/04/11/business/shearson-to-pay-360-million-to-acquire-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 11 мамырда біріктірілген компаниялар Shearson Lehman/American Express атауын қабылдады.<ref name="Geisst78" /> 1983 жылдан 1990 жылға дейін [[Питер А. Коэн]] Shearson Lehman Brothers компаниясының бас атқарушы директоры әрі директорлар кеңесінің төрағасы болды.<ref name="forbes">{{cite news |url=https://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |title=Profile: Peter A. Cohen |work=[[Forbes]] |access-date=February 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204151114/http://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |archive-date=February 4, 2012 |url-status=dead }}</ref> Ол [[E.F. Hutton]] компаниясын 1 миллиард АҚШ долларына сатып алу мәмілесін басқарды. Соның нәтижесінде [[Shearson Lehman Hutton]] компаниясы құрылды.<ref name="cole">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE5DC1239F937A35751C1A961948260&scp=77&sq=shearson+lehman+hutton&st=nyt |title=Company News – Hutton-Shearson Deal Announced |work=The New York Times |date=December 4, 1987 |first=Robert J. |last=Cole}}</ref><ref>{{cite web|url=http://pro.corbis.com/search/Enlargement.aspx?CID=isg&mediauid=%7B56850BCA-B9AB-46D6-931A-D184A7C0A95A%7D |title=Shearson Lehman Buying out E.F. Hutton – Rights Managed |publisher=Pro.corbis.com |access-date=October 16, 2010 }}</ref> 1989 жылы Shearson компаниясы [[Ф. Росс Джонсон]]ның басқару тобының [[RJR Nabisco]] компаниясын сатып алу әрекетін қолдады. Алайда түпкілікті нәтижеде олардың ұсынысынан [[Drexel Burnham Lambert]] қолдау көрсеткен [[Kohlberg Kravis Roberts]] жеке инвестициялық фирмасының ұсынысы басым түсіп, мәміле сол фирманың пайдасына шешілді.<ref>{{Cite news|date=December 2, 1988|title=History of the Rjr Nabisco Takeover|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1988/12/02/business/history-of-the-rjr-nabisco-takeover.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> === Бөлінуі және тәуелсіздігі (1994–2008) === 1993 жылы жаңадан тағайындалған бас атқарушы директор [[Харви Голуб]]тың басшылығымен American Express өзінің банк және брокерлік қызметтерден тұратын бизнесінен біртіндеп бас тарта бастады. Компания бөлшек брокерлік және активтерді басқару бөлімшелерін [[Primerica]] компаниясына сатты,<ref name="quint">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE0D8143AF930A25750C0A965958260&scp=14&sq=american+express+shearson&st=nyt |title=Primerica Will Buy Shearson for $1&nbsp;billion |work=The New York Times |date=March 13, 1993 |first=Michael |last=Quint}}</ref> ал 1994 жылы Lehman Brothers Kuhn Loeb компаниясын алғашқы жария акция орналастыру (IPO) арқылы Lehman Brothers Holdings, Inc. атауымен дербес компания ретінде бөлді.<ref name=Geisst79>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 79</ref> Компания бөлініп шыққаннан кейін оның бас атқарушы директоры болып [[Дик Фулд]] тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=October 28, 2007|title=The Survivor|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2007/10/28/business/28fuld.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Фулд АҚШ пен әлемдегі жетекші инвестициялық банктердің бірі саналатын компанияны басқарды.<ref name="junod20090911">{{Cite magazine |last=Junod |first=Tom |date=2009-09-11 |title=The Deal of the Century |url=https://www.esquire.com/news-politics/a6295/barclays-deal-of-the-century-1009/ |access-date=2025-04-29 |magazine=Esquire |language=en-US}}</ref> Оның басшылығы кезінде Lehman Brothers 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысын еңсеріп,<ref>{{Cite book|last=Salinger|first=Lawrence M.|url=https://books.google.com/books?id=0Vh2AwAAQBAJ&pg=PA550|title=Encyclopedia of White-Collar and Corporate Crime|date=June 14, 2013|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4522-7616-8|pages=550|language=en}}</ref> 1998 жылы [[Long-Term Capital Management]] хедж-қорының күйреуінен де өтті.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=June 3, 2008|title=Lehman shares plunge on capital raising concern|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-capital-idUSBNG23649720080603|access-date=September 30, 2020}}</ref><ref name="reuters.com">{{cite news|author=Christian Plumb and Dan Wilchins|date=September 14, 2008|title=Lehman CEO Fuld's hubris contributed to meltdown|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/idUSN1341059120080914|access-date=February 15, 2012}}</ref> 2001 жылы фирма [[Cowen & Co.]] компаниясының жеке клиенттерге қызмет көрсету бизнесін (PCS) сатып алды.<ref name="gasparino">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |title=Lehman Brothers to take over SG Cowen's brokerage division |work=The Financial Express |author=Charles Gasparino |date=July 18, 2000 |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514235028/http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |archive-date=May 14, 2013 }}</ref> Кейінірек, 2003 жылы, компания 1989 жылы шығып кеткен активтерді басқару саласына қайта оралуды белсенді түрде бастады.<ref name=PI>{{cite news |url=http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-867982/BACK-AGAIN-Lehman-returns-to.html |title=Back Again: Lehman returns to institutional management with Lincoln deal; Purchase of fixed-income business ends 13-year absence |author=Christine Williamson |work=Pensions & Investments |publisher=Goliath |access-date=February 15, 2012}}</ref> Басқаруындағы активтер көлемі 2 миллиард АҚШ долларынан басталған фирма [[Crossroads Group]] компаниясын, Lincoln Capital Management компаниясының тұрақты кірісті бағалы қағаздар бөлімшесін<ref name=PI/> және [[Neuberger Berman]] компаниясын сатып алды.<ref name="thomas">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507EFDB143FF930A15754C0A9659C8B63 |title=Market Place; Lehman to Buy Neuberger Berman For $2.6&nbsp;Billion | first=Landon Jr. |last=Thomas |date=July 23, 2003 |work=The New York Times}}</ref> Бұл кәсіпорындар PCS бизнесімен және Lehman компаниясының тікелей инвестициялар бизнесімен бірге Инвестицияларды басқару бөлімшесін құрды.<ref>{{Cite web|last=Gasparino|first=Charlie|date=August 4, 2008|title=Lehman Weighs Sale of Investment Management Unit|url=https://www.cnbc.com/2008/08/04/lehman-weighs-sale-of-investment-management-unit.html|access-date=September 30, 2020|website=CNBC}}</ref> Аталған бөлімше шамамен 3,1 миллиард АҚШ доллары көлемінде таза табыс әкелді.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers Holdings Inc.|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/806085/000110465908005476/a08-3530_110k.htm|access-date=September 30, 2020|website=SEC}}</ref> Жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысы кезінде Фулд өз қызметін сақтап қалды, ал [[Bear Stearns]], [[Merrill Lynch]] және [[Citigroup]] сияқты бәсекелес компаниялардың бас атқарушы директорлары қызметтерінен кетуге мәжбүр болды.<ref name="reuters.com" /> Сонымен қатар, құрамында [[Vodafone]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры Кристофер Гент пен [[IBM]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры [[Джон Акерс]] сияқты тұлғалар болған Lehman директорлар кеңесі компания акцияларының бағасы үздіксіз құлдырап жатқан кезде де Фулдқа қарсы шығуға құлықсыз болды. 2008 жылғы мамырда, банкроттық жарияланардың алдында, компанияның активтері 639 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=September 15, 2008|title=Lehman files for bankruptcy, plans to sell units|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-bankruptcy-idUSN1546989720080915|access-date=September 30, 2020}}</ref> === 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдарға жауап === [[Сурет:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|thumb|Нью-Йорк қаласындағы бұрынғы штаб-пәтері. Қазіргі иесі — [[Barclays]]]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ereb7x2jv4953gh33tuo7d50rb236uf 3615369 3615368 2026-06-10T18:58:27Z 1nter pares 146705 /* 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдарға жауап */ 3615369 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> Lehman компаниясы 1883 жылдың өзінде-ақ Нью-Йорк кофе биржасының мүшесі болды, ал 1887 жылы [[Нью-Йорк қор биржасы]]на қабылданды.<ref name="Geisst50" /><ref name="Wechsberg235" /> 1899 жылы компания өзінің алғашқы жария бағалы қағаздар орналастыруын жүзеге асырды. Ол [[International Steam Pump Company]] компаниясының артықшылықты және жай акцияларын орналастыру бойынша [[Андерайтинг|андеррайтер]] қызметін атқарды.<ref>{{cite book |last=Swaine |first=Robert T. |date=1946 |title=The Cravath Firm and Its Predecessors, 1819–1947 |url=https://books.google.com/books?id=p8jmmSwD9KEC&pg=RA1-PA196 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |page=633 |isbn=978-1-58477-713-7 |access-date=June 3, 2014}}</ref> International Steam Pump Company бағалы қағаздарын орналастыруға қатысқанына қарамастан, фирманың тауар саудасымен айналысатын компаниядан бағалы қағаздарды орналастыруға маманданған инвестициялық банкке айналуы 1906 жылға дейін толық жүзеге аспады.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite news|last=Auletta|first=Ken|date=February 17, 1985|title=Power, Greed and Glory on Wall Street: The Fall of the Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1985/02/17/magazine/power-greed-and-glory-on-wall-street-the-fall-of-the-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Сол жылы Эмануэль Леманның ұлы [[Филип Леман]]ның басшылығымен компания [[Goldman Sachs|Goldman, Sachs & Co.]] фирмасымен серіктестік орнатып,<ref name=":2" /><ref name=Geisst51>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 51</ref><ref name=Geisst285>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 285</ref> General Cigar Company компаниясының акцияларын қор нарығына шығаруға көмектесті.<ref name=Wechsberg238>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 238</ref> Көп ұзамай олардың артынан [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясы да келді.<ref name="Wechsberg238" /> Кейін фирма [[F.W. Woolworth Company]],<ref name="Wechsberg238" /><ref name=Geisst53>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 53</ref> [[May Department Stores Company]], [[Gimbel Brothers, Inc.]],<ref name=Wechsberg241>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 241</ref> [[R.H. Macy & Company]],<ref name="Wechsberg241" /> [[Studebaker Corporation]],<ref name="Geisst53" /> [[B.F. Goodrich Company]]<ref name=":1" /> және [[Endicott Johnson Corporation]] сияқты компаниялардың бағалы қағаздарын орналастыруға қатысты. 1925 жылы Филип Леман зейнетке шыққаннан кейін фирма басшылығын оның ұлы [[Роберт «Бобби» Леман]] өз қолына алды.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|last=Kapur|first=Saranya|date=November 7, 2013|title=A Lehman Brothers Founder's Historic Mansion Just Sold As 'Trophy Office Space' For $40 Million|url=https://www.businessinsider.in/a-lehman-brothers-founders-historic-mansion-just-sold-as-trophy-office-space-for-40-million/articleshow/25392157.cms|access-date=September 30, 2020|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|last=Serwer|first=Andy|date=April 11, 2006|title=CEO Dick Fuld's makeover of Lehman Brothers – Apr. 11, 2006|url=https://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430093753/http://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|url-status=dead|archive-date=April 30, 2006|access-date=September 30, 2020|website=CNN Money}}</ref> Бобби Леманның басшылығы кезінде компания [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңіндегі капитал тапшылығы дағдарысын еңсеріп шықты. Бұл кезеңде фирма акциялар нарығының қалпына келуін күте отырып, [[венчурлік капитал]] саласына басымдық берді.<ref>{{Cite web|date=September 7, 2009|title=Crash of a titan: The inside story of the fall of Lehman Brothers|url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/crash-of-a-titan-the-inside-story-of-the-fall-of-lehman-brothers-1782714.html|access-date=September 30, 2020|website=The Independent|language=en}}</ref> 1924 жылы Джон М. Хэнкок компанияға қосылған әулеттен тыс алғашқы қызметкер болды.<ref name="Geisst51" /><ref name=UND1>{{cite web |url=http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |publisher=University of North Dakota |title=John M. Hancock Papers |access-date=September 14, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210020012/http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |archive-date=February 10, 2007}}</ref> Одан кейін Монро С. Гутман мен Пол Мазур келіп, 1927 жылы фирманың серіктестері атанды.<ref>{{Cite news|date=July 5, 1974|title=Monroe Gutman, 88, Lehman Executive|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/07/05/archives/monroe-gutman-88-lehman-executive.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Waggoner|first=Walter H.|date=August 1, 1979|title=Paul M. Mazur, at 86; Lehman Bros. Partner More Than 50 Years|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/08/01/archives/paul-m-mazur-at-86-lehman-bros-partner-more-than-50-years.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 1928 жылға қарай компания өзінің [[One William Street]] мекенжайындағы жаңа штаб-пәтеріне көшті.<ref>{{Cite book|last=Chapman|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=6Etda_n_CIEC&pg=PT94|title=The Last of the Imperious Rich: Lehman Brothers, 1844–2008|date=September 2, 2010|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-44270-8|pages=94|language=en}}</ref> [[Сурет:PeterGeorgePeterson.jpg|thumb|150px|right|Пит Питерсон]] 1930-жылдары Lehman алғашқы теледидар өндірушісі саналатын [[DuMont Laboratories]] компаниясының акцияларын [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] ұйымдастырды және [[Radio Corporation of America]] (RCA) компаниясын қаржыландыруға көмектесті.<ref name="ingrham">{{cite book |last=Ingham |first=John N. |url=https://books.google.com/books?id=J9nXHgKQ49EC&q=lehman+brothers+rca&pg=PA786 |title=Biographical Dictionary of American Business Leaders |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=1983 |access-date=September 14, 2008 |isbn=9780313213625}}</ref> Компания сондай-ақ қарқынды дамып келе жатқан мұнай өнеркәсібін қаржыландыруға қатысып, [[Halliburton]] және [[Kerr-McGee]] сияқты компанияларға қолдау көрсетті. 1950-жылдары Lehman Digital Equipment Corporation компаниясының акцияларын алғашқы жария орналастыруды ұйымдастырды.<ref>{{Cite news|date=September 13, 2008|title=FACTBOX: A brief history of Lehman Brothers|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-factbox-idUSHAR27520620080913|access-date=September 30, 2020}}</ref> Кейінірек фирма [[Digital Equipment Corporation]] компаниясының [[Compaq]] компаниясы тарапынан сатып алынуын ұйымдастырды. === Серіктестіктің өзгеру кезеңі (1969–1984) === 1969 жылы [[Роберт Леман]] фирманы 44 жыл басқарғаннан кейін қайтыс болды. Осыдан кейін Леман әулетінің бірде-бір мүшесі серіктестіктің жұмысына белсенді түрде қатыспайтын болды.<ref name=":3" /> Сол уақытта Lehman 1970-жылдардың басындағы қолайсыз экономикалық жағдайдың қысымына тап болды. 1972 жылға қарай фирма ауыр кезеңді бастан кешіріп жатты. Сондықтан 1973 жылы компанияны дағдарыстан шығару үшін [[Bell & Howell]] Corporation компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Пит Питерсон]] шақырылды.<ref name=":0">{{Cite book|last=Ward|first=Vicky|url=https://books.google.com/books?id=Y9jIDwAAQBAJ&q=lehman+brothers+1970s|title=The Devil's Casino: Friendship, Betrayal, and the High Stakes Games Played Inside Lehman Brothers|date=April 5, 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-01149-2|language=en}}</ref><ref name="Geisst77">Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 77 {{dead link|date=March 2016}}</ref> Питерсонның директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор ретіндегі басшылығы кезінде фирма 1975 жылы Abraham & Co. компаниясын сатып алды, ал екі жылдан кейін [[Kuhn, Loeb & Co.]] компаниясымен бірікті.<ref name=Geisst77/> Соның нәтижесінде [[Salomon Brothers]], [[Goldman Sachs]] және [[First Boston]] компанияларынан кейінгі елдегі төртінші ірі инвестициялық банк — Lehman Brothers, Kuhn, Loeb Inc. құрылды.<ref name="sloane">{{cite news |url=https://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F60814F93F5B117B93CBAB178AD95F438785F9 |title=Lehman and Kuhn Loeb to Merge; Lehman Brothers and Kuhn Loeb Sign Agreement to Merge December 16 |first=Leonard |last=Sloane |date=November 29, 1977 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Питерсон фирманы айтарлықтай операциялық шығындардан қатарынан бес жылдық рекордтық пайдаға жеткізді. Осы кезеңде компанияның меншікті капитал табыстылығы инвестициялық банкинг саласындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|last1=Ph.D|first1=William F. BAKER|url=https://books.google.com/books?id=d66J6gnavS4C&q=Peterson+led+the+firm+from+significant+operating+losses+to+five+consecutive+years+of+record+profits+with+a+return+on+equity+among+the+highest+in+the+investment-banking+industry&pg=PA222|title=Leading with Kindness: How Good People Consistently Get Superior Results|last2=Ph.D|first2=Michael O'MALLEY|date=August 13, 2008|publisher=AMACOM|isbn=978-0-8144-0175-0|language=en}}</ref> 1980-жылдардың басына қарай фирманың инвестициялық банкирлері мен трейдерлері арасындағы қайшылықтар Питерсонды фирманың президенті, операциялық директоры және бұрынғы трейдері [[Льюис Глюксман]]ды 1983 жылғы мамырда өзімен бірге бас атқарушы директор қызметіне көтермелеуге мәжбүр етті.<ref name=":2"/> Глюксман фирмада бірқатар өзгерістер енгізді, олардың нәтижесінде ішкі шиеленіс одан әрі күшейді. Бұл жағдай Глюксманның басқару стилімен және нарықтағы құлдыраумен ұштасып, билік үшін күреске алып келді. Соның нәтижесінде Питерсон қызметінен шеттетіліп, Глюксман фирманың жалғыз бас атқарушы директоры болып қалды.<ref name=":0" /><ref name=Geisst78>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 78</ref> Билік үшін күреске көңілі толмаған көптеген банкирлер компаниядан кете бастады. Фирманың бірігу мен жұтып алу жөніндегі комитетінің төрағасы [[Стивен А. Шварцман]] 2003 жылғы ақпанда Private Equity International басылымына берген сұхбатында: «Lehman Brothers ішінде бәсекелестік өте жоғары болды, ақыр соңында бұл жағдай қалыпты жұмыс істеуге кедергі келтірді», — деп еске алған. Осы ішкі ыдыраудың салдарынан компания қиын жағдайға тап болды, ал Глюксман фирманы сатуға мәжбүр болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|last=Staff|first=P. E. I.|title=Always bet on black|url=https://www.privateequityinternational.com/print-editions/2003-02/always-bet-on-black/|access-date=June 22, 2020|website=Private Equity International|date=February 2003 |language=en-GB}}</ref> === American Express-пен бірігуі (1984–1994) === [[Сурет:Shearson Lehman Logo.png|thumb|right|Shearson Lehman/American Express логотипі]] Инвестициялық банкингтен гөрі брокерлік қызметке көбірек маманданған және [[American Express]] компаниясына тиесілі бағалы қағаздар фирмасы [[Shearson/American Express]] 1984 жылы Lehman компаниясын 360 миллион АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{Cite news|last=Cole|first=Robert J.|date=April 11, 1984|title=Shearson to Pay $360 Million to Acquire Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1984/04/11/business/shearson-to-pay-360-million-to-acquire-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 11 мамырда біріктірілген компаниялар Shearson Lehman/American Express атауын қабылдады.<ref name="Geisst78" /> 1983 жылдан 1990 жылға дейін [[Питер А. Коэн]] Shearson Lehman Brothers компаниясының бас атқарушы директоры әрі директорлар кеңесінің төрағасы болды.<ref name="forbes">{{cite news |url=https://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |title=Profile: Peter A. Cohen |work=[[Forbes]] |access-date=February 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204151114/http://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |archive-date=February 4, 2012 |url-status=dead }}</ref> Ол [[E.F. Hutton]] компаниясын 1 миллиард АҚШ долларына сатып алу мәмілесін басқарды. Соның нәтижесінде [[Shearson Lehman Hutton]] компаниясы құрылды.<ref name="cole">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE5DC1239F937A35751C1A961948260&scp=77&sq=shearson+lehman+hutton&st=nyt |title=Company News – Hutton-Shearson Deal Announced |work=The New York Times |date=December 4, 1987 |first=Robert J. |last=Cole}}</ref><ref>{{cite web|url=http://pro.corbis.com/search/Enlargement.aspx?CID=isg&mediauid=%7B56850BCA-B9AB-46D6-931A-D184A7C0A95A%7D |title=Shearson Lehman Buying out E.F. Hutton – Rights Managed |publisher=Pro.corbis.com |access-date=October 16, 2010 }}</ref> 1989 жылы Shearson компаниясы [[Ф. Росс Джонсон]]ның басқару тобының [[RJR Nabisco]] компаниясын сатып алу әрекетін қолдады. Алайда түпкілікті нәтижеде олардың ұсынысынан [[Drexel Burnham Lambert]] қолдау көрсеткен [[Kohlberg Kravis Roberts]] жеке инвестициялық фирмасының ұсынысы басым түсіп, мәміле сол фирманың пайдасына шешілді.<ref>{{Cite news|date=December 2, 1988|title=History of the Rjr Nabisco Takeover|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1988/12/02/business/history-of-the-rjr-nabisco-takeover.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> === Бөлінуі және тәуелсіздігі (1994–2008) === 1993 жылы жаңадан тағайындалған бас атқарушы директор [[Харви Голуб]]тың басшылығымен American Express өзінің банк және брокерлік қызметтерден тұратын бизнесінен біртіндеп бас тарта бастады. Компания бөлшек брокерлік және активтерді басқару бөлімшелерін [[Primerica]] компаниясына сатты,<ref name="quint">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE0D8143AF930A25750C0A965958260&scp=14&sq=american+express+shearson&st=nyt |title=Primerica Will Buy Shearson for $1&nbsp;billion |work=The New York Times |date=March 13, 1993 |first=Michael |last=Quint}}</ref> ал 1994 жылы Lehman Brothers Kuhn Loeb компаниясын алғашқы жария акция орналастыру (IPO) арқылы Lehman Brothers Holdings, Inc. атауымен дербес компания ретінде бөлді.<ref name=Geisst79>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 79</ref> Компания бөлініп шыққаннан кейін оның бас атқарушы директоры болып [[Дик Фулд]] тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=October 28, 2007|title=The Survivor|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2007/10/28/business/28fuld.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Фулд АҚШ пен әлемдегі жетекші инвестициялық банктердің бірі саналатын компанияны басқарды.<ref name="junod20090911">{{Cite magazine |last=Junod |first=Tom |date=2009-09-11 |title=The Deal of the Century |url=https://www.esquire.com/news-politics/a6295/barclays-deal-of-the-century-1009/ |access-date=2025-04-29 |magazine=Esquire |language=en-US}}</ref> Оның басшылығы кезінде Lehman Brothers 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысын еңсеріп,<ref>{{Cite book|last=Salinger|first=Lawrence M.|url=https://books.google.com/books?id=0Vh2AwAAQBAJ&pg=PA550|title=Encyclopedia of White-Collar and Corporate Crime|date=June 14, 2013|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4522-7616-8|pages=550|language=en}}</ref> 1998 жылы [[Long-Term Capital Management]] хедж-қорының күйреуінен де өтті.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=June 3, 2008|title=Lehman shares plunge on capital raising concern|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-capital-idUSBNG23649720080603|access-date=September 30, 2020}}</ref><ref name="reuters.com">{{cite news|author=Christian Plumb and Dan Wilchins|date=September 14, 2008|title=Lehman CEO Fuld's hubris contributed to meltdown|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/idUSN1341059120080914|access-date=February 15, 2012}}</ref> 2001 жылы фирма [[Cowen & Co.]] компаниясының жеке клиенттерге қызмет көрсету бизнесін (PCS) сатып алды.<ref name="gasparino">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |title=Lehman Brothers to take over SG Cowen's brokerage division |work=The Financial Express |author=Charles Gasparino |date=July 18, 2000 |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514235028/http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |archive-date=May 14, 2013 }}</ref> Кейінірек, 2003 жылы, компания 1989 жылы шығып кеткен активтерді басқару саласына қайта оралуды белсенді түрде бастады.<ref name=PI>{{cite news |url=http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-867982/BACK-AGAIN-Lehman-returns-to.html |title=Back Again: Lehman returns to institutional management with Lincoln deal; Purchase of fixed-income business ends 13-year absence |author=Christine Williamson |work=Pensions & Investments |publisher=Goliath |access-date=February 15, 2012}}</ref> Басқаруындағы активтер көлемі 2 миллиард АҚШ долларынан басталған фирма [[Crossroads Group]] компаниясын, Lincoln Capital Management компаниясының тұрақты кірісті бағалы қағаздар бөлімшесін<ref name=PI/> және [[Neuberger Berman]] компаниясын сатып алды.<ref name="thomas">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507EFDB143FF930A15754C0A9659C8B63 |title=Market Place; Lehman to Buy Neuberger Berman For $2.6&nbsp;Billion | first=Landon Jr. |last=Thomas |date=July 23, 2003 |work=The New York Times}}</ref> Бұл кәсіпорындар PCS бизнесімен және Lehman компаниясының тікелей инвестициялар бизнесімен бірге Инвестицияларды басқару бөлімшесін құрды.<ref>{{Cite web|last=Gasparino|first=Charlie|date=August 4, 2008|title=Lehman Weighs Sale of Investment Management Unit|url=https://www.cnbc.com/2008/08/04/lehman-weighs-sale-of-investment-management-unit.html|access-date=September 30, 2020|website=CNBC}}</ref> Аталған бөлімше шамамен 3,1 миллиард АҚШ доллары көлемінде таза табыс әкелді.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers Holdings Inc.|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/806085/000110465908005476/a08-3530_110k.htm|access-date=September 30, 2020|website=SEC}}</ref> Жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысы кезінде Фулд өз қызметін сақтап қалды, ал [[Bear Stearns]], [[Merrill Lynch]] және [[Citigroup]] сияқты бәсекелес компаниялардың бас атқарушы директорлары қызметтерінен кетуге мәжбүр болды.<ref name="reuters.com" /> Сонымен қатар, құрамында [[Vodafone]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры Кристофер Гент пен [[IBM]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры [[Джон Акерс]] сияқты тұлғалар болған Lehman директорлар кеңесі компания акцияларының бағасы үздіксіз құлдырап жатқан кезде де Фулдқа қарсы шығуға құлықсыз болды. 2008 жылғы мамырда, банкроттық жарияланардың алдында, компанияның активтері 639 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=September 15, 2008|title=Lehman files for bankruptcy, plans to sell units|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-bankruptcy-idUSN1546989720080915|access-date=September 30, 2020}}</ref> === 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдарға жауап === [[Сурет:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|thumb|Нью-Йорк қаласындағы бұрынғы штаб-пәтері. Қазіргі иесі — [[Barclays]]]] 2001 жылғы 11 қыркүйекте Lehman компаниясы Бірінші дүниежүзілік сауда орталығының ([[1 World Trade Center]]) 38–40-қабаттарын иеленіп отырды. Сол күні болған лаңкестік шабуылдар кезінде компанияның бір қызметкері қаза тапты.<ref name=":4">{{Cite web|date=September 1, 2002|title=Impact of 9/11 on Lehman Brothers, Merrill Lynch and American Express|url=https://www.cio.com/article/2440607/impact-of-9-11-on-lehman-brothers--merrill-lynch-and-american-express.html|access-date=September 30, 2020|website=CIO|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Gibbs|first1=Geoff|last2=Adams|first2=Richard|last3=Pandya|first3=Nick|last4=Bowers|first4=Simon|last5=Branigan|first5=Tania|last6=Hall|first6=Sarah|date=September 14, 2001|title=Grim roll call of WTC companies|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2001/sep/14/september11.usa10|access-date=September 30, 2020|issn=0261-3077}}</ref> Компанияның [[Three World Financial Center]] кешеніндегі жаһандық штаб-пәтері құлаған ғимараттардың сынықтарынан қатты зақымданып, пайдалануға жарамсыз болып қалды. Соның салдарынан 6 500-ден астам қызметкер басқа жерге көшірілді.<ref name=":4" /> Сауда операциялары [[Нью-Джерси]] штатындағы [[Джерсей Сити (Нью-Джерси)|Джерси-Сити]] қаласына ауыстырылды.<ref>{{Cite news|last=Blair|first=Jayson|date=March 1, 2002|title=Amex Coming Back to Lower Manhattan|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2002/03/01/nyregion/amex-coming-back-to-lower-manhattan.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 2001 жылғы 17 қыркүйекте қор нарықтары қайта ашылған кезде Lehman компаниясының сату және сауда операциялары толық қалпына келтірілді.<ref>{{Cite news|last=Berenson|first=Alex|date=September 17, 2001|title=AFTER THE ATTACKS: THE MARKETS; Uncertainly, Market Reopens Today|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2001/09/17/business/after-the-attacks-the-markets-uncertainly-market-reopens-today.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} co13pw3cwbrmfkkxrog6o0jgfszj4zy 3615370 3615369 2026-06-10T19:00:21Z 1nter pares 146705 /* 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдарға жауап */ 3615370 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> Lehman компаниясы 1883 жылдың өзінде-ақ Нью-Йорк кофе биржасының мүшесі болды, ал 1887 жылы [[Нью-Йорк қор биржасы]]на қабылданды.<ref name="Geisst50" /><ref name="Wechsberg235" /> 1899 жылы компания өзінің алғашқы жария бағалы қағаздар орналастыруын жүзеге асырды. Ол [[International Steam Pump Company]] компаниясының артықшылықты және жай акцияларын орналастыру бойынша [[Андерайтинг|андеррайтер]] қызметін атқарды.<ref>{{cite book |last=Swaine |first=Robert T. |date=1946 |title=The Cravath Firm and Its Predecessors, 1819–1947 |url=https://books.google.com/books?id=p8jmmSwD9KEC&pg=RA1-PA196 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |page=633 |isbn=978-1-58477-713-7 |access-date=June 3, 2014}}</ref> International Steam Pump Company бағалы қағаздарын орналастыруға қатысқанына қарамастан, фирманың тауар саудасымен айналысатын компаниядан бағалы қағаздарды орналастыруға маманданған инвестициялық банкке айналуы 1906 жылға дейін толық жүзеге аспады.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite news|last=Auletta|first=Ken|date=February 17, 1985|title=Power, Greed and Glory on Wall Street: The Fall of the Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1985/02/17/magazine/power-greed-and-glory-on-wall-street-the-fall-of-the-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Сол жылы Эмануэль Леманның ұлы [[Филип Леман]]ның басшылығымен компания [[Goldman Sachs|Goldman, Sachs & Co.]] фирмасымен серіктестік орнатып,<ref name=":2" /><ref name=Geisst51>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 51</ref><ref name=Geisst285>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 285</ref> General Cigar Company компаниясының акцияларын қор нарығына шығаруға көмектесті.<ref name=Wechsberg238>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 238</ref> Көп ұзамай олардың артынан [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясы да келді.<ref name="Wechsberg238" /> Кейін фирма [[F.W. Woolworth Company]],<ref name="Wechsberg238" /><ref name=Geisst53>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 53</ref> [[May Department Stores Company]], [[Gimbel Brothers, Inc.]],<ref name=Wechsberg241>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 241</ref> [[R.H. Macy & Company]],<ref name="Wechsberg241" /> [[Studebaker Corporation]],<ref name="Geisst53" /> [[B.F. Goodrich Company]]<ref name=":1" /> және [[Endicott Johnson Corporation]] сияқты компаниялардың бағалы қағаздарын орналастыруға қатысты. 1925 жылы Филип Леман зейнетке шыққаннан кейін фирма басшылығын оның ұлы [[Роберт «Бобби» Леман]] өз қолына алды.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|last=Kapur|first=Saranya|date=November 7, 2013|title=A Lehman Brothers Founder's Historic Mansion Just Sold As 'Trophy Office Space' For $40 Million|url=https://www.businessinsider.in/a-lehman-brothers-founders-historic-mansion-just-sold-as-trophy-office-space-for-40-million/articleshow/25392157.cms|access-date=September 30, 2020|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|last=Serwer|first=Andy|date=April 11, 2006|title=CEO Dick Fuld's makeover of Lehman Brothers – Apr. 11, 2006|url=https://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430093753/http://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|url-status=dead|archive-date=April 30, 2006|access-date=September 30, 2020|website=CNN Money}}</ref> Бобби Леманның басшылығы кезінде компания [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңіндегі капитал тапшылығы дағдарысын еңсеріп шықты. Бұл кезеңде фирма акциялар нарығының қалпына келуін күте отырып, [[венчурлік капитал]] саласына басымдық берді.<ref>{{Cite web|date=September 7, 2009|title=Crash of a titan: The inside story of the fall of Lehman Brothers|url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/crash-of-a-titan-the-inside-story-of-the-fall-of-lehman-brothers-1782714.html|access-date=September 30, 2020|website=The Independent|language=en}}</ref> 1924 жылы Джон М. Хэнкок компанияға қосылған әулеттен тыс алғашқы қызметкер болды.<ref name="Geisst51" /><ref name=UND1>{{cite web |url=http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |publisher=University of North Dakota |title=John M. Hancock Papers |access-date=September 14, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210020012/http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |archive-date=February 10, 2007}}</ref> Одан кейін Монро С. Гутман мен Пол Мазур келіп, 1927 жылы фирманың серіктестері атанды.<ref>{{Cite news|date=July 5, 1974|title=Monroe Gutman, 88, Lehman Executive|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/07/05/archives/monroe-gutman-88-lehman-executive.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Waggoner|first=Walter H.|date=August 1, 1979|title=Paul M. Mazur, at 86; Lehman Bros. Partner More Than 50 Years|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/08/01/archives/paul-m-mazur-at-86-lehman-bros-partner-more-than-50-years.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 1928 жылға қарай компания өзінің [[One William Street]] мекенжайындағы жаңа штаб-пәтеріне көшті.<ref>{{Cite book|last=Chapman|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=6Etda_n_CIEC&pg=PT94|title=The Last of the Imperious Rich: Lehman Brothers, 1844–2008|date=September 2, 2010|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-44270-8|pages=94|language=en}}</ref> [[Сурет:PeterGeorgePeterson.jpg|thumb|150px|right|Пит Питерсон]] 1930-жылдары Lehman алғашқы теледидар өндірушісі саналатын [[DuMont Laboratories]] компаниясының акцияларын [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] ұйымдастырды және [[Radio Corporation of America]] (RCA) компаниясын қаржыландыруға көмектесті.<ref name="ingrham">{{cite book |last=Ingham |first=John N. |url=https://books.google.com/books?id=J9nXHgKQ49EC&q=lehman+brothers+rca&pg=PA786 |title=Biographical Dictionary of American Business Leaders |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=1983 |access-date=September 14, 2008 |isbn=9780313213625}}</ref> Компания сондай-ақ қарқынды дамып келе жатқан мұнай өнеркәсібін қаржыландыруға қатысып, [[Halliburton]] және [[Kerr-McGee]] сияқты компанияларға қолдау көрсетті. 1950-жылдары Lehman Digital Equipment Corporation компаниясының акцияларын алғашқы жария орналастыруды ұйымдастырды.<ref>{{Cite news|date=September 13, 2008|title=FACTBOX: A brief history of Lehman Brothers|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-factbox-idUSHAR27520620080913|access-date=September 30, 2020}}</ref> Кейінірек фирма [[Digital Equipment Corporation]] компаниясының [[Compaq]] компаниясы тарапынан сатып алынуын ұйымдастырды. === Серіктестіктің өзгеру кезеңі (1969–1984) === 1969 жылы [[Роберт Леман]] фирманы 44 жыл басқарғаннан кейін қайтыс болды. Осыдан кейін Леман әулетінің бірде-бір мүшесі серіктестіктің жұмысына белсенді түрде қатыспайтын болды.<ref name=":3" /> Сол уақытта Lehman 1970-жылдардың басындағы қолайсыз экономикалық жағдайдың қысымына тап болды. 1972 жылға қарай фирма ауыр кезеңді бастан кешіріп жатты. Сондықтан 1973 жылы компанияны дағдарыстан шығару үшін [[Bell & Howell]] Corporation компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Пит Питерсон]] шақырылды.<ref name=":0">{{Cite book|last=Ward|first=Vicky|url=https://books.google.com/books?id=Y9jIDwAAQBAJ&q=lehman+brothers+1970s|title=The Devil's Casino: Friendship, Betrayal, and the High Stakes Games Played Inside Lehman Brothers|date=April 5, 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-01149-2|language=en}}</ref><ref name="Geisst77">Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 77 {{dead link|date=March 2016}}</ref> Питерсонның директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор ретіндегі басшылығы кезінде фирма 1975 жылы Abraham & Co. компаниясын сатып алды, ал екі жылдан кейін [[Kuhn, Loeb & Co.]] компаниясымен бірікті.<ref name=Geisst77/> Соның нәтижесінде [[Salomon Brothers]], [[Goldman Sachs]] және [[First Boston]] компанияларынан кейінгі елдегі төртінші ірі инвестициялық банк — Lehman Brothers, Kuhn, Loeb Inc. құрылды.<ref name="sloane">{{cite news |url=https://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F60814F93F5B117B93CBAB178AD95F438785F9 |title=Lehman and Kuhn Loeb to Merge; Lehman Brothers and Kuhn Loeb Sign Agreement to Merge December 16 |first=Leonard |last=Sloane |date=November 29, 1977 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Питерсон фирманы айтарлықтай операциялық шығындардан қатарынан бес жылдық рекордтық пайдаға жеткізді. Осы кезеңде компанияның меншікті капитал табыстылығы инвестициялық банкинг саласындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|last1=Ph.D|first1=William F. BAKER|url=https://books.google.com/books?id=d66J6gnavS4C&q=Peterson+led+the+firm+from+significant+operating+losses+to+five+consecutive+years+of+record+profits+with+a+return+on+equity+among+the+highest+in+the+investment-banking+industry&pg=PA222|title=Leading with Kindness: How Good People Consistently Get Superior Results|last2=Ph.D|first2=Michael O'MALLEY|date=August 13, 2008|publisher=AMACOM|isbn=978-0-8144-0175-0|language=en}}</ref> 1980-жылдардың басына қарай фирманың инвестициялық банкирлері мен трейдерлері арасындағы қайшылықтар Питерсонды фирманың президенті, операциялық директоры және бұрынғы трейдері [[Льюис Глюксман]]ды 1983 жылғы мамырда өзімен бірге бас атқарушы директор қызметіне көтермелеуге мәжбүр етті.<ref name=":2"/> Глюксман фирмада бірқатар өзгерістер енгізді, олардың нәтижесінде ішкі шиеленіс одан әрі күшейді. Бұл жағдай Глюксманның басқару стилімен және нарықтағы құлдыраумен ұштасып, билік үшін күреске алып келді. Соның нәтижесінде Питерсон қызметінен шеттетіліп, Глюксман фирманың жалғыз бас атқарушы директоры болып қалды.<ref name=":0" /><ref name=Geisst78>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 78</ref> Билік үшін күреске көңілі толмаған көптеген банкирлер компаниядан кете бастады. Фирманың бірігу мен жұтып алу жөніндегі комитетінің төрағасы [[Стивен А. Шварцман]] 2003 жылғы ақпанда Private Equity International басылымына берген сұхбатында: «Lehman Brothers ішінде бәсекелестік өте жоғары болды, ақыр соңында бұл жағдай қалыпты жұмыс істеуге кедергі келтірді», — деп еске алған. Осы ішкі ыдыраудың салдарынан компания қиын жағдайға тап болды, ал Глюксман фирманы сатуға мәжбүр болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|last=Staff|first=P. E. I.|title=Always bet on black|url=https://www.privateequityinternational.com/print-editions/2003-02/always-bet-on-black/|access-date=June 22, 2020|website=Private Equity International|date=February 2003 |language=en-GB}}</ref> === American Express-пен бірігуі (1984–1994) === [[Сурет:Shearson Lehman Logo.png|thumb|right|Shearson Lehman/American Express логотипі]] Инвестициялық банкингтен гөрі брокерлік қызметке көбірек маманданған және [[American Express]] компаниясына тиесілі бағалы қағаздар фирмасы [[Shearson/American Express]] 1984 жылы Lehman компаниясын 360 миллион АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{Cite news|last=Cole|first=Robert J.|date=April 11, 1984|title=Shearson to Pay $360 Million to Acquire Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1984/04/11/business/shearson-to-pay-360-million-to-acquire-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 11 мамырда біріктірілген компаниялар Shearson Lehman/American Express атауын қабылдады.<ref name="Geisst78" /> 1983 жылдан 1990 жылға дейін [[Питер А. Коэн]] Shearson Lehman Brothers компаниясының бас атқарушы директоры әрі директорлар кеңесінің төрағасы болды.<ref name="forbes">{{cite news |url=https://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |title=Profile: Peter A. Cohen |work=[[Forbes]] |access-date=February 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204151114/http://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |archive-date=February 4, 2012 |url-status=dead }}</ref> Ол [[E.F. Hutton]] компаниясын 1 миллиард АҚШ долларына сатып алу мәмілесін басқарды. Соның нәтижесінде [[Shearson Lehman Hutton]] компаниясы құрылды.<ref name="cole">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE5DC1239F937A35751C1A961948260&scp=77&sq=shearson+lehman+hutton&st=nyt |title=Company News – Hutton-Shearson Deal Announced |work=The New York Times |date=December 4, 1987 |first=Robert J. |last=Cole}}</ref><ref>{{cite web|url=http://pro.corbis.com/search/Enlargement.aspx?CID=isg&mediauid=%7B56850BCA-B9AB-46D6-931A-D184A7C0A95A%7D |title=Shearson Lehman Buying out E.F. Hutton – Rights Managed |publisher=Pro.corbis.com |access-date=October 16, 2010 }}</ref> 1989 жылы Shearson компаниясы [[Ф. Росс Джонсон]]ның басқару тобының [[RJR Nabisco]] компаниясын сатып алу әрекетін қолдады. Алайда түпкілікті нәтижеде олардың ұсынысынан [[Drexel Burnham Lambert]] қолдау көрсеткен [[Kohlberg Kravis Roberts]] жеке инвестициялық фирмасының ұсынысы басым түсіп, мәміле сол фирманың пайдасына шешілді.<ref>{{Cite news|date=December 2, 1988|title=History of the Rjr Nabisco Takeover|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1988/12/02/business/history-of-the-rjr-nabisco-takeover.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> === Бөлінуі және тәуелсіздігі (1994–2008) === 1993 жылы жаңадан тағайындалған бас атқарушы директор [[Харви Голуб]]тың басшылығымен American Express өзінің банк және брокерлік қызметтерден тұратын бизнесінен біртіндеп бас тарта бастады. Компания бөлшек брокерлік және активтерді басқару бөлімшелерін [[Primerica]] компаниясына сатты,<ref name="quint">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE0D8143AF930A25750C0A965958260&scp=14&sq=american+express+shearson&st=nyt |title=Primerica Will Buy Shearson for $1&nbsp;billion |work=The New York Times |date=March 13, 1993 |first=Michael |last=Quint}}</ref> ал 1994 жылы Lehman Brothers Kuhn Loeb компаниясын алғашқы жария акция орналастыру (IPO) арқылы Lehman Brothers Holdings, Inc. атауымен дербес компания ретінде бөлді.<ref name=Geisst79>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 79</ref> Компания бөлініп шыққаннан кейін оның бас атқарушы директоры болып [[Дик Фулд]] тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=October 28, 2007|title=The Survivor|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2007/10/28/business/28fuld.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Фулд АҚШ пен әлемдегі жетекші инвестициялық банктердің бірі саналатын компанияны басқарды.<ref name="junod20090911">{{Cite magazine |last=Junod |first=Tom |date=2009-09-11 |title=The Deal of the Century |url=https://www.esquire.com/news-politics/a6295/barclays-deal-of-the-century-1009/ |access-date=2025-04-29 |magazine=Esquire |language=en-US}}</ref> Оның басшылығы кезінде Lehman Brothers 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысын еңсеріп,<ref>{{Cite book|last=Salinger|first=Lawrence M.|url=https://books.google.com/books?id=0Vh2AwAAQBAJ&pg=PA550|title=Encyclopedia of White-Collar and Corporate Crime|date=June 14, 2013|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4522-7616-8|pages=550|language=en}}</ref> 1998 жылы [[Long-Term Capital Management]] хедж-қорының күйреуінен де өтті.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=June 3, 2008|title=Lehman shares plunge on capital raising concern|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-capital-idUSBNG23649720080603|access-date=September 30, 2020}}</ref><ref name="reuters.com">{{cite news|author=Christian Plumb and Dan Wilchins|date=September 14, 2008|title=Lehman CEO Fuld's hubris contributed to meltdown|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/idUSN1341059120080914|access-date=February 15, 2012}}</ref> 2001 жылы фирма [[Cowen & Co.]] компаниясының жеке клиенттерге қызмет көрсету бизнесін (PCS) сатып алды.<ref name="gasparino">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |title=Lehman Brothers to take over SG Cowen's brokerage division |work=The Financial Express |author=Charles Gasparino |date=July 18, 2000 |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514235028/http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |archive-date=May 14, 2013 }}</ref> Кейінірек, 2003 жылы, компания 1989 жылы шығып кеткен активтерді басқару саласына қайта оралуды белсенді түрде бастады.<ref name=PI>{{cite news |url=http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-867982/BACK-AGAIN-Lehman-returns-to.html |title=Back Again: Lehman returns to institutional management with Lincoln deal; Purchase of fixed-income business ends 13-year absence |author=Christine Williamson |work=Pensions & Investments |publisher=Goliath |access-date=February 15, 2012}}</ref> Басқаруындағы активтер көлемі 2 миллиард АҚШ долларынан басталған фирма [[Crossroads Group]] компаниясын, Lincoln Capital Management компаниясының тұрақты кірісті бағалы қағаздар бөлімшесін<ref name=PI/> және [[Neuberger Berman]] компаниясын сатып алды.<ref name="thomas">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507EFDB143FF930A15754C0A9659C8B63 |title=Market Place; Lehman to Buy Neuberger Berman For $2.6&nbsp;Billion | first=Landon Jr. |last=Thomas |date=July 23, 2003 |work=The New York Times}}</ref> Бұл кәсіпорындар PCS бизнесімен және Lehman компаниясының тікелей инвестициялар бизнесімен бірге Инвестицияларды басқару бөлімшесін құрды.<ref>{{Cite web|last=Gasparino|first=Charlie|date=August 4, 2008|title=Lehman Weighs Sale of Investment Management Unit|url=https://www.cnbc.com/2008/08/04/lehman-weighs-sale-of-investment-management-unit.html|access-date=September 30, 2020|website=CNBC}}</ref> Аталған бөлімше шамамен 3,1 миллиард АҚШ доллары көлемінде таза табыс әкелді.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers Holdings Inc.|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/806085/000110465908005476/a08-3530_110k.htm|access-date=September 30, 2020|website=SEC}}</ref> Жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысы кезінде Фулд өз қызметін сақтап қалды, ал [[Bear Stearns]], [[Merrill Lynch]] және [[Citigroup]] сияқты бәсекелес компаниялардың бас атқарушы директорлары қызметтерінен кетуге мәжбүр болды.<ref name="reuters.com" /> Сонымен қатар, құрамында [[Vodafone]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры Кристофер Гент пен [[IBM]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры [[Джон Акерс]] сияқты тұлғалар болған Lehman директорлар кеңесі компания акцияларының бағасы үздіксіз құлдырап жатқан кезде де Фулдқа қарсы шығуға құлықсыз болды. 2008 жылғы мамырда, банкроттық жарияланардың алдында, компанияның активтері 639 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=September 15, 2008|title=Lehman files for bankruptcy, plans to sell units|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-bankruptcy-idUSN1546989720080915|access-date=September 30, 2020}}</ref> === 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдарға жауап === [[Сурет:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|thumb|Нью-Йорк қаласындағы бұрынғы штаб-пәтері. Қазіргі иесі — [[Barclays]]]] 2001 жылғы 11 қыркүйекте Lehman компаниясы Бірінші дүниежүзілік сауда орталығының ([[1 World Trade Center]]) 38–40-қабаттарын иеленіп отырды. Сол күні болған лаңкестік шабуылдар кезінде компанияның бір қызметкері қаза тапты.<ref name=":4">{{Cite web|date=September 1, 2002|title=Impact of 9/11 on Lehman Brothers, Merrill Lynch and American Express|url=https://www.cio.com/article/2440607/impact-of-9-11-on-lehman-brothers--merrill-lynch-and-american-express.html|access-date=September 30, 2020|website=CIO|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Gibbs|first1=Geoff|last2=Adams|first2=Richard|last3=Pandya|first3=Nick|last4=Bowers|first4=Simon|last5=Branigan|first5=Tania|last6=Hall|first6=Sarah|date=September 14, 2001|title=Grim roll call of WTC companies|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2001/sep/14/september11.usa10|access-date=September 30, 2020|issn=0261-3077}}</ref> Компанияның [[Three World Financial Center]] кешеніндегі жаһандық штаб-пәтері құлаған ғимараттардың сынықтарынан қатты зақымданып, пайдалануға жарамсыз болып қалды. Соның салдарынан 6 500-ден астам қызметкер басқа жерге көшірілді.<ref name=":4" /> Сауда операциялары [[Нью-Джерси]] штатындағы [[Джерсей Сити (Нью-Джерси)|Джерси-Сити]] қаласына ауыстырылды.<ref>{{Cite news|last=Blair|first=Jayson|date=March 1, 2002|title=Amex Coming Back to Lower Manhattan|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2002/03/01/nyregion/amex-coming-back-to-lower-manhattan.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 2001 жылғы 17 қыркүйекте қор нарықтары қайта ашылған кезде Lehman компаниясының сату және сауда операциялары толық қалпына келтірілді.<ref>{{Cite news|last=Berenson|first=Alex|date=September 17, 2001|title=AFTER THE ATTACKS: THE MARKETS; Uncertainly, Market Reopens Today|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2001/09/17/business/after-the-attacks-the-markets-uncertainly-market-reopens-today.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Келесі айларда компания өз қызметін Нью-Йорк қаласының әртүрлі бөліктеріндегі 40-тан астам уақытша орынға орналастырды.<ref name="egbert" /> Инвестициялық банкинг бөлімшесі [[Sheraton Manhattan Hotel]] қонақүйінің бірінші қабатындағы демалыс залдарын, мейрамханаларын және барлық 665 қонақ бөлмесін кеңсе кеңістігіне айналдырды.<ref name="egbert">{{cite news |title=Lehman Checks into Sheraton |url=http://articles.nydailynews.com/2001-09-19/news/18366151_1_lehman-brothers-investment-bank-sheraton-new-york |work=[[Daily News (New York)|Daily News]] |date=September 19, 2001 |author=Bill Egbert |publisher=nydailynews.com |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514020349/http://articles.nydailynews.com/2001-09-19/news/18366151_1_lehman-brothers-investment-bank-sheraton-new-york |archive-date=May 14, 2012}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} qzbrfk73ehmjhknlz6sp1cuxehnazg0 3615372 3615370 2026-06-10T19:05:30Z 1nter pares 146705 /* 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдарға жауап */ 3615372 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> Lehman компаниясы 1883 жылдың өзінде-ақ Нью-Йорк кофе биржасының мүшесі болды, ал 1887 жылы [[Нью-Йорк қор биржасы]]на қабылданды.<ref name="Geisst50" /><ref name="Wechsberg235" /> 1899 жылы компания өзінің алғашқы жария бағалы қағаздар орналастыруын жүзеге асырды. Ол [[International Steam Pump Company]] компаниясының артықшылықты және жай акцияларын орналастыру бойынша [[Андерайтинг|андеррайтер]] қызметін атқарды.<ref>{{cite book |last=Swaine |first=Robert T. |date=1946 |title=The Cravath Firm and Its Predecessors, 1819–1947 |url=https://books.google.com/books?id=p8jmmSwD9KEC&pg=RA1-PA196 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |page=633 |isbn=978-1-58477-713-7 |access-date=June 3, 2014}}</ref> International Steam Pump Company бағалы қағаздарын орналастыруға қатысқанына қарамастан, фирманың тауар саудасымен айналысатын компаниядан бағалы қағаздарды орналастыруға маманданған инвестициялық банкке айналуы 1906 жылға дейін толық жүзеге аспады.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite news|last=Auletta|first=Ken|date=February 17, 1985|title=Power, Greed and Glory on Wall Street: The Fall of the Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1985/02/17/magazine/power-greed-and-glory-on-wall-street-the-fall-of-the-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Сол жылы Эмануэль Леманның ұлы [[Филип Леман]]ның басшылығымен компания [[Goldman Sachs|Goldman, Sachs & Co.]] фирмасымен серіктестік орнатып,<ref name=":2" /><ref name=Geisst51>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 51</ref><ref name=Geisst285>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 285</ref> General Cigar Company компаниясының акцияларын қор нарығына шығаруға көмектесті.<ref name=Wechsberg238>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 238</ref> Көп ұзамай олардың артынан [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясы да келді.<ref name="Wechsberg238" /> Кейін фирма [[F.W. Woolworth Company]],<ref name="Wechsberg238" /><ref name=Geisst53>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 53</ref> [[May Department Stores Company]], [[Gimbel Brothers, Inc.]],<ref name=Wechsberg241>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 241</ref> [[R.H. Macy & Company]],<ref name="Wechsberg241" /> [[Studebaker Corporation]],<ref name="Geisst53" /> [[B.F. Goodrich Company]]<ref name=":1" /> және [[Endicott Johnson Corporation]] сияқты компаниялардың бағалы қағаздарын орналастыруға қатысты. 1925 жылы Филип Леман зейнетке шыққаннан кейін фирма басшылығын оның ұлы [[Роберт «Бобби» Леман]] өз қолына алды.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|last=Kapur|first=Saranya|date=November 7, 2013|title=A Lehman Brothers Founder's Historic Mansion Just Sold As 'Trophy Office Space' For $40 Million|url=https://www.businessinsider.in/a-lehman-brothers-founders-historic-mansion-just-sold-as-trophy-office-space-for-40-million/articleshow/25392157.cms|access-date=September 30, 2020|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|last=Serwer|first=Andy|date=April 11, 2006|title=CEO Dick Fuld's makeover of Lehman Brothers – Apr. 11, 2006|url=https://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430093753/http://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|url-status=dead|archive-date=April 30, 2006|access-date=September 30, 2020|website=CNN Money}}</ref> Бобби Леманның басшылығы кезінде компания [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңіндегі капитал тапшылығы дағдарысын еңсеріп шықты. Бұл кезеңде фирма акциялар нарығының қалпына келуін күте отырып, [[венчурлік капитал]] саласына басымдық берді.<ref>{{Cite web|date=September 7, 2009|title=Crash of a titan: The inside story of the fall of Lehman Brothers|url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/crash-of-a-titan-the-inside-story-of-the-fall-of-lehman-brothers-1782714.html|access-date=September 30, 2020|website=The Independent|language=en}}</ref> 1924 жылы Джон М. Хэнкок компанияға қосылған әулеттен тыс алғашқы қызметкер болды.<ref name="Geisst51" /><ref name=UND1>{{cite web |url=http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |publisher=University of North Dakota |title=John M. Hancock Papers |access-date=September 14, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210020012/http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |archive-date=February 10, 2007}}</ref> Одан кейін Монро С. Гутман мен Пол Мазур келіп, 1927 жылы фирманың серіктестері атанды.<ref>{{Cite news|date=July 5, 1974|title=Monroe Gutman, 88, Lehman Executive|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/07/05/archives/monroe-gutman-88-lehman-executive.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Waggoner|first=Walter H.|date=August 1, 1979|title=Paul M. Mazur, at 86; Lehman Bros. Partner More Than 50 Years|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/08/01/archives/paul-m-mazur-at-86-lehman-bros-partner-more-than-50-years.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 1928 жылға қарай компания өзінің [[One William Street]] мекенжайындағы жаңа штаб-пәтеріне көшті.<ref>{{Cite book|last=Chapman|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=6Etda_n_CIEC&pg=PT94|title=The Last of the Imperious Rich: Lehman Brothers, 1844–2008|date=September 2, 2010|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-44270-8|pages=94|language=en}}</ref> [[Сурет:PeterGeorgePeterson.jpg|thumb|150px|right|Пит Питерсон]] 1930-жылдары Lehman алғашқы теледидар өндірушісі саналатын [[DuMont Laboratories]] компаниясының акцияларын [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] ұйымдастырды және [[Radio Corporation of America]] (RCA) компаниясын қаржыландыруға көмектесті.<ref name="ingrham">{{cite book |last=Ingham |first=John N. |url=https://books.google.com/books?id=J9nXHgKQ49EC&q=lehman+brothers+rca&pg=PA786 |title=Biographical Dictionary of American Business Leaders |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=1983 |access-date=September 14, 2008 |isbn=9780313213625}}</ref> Компания сондай-ақ қарқынды дамып келе жатқан мұнай өнеркәсібін қаржыландыруға қатысып, [[Halliburton]] және [[Kerr-McGee]] сияқты компанияларға қолдау көрсетті. 1950-жылдары Lehman Digital Equipment Corporation компаниясының акцияларын алғашқы жария орналастыруды ұйымдастырды.<ref>{{Cite news|date=September 13, 2008|title=FACTBOX: A brief history of Lehman Brothers|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-factbox-idUSHAR27520620080913|access-date=September 30, 2020}}</ref> Кейінірек фирма [[Digital Equipment Corporation]] компаниясының [[Compaq]] компаниясы тарапынан сатып алынуын ұйымдастырды. === Серіктестіктің өзгеру кезеңі (1969–1984) === 1969 жылы [[Роберт Леман]] фирманы 44 жыл басқарғаннан кейін қайтыс болды. Осыдан кейін Леман әулетінің бірде-бір мүшесі серіктестіктің жұмысына белсенді түрде қатыспайтын болды.<ref name=":3" /> Сол уақытта Lehman 1970-жылдардың басындағы қолайсыз экономикалық жағдайдың қысымына тап болды. 1972 жылға қарай фирма ауыр кезеңді бастан кешіріп жатты. Сондықтан 1973 жылы компанияны дағдарыстан шығару үшін [[Bell & Howell]] Corporation компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Пит Питерсон]] шақырылды.<ref name=":0">{{Cite book|last=Ward|first=Vicky|url=https://books.google.com/books?id=Y9jIDwAAQBAJ&q=lehman+brothers+1970s|title=The Devil's Casino: Friendship, Betrayal, and the High Stakes Games Played Inside Lehman Brothers|date=April 5, 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-01149-2|language=en}}</ref><ref name="Geisst77">Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 77 {{dead link|date=March 2016}}</ref> Питерсонның директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор ретіндегі басшылығы кезінде фирма 1975 жылы Abraham & Co. компаниясын сатып алды, ал екі жылдан кейін [[Kuhn, Loeb & Co.]] компаниясымен бірікті.<ref name=Geisst77/> Соның нәтижесінде [[Salomon Brothers]], [[Goldman Sachs]] және [[First Boston]] компанияларынан кейінгі елдегі төртінші ірі инвестициялық банк — Lehman Brothers, Kuhn, Loeb Inc. құрылды.<ref name="sloane">{{cite news |url=https://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F60814F93F5B117B93CBAB178AD95F438785F9 |title=Lehman and Kuhn Loeb to Merge; Lehman Brothers and Kuhn Loeb Sign Agreement to Merge December 16 |first=Leonard |last=Sloane |date=November 29, 1977 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Питерсон фирманы айтарлықтай операциялық шығындардан қатарынан бес жылдық рекордтық пайдаға жеткізді. Осы кезеңде компанияның меншікті капитал табыстылығы инвестициялық банкинг саласындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|last1=Ph.D|first1=William F. BAKER|url=https://books.google.com/books?id=d66J6gnavS4C&q=Peterson+led+the+firm+from+significant+operating+losses+to+five+consecutive+years+of+record+profits+with+a+return+on+equity+among+the+highest+in+the+investment-banking+industry&pg=PA222|title=Leading with Kindness: How Good People Consistently Get Superior Results|last2=Ph.D|first2=Michael O'MALLEY|date=August 13, 2008|publisher=AMACOM|isbn=978-0-8144-0175-0|language=en}}</ref> 1980-жылдардың басына қарай фирманың инвестициялық банкирлері мен трейдерлері арасындағы қайшылықтар Питерсонды фирманың президенті, операциялық директоры және бұрынғы трейдері [[Льюис Глюксман]]ды 1983 жылғы мамырда өзімен бірге бас атқарушы директор қызметіне көтермелеуге мәжбүр етті.<ref name=":2"/> Глюксман фирмада бірқатар өзгерістер енгізді, олардың нәтижесінде ішкі шиеленіс одан әрі күшейді. Бұл жағдай Глюксманның басқару стилімен және нарықтағы құлдыраумен ұштасып, билік үшін күреске алып келді. Соның нәтижесінде Питерсон қызметінен шеттетіліп, Глюксман фирманың жалғыз бас атқарушы директоры болып қалды.<ref name=":0" /><ref name=Geisst78>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 78</ref> Билік үшін күреске көңілі толмаған көптеген банкирлер компаниядан кете бастады. Фирманың бірігу мен жұтып алу жөніндегі комитетінің төрағасы [[Стивен А. Шварцман]] 2003 жылғы ақпанда Private Equity International басылымына берген сұхбатында: «Lehman Brothers ішінде бәсекелестік өте жоғары болды, ақыр соңында бұл жағдай қалыпты жұмыс істеуге кедергі келтірді», — деп еске алған. Осы ішкі ыдыраудың салдарынан компания қиын жағдайға тап болды, ал Глюксман фирманы сатуға мәжбүр болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|last=Staff|first=P. E. I.|title=Always bet on black|url=https://www.privateequityinternational.com/print-editions/2003-02/always-bet-on-black/|access-date=June 22, 2020|website=Private Equity International|date=February 2003 |language=en-GB}}</ref> === American Express-пен бірігуі (1984–1994) === [[Сурет:Shearson Lehman Logo.png|thumb|right|Shearson Lehman/American Express логотипі]] Инвестициялық банкингтен гөрі брокерлік қызметке көбірек маманданған және [[American Express]] компаниясына тиесілі бағалы қағаздар фирмасы [[Shearson/American Express]] 1984 жылы Lehman компаниясын 360 миллион АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{Cite news|last=Cole|first=Robert J.|date=April 11, 1984|title=Shearson to Pay $360 Million to Acquire Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1984/04/11/business/shearson-to-pay-360-million-to-acquire-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 11 мамырда біріктірілген компаниялар Shearson Lehman/American Express атауын қабылдады.<ref name="Geisst78" /> 1983 жылдан 1990 жылға дейін [[Питер А. Коэн]] Shearson Lehman Brothers компаниясының бас атқарушы директоры әрі директорлар кеңесінің төрағасы болды.<ref name="forbes">{{cite news |url=https://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |title=Profile: Peter A. Cohen |work=[[Forbes]] |access-date=February 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204151114/http://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |archive-date=February 4, 2012 |url-status=dead }}</ref> Ол [[E.F. Hutton]] компаниясын 1 миллиард АҚШ долларына сатып алу мәмілесін басқарды. Соның нәтижесінде [[Shearson Lehman Hutton]] компаниясы құрылды.<ref name="cole">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE5DC1239F937A35751C1A961948260&scp=77&sq=shearson+lehman+hutton&st=nyt |title=Company News – Hutton-Shearson Deal Announced |work=The New York Times |date=December 4, 1987 |first=Robert J. |last=Cole}}</ref><ref>{{cite web|url=http://pro.corbis.com/search/Enlargement.aspx?CID=isg&mediauid=%7B56850BCA-B9AB-46D6-931A-D184A7C0A95A%7D |title=Shearson Lehman Buying out E.F. Hutton – Rights Managed |publisher=Pro.corbis.com |access-date=October 16, 2010 }}</ref> 1989 жылы Shearson компаниясы [[Ф. Росс Джонсон]]ның басқару тобының [[RJR Nabisco]] компаниясын сатып алу әрекетін қолдады. Алайда түпкілікті нәтижеде олардың ұсынысынан [[Drexel Burnham Lambert]] қолдау көрсеткен [[Kohlberg Kravis Roberts]] жеке инвестициялық фирмасының ұсынысы басым түсіп, мәміле сол фирманың пайдасына шешілді.<ref>{{Cite news|date=December 2, 1988|title=History of the Rjr Nabisco Takeover|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1988/12/02/business/history-of-the-rjr-nabisco-takeover.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> === Бөлінуі және тәуелсіздігі (1994–2008) === 1993 жылы жаңадан тағайындалған бас атқарушы директор [[Харви Голуб]]тың басшылығымен American Express өзінің банк және брокерлік қызметтерден тұратын бизнесінен біртіндеп бас тарта бастады. Компания бөлшек брокерлік және активтерді басқару бөлімшелерін [[Primerica]] компаниясына сатты,<ref name="quint">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE0D8143AF930A25750C0A965958260&scp=14&sq=american+express+shearson&st=nyt |title=Primerica Will Buy Shearson for $1&nbsp;billion |work=The New York Times |date=March 13, 1993 |first=Michael |last=Quint}}</ref> ал 1994 жылы Lehman Brothers Kuhn Loeb компаниясын алғашқы жария акция орналастыру (IPO) арқылы Lehman Brothers Holdings, Inc. атауымен дербес компания ретінде бөлді.<ref name=Geisst79>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 79</ref> Компания бөлініп шыққаннан кейін оның бас атқарушы директоры болып [[Дик Фулд]] тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=October 28, 2007|title=The Survivor|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2007/10/28/business/28fuld.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Фулд АҚШ пен әлемдегі жетекші инвестициялық банктердің бірі саналатын компанияны басқарды.<ref name="junod20090911">{{Cite magazine |last=Junod |first=Tom |date=2009-09-11 |title=The Deal of the Century |url=https://www.esquire.com/news-politics/a6295/barclays-deal-of-the-century-1009/ |access-date=2025-04-29 |magazine=Esquire |language=en-US}}</ref> Оның басшылығы кезінде Lehman Brothers 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысын еңсеріп,<ref>{{Cite book|last=Salinger|first=Lawrence M.|url=https://books.google.com/books?id=0Vh2AwAAQBAJ&pg=PA550|title=Encyclopedia of White-Collar and Corporate Crime|date=June 14, 2013|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4522-7616-8|pages=550|language=en}}</ref> 1998 жылы [[Long-Term Capital Management]] хедж-қорының күйреуінен де өтті.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=June 3, 2008|title=Lehman shares plunge on capital raising concern|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-capital-idUSBNG23649720080603|access-date=September 30, 2020}}</ref><ref name="reuters.com">{{cite news|author=Christian Plumb and Dan Wilchins|date=September 14, 2008|title=Lehman CEO Fuld's hubris contributed to meltdown|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/idUSN1341059120080914|access-date=February 15, 2012}}</ref> 2001 жылы фирма [[Cowen & Co.]] компаниясының жеке клиенттерге қызмет көрсету бизнесін (PCS) сатып алды.<ref name="gasparino">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |title=Lehman Brothers to take over SG Cowen's brokerage division |work=The Financial Express |author=Charles Gasparino |date=July 18, 2000 |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514235028/http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |archive-date=May 14, 2013 }}</ref> Кейінірек, 2003 жылы, компания 1989 жылы шығып кеткен активтерді басқару саласына қайта оралуды белсенді түрде бастады.<ref name=PI>{{cite news |url=http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-867982/BACK-AGAIN-Lehman-returns-to.html |title=Back Again: Lehman returns to institutional management with Lincoln deal; Purchase of fixed-income business ends 13-year absence |author=Christine Williamson |work=Pensions & Investments |publisher=Goliath |access-date=February 15, 2012}}</ref> Басқаруындағы активтер көлемі 2 миллиард АҚШ долларынан басталған фирма [[Crossroads Group]] компаниясын, Lincoln Capital Management компаниясының тұрақты кірісті бағалы қағаздар бөлімшесін<ref name=PI/> және [[Neuberger Berman]] компаниясын сатып алды.<ref name="thomas">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507EFDB143FF930A15754C0A9659C8B63 |title=Market Place; Lehman to Buy Neuberger Berman For $2.6&nbsp;Billion | first=Landon Jr. |last=Thomas |date=July 23, 2003 |work=The New York Times}}</ref> Бұл кәсіпорындар PCS бизнесімен және Lehman компаниясының тікелей инвестициялар бизнесімен бірге Инвестицияларды басқару бөлімшесін құрды.<ref>{{Cite web|last=Gasparino|first=Charlie|date=August 4, 2008|title=Lehman Weighs Sale of Investment Management Unit|url=https://www.cnbc.com/2008/08/04/lehman-weighs-sale-of-investment-management-unit.html|access-date=September 30, 2020|website=CNBC}}</ref> Аталған бөлімше шамамен 3,1 миллиард АҚШ доллары көлемінде таза табыс әкелді.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers Holdings Inc.|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/806085/000110465908005476/a08-3530_110k.htm|access-date=September 30, 2020|website=SEC}}</ref> Жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысы кезінде Фулд өз қызметін сақтап қалды, ал [[Bear Stearns]], [[Merrill Lynch]] және [[Citigroup]] сияқты бәсекелес компаниялардың бас атқарушы директорлары қызметтерінен кетуге мәжбүр болды.<ref name="reuters.com" /> Сонымен қатар, құрамында [[Vodafone]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры Кристофер Гент пен [[IBM]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры [[Джон Акерс]] сияқты тұлғалар болған Lehman директорлар кеңесі компания акцияларының бағасы үздіксіз құлдырап жатқан кезде де Фулдқа қарсы шығуға құлықсыз болды. 2008 жылғы мамырда, банкроттық жарияланардың алдында, компанияның активтері 639 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=September 15, 2008|title=Lehman files for bankruptcy, plans to sell units|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-bankruptcy-idUSN1546989720080915|access-date=September 30, 2020}}</ref> === 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдарға жауап === [[Сурет:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|thumb|Нью-Йорк қаласындағы бұрынғы штаб-пәтері. Қазіргі иесі — [[Barclays]]]] 2001 жылғы 11 қыркүйекте Lehman компаниясы Бірінші дүниежүзілік сауда орталығының ([[1 World Trade Center]]) 38–40-қабаттарын иеленіп отырды. Сол күні болған лаңкестік шабуылдар кезінде компанияның бір қызметкері қаза тапты.<ref name=":4">{{Cite web|date=September 1, 2002|title=Impact of 9/11 on Lehman Brothers, Merrill Lynch and American Express|url=https://www.cio.com/article/2440607/impact-of-9-11-on-lehman-brothers--merrill-lynch-and-american-express.html|access-date=September 30, 2020|website=CIO|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Gibbs|first1=Geoff|last2=Adams|first2=Richard|last3=Pandya|first3=Nick|last4=Bowers|first4=Simon|last5=Branigan|first5=Tania|last6=Hall|first6=Sarah|date=September 14, 2001|title=Grim roll call of WTC companies|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2001/sep/14/september11.usa10|access-date=September 30, 2020|issn=0261-3077}}</ref> Компанияның [[Three World Financial Center]] кешеніндегі жаһандық штаб-пәтері құлаған ғимараттардың сынықтарынан қатты зақымданып, пайдалануға жарамсыз болып қалды. Соның салдарынан 6 500-ден астам қызметкер басқа жерге көшірілді.<ref name=":4" /> Сауда операциялары [[Нью-Джерси]] штатындағы [[Джерсей Сити (Нью-Джерси)|Джерси-Сити]] қаласына ауыстырылды.<ref>{{Cite news|last=Blair|first=Jayson|date=March 1, 2002|title=Amex Coming Back to Lower Manhattan|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2002/03/01/nyregion/amex-coming-back-to-lower-manhattan.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 2001 жылғы 17 қыркүйекте қор нарықтары қайта ашылған кезде Lehman компаниясының сату және сауда операциялары толық қалпына келтірілді.<ref>{{Cite news|last=Berenson|first=Alex|date=September 17, 2001|title=AFTER THE ATTACKS: THE MARKETS; Uncertainly, Market Reopens Today|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2001/09/17/business/after-the-attacks-the-markets-uncertainly-market-reopens-today.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Келесі айларда компания өз қызметін Нью-Йорк қаласының әртүрлі бөліктеріндегі 40-тан астам уақытша орынға орналастырды.<ref name="egbert" /> Инвестициялық банкинг бөлімшесі [[Sheraton Manhattan Hotel]] қонақүйінің бірінші қабатындағы демалыс залдарын, мейрамханаларын және барлық 665 қонақ бөлмесін кеңсе кеңістігіне айналдырды.<ref name="egbert">{{cite news |title=Lehman Checks into Sheraton |url=http://articles.nydailynews.com/2001-09-19/news/18366151_1_lehman-brothers-investment-bank-sheraton-new-york |work=[[Daily News (New York)|Daily News]] |date=September 19, 2001 |author=Bill Egbert |publisher=nydailynews.com |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514020349/http://articles.nydailynews.com/2001-09-19/news/18366151_1_lehman-brothers-investment-bank-sheraton-new-york |archive-date=May 14, 2012}}</ref> Шабуылдардан кейін банк икемді жұмыс кестесін (кеңсе орындарын ортақ пайдалану мақсатында) және виртуалды жеке желі (VPN) арқылы қашықтан жұмыс істеу жүйесін сынақтан өткізді.<ref>{{Cite book |last=Hewlett |first=Sylvia Ann |url=https://books.google.com/books?id=wPW_D1KmS7gC&pg=PA233 |title=Off-Ramps and On-Ramps: Keeping Talented Women on the Road to Success |journal=Harvard Business Review |date=May 15, 2007 |publisher=[[Harvard Business Press]] |isbn=978-1-4221-5983-5 |volume=83 |pages=43–6, 48, 50–4 passim |language=en |pmid=15768675 |issue=3}}</ref><ref name=":7" /> 2001 жылғы қазанда Lehman [[745 Seventh Avenue]] мекенжайында орналасқан, 32 қабатты және ауданы 1 050 000 шаршы футты (98 000 м²) құрайтын кеңсе ғимаратын шамамен 700 миллион АҚШ долларына сатып алды.<ref name=":5">{{Cite news |title=Lehman buys NYC office building |url=https://money.cnn.com/2001/10/08/companies/lehman_morgan/ | publisher=[[CNN]] |date=October 8, 2001|access-date=January 29, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20020204021041/https://money.cnn.com/2001/10/08/companies/lehman_morgan/|archive-date=February 4, 2002|url-status=dead}}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Bagli |first=Charles V. |date=October 9, 2001 |title=Morgan Stanley Selling Nearly Completed Office Tower to Lehman for $700 Million |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/2001/10/09/nyregion/09MORG.html|access-date=January 27, 2026 |work=The New York Times}}</ref> Бұл ғимарат жақында ғана салынып біткен болатын және оны бәсекелес [[Morgan Stanley]] компаниясы әлі қоныстанып үлгермеген еді.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Lehman жаңа ғимаратқа 2002 жылғы қаңтарда көше бастады және көшуді сол жылғы наурызда аяқтады.<ref name="nymag.com">{{cite web|title=Print Page|url=https://nymag.com/print/?/news/business/52603/|access-date=October 7, 2013|publisher=Nymag.com}}</ref> Компания [[Three World Financial Center]] ғимаратына қайта оралмады, өйткені оның құрылымдық қауіпсіздігі толық расталмаған болатын. Бұған қоса, фирма Three World Financial Center ғимаратын жөндеу жұмыстарының аяқталуын күте алмады.<ref>{{Cite news|last=Bagli|first=Charles V.|date=September 10, 2002|title=Tower at Financial Center Changes Hands for a Song|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2002/09/10/nyregion/tower-at-financial-center-changes-hands-for-a-song.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Grant|first1=Peter|last2=Gasparino|first2=Charles|date=October 9, 2001|title=Lehman Brothers Plans to Move Headquarters Out of Wall Street|language=en-US|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/SB1002550120224362280|access-date=September 30, 2020|issn=0099-9660}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 4swfekjub07i4daghz1cqi94mpalk5l 3615373 3615372 2026-06-10T19:09:54Z 1nter pares 146705 /* 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдарға жауап */ 3615373 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> Lehman компаниясы 1883 жылдың өзінде-ақ Нью-Йорк кофе биржасының мүшесі болды, ал 1887 жылы [[Нью-Йорк қор биржасы]]на қабылданды.<ref name="Geisst50" /><ref name="Wechsberg235" /> 1899 жылы компания өзінің алғашқы жария бағалы қағаздар орналастыруын жүзеге асырды. Ол [[International Steam Pump Company]] компаниясының артықшылықты және жай акцияларын орналастыру бойынша [[Андерайтинг|андеррайтер]] қызметін атқарды.<ref>{{cite book |last=Swaine |first=Robert T. |date=1946 |title=The Cravath Firm and Its Predecessors, 1819–1947 |url=https://books.google.com/books?id=p8jmmSwD9KEC&pg=RA1-PA196 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |page=633 |isbn=978-1-58477-713-7 |access-date=June 3, 2014}}</ref> International Steam Pump Company бағалы қағаздарын орналастыруға қатысқанына қарамастан, фирманың тауар саудасымен айналысатын компаниядан бағалы қағаздарды орналастыруға маманданған инвестициялық банкке айналуы 1906 жылға дейін толық жүзеге аспады.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite news|last=Auletta|first=Ken|date=February 17, 1985|title=Power, Greed and Glory on Wall Street: The Fall of the Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1985/02/17/magazine/power-greed-and-glory-on-wall-street-the-fall-of-the-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Сол жылы Эмануэль Леманның ұлы [[Филип Леман]]ның басшылығымен компания [[Goldman Sachs|Goldman, Sachs & Co.]] фирмасымен серіктестік орнатып,<ref name=":2" /><ref name=Geisst51>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 51</ref><ref name=Geisst285>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 285</ref> General Cigar Company компаниясының акцияларын қор нарығына шығаруға көмектесті.<ref name=Wechsberg238>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 238</ref> Көп ұзамай олардың артынан [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясы да келді.<ref name="Wechsberg238" /> Кейін фирма [[F.W. Woolworth Company]],<ref name="Wechsberg238" /><ref name=Geisst53>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 53</ref> [[May Department Stores Company]], [[Gimbel Brothers, Inc.]],<ref name=Wechsberg241>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 241</ref> [[R.H. Macy & Company]],<ref name="Wechsberg241" /> [[Studebaker Corporation]],<ref name="Geisst53" /> [[B.F. Goodrich Company]]<ref name=":1" /> және [[Endicott Johnson Corporation]] сияқты компаниялардың бағалы қағаздарын орналастыруға қатысты. 1925 жылы Филип Леман зейнетке шыққаннан кейін фирма басшылығын оның ұлы [[Роберт «Бобби» Леман]] өз қолына алды.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|last=Kapur|first=Saranya|date=November 7, 2013|title=A Lehman Brothers Founder's Historic Mansion Just Sold As 'Trophy Office Space' For $40 Million|url=https://www.businessinsider.in/a-lehman-brothers-founders-historic-mansion-just-sold-as-trophy-office-space-for-40-million/articleshow/25392157.cms|access-date=September 30, 2020|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|last=Serwer|first=Andy|date=April 11, 2006|title=CEO Dick Fuld's makeover of Lehman Brothers – Apr. 11, 2006|url=https://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430093753/http://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|url-status=dead|archive-date=April 30, 2006|access-date=September 30, 2020|website=CNN Money}}</ref> Бобби Леманның басшылығы кезінде компания [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңіндегі капитал тапшылығы дағдарысын еңсеріп шықты. Бұл кезеңде фирма акциялар нарығының қалпына келуін күте отырып, [[венчурлік капитал]] саласына басымдық берді.<ref>{{Cite web|date=September 7, 2009|title=Crash of a titan: The inside story of the fall of Lehman Brothers|url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/crash-of-a-titan-the-inside-story-of-the-fall-of-lehman-brothers-1782714.html|access-date=September 30, 2020|website=The Independent|language=en}}</ref> 1924 жылы Джон М. Хэнкок компанияға қосылған әулеттен тыс алғашқы қызметкер болды.<ref name="Geisst51" /><ref name=UND1>{{cite web |url=http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |publisher=University of North Dakota |title=John M. Hancock Papers |access-date=September 14, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210020012/http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |archive-date=February 10, 2007}}</ref> Одан кейін Монро С. Гутман мен Пол Мазур келіп, 1927 жылы фирманың серіктестері атанды.<ref>{{Cite news|date=July 5, 1974|title=Monroe Gutman, 88, Lehman Executive|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/07/05/archives/monroe-gutman-88-lehman-executive.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Waggoner|first=Walter H.|date=August 1, 1979|title=Paul M. Mazur, at 86; Lehman Bros. Partner More Than 50 Years|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/08/01/archives/paul-m-mazur-at-86-lehman-bros-partner-more-than-50-years.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 1928 жылға қарай компания өзінің [[One William Street]] мекенжайындағы жаңа штаб-пәтеріне көшті.<ref>{{Cite book|last=Chapman|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=6Etda_n_CIEC&pg=PT94|title=The Last of the Imperious Rich: Lehman Brothers, 1844–2008|date=September 2, 2010|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-44270-8|pages=94|language=en}}</ref> [[Сурет:PeterGeorgePeterson.jpg|thumb|150px|right|Пит Питерсон]] 1930-жылдары Lehman алғашқы теледидар өндірушісі саналатын [[DuMont Laboratories]] компаниясының акцияларын [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] ұйымдастырды және [[Radio Corporation of America]] (RCA) компаниясын қаржыландыруға көмектесті.<ref name="ingrham">{{cite book |last=Ingham |first=John N. |url=https://books.google.com/books?id=J9nXHgKQ49EC&q=lehman+brothers+rca&pg=PA786 |title=Biographical Dictionary of American Business Leaders |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=1983 |access-date=September 14, 2008 |isbn=9780313213625}}</ref> Компания сондай-ақ қарқынды дамып келе жатқан мұнай өнеркәсібін қаржыландыруға қатысып, [[Halliburton]] және [[Kerr-McGee]] сияқты компанияларға қолдау көрсетті. 1950-жылдары Lehman Digital Equipment Corporation компаниясының акцияларын алғашқы жария орналастыруды ұйымдастырды.<ref>{{Cite news|date=September 13, 2008|title=FACTBOX: A brief history of Lehman Brothers|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-factbox-idUSHAR27520620080913|access-date=September 30, 2020}}</ref> Кейінірек фирма [[Digital Equipment Corporation]] компаниясының [[Compaq]] компаниясы тарапынан сатып алынуын ұйымдастырды. === Серіктестіктің өзгеру кезеңі (1969–1984) === 1969 жылы [[Роберт Леман]] фирманы 44 жыл басқарғаннан кейін қайтыс болды. Осыдан кейін Леман әулетінің бірде-бір мүшесі серіктестіктің жұмысына белсенді түрде қатыспайтын болды.<ref name=":3" /> Сол уақытта Lehman 1970-жылдардың басындағы қолайсыз экономикалық жағдайдың қысымына тап болды. 1972 жылға қарай фирма ауыр кезеңді бастан кешіріп жатты. Сондықтан 1973 жылы компанияны дағдарыстан шығару үшін [[Bell & Howell]] Corporation компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Пит Питерсон]] шақырылды.<ref name=":0">{{Cite book|last=Ward|first=Vicky|url=https://books.google.com/books?id=Y9jIDwAAQBAJ&q=lehman+brothers+1970s|title=The Devil's Casino: Friendship, Betrayal, and the High Stakes Games Played Inside Lehman Brothers|date=April 5, 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-01149-2|language=en}}</ref><ref name="Geisst77">Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 77 {{dead link|date=March 2016}}</ref> Питерсонның директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор ретіндегі басшылығы кезінде фирма 1975 жылы Abraham & Co. компаниясын сатып алды, ал екі жылдан кейін [[Kuhn, Loeb & Co.]] компаниясымен бірікті.<ref name=Geisst77/> Соның нәтижесінде [[Salomon Brothers]], [[Goldman Sachs]] және [[First Boston]] компанияларынан кейінгі елдегі төртінші ірі инвестициялық банк — Lehman Brothers, Kuhn, Loeb Inc. құрылды.<ref name="sloane">{{cite news |url=https://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F60814F93F5B117B93CBAB178AD95F438785F9 |title=Lehman and Kuhn Loeb to Merge; Lehman Brothers and Kuhn Loeb Sign Agreement to Merge December 16 |first=Leonard |last=Sloane |date=November 29, 1977 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Питерсон фирманы айтарлықтай операциялық шығындардан қатарынан бес жылдық рекордтық пайдаға жеткізді. Осы кезеңде компанияның меншікті капитал табыстылығы инвестициялық банкинг саласындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|last1=Ph.D|first1=William F. BAKER|url=https://books.google.com/books?id=d66J6gnavS4C&q=Peterson+led+the+firm+from+significant+operating+losses+to+five+consecutive+years+of+record+profits+with+a+return+on+equity+among+the+highest+in+the+investment-banking+industry&pg=PA222|title=Leading with Kindness: How Good People Consistently Get Superior Results|last2=Ph.D|first2=Michael O'MALLEY|date=August 13, 2008|publisher=AMACOM|isbn=978-0-8144-0175-0|language=en}}</ref> 1980-жылдардың басына қарай фирманың инвестициялық банкирлері мен трейдерлері арасындағы қайшылықтар Питерсонды фирманың президенті, операциялық директоры және бұрынғы трейдері [[Льюис Глюксман]]ды 1983 жылғы мамырда өзімен бірге бас атқарушы директор қызметіне көтермелеуге мәжбүр етті.<ref name=":2"/> Глюксман фирмада бірқатар өзгерістер енгізді, олардың нәтижесінде ішкі шиеленіс одан әрі күшейді. Бұл жағдай Глюксманның басқару стилімен және нарықтағы құлдыраумен ұштасып, билік үшін күреске алып келді. Соның нәтижесінде Питерсон қызметінен шеттетіліп, Глюксман фирманың жалғыз бас атқарушы директоры болып қалды.<ref name=":0" /><ref name=Geisst78>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 78</ref> Билік үшін күреске көңілі толмаған көптеген банкирлер компаниядан кете бастады. Фирманың бірігу мен жұтып алу жөніндегі комитетінің төрағасы [[Стивен А. Шварцман]] 2003 жылғы ақпанда Private Equity International басылымына берген сұхбатында: «Lehman Brothers ішінде бәсекелестік өте жоғары болды, ақыр соңында бұл жағдай қалыпты жұмыс істеуге кедергі келтірді», — деп еске алған. Осы ішкі ыдыраудың салдарынан компания қиын жағдайға тап болды, ал Глюксман фирманы сатуға мәжбүр болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|last=Staff|first=P. E. I.|title=Always bet on black|url=https://www.privateequityinternational.com/print-editions/2003-02/always-bet-on-black/|access-date=June 22, 2020|website=Private Equity International|date=February 2003 |language=en-GB}}</ref> === American Express-пен бірігуі (1984–1994) === [[Сурет:Shearson Lehman Logo.png|thumb|right|Shearson Lehman/American Express логотипі]] Инвестициялық банкингтен гөрі брокерлік қызметке көбірек маманданған және [[American Express]] компаниясына тиесілі бағалы қағаздар фирмасы [[Shearson/American Express]] 1984 жылы Lehman компаниясын 360 миллион АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{Cite news|last=Cole|first=Robert J.|date=April 11, 1984|title=Shearson to Pay $360 Million to Acquire Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1984/04/11/business/shearson-to-pay-360-million-to-acquire-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 11 мамырда біріктірілген компаниялар Shearson Lehman/American Express атауын қабылдады.<ref name="Geisst78" /> 1983 жылдан 1990 жылға дейін [[Питер А. Коэн]] Shearson Lehman Brothers компаниясының бас атқарушы директоры әрі директорлар кеңесінің төрағасы болды.<ref name="forbes">{{cite news |url=https://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |title=Profile: Peter A. Cohen |work=[[Forbes]] |access-date=February 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204151114/http://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |archive-date=February 4, 2012 |url-status=dead }}</ref> Ол [[E.F. Hutton]] компаниясын 1 миллиард АҚШ долларына сатып алу мәмілесін басқарды. Соның нәтижесінде [[Shearson Lehman Hutton]] компаниясы құрылды.<ref name="cole">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE5DC1239F937A35751C1A961948260&scp=77&sq=shearson+lehman+hutton&st=nyt |title=Company News – Hutton-Shearson Deal Announced |work=The New York Times |date=December 4, 1987 |first=Robert J. |last=Cole}}</ref><ref>{{cite web|url=http://pro.corbis.com/search/Enlargement.aspx?CID=isg&mediauid=%7B56850BCA-B9AB-46D6-931A-D184A7C0A95A%7D |title=Shearson Lehman Buying out E.F. Hutton – Rights Managed |publisher=Pro.corbis.com |access-date=October 16, 2010 }}</ref> 1989 жылы Shearson компаниясы [[Ф. Росс Джонсон]]ның басқару тобының [[RJR Nabisco]] компаниясын сатып алу әрекетін қолдады. Алайда түпкілікті нәтижеде олардың ұсынысынан [[Drexel Burnham Lambert]] қолдау көрсеткен [[Kohlberg Kravis Roberts]] жеке инвестициялық фирмасының ұсынысы басым түсіп, мәміле сол фирманың пайдасына шешілді.<ref>{{Cite news|date=December 2, 1988|title=History of the Rjr Nabisco Takeover|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1988/12/02/business/history-of-the-rjr-nabisco-takeover.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> === Бөлінуі және тәуелсіздігі (1994–2008) === 1993 жылы жаңадан тағайындалған бас атқарушы директор [[Харви Голуб]]тың басшылығымен American Express өзінің банк және брокерлік қызметтерден тұратын бизнесінен біртіндеп бас тарта бастады. Компания бөлшек брокерлік және активтерді басқару бөлімшелерін [[Primerica]] компаниясына сатты,<ref name="quint">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE0D8143AF930A25750C0A965958260&scp=14&sq=american+express+shearson&st=nyt |title=Primerica Will Buy Shearson for $1&nbsp;billion |work=The New York Times |date=March 13, 1993 |first=Michael |last=Quint}}</ref> ал 1994 жылы Lehman Brothers Kuhn Loeb компаниясын алғашқы жария акция орналастыру (IPO) арқылы Lehman Brothers Holdings, Inc. атауымен дербес компания ретінде бөлді.<ref name=Geisst79>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 79</ref> Компания бөлініп шыққаннан кейін оның бас атқарушы директоры болып [[Дик Фулд]] тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=October 28, 2007|title=The Survivor|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2007/10/28/business/28fuld.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Фулд АҚШ пен әлемдегі жетекші инвестициялық банктердің бірі саналатын компанияны басқарды.<ref name="junod20090911">{{Cite magazine |last=Junod |first=Tom |date=2009-09-11 |title=The Deal of the Century |url=https://www.esquire.com/news-politics/a6295/barclays-deal-of-the-century-1009/ |access-date=2025-04-29 |magazine=Esquire |language=en-US}}</ref> Оның басшылығы кезінде Lehman Brothers 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысын еңсеріп,<ref>{{Cite book|last=Salinger|first=Lawrence M.|url=https://books.google.com/books?id=0Vh2AwAAQBAJ&pg=PA550|title=Encyclopedia of White-Collar and Corporate Crime|date=June 14, 2013|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4522-7616-8|pages=550|language=en}}</ref> 1998 жылы [[Long-Term Capital Management]] хедж-қорының күйреуінен де өтті.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=June 3, 2008|title=Lehman shares plunge on capital raising concern|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-capital-idUSBNG23649720080603|access-date=September 30, 2020}}</ref><ref name="reuters.com">{{cite news|author=Christian Plumb and Dan Wilchins|date=September 14, 2008|title=Lehman CEO Fuld's hubris contributed to meltdown|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/idUSN1341059120080914|access-date=February 15, 2012}}</ref> 2001 жылы фирма [[Cowen & Co.]] компаниясының жеке клиенттерге қызмет көрсету бизнесін (PCS) сатып алды.<ref name="gasparino">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |title=Lehman Brothers to take over SG Cowen's brokerage division |work=The Financial Express |author=Charles Gasparino |date=July 18, 2000 |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514235028/http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |archive-date=May 14, 2013 }}</ref> Кейінірек, 2003 жылы, компания 1989 жылы шығып кеткен активтерді басқару саласына қайта оралуды белсенді түрде бастады.<ref name=PI>{{cite news |url=http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-867982/BACK-AGAIN-Lehman-returns-to.html |title=Back Again: Lehman returns to institutional management with Lincoln deal; Purchase of fixed-income business ends 13-year absence |author=Christine Williamson |work=Pensions & Investments |publisher=Goliath |access-date=February 15, 2012}}</ref> Басқаруындағы активтер көлемі 2 миллиард АҚШ долларынан басталған фирма [[Crossroads Group]] компаниясын, Lincoln Capital Management компаниясының тұрақты кірісті бағалы қағаздар бөлімшесін<ref name=PI/> және [[Neuberger Berman]] компаниясын сатып алды.<ref name="thomas">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507EFDB143FF930A15754C0A9659C8B63 |title=Market Place; Lehman to Buy Neuberger Berman For $2.6&nbsp;Billion | first=Landon Jr. |last=Thomas |date=July 23, 2003 |work=The New York Times}}</ref> Бұл кәсіпорындар PCS бизнесімен және Lehman компаниясының тікелей инвестициялар бизнесімен бірге Инвестицияларды басқару бөлімшесін құрды.<ref>{{Cite web|last=Gasparino|first=Charlie|date=August 4, 2008|title=Lehman Weighs Sale of Investment Management Unit|url=https://www.cnbc.com/2008/08/04/lehman-weighs-sale-of-investment-management-unit.html|access-date=September 30, 2020|website=CNBC}}</ref> Аталған бөлімше шамамен 3,1 миллиард АҚШ доллары көлемінде таза табыс әкелді.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers Holdings Inc.|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/806085/000110465908005476/a08-3530_110k.htm|access-date=September 30, 2020|website=SEC}}</ref> Жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысы кезінде Фулд өз қызметін сақтап қалды, ал [[Bear Stearns]], [[Merrill Lynch]] және [[Citigroup]] сияқты бәсекелес компаниялардың бас атқарушы директорлары қызметтерінен кетуге мәжбүр болды.<ref name="reuters.com" /> Сонымен қатар, құрамында [[Vodafone]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры Кристофер Гент пен [[IBM]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры [[Джон Акерс]] сияқты тұлғалар болған Lehman директорлар кеңесі компания акцияларының бағасы үздіксіз құлдырап жатқан кезде де Фулдқа қарсы шығуға құлықсыз болды. 2008 жылғы мамырда, банкроттық жарияланардың алдында, компанияның активтері 639 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=September 15, 2008|title=Lehman files for bankruptcy, plans to sell units|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-bankruptcy-idUSN1546989720080915|access-date=September 30, 2020}}</ref> === 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдарға жауап === [[Сурет:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|thumb|Нью-Йорк қаласындағы бұрынғы штаб-пәтері. Қазіргі иесі — [[Barclays]]]] 2001 жылғы 11 қыркүйекте Lehman компаниясы Бірінші дүниежүзілік сауда орталығының ([[1 World Trade Center]]) 38–40-қабаттарын иеленіп отырды. Сол күні болған лаңкестік шабуылдар кезінде компанияның бір қызметкері қаза тапты.<ref name=":4">{{Cite web|date=September 1, 2002|title=Impact of 9/11 on Lehman Brothers, Merrill Lynch and American Express|url=https://www.cio.com/article/2440607/impact-of-9-11-on-lehman-brothers--merrill-lynch-and-american-express.html|access-date=September 30, 2020|website=CIO|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Gibbs|first1=Geoff|last2=Adams|first2=Richard|last3=Pandya|first3=Nick|last4=Bowers|first4=Simon|last5=Branigan|first5=Tania|last6=Hall|first6=Sarah|date=September 14, 2001|title=Grim roll call of WTC companies|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2001/sep/14/september11.usa10|access-date=September 30, 2020|issn=0261-3077}}</ref> Компанияның [[Three World Financial Center]] кешеніндегі жаһандық штаб-пәтері құлаған ғимараттардың сынықтарынан қатты зақымданып, пайдалануға жарамсыз болып қалды. Соның салдарынан 6 500-ден астам қызметкер басқа жерге көшірілді.<ref name=":4" /> Сауда операциялары [[Нью-Джерси]] штатындағы [[Джерсей Сити (Нью-Джерси)|Джерси-Сити]] қаласына ауыстырылды.<ref>{{Cite news|last=Blair|first=Jayson|date=March 1, 2002|title=Amex Coming Back to Lower Manhattan|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2002/03/01/nyregion/amex-coming-back-to-lower-manhattan.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 2001 жылғы 17 қыркүйекте қор нарықтары қайта ашылған кезде Lehman компаниясының сату және сауда операциялары толық қалпына келтірілді.<ref>{{Cite news|last=Berenson|first=Alex|date=September 17, 2001|title=AFTER THE ATTACKS: THE MARKETS; Uncertainly, Market Reopens Today|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2001/09/17/business/after-the-attacks-the-markets-uncertainly-market-reopens-today.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Келесі айларда компания өз қызметін Нью-Йорк қаласының әртүрлі бөліктеріндегі 40-тан астам уақытша орынға орналастырды.<ref name="egbert" /> Инвестициялық банкинг бөлімшесі [[Sheraton Manhattan Hotel]] қонақүйінің бірінші қабатындағы демалыс залдарын, мейрамханаларын және барлық 665 қонақ бөлмесін кеңсе кеңістігіне айналдырды.<ref name="egbert">{{cite news |title=Lehman Checks into Sheraton |url=http://articles.nydailynews.com/2001-09-19/news/18366151_1_lehman-brothers-investment-bank-sheraton-new-york |work=[[Daily News (New York)|Daily News]] |date=September 19, 2001 |author=Bill Egbert |publisher=nydailynews.com |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514020349/http://articles.nydailynews.com/2001-09-19/news/18366151_1_lehman-brothers-investment-bank-sheraton-new-york |archive-date=May 14, 2012}}</ref> Шабуылдардан кейін банк икемді жұмыс кестесін (кеңсе орындарын ортақ пайдалану мақсатында) және виртуалды жеке желі (VPN) арқылы қашықтан жұмыс істеу жүйесін сынақтан өткізді.<ref>{{Cite book |last=Hewlett |first=Sylvia Ann |url=https://books.google.com/books?id=wPW_D1KmS7gC&pg=PA233 |title=Off-Ramps and On-Ramps: Keeping Talented Women on the Road to Success |journal=Harvard Business Review |date=May 15, 2007 |publisher=[[Harvard Business Press]] |isbn=978-1-4221-5983-5 |volume=83 |pages=43–6, 48, 50–4 passim |language=en |pmid=15768675 |issue=3}}</ref><ref name=":7" /> 2001 жылғы қазанда Lehman [[745 Seventh Avenue]] мекенжайында орналасқан, 32 қабатты және ауданы 1 050 000 шаршы футты (98 000 м²) құрайтын кеңсе ғимаратын шамамен 700 миллион АҚШ долларына сатып алды.<ref name=":5">{{Cite news |title=Lehman buys NYC office building |url=https://money.cnn.com/2001/10/08/companies/lehman_morgan/ | publisher=[[CNN]] |date=October 8, 2001|access-date=January 29, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20020204021041/https://money.cnn.com/2001/10/08/companies/lehman_morgan/|archive-date=February 4, 2002|url-status=dead}}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Bagli |first=Charles V. |date=October 9, 2001 |title=Morgan Stanley Selling Nearly Completed Office Tower to Lehman for $700 Million |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/2001/10/09/nyregion/09MORG.html|access-date=January 27, 2026 |work=The New York Times}}</ref> Бұл ғимарат жақында ғана салынып біткен болатын және оны бәсекелес [[Morgan Stanley]] компаниясы әлі қоныстанып үлгермеген еді.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Lehman жаңа ғимаратқа 2002 жылғы қаңтарда көше бастады және көшуді сол жылғы наурызда аяқтады.<ref name="nymag.com">{{cite web|title=Print Page|url=https://nymag.com/print/?/news/business/52603/|access-date=October 7, 2013|publisher=Nymag.com}}</ref> Компания [[Three World Financial Center]] ғимаратына қайта оралмады, өйткені оның құрылымдық қауіпсіздігі толық расталмаған болатын. Бұған қоса, фирма Three World Financial Center ғимаратын жөндеу жұмыстарының аяқталуын күте алмады.<ref>{{Cite news|last=Bagli|first=Charles V.|date=September 10, 2002|title=Tower at Financial Center Changes Hands for a Song|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2002/09/10/nyregion/tower-at-financial-center-changes-hands-for-a-song.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Grant|first1=Peter|last2=Gasparino|first2=Charles|date=October 9, 2001|title=Lehman Brothers Plans to Move Headquarters Out of Wall Street|language=en-US|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/SB1002550120224362280|access-date=September 30, 2020|issn=0099-9660}}</ref> Шабуылдардан кейін Lehman басшылығы бизнестің үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету жоспарына көбірек көңіл бөле бастады.<ref>{{Cite web|last=Scalet|first=Sarah D.|date=September 1, 2002|title=IT Executives From Three Wall Street Companies – Lehman Brothers, Merrill Lynch and American Express – Look Back on 9/11 and Take Stock of Where They Are Now|url=https://www.cio.com/article/2440608/it-executives-from-three-wall-street-companies---lehman-brothers--merrill-lynch-an.html|access-date=September 30, 2020|website=CIO|language=en}}</ref> Three World Financial Center ғимаратындағы штаб-пәтерінен бөлек, Lehman [[Джерсей Сити (Нью-Джерси)|Джерси-Сити]] қаласында операциялық және бэк-офистік бөлімшелерін де ұстады. Компания 11 қыркүйек оқиғаларына дейін бұл нысандардан бас тарту мәселесін қарастырған болатын.<ref name=":7" /> Алайда бұл кеңселер сақталып қана қоймай, одан әрі кеңейтілді. Соның ішінде резервтік сауда орталығы да салынды.<ref name=":7">{{cite web|url=http://www.citrix.com/site/resources/dynamic/customerStory/lehman_bros_12_03_cs_us.pdf |title=Cast Study: Lehman Brothers |year=2003 |publisher=Citrix.com |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121124071351/http://www.citrix.com/site/resources/dynamic/customerStory/lehman_bros_12_03_cs_us.pdf |archive-date=November 24, 2012 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 4gwz2mdha1ahztycjldbbodobe8cncf 3615374 3615373 2026-06-10T19:13:32Z 1nter pares 146705 /* 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдарға жауап */ 3615374 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> Lehman компаниясы 1883 жылдың өзінде-ақ Нью-Йорк кофе биржасының мүшесі болды, ал 1887 жылы [[Нью-Йорк қор биржасы]]на қабылданды.<ref name="Geisst50" /><ref name="Wechsberg235" /> 1899 жылы компания өзінің алғашқы жария бағалы қағаздар орналастыруын жүзеге асырды. Ол [[International Steam Pump Company]] компаниясының артықшылықты және жай акцияларын орналастыру бойынша [[Андерайтинг|андеррайтер]] қызметін атқарды.<ref>{{cite book |last=Swaine |first=Robert T. |date=1946 |title=The Cravath Firm and Its Predecessors, 1819–1947 |url=https://books.google.com/books?id=p8jmmSwD9KEC&pg=RA1-PA196 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |page=633 |isbn=978-1-58477-713-7 |access-date=June 3, 2014}}</ref> International Steam Pump Company бағалы қағаздарын орналастыруға қатысқанына қарамастан, фирманың тауар саудасымен айналысатын компаниядан бағалы қағаздарды орналастыруға маманданған инвестициялық банкке айналуы 1906 жылға дейін толық жүзеге аспады.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite news|last=Auletta|first=Ken|date=February 17, 1985|title=Power, Greed and Glory on Wall Street: The Fall of the Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1985/02/17/magazine/power-greed-and-glory-on-wall-street-the-fall-of-the-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Сол жылы Эмануэль Леманның ұлы [[Филип Леман]]ның басшылығымен компания [[Goldman Sachs|Goldman, Sachs & Co.]] фирмасымен серіктестік орнатып,<ref name=":2" /><ref name=Geisst51>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 51</ref><ref name=Geisst285>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 285</ref> General Cigar Company компаниясының акцияларын қор нарығына шығаруға көмектесті.<ref name=Wechsberg238>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 238</ref> Көп ұзамай олардың артынан [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясы да келді.<ref name="Wechsberg238" /> Кейін фирма [[F.W. Woolworth Company]],<ref name="Wechsberg238" /><ref name=Geisst53>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 53</ref> [[May Department Stores Company]], [[Gimbel Brothers, Inc.]],<ref name=Wechsberg241>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 241</ref> [[R.H. Macy & Company]],<ref name="Wechsberg241" /> [[Studebaker Corporation]],<ref name="Geisst53" /> [[B.F. Goodrich Company]]<ref name=":1" /> және [[Endicott Johnson Corporation]] сияқты компаниялардың бағалы қағаздарын орналастыруға қатысты. 1925 жылы Филип Леман зейнетке шыққаннан кейін фирма басшылығын оның ұлы [[Роберт «Бобби» Леман]] өз қолына алды.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|last=Kapur|first=Saranya|date=November 7, 2013|title=A Lehman Brothers Founder's Historic Mansion Just Sold As 'Trophy Office Space' For $40 Million|url=https://www.businessinsider.in/a-lehman-brothers-founders-historic-mansion-just-sold-as-trophy-office-space-for-40-million/articleshow/25392157.cms|access-date=September 30, 2020|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|last=Serwer|first=Andy|date=April 11, 2006|title=CEO Dick Fuld's makeover of Lehman Brothers – Apr. 11, 2006|url=https://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430093753/http://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|url-status=dead|archive-date=April 30, 2006|access-date=September 30, 2020|website=CNN Money}}</ref> Бобби Леманның басшылығы кезінде компания [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңіндегі капитал тапшылығы дағдарысын еңсеріп шықты. Бұл кезеңде фирма акциялар нарығының қалпына келуін күте отырып, [[венчурлік капитал]] саласына басымдық берді.<ref>{{Cite web|date=September 7, 2009|title=Crash of a titan: The inside story of the fall of Lehman Brothers|url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/crash-of-a-titan-the-inside-story-of-the-fall-of-lehman-brothers-1782714.html|access-date=September 30, 2020|website=The Independent|language=en}}</ref> 1924 жылы Джон М. Хэнкок компанияға қосылған әулеттен тыс алғашқы қызметкер болды.<ref name="Geisst51" /><ref name=UND1>{{cite web |url=http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |publisher=University of North Dakota |title=John M. Hancock Papers |access-date=September 14, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210020012/http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |archive-date=February 10, 2007}}</ref> Одан кейін Монро С. Гутман мен Пол Мазур келіп, 1927 жылы фирманың серіктестері атанды.<ref>{{Cite news|date=July 5, 1974|title=Monroe Gutman, 88, Lehman Executive|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/07/05/archives/monroe-gutman-88-lehman-executive.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Waggoner|first=Walter H.|date=August 1, 1979|title=Paul M. Mazur, at 86; Lehman Bros. Partner More Than 50 Years|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/08/01/archives/paul-m-mazur-at-86-lehman-bros-partner-more-than-50-years.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 1928 жылға қарай компания өзінің [[One William Street]] мекенжайындағы жаңа штаб-пәтеріне көшті.<ref>{{Cite book|last=Chapman|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=6Etda_n_CIEC&pg=PT94|title=The Last of the Imperious Rich: Lehman Brothers, 1844–2008|date=September 2, 2010|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-44270-8|pages=94|language=en}}</ref> [[Сурет:PeterGeorgePeterson.jpg|thumb|150px|right|Пит Питерсон]] 1930-жылдары Lehman алғашқы теледидар өндірушісі саналатын [[DuMont Laboratories]] компаниясының акцияларын [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] ұйымдастырды және [[Radio Corporation of America]] (RCA) компаниясын қаржыландыруға көмектесті.<ref name="ingrham">{{cite book |last=Ingham |first=John N. |url=https://books.google.com/books?id=J9nXHgKQ49EC&q=lehman+brothers+rca&pg=PA786 |title=Biographical Dictionary of American Business Leaders |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=1983 |access-date=September 14, 2008 |isbn=9780313213625}}</ref> Компания сондай-ақ қарқынды дамып келе жатқан мұнай өнеркәсібін қаржыландыруға қатысып, [[Halliburton]] және [[Kerr-McGee]] сияқты компанияларға қолдау көрсетті. 1950-жылдары Lehman Digital Equipment Corporation компаниясының акцияларын алғашқы жария орналастыруды ұйымдастырды.<ref>{{Cite news|date=September 13, 2008|title=FACTBOX: A brief history of Lehman Brothers|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-factbox-idUSHAR27520620080913|access-date=September 30, 2020}}</ref> Кейінірек фирма [[Digital Equipment Corporation]] компаниясының [[Compaq]] компаниясы тарапынан сатып алынуын ұйымдастырды. === Серіктестіктің өзгеру кезеңі (1969–1984) === 1969 жылы [[Роберт Леман]] фирманы 44 жыл басқарғаннан кейін қайтыс болды. Осыдан кейін Леман әулетінің бірде-бір мүшесі серіктестіктің жұмысына белсенді түрде қатыспайтын болды.<ref name=":3" /> Сол уақытта Lehman 1970-жылдардың басындағы қолайсыз экономикалық жағдайдың қысымына тап болды. 1972 жылға қарай фирма ауыр кезеңді бастан кешіріп жатты. Сондықтан 1973 жылы компанияны дағдарыстан шығару үшін [[Bell & Howell]] Corporation компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Пит Питерсон]] шақырылды.<ref name=":0">{{Cite book|last=Ward|first=Vicky|url=https://books.google.com/books?id=Y9jIDwAAQBAJ&q=lehman+brothers+1970s|title=The Devil's Casino: Friendship, Betrayal, and the High Stakes Games Played Inside Lehman Brothers|date=April 5, 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-01149-2|language=en}}</ref><ref name="Geisst77">Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 77 {{dead link|date=March 2016}}</ref> Питерсонның директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор ретіндегі басшылығы кезінде фирма 1975 жылы Abraham & Co. компаниясын сатып алды, ал екі жылдан кейін [[Kuhn, Loeb & Co.]] компаниясымен бірікті.<ref name=Geisst77/> Соның нәтижесінде [[Salomon Brothers]], [[Goldman Sachs]] және [[First Boston]] компанияларынан кейінгі елдегі төртінші ірі инвестициялық банк — Lehman Brothers, Kuhn, Loeb Inc. құрылды.<ref name="sloane">{{cite news |url=https://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F60814F93F5B117B93CBAB178AD95F438785F9 |title=Lehman and Kuhn Loeb to Merge; Lehman Brothers and Kuhn Loeb Sign Agreement to Merge December 16 |first=Leonard |last=Sloane |date=November 29, 1977 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Питерсон фирманы айтарлықтай операциялық шығындардан қатарынан бес жылдық рекордтық пайдаға жеткізді. Осы кезеңде компанияның меншікті капитал табыстылығы инвестициялық банкинг саласындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|last1=Ph.D|first1=William F. BAKER|url=https://books.google.com/books?id=d66J6gnavS4C&q=Peterson+led+the+firm+from+significant+operating+losses+to+five+consecutive+years+of+record+profits+with+a+return+on+equity+among+the+highest+in+the+investment-banking+industry&pg=PA222|title=Leading with Kindness: How Good People Consistently Get Superior Results|last2=Ph.D|first2=Michael O'MALLEY|date=August 13, 2008|publisher=AMACOM|isbn=978-0-8144-0175-0|language=en}}</ref> 1980-жылдардың басына қарай фирманың инвестициялық банкирлері мен трейдерлері арасындағы қайшылықтар Питерсонды фирманың президенті, операциялық директоры және бұрынғы трейдері [[Льюис Глюксман]]ды 1983 жылғы мамырда өзімен бірге бас атқарушы директор қызметіне көтермелеуге мәжбүр етті.<ref name=":2"/> Глюксман фирмада бірқатар өзгерістер енгізді, олардың нәтижесінде ішкі шиеленіс одан әрі күшейді. Бұл жағдай Глюксманның басқару стилімен және нарықтағы құлдыраумен ұштасып, билік үшін күреске алып келді. Соның нәтижесінде Питерсон қызметінен шеттетіліп, Глюксман фирманың жалғыз бас атқарушы директоры болып қалды.<ref name=":0" /><ref name=Geisst78>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 78</ref> Билік үшін күреске көңілі толмаған көптеген банкирлер компаниядан кете бастады. Фирманың бірігу мен жұтып алу жөніндегі комитетінің төрағасы [[Стивен А. Шварцман]] 2003 жылғы ақпанда Private Equity International басылымына берген сұхбатында: «Lehman Brothers ішінде бәсекелестік өте жоғары болды, ақыр соңында бұл жағдай қалыпты жұмыс істеуге кедергі келтірді», — деп еске алған. Осы ішкі ыдыраудың салдарынан компания қиын жағдайға тап болды, ал Глюксман фирманы сатуға мәжбүр болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|last=Staff|first=P. E. I.|title=Always bet on black|url=https://www.privateequityinternational.com/print-editions/2003-02/always-bet-on-black/|access-date=June 22, 2020|website=Private Equity International|date=February 2003 |language=en-GB}}</ref> === American Express-пен бірігуі (1984–1994) === [[Сурет:Shearson Lehman Logo.png|thumb|right|Shearson Lehman/American Express логотипі]] Инвестициялық банкингтен гөрі брокерлік қызметке көбірек маманданған және [[American Express]] компаниясына тиесілі бағалы қағаздар фирмасы [[Shearson/American Express]] 1984 жылы Lehman компаниясын 360 миллион АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{Cite news|last=Cole|first=Robert J.|date=April 11, 1984|title=Shearson to Pay $360 Million to Acquire Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1984/04/11/business/shearson-to-pay-360-million-to-acquire-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 11 мамырда біріктірілген компаниялар Shearson Lehman/American Express атауын қабылдады.<ref name="Geisst78" /> 1983 жылдан 1990 жылға дейін [[Питер А. Коэн]] Shearson Lehman Brothers компаниясының бас атқарушы директоры әрі директорлар кеңесінің төрағасы болды.<ref name="forbes">{{cite news |url=https://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |title=Profile: Peter A. Cohen |work=[[Forbes]] |access-date=February 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204151114/http://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |archive-date=February 4, 2012 |url-status=dead }}</ref> Ол [[E.F. Hutton]] компаниясын 1 миллиард АҚШ долларына сатып алу мәмілесін басқарды. Соның нәтижесінде [[Shearson Lehman Hutton]] компаниясы құрылды.<ref name="cole">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE5DC1239F937A35751C1A961948260&scp=77&sq=shearson+lehman+hutton&st=nyt |title=Company News – Hutton-Shearson Deal Announced |work=The New York Times |date=December 4, 1987 |first=Robert J. |last=Cole}}</ref><ref>{{cite web|url=http://pro.corbis.com/search/Enlargement.aspx?CID=isg&mediauid=%7B56850BCA-B9AB-46D6-931A-D184A7C0A95A%7D |title=Shearson Lehman Buying out E.F. Hutton – Rights Managed |publisher=Pro.corbis.com |access-date=October 16, 2010 }}</ref> 1989 жылы Shearson компаниясы [[Ф. Росс Джонсон]]ның басқару тобының [[RJR Nabisco]] компаниясын сатып алу әрекетін қолдады. Алайда түпкілікті нәтижеде олардың ұсынысынан [[Drexel Burnham Lambert]] қолдау көрсеткен [[Kohlberg Kravis Roberts]] жеке инвестициялық фирмасының ұсынысы басым түсіп, мәміле сол фирманың пайдасына шешілді.<ref>{{Cite news|date=December 2, 1988|title=History of the Rjr Nabisco Takeover|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1988/12/02/business/history-of-the-rjr-nabisco-takeover.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> === Бөлінуі және тәуелсіздігі (1994–2008) === 1993 жылы жаңадан тағайындалған бас атқарушы директор [[Харви Голуб]]тың басшылығымен American Express өзінің банк және брокерлік қызметтерден тұратын бизнесінен біртіндеп бас тарта бастады. Компания бөлшек брокерлік және активтерді басқару бөлімшелерін [[Primerica]] компаниясына сатты,<ref name="quint">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE0D8143AF930A25750C0A965958260&scp=14&sq=american+express+shearson&st=nyt |title=Primerica Will Buy Shearson for $1&nbsp;billion |work=The New York Times |date=March 13, 1993 |first=Michael |last=Quint}}</ref> ал 1994 жылы Lehman Brothers Kuhn Loeb компаниясын алғашқы жария акция орналастыру (IPO) арқылы Lehman Brothers Holdings, Inc. атауымен дербес компания ретінде бөлді.<ref name=Geisst79>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 79</ref> Компания бөлініп шыққаннан кейін оның бас атқарушы директоры болып [[Дик Фулд]] тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=October 28, 2007|title=The Survivor|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2007/10/28/business/28fuld.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Фулд АҚШ пен әлемдегі жетекші инвестициялық банктердің бірі саналатын компанияны басқарды.<ref name="junod20090911">{{Cite magazine |last=Junod |first=Tom |date=2009-09-11 |title=The Deal of the Century |url=https://www.esquire.com/news-politics/a6295/barclays-deal-of-the-century-1009/ |access-date=2025-04-29 |magazine=Esquire |language=en-US}}</ref> Оның басшылығы кезінде Lehman Brothers 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысын еңсеріп,<ref>{{Cite book|last=Salinger|first=Lawrence M.|url=https://books.google.com/books?id=0Vh2AwAAQBAJ&pg=PA550|title=Encyclopedia of White-Collar and Corporate Crime|date=June 14, 2013|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4522-7616-8|pages=550|language=en}}</ref> 1998 жылы [[Long-Term Capital Management]] хедж-қорының күйреуінен де өтті.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=June 3, 2008|title=Lehman shares plunge on capital raising concern|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-capital-idUSBNG23649720080603|access-date=September 30, 2020}}</ref><ref name="reuters.com">{{cite news|author=Christian Plumb and Dan Wilchins|date=September 14, 2008|title=Lehman CEO Fuld's hubris contributed to meltdown|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/idUSN1341059120080914|access-date=February 15, 2012}}</ref> 2001 жылы фирма [[Cowen & Co.]] компаниясының жеке клиенттерге қызмет көрсету бизнесін (PCS) сатып алды.<ref name="gasparino">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |title=Lehman Brothers to take over SG Cowen's brokerage division |work=The Financial Express |author=Charles Gasparino |date=July 18, 2000 |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514235028/http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |archive-date=May 14, 2013 }}</ref> Кейінірек, 2003 жылы, компания 1989 жылы шығып кеткен активтерді басқару саласына қайта оралуды белсенді түрде бастады.<ref name=PI>{{cite news |url=http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-867982/BACK-AGAIN-Lehman-returns-to.html |title=Back Again: Lehman returns to institutional management with Lincoln deal; Purchase of fixed-income business ends 13-year absence |author=Christine Williamson |work=Pensions & Investments |publisher=Goliath |access-date=February 15, 2012}}</ref> Басқаруындағы активтер көлемі 2 миллиард АҚШ долларынан басталған фирма [[Crossroads Group]] компаниясын, Lincoln Capital Management компаниясының тұрақты кірісті бағалы қағаздар бөлімшесін<ref name=PI/> және [[Neuberger Berman]] компаниясын сатып алды.<ref name="thomas">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507EFDB143FF930A15754C0A9659C8B63 |title=Market Place; Lehman to Buy Neuberger Berman For $2.6&nbsp;Billion | first=Landon Jr. |last=Thomas |date=July 23, 2003 |work=The New York Times}}</ref> Бұл кәсіпорындар PCS бизнесімен және Lehman компаниясының тікелей инвестициялар бизнесімен бірге Инвестицияларды басқару бөлімшесін құрды.<ref>{{Cite web|last=Gasparino|first=Charlie|date=August 4, 2008|title=Lehman Weighs Sale of Investment Management Unit|url=https://www.cnbc.com/2008/08/04/lehman-weighs-sale-of-investment-management-unit.html|access-date=September 30, 2020|website=CNBC}}</ref> Аталған бөлімше шамамен 3,1 миллиард АҚШ доллары көлемінде таза табыс әкелді.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers Holdings Inc.|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/806085/000110465908005476/a08-3530_110k.htm|access-date=September 30, 2020|website=SEC}}</ref> Жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысы кезінде Фулд өз қызметін сақтап қалды, ал [[Bear Stearns]], [[Merrill Lynch]] және [[Citigroup]] сияқты бәсекелес компаниялардың бас атқарушы директорлары қызметтерінен кетуге мәжбүр болды.<ref name="reuters.com" /> Сонымен қатар, құрамында [[Vodafone]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры Кристофер Гент пен [[IBM]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры [[Джон Акерс]] сияқты тұлғалар болған Lehman директорлар кеңесі компания акцияларының бағасы үздіксіз құлдырап жатқан кезде де Фулдқа қарсы шығуға құлықсыз болды. 2008 жылғы мамырда, банкроттық жарияланардың алдында, компанияның активтері 639 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=September 15, 2008|title=Lehman files for bankruptcy, plans to sell units|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-bankruptcy-idUSN1546989720080915|access-date=September 30, 2020}}</ref> === 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдарға жауап === [[Сурет:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|thumb|Нью-Йорк қаласындағы бұрынғы штаб-пәтері. Қазіргі иесі — [[Barclays]]]] 2001 жылғы 11 қыркүйекте Lehman компаниясы Бірінші дүниежүзілік сауда орталығының ([[1 World Trade Center]]) 38–40-қабаттарын иеленіп отырды. Сол күні болған лаңкестік шабуылдар кезінде компанияның бір қызметкері қаза тапты.<ref name=":4">{{Cite web|date=September 1, 2002|title=Impact of 9/11 on Lehman Brothers, Merrill Lynch and American Express|url=https://www.cio.com/article/2440607/impact-of-9-11-on-lehman-brothers--merrill-lynch-and-american-express.html|access-date=September 30, 2020|website=CIO|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Gibbs|first1=Geoff|last2=Adams|first2=Richard|last3=Pandya|first3=Nick|last4=Bowers|first4=Simon|last5=Branigan|first5=Tania|last6=Hall|first6=Sarah|date=September 14, 2001|title=Grim roll call of WTC companies|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2001/sep/14/september11.usa10|access-date=September 30, 2020|issn=0261-3077}}</ref> Компанияның [[Three World Financial Center]] кешеніндегі жаһандық штаб-пәтері құлаған ғимараттардың сынықтарынан қатты зақымданып, пайдалануға жарамсыз болып қалды. Соның салдарынан 6 500-ден астам қызметкер басқа жерге көшірілді.<ref name=":4" /> Сауда операциялары [[Нью-Джерси]] штатындағы [[Джерсей Сити (Нью-Джерси)|Джерси-Сити]] қаласына ауыстырылды.<ref>{{Cite news|last=Blair|first=Jayson|date=March 1, 2002|title=Amex Coming Back to Lower Manhattan|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2002/03/01/nyregion/amex-coming-back-to-lower-manhattan.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 2001 жылғы 17 қыркүйекте қор нарықтары қайта ашылған кезде Lehman компаниясының сату және сауда операциялары толық қалпына келтірілді.<ref>{{Cite news|last=Berenson|first=Alex|date=September 17, 2001|title=AFTER THE ATTACKS: THE MARKETS; Uncertainly, Market Reopens Today|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2001/09/17/business/after-the-attacks-the-markets-uncertainly-market-reopens-today.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Келесі айларда компания өз қызметін Нью-Йорк қаласының әртүрлі бөліктеріндегі 40-тан астам уақытша орынға орналастырды.<ref name="egbert" /> Инвестициялық банкинг бөлімшесі [[Sheraton Manhattan Hotel]] қонақүйінің бірінші қабатындағы демалыс залдарын, мейрамханаларын және барлық 665 қонақ бөлмесін кеңсе кеңістігіне айналдырды.<ref name="egbert">{{cite news |title=Lehman Checks into Sheraton |url=http://articles.nydailynews.com/2001-09-19/news/18366151_1_lehman-brothers-investment-bank-sheraton-new-york |work=[[Daily News (New York)|Daily News]] |date=September 19, 2001 |author=Bill Egbert |publisher=nydailynews.com |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514020349/http://articles.nydailynews.com/2001-09-19/news/18366151_1_lehman-brothers-investment-bank-sheraton-new-york |archive-date=May 14, 2012}}</ref> Шабуылдардан кейін банк икемді жұмыс кестесін (кеңсе орындарын ортақ пайдалану мақсатында) және виртуалды жеке желі (VPN) арқылы қашықтан жұмыс істеу жүйесін сынақтан өткізді.<ref>{{Cite book |last=Hewlett |first=Sylvia Ann |url=https://books.google.com/books?id=wPW_D1KmS7gC&pg=PA233 |title=Off-Ramps and On-Ramps: Keeping Talented Women on the Road to Success |journal=Harvard Business Review |date=May 15, 2007 |publisher=[[Harvard Business Press]] |isbn=978-1-4221-5983-5 |volume=83 |pages=43–6, 48, 50–4 passim |language=en |pmid=15768675 |issue=3}}</ref><ref name=":7" /> 2001 жылғы қазанда Lehman [[745 Seventh Avenue]] мекенжайында орналасқан, 32 қабатты және ауданы 1 050 000 шаршы футты (98 000 м²) құрайтын кеңсе ғимаратын шамамен 700 миллион АҚШ долларына сатып алды.<ref name=":5">{{Cite news |title=Lehman buys NYC office building |url=https://money.cnn.com/2001/10/08/companies/lehman_morgan/ | publisher=[[CNN]] |date=October 8, 2001|access-date=January 29, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20020204021041/https://money.cnn.com/2001/10/08/companies/lehman_morgan/|archive-date=February 4, 2002|url-status=dead}}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Bagli |first=Charles V. |date=October 9, 2001 |title=Morgan Stanley Selling Nearly Completed Office Tower to Lehman for $700 Million |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/2001/10/09/nyregion/09MORG.html|access-date=January 27, 2026 |work=The New York Times}}</ref> Бұл ғимарат жақында ғана салынып біткен болатын және оны бәсекелес [[Morgan Stanley]] компаниясы әлі қоныстанып үлгермеген еді.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Lehman жаңа ғимаратқа 2002 жылғы қаңтарда көше бастады және көшуді сол жылғы наурызда аяқтады.<ref name="nymag.com">{{cite web|title=Print Page|url=https://nymag.com/print/?/news/business/52603/|access-date=October 7, 2013|publisher=Nymag.com}}</ref> Компания [[Three World Financial Center]] ғимаратына қайта оралмады, өйткені оның құрылымдық қауіпсіздігі толық расталмаған болатын. Бұған қоса, фирма Three World Financial Center ғимаратын жөндеу жұмыстарының аяқталуын күте алмады.<ref>{{Cite news|last=Bagli|first=Charles V.|date=September 10, 2002|title=Tower at Financial Center Changes Hands for a Song|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2002/09/10/nyregion/tower-at-financial-center-changes-hands-for-a-song.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Grant|first1=Peter|last2=Gasparino|first2=Charles|date=October 9, 2001|title=Lehman Brothers Plans to Move Headquarters Out of Wall Street|language=en-US|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/SB1002550120224362280|access-date=September 30, 2020|issn=0099-9660}}</ref> Шабуылдардан кейін Lehman басшылығы бизнестің үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету жоспарына көбірек көңіл бөле бастады.<ref>{{Cite web|last=Scalet|first=Sarah D.|date=September 1, 2002|title=IT Executives From Three Wall Street Companies – Lehman Brothers, Merrill Lynch and American Express – Look Back on 9/11 and Take Stock of Where They Are Now|url=https://www.cio.com/article/2440608/it-executives-from-three-wall-street-companies---lehman-brothers--merrill-lynch-an.html|access-date=September 30, 2020|website=CIO|language=en}}</ref> Three World Financial Center ғимаратындағы штаб-пәтерінен бөлек, Lehman [[Джерсей Сити (Нью-Джерси)|Джерси-Сити]] қаласында операциялық және бэк-офистік бөлімшелерін де ұстады. Компания 11 қыркүйек оқиғаларына дейін бұл нысандардан бас тарту мәселесін қарастырған болатын.<ref name=":7" /> Алайда бұл кеңселер сақталып қана қоймай, одан әрі кеңейтілді. Соның ішінде резервтік сауда орталығы да салынды.<ref name=":7">{{cite web|url=http://www.citrix.com/site/resources/dynamic/customerStory/lehman_bros_12_03_cs_us.pdf |title=Cast Study: Lehman Brothers |year=2003 |publisher=Citrix.com |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121124071351/http://www.citrix.com/site/resources/dynamic/customerStory/lehman_bros_12_03_cs_us.pdf |archive-date=November 24, 2012 }}</ref> === 2003 жылғы маусымдағы SEC сот ісі === 2003 жылғы маусымда компания АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясымен (SEC), Нью-Йорк штатының бас прокурорының кеңсесімен және басқа да бағалы қағаздарды реттеуші органдармен бірге келісімге келген он фирманың бірі болды. Іс әр фирманың инвестициялық банкинг бөлімшелерінің зерттеу талдаушыларына орынсыз ықпал етуіне қатысты болды.<ref name=":8">{{Cite news|last=Morgenson|first=Gretchen|date=May 19, 2012|title=Is Insider Trading Part of the Fabric?|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2012/05/20/business/is-insider-trading-part-of-the-fabric-on-wall-street.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":9" /> Реттеушілердің мәлімдеуінше, фирмалар талдаушылардың сыйақысын инвестициялық банкингтен түсетін кірістермен заңсыз байланыстырған және андеррайтинг қызметтерін көрсету мүмкіндігінің орнына нарыққа ықпал ететін жағымды зерттеу есептерін ұсынуға уәде берген.<ref>{{Cite news|last1=Scannell|first1=Kara|last2=Craig|first2=Susanne|date=March 17, 2010|title=SEC Tried to Ease Curbs|language=en-US|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704743404575128122174622274|access-date=September 30, 2020|issn=0099-9660}}</ref> «Жаһандық келісім» деп аталған бұл келісім жалпы көлемі 1,4 миллиард АҚШ долларын құрайтын қаржылық санкцияларды қарастырды. Оның ішінде Lehman компаниясына 80 миллион АҚШ доллары көлемінде айыппұл салынды. Сондай-ақ бірқатар құрылымдық реформалар енгізілді, соның ішінде инвестициялық банкинг бөлімшелерін зерттеу бөлімшелерінен толық бөлу, талдаушыларға инвестициялық банкингтен түсетін кірістерден тікелей немесе жанама түрде сыйақы төлеуге тыйым салу және компания клиенттеріне тәуелсіз үшінші тараптардың зерттеулерін тегін ұсыну талаптары енгізілді.<ref name=":8" /><ref name=":9">{{Cite news|last=Henriques|first=Diana B.|date=June 17, 2003|title=Lehman Aided in Loan Fraud, Jury Says|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2003/06/17/business/lehman-aided-in-loan-fraud-jury-says.html|access-date=July 21, 2020|issn=0362-4331}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} awskyfcoogvktrg9rhyf70aiq0dihmh 3615375 3615374 2026-06-10T19:17:20Z 1nter pares 146705 /* 2003 жылғы маусымдағы SEC сот ісі */ 3615375 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> Lehman компаниясы 1883 жылдың өзінде-ақ Нью-Йорк кофе биржасының мүшесі болды, ал 1887 жылы [[Нью-Йорк қор биржасы]]на қабылданды.<ref name="Geisst50" /><ref name="Wechsberg235" /> 1899 жылы компания өзінің алғашқы жария бағалы қағаздар орналастыруын жүзеге асырды. Ол [[International Steam Pump Company]] компаниясының артықшылықты және жай акцияларын орналастыру бойынша [[Андерайтинг|андеррайтер]] қызметін атқарды.<ref>{{cite book |last=Swaine |first=Robert T. |date=1946 |title=The Cravath Firm and Its Predecessors, 1819–1947 |url=https://books.google.com/books?id=p8jmmSwD9KEC&pg=RA1-PA196 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |page=633 |isbn=978-1-58477-713-7 |access-date=June 3, 2014}}</ref> International Steam Pump Company бағалы қағаздарын орналастыруға қатысқанына қарамастан, фирманың тауар саудасымен айналысатын компаниядан бағалы қағаздарды орналастыруға маманданған инвестициялық банкке айналуы 1906 жылға дейін толық жүзеге аспады.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite news|last=Auletta|first=Ken|date=February 17, 1985|title=Power, Greed and Glory on Wall Street: The Fall of the Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1985/02/17/magazine/power-greed-and-glory-on-wall-street-the-fall-of-the-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Сол жылы Эмануэль Леманның ұлы [[Филип Леман]]ның басшылығымен компания [[Goldman Sachs|Goldman, Sachs & Co.]] фирмасымен серіктестік орнатып,<ref name=":2" /><ref name=Geisst51>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 51</ref><ref name=Geisst285>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 285</ref> General Cigar Company компаниясының акцияларын қор нарығына шығаруға көмектесті.<ref name=Wechsberg238>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 238</ref> Көп ұзамай олардың артынан [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясы да келді.<ref name="Wechsberg238" /> Кейін фирма [[F.W. Woolworth Company]],<ref name="Wechsberg238" /><ref name=Geisst53>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 53</ref> [[May Department Stores Company]], [[Gimbel Brothers, Inc.]],<ref name=Wechsberg241>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 241</ref> [[R.H. Macy & Company]],<ref name="Wechsberg241" /> [[Studebaker Corporation]],<ref name="Geisst53" /> [[B.F. Goodrich Company]]<ref name=":1" /> және [[Endicott Johnson Corporation]] сияқты компаниялардың бағалы қағаздарын орналастыруға қатысты. 1925 жылы Филип Леман зейнетке шыққаннан кейін фирма басшылығын оның ұлы [[Роберт «Бобби» Леман]] өз қолына алды.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|last=Kapur|first=Saranya|date=November 7, 2013|title=A Lehman Brothers Founder's Historic Mansion Just Sold As 'Trophy Office Space' For $40 Million|url=https://www.businessinsider.in/a-lehman-brothers-founders-historic-mansion-just-sold-as-trophy-office-space-for-40-million/articleshow/25392157.cms|access-date=September 30, 2020|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|last=Serwer|first=Andy|date=April 11, 2006|title=CEO Dick Fuld's makeover of Lehman Brothers – Apr. 11, 2006|url=https://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430093753/http://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|url-status=dead|archive-date=April 30, 2006|access-date=September 30, 2020|website=CNN Money}}</ref> Бобби Леманның басшылығы кезінде компания [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңіндегі капитал тапшылығы дағдарысын еңсеріп шықты. Бұл кезеңде фирма акциялар нарығының қалпына келуін күте отырып, [[венчурлік капитал]] саласына басымдық берді.<ref>{{Cite web|date=September 7, 2009|title=Crash of a titan: The inside story of the fall of Lehman Brothers|url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/crash-of-a-titan-the-inside-story-of-the-fall-of-lehman-brothers-1782714.html|access-date=September 30, 2020|website=The Independent|language=en}}</ref> 1924 жылы Джон М. Хэнкок компанияға қосылған әулеттен тыс алғашқы қызметкер болды.<ref name="Geisst51" /><ref name=UND1>{{cite web |url=http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |publisher=University of North Dakota |title=John M. Hancock Papers |access-date=September 14, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210020012/http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |archive-date=February 10, 2007}}</ref> Одан кейін Монро С. Гутман мен Пол Мазур келіп, 1927 жылы фирманың серіктестері атанды.<ref>{{Cite news|date=July 5, 1974|title=Monroe Gutman, 88, Lehman Executive|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/07/05/archives/monroe-gutman-88-lehman-executive.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Waggoner|first=Walter H.|date=August 1, 1979|title=Paul M. Mazur, at 86; Lehman Bros. Partner More Than 50 Years|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/08/01/archives/paul-m-mazur-at-86-lehman-bros-partner-more-than-50-years.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 1928 жылға қарай компания өзінің [[One William Street]] мекенжайындағы жаңа штаб-пәтеріне көшті.<ref>{{Cite book|last=Chapman|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=6Etda_n_CIEC&pg=PT94|title=The Last of the Imperious Rich: Lehman Brothers, 1844–2008|date=September 2, 2010|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-44270-8|pages=94|language=en}}</ref> [[Сурет:PeterGeorgePeterson.jpg|thumb|150px|right|Пит Питерсон]] 1930-жылдары Lehman алғашқы теледидар өндірушісі саналатын [[DuMont Laboratories]] компаниясының акцияларын [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] ұйымдастырды және [[Radio Corporation of America]] (RCA) компаниясын қаржыландыруға көмектесті.<ref name="ingrham">{{cite book |last=Ingham |first=John N. |url=https://books.google.com/books?id=J9nXHgKQ49EC&q=lehman+brothers+rca&pg=PA786 |title=Biographical Dictionary of American Business Leaders |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=1983 |access-date=September 14, 2008 |isbn=9780313213625}}</ref> Компания сондай-ақ қарқынды дамып келе жатқан мұнай өнеркәсібін қаржыландыруға қатысып, [[Halliburton]] және [[Kerr-McGee]] сияқты компанияларға қолдау көрсетті. 1950-жылдары Lehman Digital Equipment Corporation компаниясының акцияларын алғашқы жария орналастыруды ұйымдастырды.<ref>{{Cite news|date=September 13, 2008|title=FACTBOX: A brief history of Lehman Brothers|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-factbox-idUSHAR27520620080913|access-date=September 30, 2020}}</ref> Кейінірек фирма [[Digital Equipment Corporation]] компаниясының [[Compaq]] компаниясы тарапынан сатып алынуын ұйымдастырды. === Серіктестіктің өзгеру кезеңі (1969–1984) === 1969 жылы [[Роберт Леман]] фирманы 44 жыл басқарғаннан кейін қайтыс болды. Осыдан кейін Леман әулетінің бірде-бір мүшесі серіктестіктің жұмысына белсенді түрде қатыспайтын болды.<ref name=":3" /> Сол уақытта Lehman 1970-жылдардың басындағы қолайсыз экономикалық жағдайдың қысымына тап болды. 1972 жылға қарай фирма ауыр кезеңді бастан кешіріп жатты. Сондықтан 1973 жылы компанияны дағдарыстан шығару үшін [[Bell & Howell]] Corporation компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Пит Питерсон]] шақырылды.<ref name=":0">{{Cite book|last=Ward|first=Vicky|url=https://books.google.com/books?id=Y9jIDwAAQBAJ&q=lehman+brothers+1970s|title=The Devil's Casino: Friendship, Betrayal, and the High Stakes Games Played Inside Lehman Brothers|date=April 5, 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-01149-2|language=en}}</ref><ref name="Geisst77">Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 77 {{dead link|date=March 2016}}</ref> Питерсонның директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор ретіндегі басшылығы кезінде фирма 1975 жылы Abraham & Co. компаниясын сатып алды, ал екі жылдан кейін [[Kuhn, Loeb & Co.]] компаниясымен бірікті.<ref name=Geisst77/> Соның нәтижесінде [[Salomon Brothers]], [[Goldman Sachs]] және [[First Boston]] компанияларынан кейінгі елдегі төртінші ірі инвестициялық банк — Lehman Brothers, Kuhn, Loeb Inc. құрылды.<ref name="sloane">{{cite news |url=https://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F60814F93F5B117B93CBAB178AD95F438785F9 |title=Lehman and Kuhn Loeb to Merge; Lehman Brothers and Kuhn Loeb Sign Agreement to Merge December 16 |first=Leonard |last=Sloane |date=November 29, 1977 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Питерсон фирманы айтарлықтай операциялық шығындардан қатарынан бес жылдық рекордтық пайдаға жеткізді. Осы кезеңде компанияның меншікті капитал табыстылығы инвестициялық банкинг саласындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|last1=Ph.D|first1=William F. BAKER|url=https://books.google.com/books?id=d66J6gnavS4C&q=Peterson+led+the+firm+from+significant+operating+losses+to+five+consecutive+years+of+record+profits+with+a+return+on+equity+among+the+highest+in+the+investment-banking+industry&pg=PA222|title=Leading with Kindness: How Good People Consistently Get Superior Results|last2=Ph.D|first2=Michael O'MALLEY|date=August 13, 2008|publisher=AMACOM|isbn=978-0-8144-0175-0|language=en}}</ref> 1980-жылдардың басына қарай фирманың инвестициялық банкирлері мен трейдерлері арасындағы қайшылықтар Питерсонды фирманың президенті, операциялық директоры және бұрынғы трейдері [[Льюис Глюксман]]ды 1983 жылғы мамырда өзімен бірге бас атқарушы директор қызметіне көтермелеуге мәжбүр етті.<ref name=":2"/> Глюксман фирмада бірқатар өзгерістер енгізді, олардың нәтижесінде ішкі шиеленіс одан әрі күшейді. Бұл жағдай Глюксманның басқару стилімен және нарықтағы құлдыраумен ұштасып, билік үшін күреске алып келді. Соның нәтижесінде Питерсон қызметінен шеттетіліп, Глюксман фирманың жалғыз бас атқарушы директоры болып қалды.<ref name=":0" /><ref name=Geisst78>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 78</ref> Билік үшін күреске көңілі толмаған көптеген банкирлер компаниядан кете бастады. Фирманың бірігу мен жұтып алу жөніндегі комитетінің төрағасы [[Стивен А. Шварцман]] 2003 жылғы ақпанда Private Equity International басылымына берген сұхбатында: «Lehman Brothers ішінде бәсекелестік өте жоғары болды, ақыр соңында бұл жағдай қалыпты жұмыс істеуге кедергі келтірді», — деп еске алған. Осы ішкі ыдыраудың салдарынан компания қиын жағдайға тап болды, ал Глюксман фирманы сатуға мәжбүр болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|last=Staff|first=P. E. I.|title=Always bet on black|url=https://www.privateequityinternational.com/print-editions/2003-02/always-bet-on-black/|access-date=June 22, 2020|website=Private Equity International|date=February 2003 |language=en-GB}}</ref> === American Express-пен бірігуі (1984–1994) === [[Сурет:Shearson Lehman Logo.png|thumb|right|Shearson Lehman/American Express логотипі]] Инвестициялық банкингтен гөрі брокерлік қызметке көбірек маманданған және [[American Express]] компаниясына тиесілі бағалы қағаздар фирмасы [[Shearson/American Express]] 1984 жылы Lehman компаниясын 360 миллион АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{Cite news|last=Cole|first=Robert J.|date=April 11, 1984|title=Shearson to Pay $360 Million to Acquire Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1984/04/11/business/shearson-to-pay-360-million-to-acquire-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 11 мамырда біріктірілген компаниялар Shearson Lehman/American Express атауын қабылдады.<ref name="Geisst78" /> 1983 жылдан 1990 жылға дейін [[Питер А. Коэн]] Shearson Lehman Brothers компаниясының бас атқарушы директоры әрі директорлар кеңесінің төрағасы болды.<ref name="forbes">{{cite news |url=https://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |title=Profile: Peter A. Cohen |work=[[Forbes]] |access-date=February 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204151114/http://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |archive-date=February 4, 2012 |url-status=dead }}</ref> Ол [[E.F. Hutton]] компаниясын 1 миллиард АҚШ долларына сатып алу мәмілесін басқарды. Соның нәтижесінде [[Shearson Lehman Hutton]] компаниясы құрылды.<ref name="cole">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE5DC1239F937A35751C1A961948260&scp=77&sq=shearson+lehman+hutton&st=nyt |title=Company News – Hutton-Shearson Deal Announced |work=The New York Times |date=December 4, 1987 |first=Robert J. |last=Cole}}</ref><ref>{{cite web|url=http://pro.corbis.com/search/Enlargement.aspx?CID=isg&mediauid=%7B56850BCA-B9AB-46D6-931A-D184A7C0A95A%7D |title=Shearson Lehman Buying out E.F. Hutton – Rights Managed |publisher=Pro.corbis.com |access-date=October 16, 2010 }}</ref> 1989 жылы Shearson компаниясы [[Ф. Росс Джонсон]]ның басқару тобының [[RJR Nabisco]] компаниясын сатып алу әрекетін қолдады. Алайда түпкілікті нәтижеде олардың ұсынысынан [[Drexel Burnham Lambert]] қолдау көрсеткен [[Kohlberg Kravis Roberts]] жеке инвестициялық фирмасының ұсынысы басым түсіп, мәміле сол фирманың пайдасына шешілді.<ref>{{Cite news|date=December 2, 1988|title=History of the Rjr Nabisco Takeover|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1988/12/02/business/history-of-the-rjr-nabisco-takeover.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> === Бөлінуі және тәуелсіздігі (1994–2008) === 1993 жылы жаңадан тағайындалған бас атқарушы директор [[Харви Голуб]]тың басшылығымен American Express өзінің банк және брокерлік қызметтерден тұратын бизнесінен біртіндеп бас тарта бастады. Компания бөлшек брокерлік және активтерді басқару бөлімшелерін [[Primerica]] компаниясына сатты,<ref name="quint">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE0D8143AF930A25750C0A965958260&scp=14&sq=american+express+shearson&st=nyt |title=Primerica Will Buy Shearson for $1&nbsp;billion |work=The New York Times |date=March 13, 1993 |first=Michael |last=Quint}}</ref> ал 1994 жылы Lehman Brothers Kuhn Loeb компаниясын алғашқы жария акция орналастыру (IPO) арқылы Lehman Brothers Holdings, Inc. атауымен дербес компания ретінде бөлді.<ref name=Geisst79>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 79</ref> Компания бөлініп шыққаннан кейін оның бас атқарушы директоры болып [[Дик Фулд]] тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=October 28, 2007|title=The Survivor|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2007/10/28/business/28fuld.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Фулд АҚШ пен әлемдегі жетекші инвестициялық банктердің бірі саналатын компанияны басқарды.<ref name="junod20090911">{{Cite magazine |last=Junod |first=Tom |date=2009-09-11 |title=The Deal of the Century |url=https://www.esquire.com/news-politics/a6295/barclays-deal-of-the-century-1009/ |access-date=2025-04-29 |magazine=Esquire |language=en-US}}</ref> Оның басшылығы кезінде Lehman Brothers 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысын еңсеріп,<ref>{{Cite book|last=Salinger|first=Lawrence M.|url=https://books.google.com/books?id=0Vh2AwAAQBAJ&pg=PA550|title=Encyclopedia of White-Collar and Corporate Crime|date=June 14, 2013|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4522-7616-8|pages=550|language=en}}</ref> 1998 жылы [[Long-Term Capital Management]] хедж-қорының күйреуінен де өтті.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=June 3, 2008|title=Lehman shares plunge on capital raising concern|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-capital-idUSBNG23649720080603|access-date=September 30, 2020}}</ref><ref name="reuters.com">{{cite news|author=Christian Plumb and Dan Wilchins|date=September 14, 2008|title=Lehman CEO Fuld's hubris contributed to meltdown|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/idUSN1341059120080914|access-date=February 15, 2012}}</ref> 2001 жылы фирма [[Cowen & Co.]] компаниясының жеке клиенттерге қызмет көрсету бизнесін (PCS) сатып алды.<ref name="gasparino">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |title=Lehman Brothers to take over SG Cowen's brokerage division |work=The Financial Express |author=Charles Gasparino |date=July 18, 2000 |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514235028/http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |archive-date=May 14, 2013 }}</ref> Кейінірек, 2003 жылы, компания 1989 жылы шығып кеткен активтерді басқару саласына қайта оралуды белсенді түрде бастады.<ref name=PI>{{cite news |url=http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-867982/BACK-AGAIN-Lehman-returns-to.html |title=Back Again: Lehman returns to institutional management with Lincoln deal; Purchase of fixed-income business ends 13-year absence |author=Christine Williamson |work=Pensions & Investments |publisher=Goliath |access-date=February 15, 2012}}</ref> Басқаруындағы активтер көлемі 2 миллиард АҚШ долларынан басталған фирма [[Crossroads Group]] компаниясын, Lincoln Capital Management компаниясының тұрақты кірісті бағалы қағаздар бөлімшесін<ref name=PI/> және [[Neuberger Berman]] компаниясын сатып алды.<ref name="thomas">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507EFDB143FF930A15754C0A9659C8B63 |title=Market Place; Lehman to Buy Neuberger Berman For $2.6&nbsp;Billion | first=Landon Jr. |last=Thomas |date=July 23, 2003 |work=The New York Times}}</ref> Бұл кәсіпорындар PCS бизнесімен және Lehman компаниясының тікелей инвестициялар бизнесімен бірге Инвестицияларды басқару бөлімшесін құрды.<ref>{{Cite web|last=Gasparino|first=Charlie|date=August 4, 2008|title=Lehman Weighs Sale of Investment Management Unit|url=https://www.cnbc.com/2008/08/04/lehman-weighs-sale-of-investment-management-unit.html|access-date=September 30, 2020|website=CNBC}}</ref> Аталған бөлімше шамамен 3,1 миллиард АҚШ доллары көлемінде таза табыс әкелді.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers Holdings Inc.|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/806085/000110465908005476/a08-3530_110k.htm|access-date=September 30, 2020|website=SEC}}</ref> Жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысы кезінде Фулд өз қызметін сақтап қалды, ал [[Bear Stearns]], [[Merrill Lynch]] және [[Citigroup]] сияқты бәсекелес компаниялардың бас атқарушы директорлары қызметтерінен кетуге мәжбүр болды.<ref name="reuters.com" /> Сонымен қатар, құрамында [[Vodafone]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры Кристофер Гент пен [[IBM]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры [[Джон Акерс]] сияқты тұлғалар болған Lehman директорлар кеңесі компания акцияларының бағасы үздіксіз құлдырап жатқан кезде де Фулдқа қарсы шығуға құлықсыз болды. 2008 жылғы мамырда, банкроттық жарияланардың алдында, компанияның активтері 639 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=September 15, 2008|title=Lehman files for bankruptcy, plans to sell units|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-bankruptcy-idUSN1546989720080915|access-date=September 30, 2020}}</ref> === 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдарға жауап === [[Сурет:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|thumb|Нью-Йорк қаласындағы бұрынғы штаб-пәтері. Қазіргі иесі — [[Barclays]]]] 2001 жылғы 11 қыркүйекте Lehman компаниясы Бірінші дүниежүзілік сауда орталығының ([[1 World Trade Center]]) 38–40-қабаттарын иеленіп отырды. Сол күні болған лаңкестік шабуылдар кезінде компанияның бір қызметкері қаза тапты.<ref name=":4">{{Cite web|date=September 1, 2002|title=Impact of 9/11 on Lehman Brothers, Merrill Lynch and American Express|url=https://www.cio.com/article/2440607/impact-of-9-11-on-lehman-brothers--merrill-lynch-and-american-express.html|access-date=September 30, 2020|website=CIO|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Gibbs|first1=Geoff|last2=Adams|first2=Richard|last3=Pandya|first3=Nick|last4=Bowers|first4=Simon|last5=Branigan|first5=Tania|last6=Hall|first6=Sarah|date=September 14, 2001|title=Grim roll call of WTC companies|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2001/sep/14/september11.usa10|access-date=September 30, 2020|issn=0261-3077}}</ref> Компанияның [[Three World Financial Center]] кешеніндегі жаһандық штаб-пәтері құлаған ғимараттардың сынықтарынан қатты зақымданып, пайдалануға жарамсыз болып қалды. Соның салдарынан 6 500-ден астам қызметкер басқа жерге көшірілді.<ref name=":4" /> Сауда операциялары [[Нью-Джерси]] штатындағы [[Джерсей Сити (Нью-Джерси)|Джерси-Сити]] қаласына ауыстырылды.<ref>{{Cite news|last=Blair|first=Jayson|date=March 1, 2002|title=Amex Coming Back to Lower Manhattan|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2002/03/01/nyregion/amex-coming-back-to-lower-manhattan.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 2001 жылғы 17 қыркүйекте қор нарықтары қайта ашылған кезде Lehman компаниясының сату және сауда операциялары толық қалпына келтірілді.<ref>{{Cite news|last=Berenson|first=Alex|date=September 17, 2001|title=AFTER THE ATTACKS: THE MARKETS; Uncertainly, Market Reopens Today|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2001/09/17/business/after-the-attacks-the-markets-uncertainly-market-reopens-today.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Келесі айларда компания өз қызметін Нью-Йорк қаласының әртүрлі бөліктеріндегі 40-тан астам уақытша орынға орналастырды.<ref name="egbert" /> Инвестициялық банкинг бөлімшесі [[Sheraton Manhattan Hotel]] қонақүйінің бірінші қабатындағы демалыс залдарын, мейрамханаларын және барлық 665 қонақ бөлмесін кеңсе кеңістігіне айналдырды.<ref name="egbert">{{cite news |title=Lehman Checks into Sheraton |url=http://articles.nydailynews.com/2001-09-19/news/18366151_1_lehman-brothers-investment-bank-sheraton-new-york |work=[[Daily News (New York)|Daily News]] |date=September 19, 2001 |author=Bill Egbert |publisher=nydailynews.com |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514020349/http://articles.nydailynews.com/2001-09-19/news/18366151_1_lehman-brothers-investment-bank-sheraton-new-york |archive-date=May 14, 2012}}</ref> Шабуылдардан кейін банк икемді жұмыс кестесін (кеңсе орындарын ортақ пайдалану мақсатында) және виртуалды жеке желі (VPN) арқылы қашықтан жұмыс істеу жүйесін сынақтан өткізді.<ref>{{Cite book |last=Hewlett |first=Sylvia Ann |url=https://books.google.com/books?id=wPW_D1KmS7gC&pg=PA233 |title=Off-Ramps and On-Ramps: Keeping Talented Women on the Road to Success |journal=Harvard Business Review |date=May 15, 2007 |publisher=[[Harvard Business Press]] |isbn=978-1-4221-5983-5 |volume=83 |pages=43–6, 48, 50–4 passim |language=en |pmid=15768675 |issue=3}}</ref><ref name=":7" /> 2001 жылғы қазанда Lehman [[745 Seventh Avenue]] мекенжайында орналасқан, 32 қабатты және ауданы 1 050 000 шаршы футты (98 000 м²) құрайтын кеңсе ғимаратын шамамен 700 миллион АҚШ долларына сатып алды.<ref name=":5">{{Cite news |title=Lehman buys NYC office building |url=https://money.cnn.com/2001/10/08/companies/lehman_morgan/ | publisher=[[CNN]] |date=October 8, 2001|access-date=January 29, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20020204021041/https://money.cnn.com/2001/10/08/companies/lehman_morgan/|archive-date=February 4, 2002|url-status=dead}}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Bagli |first=Charles V. |date=October 9, 2001 |title=Morgan Stanley Selling Nearly Completed Office Tower to Lehman for $700 Million |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/2001/10/09/nyregion/09MORG.html|access-date=January 27, 2026 |work=The New York Times}}</ref> Бұл ғимарат жақында ғана салынып біткен болатын және оны бәсекелес [[Morgan Stanley]] компаниясы әлі қоныстанып үлгермеген еді.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Lehman жаңа ғимаратқа 2002 жылғы қаңтарда көше бастады және көшуді сол жылғы наурызда аяқтады.<ref name="nymag.com">{{cite web|title=Print Page|url=https://nymag.com/print/?/news/business/52603/|access-date=October 7, 2013|publisher=Nymag.com}}</ref> Компания [[Three World Financial Center]] ғимаратына қайта оралмады, өйткені оның құрылымдық қауіпсіздігі толық расталмаған болатын. Бұған қоса, фирма Three World Financial Center ғимаратын жөндеу жұмыстарының аяқталуын күте алмады.<ref>{{Cite news|last=Bagli|first=Charles V.|date=September 10, 2002|title=Tower at Financial Center Changes Hands for a Song|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2002/09/10/nyregion/tower-at-financial-center-changes-hands-for-a-song.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Grant|first1=Peter|last2=Gasparino|first2=Charles|date=October 9, 2001|title=Lehman Brothers Plans to Move Headquarters Out of Wall Street|language=en-US|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/SB1002550120224362280|access-date=September 30, 2020|issn=0099-9660}}</ref> Шабуылдардан кейін Lehman басшылығы бизнестің үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету жоспарына көбірек көңіл бөле бастады.<ref>{{Cite web|last=Scalet|first=Sarah D.|date=September 1, 2002|title=IT Executives From Three Wall Street Companies – Lehman Brothers, Merrill Lynch and American Express – Look Back on 9/11 and Take Stock of Where They Are Now|url=https://www.cio.com/article/2440608/it-executives-from-three-wall-street-companies---lehman-brothers--merrill-lynch-an.html|access-date=September 30, 2020|website=CIO|language=en}}</ref> Three World Financial Center ғимаратындағы штаб-пәтерінен бөлек, Lehman [[Джерсей Сити (Нью-Джерси)|Джерси-Сити]] қаласында операциялық және бэк-офистік бөлімшелерін де ұстады. Компания 11 қыркүйек оқиғаларына дейін бұл нысандардан бас тарту мәселесін қарастырған болатын.<ref name=":7" /> Алайда бұл кеңселер сақталып қана қоймай, одан әрі кеңейтілді. Соның ішінде резервтік сауда орталығы да салынды.<ref name=":7">{{cite web|url=http://www.citrix.com/site/resources/dynamic/customerStory/lehman_bros_12_03_cs_us.pdf |title=Cast Study: Lehman Brothers |year=2003 |publisher=Citrix.com |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121124071351/http://www.citrix.com/site/resources/dynamic/customerStory/lehman_bros_12_03_cs_us.pdf |archive-date=November 24, 2012 }}</ref> === 2003 жылғы маусымдағы SEC сот ісі === 2003 жылғы маусымда компания АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясымен (SEC), Нью-Йорк штатының бас прокурорының кеңсесімен және басқа да бағалы қағаздарды реттеуші органдармен бірге келісімге келген он фирманың бірі болды. Іс әр фирманың инвестициялық банкинг бөлімшелерінің зерттеу талдаушыларына орынсыз ықпал етуіне қатысты болды.<ref name=":8">{{Cite news|last=Morgenson|first=Gretchen|date=May 19, 2012|title=Is Insider Trading Part of the Fabric?|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2012/05/20/business/is-insider-trading-part-of-the-fabric-on-wall-street.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":9" /> Реттеушілердің мәлімдеуінше, фирмалар талдаушылардың сыйақысын инвестициялық банкингтен түсетін кірістермен заңсыз байланыстырған және андеррайтинг қызметтерін көрсету мүмкіндігінің орнына нарыққа ықпал ететін жағымды зерттеу есептерін ұсынуға уәде берген.<ref>{{Cite news|last1=Scannell|first1=Kara|last2=Craig|first2=Susanne|date=March 17, 2010|title=SEC Tried to Ease Curbs|language=en-US|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704743404575128122174622274|access-date=September 30, 2020|issn=0099-9660}}</ref> «Жаһандық келісім» деп аталған бұл келісім жалпы көлемі 1,4 миллиард АҚШ долларын құрайтын қаржылық санкцияларды қарастырды. Оның ішінде Lehman компаниясына 80 миллион АҚШ доллары көлемінде айыппұл салынды. Сондай-ақ бірқатар құрылымдық реформалар енгізілді, соның ішінде инвестициялық банкинг бөлімшелерін зерттеу бөлімшелерінен толық бөлу, талдаушыларға инвестициялық банкингтен түсетін кірістерден тікелей немесе жанама түрде сыйақы төлеуге тыйым салу және компания клиенттеріне тәуелсіз үшінші тараптардың зерттеулерін тегін ұсыну талаптары енгізілді.<ref name=":8" /><ref name=":9">{{Cite news|last=Henriques|first=Diana B.|date=June 17, 2003|title=Lehman Aided in Loan Fraud, Jury Says|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2003/06/17/business/lehman-aided-in-loan-fraud-jury-says.html|access-date=July 21, 2020|issn=0362-4331}}</ref> === Ипотекалық несиелер берудің өсуі (1997–2006) === Lehman ипотекалық несиелер беру бизнесіне кірген алғашқы Уолл-стрит фирмаларының бірі болды. 1997 жылы компания Колорадо штатында орналасқан [[Alt-A]] санатындағы несие беруші Aurora Loan Services ұйымын сатып алды. Бұл ұйым банк мәртебесіне ие болмаған. 2000 жылы ипотекалық несиелер беру желісін кеңейту мақсатында Lehman АҚШ-тың Батыс жағалауындағы жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер беруші BNC Mortgage LLC компаниясын сатып алды. Lehman жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер нарығындағы жетекші ойыншылардың біріне тез айналды. 2003 жылға қарай компания 18,2 миллиард АҚШ доллары көлемінде несие беріп, несие берушілер арасында үшінші орынға көтерілді. 2004 жылы бұл көрсеткіш 40 миллиард АҚШ долларынан асты. 2006 жылға қарай Aurora мен BNC ай сайын шамамен 50 миллиард АҚШ доллары көлемінде несие беретін болды.<ref>{{Cite book |title=Uncontrolled Risk |last=Williams |first=Mark |publisher=McGraw-Hill Education |date=April 12, 2010 |isbn=978-0071638296 |page=129}}</ref> 2008 жылға қарай Lehman компаниясының активтері 680 миллиард АҚШ долларын құрады, ал олар небәрі 22,5 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі меншікті капиталмен қамтамасыз етілген еді. Меншікті капитал көлемімен салыстырғанда компанияның тәуекелі жоғары коммерциялық жылжымайтын мүлік активтері одан отыз есе көп болды. Мұндай жоғары левередж жағдайында жылжымайтын мүлік құнының 3–5 пайызға төмендеуі компанияның бүкіл капиталын жойып жіберуі мүмкін еді.<ref>{{Cite book|last1=McDonald|first1=Lawrence G.|url=https://books.google.com/books?id=p0yWHm0Qw14C&q=lehman+brothers+book+mortgage|title=A Colossal Failure of Common Sense: The Inside Story of the Collapse of Lehman Brothers|last2=Robinson|first2=Patrick|date=October 12, 2010|publisher=Crown|isbn=978-0-307-58835-7|language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} r1lz9ra4pvm69sk7anrx0w3zwwzcddz 3615376 3615375 2026-06-10T19:32:17Z 1nter pares 146705 /* Ипотекалық несиелер берудің өсуі (1997–2006) */ 3615376 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> Lehman компаниясы 1883 жылдың өзінде-ақ Нью-Йорк кофе биржасының мүшесі болды, ал 1887 жылы [[Нью-Йорк қор биржасы]]на қабылданды.<ref name="Geisst50" /><ref name="Wechsberg235" /> 1899 жылы компания өзінің алғашқы жария бағалы қағаздар орналастыруын жүзеге асырды. Ол [[International Steam Pump Company]] компаниясының артықшылықты және жай акцияларын орналастыру бойынша [[Андерайтинг|андеррайтер]] қызметін атқарды.<ref>{{cite book |last=Swaine |first=Robert T. |date=1946 |title=The Cravath Firm and Its Predecessors, 1819–1947 |url=https://books.google.com/books?id=p8jmmSwD9KEC&pg=RA1-PA196 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |page=633 |isbn=978-1-58477-713-7 |access-date=June 3, 2014}}</ref> International Steam Pump Company бағалы қағаздарын орналастыруға қатысқанына қарамастан, фирманың тауар саудасымен айналысатын компаниядан бағалы қағаздарды орналастыруға маманданған инвестициялық банкке айналуы 1906 жылға дейін толық жүзеге аспады.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite news|last=Auletta|first=Ken|date=February 17, 1985|title=Power, Greed and Glory on Wall Street: The Fall of the Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1985/02/17/magazine/power-greed-and-glory-on-wall-street-the-fall-of-the-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Сол жылы Эмануэль Леманның ұлы [[Филип Леман]]ның басшылығымен компания [[Goldman Sachs|Goldman, Sachs & Co.]] фирмасымен серіктестік орнатып,<ref name=":2" /><ref name=Geisst51>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 51</ref><ref name=Geisst285>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 285</ref> General Cigar Company компаниясының акцияларын қор нарығына шығаруға көмектесті.<ref name=Wechsberg238>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 238</ref> Көп ұзамай олардың артынан [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясы да келді.<ref name="Wechsberg238" /> Кейін фирма [[F.W. Woolworth Company]],<ref name="Wechsberg238" /><ref name=Geisst53>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 53</ref> [[May Department Stores Company]], [[Gimbel Brothers, Inc.]],<ref name=Wechsberg241>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 241</ref> [[R.H. Macy & Company]],<ref name="Wechsberg241" /> [[Studebaker Corporation]],<ref name="Geisst53" /> [[B.F. Goodrich Company]]<ref name=":1" /> және [[Endicott Johnson Corporation]] сияқты компаниялардың бағалы қағаздарын орналастыруға қатысты. 1925 жылы Филип Леман зейнетке шыққаннан кейін фирма басшылығын оның ұлы [[Роберт «Бобби» Леман]] өз қолына алды.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|last=Kapur|first=Saranya|date=November 7, 2013|title=A Lehman Brothers Founder's Historic Mansion Just Sold As 'Trophy Office Space' For $40 Million|url=https://www.businessinsider.in/a-lehman-brothers-founders-historic-mansion-just-sold-as-trophy-office-space-for-40-million/articleshow/25392157.cms|access-date=September 30, 2020|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|last=Serwer|first=Andy|date=April 11, 2006|title=CEO Dick Fuld's makeover of Lehman Brothers – Apr. 11, 2006|url=https://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430093753/http://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|url-status=dead|archive-date=April 30, 2006|access-date=September 30, 2020|website=CNN Money}}</ref> Бобби Леманның басшылығы кезінде компания [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңіндегі капитал тапшылығы дағдарысын еңсеріп шықты. Бұл кезеңде фирма акциялар нарығының қалпына келуін күте отырып, [[венчурлік капитал]] саласына басымдық берді.<ref>{{Cite web|date=September 7, 2009|title=Crash of a titan: The inside story of the fall of Lehman Brothers|url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/crash-of-a-titan-the-inside-story-of-the-fall-of-lehman-brothers-1782714.html|access-date=September 30, 2020|website=The Independent|language=en}}</ref> 1924 жылы Джон М. Хэнкок компанияға қосылған әулеттен тыс алғашқы қызметкер болды.<ref name="Geisst51" /><ref name=UND1>{{cite web |url=http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |publisher=University of North Dakota |title=John M. Hancock Papers |access-date=September 14, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210020012/http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |archive-date=February 10, 2007}}</ref> Одан кейін Монро С. Гутман мен Пол Мазур келіп, 1927 жылы фирманың серіктестері атанды.<ref>{{Cite news|date=July 5, 1974|title=Monroe Gutman, 88, Lehman Executive|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/07/05/archives/monroe-gutman-88-lehman-executive.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Waggoner|first=Walter H.|date=August 1, 1979|title=Paul M. Mazur, at 86; Lehman Bros. Partner More Than 50 Years|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/08/01/archives/paul-m-mazur-at-86-lehman-bros-partner-more-than-50-years.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 1928 жылға қарай компания өзінің [[One William Street]] мекенжайындағы жаңа штаб-пәтеріне көшті.<ref>{{Cite book|last=Chapman|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=6Etda_n_CIEC&pg=PT94|title=The Last of the Imperious Rich: Lehman Brothers, 1844–2008|date=September 2, 2010|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-44270-8|pages=94|language=en}}</ref> [[Сурет:PeterGeorgePeterson.jpg|thumb|150px|right|Пит Питерсон]] 1930-жылдары Lehman алғашқы теледидар өндірушісі саналатын [[DuMont Laboratories]] компаниясының акцияларын [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] ұйымдастырды және [[Radio Corporation of America]] (RCA) компаниясын қаржыландыруға көмектесті.<ref name="ingrham">{{cite book |last=Ingham |first=John N. |url=https://books.google.com/books?id=J9nXHgKQ49EC&q=lehman+brothers+rca&pg=PA786 |title=Biographical Dictionary of American Business Leaders |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=1983 |access-date=September 14, 2008 |isbn=9780313213625}}</ref> Компания сондай-ақ қарқынды дамып келе жатқан мұнай өнеркәсібін қаржыландыруға қатысып, [[Halliburton]] және [[Kerr-McGee]] сияқты компанияларға қолдау көрсетті. 1950-жылдары Lehman Digital Equipment Corporation компаниясының акцияларын алғашқы жария орналастыруды ұйымдастырды.<ref>{{Cite news|date=September 13, 2008|title=FACTBOX: A brief history of Lehman Brothers|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-factbox-idUSHAR27520620080913|access-date=September 30, 2020}}</ref> Кейінірек фирма [[Digital Equipment Corporation]] компаниясының [[Compaq]] компаниясы тарапынан сатып алынуын ұйымдастырды. === Серіктестіктің өзгеру кезеңі (1969–1984) === 1969 жылы [[Роберт Леман]] фирманы 44 жыл басқарғаннан кейін қайтыс болды. Осыдан кейін Леман әулетінің бірде-бір мүшесі серіктестіктің жұмысына белсенді түрде қатыспайтын болды.<ref name=":3" /> Сол уақытта Lehman 1970-жылдардың басындағы қолайсыз экономикалық жағдайдың қысымына тап болды. 1972 жылға қарай фирма ауыр кезеңді бастан кешіріп жатты. Сондықтан 1973 жылы компанияны дағдарыстан шығару үшін [[Bell & Howell]] Corporation компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Пит Питерсон]] шақырылды.<ref name=":0">{{Cite book|last=Ward|first=Vicky|url=https://books.google.com/books?id=Y9jIDwAAQBAJ&q=lehman+brothers+1970s|title=The Devil's Casino: Friendship, Betrayal, and the High Stakes Games Played Inside Lehman Brothers|date=April 5, 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-01149-2|language=en}}</ref><ref name="Geisst77">Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 77 {{dead link|date=March 2016}}</ref> Питерсонның директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор ретіндегі басшылығы кезінде фирма 1975 жылы Abraham & Co. компаниясын сатып алды, ал екі жылдан кейін [[Kuhn, Loeb & Co.]] компаниясымен бірікті.<ref name=Geisst77/> Соның нәтижесінде [[Salomon Brothers]], [[Goldman Sachs]] және [[First Boston]] компанияларынан кейінгі елдегі төртінші ірі инвестициялық банк — Lehman Brothers, Kuhn, Loeb Inc. құрылды.<ref name="sloane">{{cite news |url=https://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F60814F93F5B117B93CBAB178AD95F438785F9 |title=Lehman and Kuhn Loeb to Merge; Lehman Brothers and Kuhn Loeb Sign Agreement to Merge December 16 |first=Leonard |last=Sloane |date=November 29, 1977 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Питерсон фирманы айтарлықтай операциялық шығындардан қатарынан бес жылдық рекордтық пайдаға жеткізді. Осы кезеңде компанияның меншікті капитал табыстылығы инвестициялық банкинг саласындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|last1=Ph.D|first1=William F. BAKER|url=https://books.google.com/books?id=d66J6gnavS4C&q=Peterson+led+the+firm+from+significant+operating+losses+to+five+consecutive+years+of+record+profits+with+a+return+on+equity+among+the+highest+in+the+investment-banking+industry&pg=PA222|title=Leading with Kindness: How Good People Consistently Get Superior Results|last2=Ph.D|first2=Michael O'MALLEY|date=August 13, 2008|publisher=AMACOM|isbn=978-0-8144-0175-0|language=en}}</ref> 1980-жылдардың басына қарай фирманың инвестициялық банкирлері мен трейдерлері арасындағы қайшылықтар Питерсонды фирманың президенті, операциялық директоры және бұрынғы трейдері [[Льюис Глюксман]]ды 1983 жылғы мамырда өзімен бірге бас атқарушы директор қызметіне көтермелеуге мәжбүр етті.<ref name=":2"/> Глюксман фирмада бірқатар өзгерістер енгізді, олардың нәтижесінде ішкі шиеленіс одан әрі күшейді. Бұл жағдай Глюксманның басқару стилімен және нарықтағы құлдыраумен ұштасып, билік үшін күреске алып келді. Соның нәтижесінде Питерсон қызметінен шеттетіліп, Глюксман фирманың жалғыз бас атқарушы директоры болып қалды.<ref name=":0" /><ref name=Geisst78>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 78</ref> Билік үшін күреске көңілі толмаған көптеген банкирлер компаниядан кете бастады. Фирманың бірігу мен жұтып алу жөніндегі комитетінің төрағасы [[Стивен А. Шварцман]] 2003 жылғы ақпанда Private Equity International басылымына берген сұхбатында: «Lehman Brothers ішінде бәсекелестік өте жоғары болды, ақыр соңында бұл жағдай қалыпты жұмыс істеуге кедергі келтірді», — деп еске алған. Осы ішкі ыдыраудың салдарынан компания қиын жағдайға тап болды, ал Глюксман фирманы сатуға мәжбүр болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|last=Staff|first=P. E. I.|title=Always bet on black|url=https://www.privateequityinternational.com/print-editions/2003-02/always-bet-on-black/|access-date=June 22, 2020|website=Private Equity International|date=February 2003 |language=en-GB}}</ref> === American Express-пен бірігуі (1984–1994) === [[Сурет:Shearson Lehman Logo.png|thumb|right|Shearson Lehman/American Express логотипі]] Инвестициялық банкингтен гөрі брокерлік қызметке көбірек маманданған және [[American Express]] компаниясына тиесілі бағалы қағаздар фирмасы [[Shearson/American Express]] 1984 жылы Lehman компаниясын 360 миллион АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{Cite news|last=Cole|first=Robert J.|date=April 11, 1984|title=Shearson to Pay $360 Million to Acquire Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1984/04/11/business/shearson-to-pay-360-million-to-acquire-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 11 мамырда біріктірілген компаниялар Shearson Lehman/American Express атауын қабылдады.<ref name="Geisst78" /> 1983 жылдан 1990 жылға дейін [[Питер А. Коэн]] Shearson Lehman Brothers компаниясының бас атқарушы директоры әрі директорлар кеңесінің төрағасы болды.<ref name="forbes">{{cite news |url=https://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |title=Profile: Peter A. Cohen |work=[[Forbes]] |access-date=February 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204151114/http://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |archive-date=February 4, 2012 |url-status=dead }}</ref> Ол [[E.F. Hutton]] компаниясын 1 миллиард АҚШ долларына сатып алу мәмілесін басқарды. Соның нәтижесінде [[Shearson Lehman Hutton]] компаниясы құрылды.<ref name="cole">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE5DC1239F937A35751C1A961948260&scp=77&sq=shearson+lehman+hutton&st=nyt |title=Company News – Hutton-Shearson Deal Announced |work=The New York Times |date=December 4, 1987 |first=Robert J. |last=Cole}}</ref><ref>{{cite web|url=http://pro.corbis.com/search/Enlargement.aspx?CID=isg&mediauid=%7B56850BCA-B9AB-46D6-931A-D184A7C0A95A%7D |title=Shearson Lehman Buying out E.F. Hutton – Rights Managed |publisher=Pro.corbis.com |access-date=October 16, 2010 }}</ref> 1989 жылы Shearson компаниясы [[Ф. Росс Джонсон]]ның басқару тобының [[RJR Nabisco]] компаниясын сатып алу әрекетін қолдады. Алайда түпкілікті нәтижеде олардың ұсынысынан [[Drexel Burnham Lambert]] қолдау көрсеткен [[Kohlberg Kravis Roberts]] жеке инвестициялық фирмасының ұсынысы басым түсіп, мәміле сол фирманың пайдасына шешілді.<ref>{{Cite news|date=December 2, 1988|title=History of the Rjr Nabisco Takeover|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1988/12/02/business/history-of-the-rjr-nabisco-takeover.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> === Бөлінуі және тәуелсіздігі (1994–2008) === 1993 жылы жаңадан тағайындалған бас атқарушы директор [[Харви Голуб]]тың басшылығымен American Express өзінің банк және брокерлік қызметтерден тұратын бизнесінен біртіндеп бас тарта бастады. Компания бөлшек брокерлік және активтерді басқару бөлімшелерін [[Primerica]] компаниясына сатты,<ref name="quint">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE0D8143AF930A25750C0A965958260&scp=14&sq=american+express+shearson&st=nyt |title=Primerica Will Buy Shearson for $1&nbsp;billion |work=The New York Times |date=March 13, 1993 |first=Michael |last=Quint}}</ref> ал 1994 жылы Lehman Brothers Kuhn Loeb компаниясын алғашқы жария акция орналастыру (IPO) арқылы Lehman Brothers Holdings, Inc. атауымен дербес компания ретінде бөлді.<ref name=Geisst79>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 79</ref> Компания бөлініп шыққаннан кейін оның бас атқарушы директоры болып [[Дик Фулд]] тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=October 28, 2007|title=The Survivor|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2007/10/28/business/28fuld.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Фулд АҚШ пен әлемдегі жетекші инвестициялық банктердің бірі саналатын компанияны басқарды.<ref name="junod20090911">{{Cite magazine |last=Junod |first=Tom |date=2009-09-11 |title=The Deal of the Century |url=https://www.esquire.com/news-politics/a6295/barclays-deal-of-the-century-1009/ |access-date=2025-04-29 |magazine=Esquire |language=en-US}}</ref> Оның басшылығы кезінде Lehman Brothers 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысын еңсеріп,<ref>{{Cite book|last=Salinger|first=Lawrence M.|url=https://books.google.com/books?id=0Vh2AwAAQBAJ&pg=PA550|title=Encyclopedia of White-Collar and Corporate Crime|date=June 14, 2013|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4522-7616-8|pages=550|language=en}}</ref> 1998 жылы [[Long-Term Capital Management]] хедж-қорының күйреуінен де өтті.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=June 3, 2008|title=Lehman shares plunge on capital raising concern|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-capital-idUSBNG23649720080603|access-date=September 30, 2020}}</ref><ref name="reuters.com">{{cite news|author=Christian Plumb and Dan Wilchins|date=September 14, 2008|title=Lehman CEO Fuld's hubris contributed to meltdown|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/idUSN1341059120080914|access-date=February 15, 2012}}</ref> 2001 жылы фирма [[Cowen & Co.]] компаниясының жеке клиенттерге қызмет көрсету бизнесін (PCS) сатып алды.<ref name="gasparino">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |title=Lehman Brothers to take over SG Cowen's brokerage division |work=The Financial Express |author=Charles Gasparino |date=July 18, 2000 |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514235028/http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |archive-date=May 14, 2013 }}</ref> Кейінірек, 2003 жылы, компания 1989 жылы шығып кеткен активтерді басқару саласына қайта оралуды белсенді түрде бастады.<ref name=PI>{{cite news |url=http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-867982/BACK-AGAIN-Lehman-returns-to.html |title=Back Again: Lehman returns to institutional management with Lincoln deal; Purchase of fixed-income business ends 13-year absence |author=Christine Williamson |work=Pensions & Investments |publisher=Goliath |access-date=February 15, 2012}}</ref> Басқаруындағы активтер көлемі 2 миллиард АҚШ долларынан басталған фирма [[Crossroads Group]] компаниясын, Lincoln Capital Management компаниясының тұрақты кірісті бағалы қағаздар бөлімшесін<ref name=PI/> және [[Neuberger Berman]] компаниясын сатып алды.<ref name="thomas">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507EFDB143FF930A15754C0A9659C8B63 |title=Market Place; Lehman to Buy Neuberger Berman For $2.6&nbsp;Billion | first=Landon Jr. |last=Thomas |date=July 23, 2003 |work=The New York Times}}</ref> Бұл кәсіпорындар PCS бизнесімен және Lehman компаниясының тікелей инвестициялар бизнесімен бірге Инвестицияларды басқару бөлімшесін құрды.<ref>{{Cite web|last=Gasparino|first=Charlie|date=August 4, 2008|title=Lehman Weighs Sale of Investment Management Unit|url=https://www.cnbc.com/2008/08/04/lehman-weighs-sale-of-investment-management-unit.html|access-date=September 30, 2020|website=CNBC}}</ref> Аталған бөлімше шамамен 3,1 миллиард АҚШ доллары көлемінде таза табыс әкелді.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers Holdings Inc.|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/806085/000110465908005476/a08-3530_110k.htm|access-date=September 30, 2020|website=SEC}}</ref> Жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысы кезінде Фулд өз қызметін сақтап қалды, ал [[Bear Stearns]], [[Merrill Lynch]] және [[Citigroup]] сияқты бәсекелес компаниялардың бас атқарушы директорлары қызметтерінен кетуге мәжбүр болды.<ref name="reuters.com" /> Сонымен қатар, құрамында [[Vodafone]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры Кристофер Гент пен [[IBM]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры [[Джон Акерс]] сияқты тұлғалар болған Lehman директорлар кеңесі компания акцияларының бағасы үздіксіз құлдырап жатқан кезде де Фулдқа қарсы шығуға құлықсыз болды. 2008 жылғы мамырда, банкроттық жарияланардың алдында, компанияның активтері 639 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=September 15, 2008|title=Lehman files for bankruptcy, plans to sell units|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-bankruptcy-idUSN1546989720080915|access-date=September 30, 2020}}</ref> === 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдарға жауап === [[Сурет:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|thumb|Нью-Йорк қаласындағы бұрынғы штаб-пәтері. Қазіргі иесі — [[Barclays]]]] 2001 жылғы 11 қыркүйекте Lehman компаниясы Бірінші дүниежүзілік сауда орталығының ([[1 World Trade Center]]) 38–40-қабаттарын иеленіп отырды. Сол күні болған лаңкестік шабуылдар кезінде компанияның бір қызметкері қаза тапты.<ref name=":4">{{Cite web|date=September 1, 2002|title=Impact of 9/11 on Lehman Brothers, Merrill Lynch and American Express|url=https://www.cio.com/article/2440607/impact-of-9-11-on-lehman-brothers--merrill-lynch-and-american-express.html|access-date=September 30, 2020|website=CIO|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Gibbs|first1=Geoff|last2=Adams|first2=Richard|last3=Pandya|first3=Nick|last4=Bowers|first4=Simon|last5=Branigan|first5=Tania|last6=Hall|first6=Sarah|date=September 14, 2001|title=Grim roll call of WTC companies|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2001/sep/14/september11.usa10|access-date=September 30, 2020|issn=0261-3077}}</ref> Компанияның [[Three World Financial Center]] кешеніндегі жаһандық штаб-пәтері құлаған ғимараттардың сынықтарынан қатты зақымданып, пайдалануға жарамсыз болып қалды. Соның салдарынан 6 500-ден астам қызметкер басқа жерге көшірілді.<ref name=":4" /> Сауда операциялары [[Нью-Джерси]] штатындағы [[Джерсей Сити (Нью-Джерси)|Джерси-Сити]] қаласына ауыстырылды.<ref>{{Cite news|last=Blair|first=Jayson|date=March 1, 2002|title=Amex Coming Back to Lower Manhattan|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2002/03/01/nyregion/amex-coming-back-to-lower-manhattan.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 2001 жылғы 17 қыркүйекте қор нарықтары қайта ашылған кезде Lehman компаниясының сату және сауда операциялары толық қалпына келтірілді.<ref>{{Cite news|last=Berenson|first=Alex|date=September 17, 2001|title=AFTER THE ATTACKS: THE MARKETS; Uncertainly, Market Reopens Today|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2001/09/17/business/after-the-attacks-the-markets-uncertainly-market-reopens-today.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Келесі айларда компания өз қызметін Нью-Йорк қаласының әртүрлі бөліктеріндегі 40-тан астам уақытша орынға орналастырды.<ref name="egbert" /> Инвестициялық банкинг бөлімшесі [[Sheraton Manhattan Hotel]] қонақүйінің бірінші қабатындағы демалыс залдарын, мейрамханаларын және барлық 665 қонақ бөлмесін кеңсе кеңістігіне айналдырды.<ref name="egbert">{{cite news |title=Lehman Checks into Sheraton |url=http://articles.nydailynews.com/2001-09-19/news/18366151_1_lehman-brothers-investment-bank-sheraton-new-york |work=[[Daily News (New York)|Daily News]] |date=September 19, 2001 |author=Bill Egbert |publisher=nydailynews.com |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514020349/http://articles.nydailynews.com/2001-09-19/news/18366151_1_lehman-brothers-investment-bank-sheraton-new-york |archive-date=May 14, 2012}}</ref> Шабуылдардан кейін банк икемді жұмыс кестесін (кеңсе орындарын ортақ пайдалану мақсатында) және виртуалды жеке желі (VPN) арқылы қашықтан жұмыс істеу жүйесін сынақтан өткізді.<ref>{{Cite book |last=Hewlett |first=Sylvia Ann |url=https://books.google.com/books?id=wPW_D1KmS7gC&pg=PA233 |title=Off-Ramps and On-Ramps: Keeping Talented Women on the Road to Success |journal=Harvard Business Review |date=May 15, 2007 |publisher=[[Harvard Business Press]] |isbn=978-1-4221-5983-5 |volume=83 |pages=43–6, 48, 50–4 passim |language=en |pmid=15768675 |issue=3}}</ref><ref name=":7" /> 2001 жылғы қазанда Lehman [[745 Seventh Avenue]] мекенжайында орналасқан, 32 қабатты және ауданы 1 050 000 шаршы футты (98 000 м²) құрайтын кеңсе ғимаратын шамамен 700 миллион АҚШ долларына сатып алды.<ref name=":5">{{Cite news |title=Lehman buys NYC office building |url=https://money.cnn.com/2001/10/08/companies/lehman_morgan/ | publisher=[[CNN]] |date=October 8, 2001|access-date=January 29, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20020204021041/https://money.cnn.com/2001/10/08/companies/lehman_morgan/|archive-date=February 4, 2002|url-status=dead}}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Bagli |first=Charles V. |date=October 9, 2001 |title=Morgan Stanley Selling Nearly Completed Office Tower to Lehman for $700 Million |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/2001/10/09/nyregion/09MORG.html|access-date=January 27, 2026 |work=The New York Times}}</ref> Бұл ғимарат жақында ғана салынып біткен болатын және оны бәсекелес [[Morgan Stanley]] компаниясы әлі қоныстанып үлгермеген еді.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Lehman жаңа ғимаратқа 2002 жылғы қаңтарда көше бастады және көшуді сол жылғы наурызда аяқтады.<ref name="nymag.com">{{cite web|title=Print Page|url=https://nymag.com/print/?/news/business/52603/|access-date=October 7, 2013|publisher=Nymag.com}}</ref> Компания [[Three World Financial Center]] ғимаратына қайта оралмады, өйткені оның құрылымдық қауіпсіздігі толық расталмаған болатын. Бұған қоса, фирма Three World Financial Center ғимаратын жөндеу жұмыстарының аяқталуын күте алмады.<ref>{{Cite news|last=Bagli|first=Charles V.|date=September 10, 2002|title=Tower at Financial Center Changes Hands for a Song|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2002/09/10/nyregion/tower-at-financial-center-changes-hands-for-a-song.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Grant|first1=Peter|last2=Gasparino|first2=Charles|date=October 9, 2001|title=Lehman Brothers Plans to Move Headquarters Out of Wall Street|language=en-US|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/SB1002550120224362280|access-date=September 30, 2020|issn=0099-9660}}</ref> Шабуылдардан кейін Lehman басшылығы бизнестің үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету жоспарына көбірек көңіл бөле бастады.<ref>{{Cite web|last=Scalet|first=Sarah D.|date=September 1, 2002|title=IT Executives From Three Wall Street Companies – Lehman Brothers, Merrill Lynch and American Express – Look Back on 9/11 and Take Stock of Where They Are Now|url=https://www.cio.com/article/2440608/it-executives-from-three-wall-street-companies---lehman-brothers--merrill-lynch-an.html|access-date=September 30, 2020|website=CIO|language=en}}</ref> Three World Financial Center ғимаратындағы штаб-пәтерінен бөлек, Lehman [[Джерсей Сити (Нью-Джерси)|Джерси-Сити]] қаласында операциялық және бэк-офистік бөлімшелерін де ұстады. Компания 11 қыркүйек оқиғаларына дейін бұл нысандардан бас тарту мәселесін қарастырған болатын.<ref name=":7" /> Алайда бұл кеңселер сақталып қана қоймай, одан әрі кеңейтілді. Соның ішінде резервтік сауда орталығы да салынды.<ref name=":7">{{cite web|url=http://www.citrix.com/site/resources/dynamic/customerStory/lehman_bros_12_03_cs_us.pdf |title=Cast Study: Lehman Brothers |year=2003 |publisher=Citrix.com |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121124071351/http://www.citrix.com/site/resources/dynamic/customerStory/lehman_bros_12_03_cs_us.pdf |archive-date=November 24, 2012 }}</ref> === 2003 жылғы маусымдағы SEC сот ісі === 2003 жылғы маусымда компания АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясымен (SEC), Нью-Йорк штатының бас прокурорының кеңсесімен және басқа да бағалы қағаздарды реттеуші органдармен бірге келісімге келген он фирманың бірі болды. Іс әр фирманың инвестициялық банкинг бөлімшелерінің зерттеу талдаушыларына орынсыз ықпал етуіне қатысты болды.<ref name=":8">{{Cite news|last=Morgenson|first=Gretchen|date=May 19, 2012|title=Is Insider Trading Part of the Fabric?|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2012/05/20/business/is-insider-trading-part-of-the-fabric-on-wall-street.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":9" /> Реттеушілердің мәлімдеуінше, фирмалар талдаушылардың сыйақысын инвестициялық банкингтен түсетін кірістермен заңсыз байланыстырған және андеррайтинг қызметтерін көрсету мүмкіндігінің орнына нарыққа ықпал ететін жағымды зерттеу есептерін ұсынуға уәде берген.<ref>{{Cite news|last1=Scannell|first1=Kara|last2=Craig|first2=Susanne|date=March 17, 2010|title=SEC Tried to Ease Curbs|language=en-US|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704743404575128122174622274|access-date=September 30, 2020|issn=0099-9660}}</ref> «Жаһандық келісім» деп аталған бұл келісім жалпы көлемі 1,4 миллиард АҚШ долларын құрайтын қаржылық санкцияларды қарастырды. Оның ішінде Lehman компаниясына 80 миллион АҚШ доллары көлемінде айыппұл салынды. Сондай-ақ бірқатар құрылымдық реформалар енгізілді, соның ішінде инвестициялық банкинг бөлімшелерін зерттеу бөлімшелерінен толық бөлу, талдаушыларға инвестициялық банкингтен түсетін кірістерден тікелей немесе жанама түрде сыйақы төлеуге тыйым салу және компания клиенттеріне тәуелсіз үшінші тараптардың зерттеулерін тегін ұсыну талаптары енгізілді.<ref name=":8" /><ref name=":9">{{Cite news|last=Henriques|first=Diana B.|date=June 17, 2003|title=Lehman Aided in Loan Fraud, Jury Says|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2003/06/17/business/lehman-aided-in-loan-fraud-jury-says.html|access-date=July 21, 2020|issn=0362-4331}}</ref> === Ипотекалық несиелер берудің өсуі (1997–2006) === Lehman ипотекалық несиелер беру бизнесіне кірген алғашқы Уолл-стрит фирмаларының бірі болды. 1997 жылы компания Колорадо штатында орналасқан [[Alt-A]] санатындағы несие беруші Aurora Loan Services ұйымын сатып алды. Бұл ұйым банк мәртебесіне ие болмаған. 2000 жылы ипотекалық несиелер беру желісін кеңейту мақсатында Lehman АҚШ-тың Батыс жағалауындағы жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер беруші BNC Mortgage LLC компаниясын сатып алды. Lehman жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер нарығындағы жетекші ойыншылардың біріне тез айналды. 2003 жылға қарай компания 18,2 миллиард АҚШ доллары көлемінде несие беріп, несие берушілер арасында үшінші орынға көтерілді. 2004 жылы бұл көрсеткіш 40 миллиард АҚШ долларынан асты. 2006 жылға қарай Aurora мен BNC ай сайын шамамен 50 миллиард АҚШ доллары көлемінде несие беретін болды.<ref>{{Cite book |title=Uncontrolled Risk |last=Williams |first=Mark |publisher=McGraw-Hill Education |date=April 12, 2010 |isbn=978-0071638296 |page=129}}</ref> 2008 жылға қарай Lehman компаниясының активтері 680 миллиард АҚШ долларын құрады, ал олар небәрі 22,5 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі меншікті капиталмен қамтамасыз етілген еді. Меншікті капитал көлемімен салыстырғанда компанияның тәуекелі жоғары коммерциялық жылжымайтын мүлік активтері одан отыз есе көп болды. Мұндай жоғары левередж жағдайында жылжымайтын мүлік құнының 3–5 пайызға төмендеуі компанияның бүкіл капиталын жойып жіберуі мүмкін еді.<ref>{{Cite book|last1=McDonald|first1=Lawrence G.|url=https://books.google.com/books?id=p0yWHm0Qw14C&q=lehman+brothers+book+mortgage|title=A Colossal Failure of Common Sense: The Inside Story of the Collapse of Lehman Brothers|last2=Robinson|first2=Patrick|date=October 12, 2010|publisher=Crown|isbn=978-0-307-58835-7|language=en}}</ref> == Банкроттығы == 2008 жылғы 13 қыркүйек, сенбі күні Нью-Йорк федералдық резерв банкінің сол кездегі президенті Тимоти Ф. Гайтнер Lehman компаниясының болашағына арналған жиналыс өткізді. Онда компания активтерін шұғыл тарату мүмкіндігі де қарастырылды.<ref name=nytimes-0913>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/09/13/business/13rescue.html |title=U.S. Gives Banks Urgent Warning to Solve Crisis |first1=Jenny |last1=Anderson |first2=Eric |last2=Dash |first3=Vikas |last3=Bajaj |first4=Edmund |last4=Andrews |work=The New York Times |date=September 13, 2008}}</ref> Lehman компаниясы өзін ықтимал сату мәселесі бойынша Bank of America және Barclays компанияларымен келіссөздер жүргізіп жатқанын хабарлады. Алайда Barclays та, Bank of America да компанияны толық сатып алудан бас тартты. Barclays жағдайында бұған мәміле іс жүзінде аяқталуға жақын қалғанына қарамастан, Ұлыбритания үкіметінің, атап айтқанда Қазынашылық канцлері Аластер Дарлинг пен Қаржылық қызметтер басқармасының бас атқарушы директоры Гектор Сантстың акционерлерге қатысты британдық ережелерге сілтеме жасап, соңғы сәтте мәмілеге рұқсат бермеуі себеп болды.<ref name=nytimes-0913/><ref name=nytimes-0914>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/09/15/business/15lehman.html |title=Lehman Heads Toward Brink as Barclays Ends Talks |first1=Ben |last1=White |first2=Jenny |last2=Anderson |work=The New York Times |date=September 14, 2008}}</ref> Келесі күні, 2008 жылғы 14 қыркүйек, жексенбіде Халықаралық своптар және туынды қаржы құралдары қауымдастығы (ISDA) сол күні Lehman банкрот болған жағдайда нарық қатысушыларына әртүрлі туынды қаржы құралдары бойынша өз позицияларын өзара есепке алуға мүмкіндік беру үшін ерекше сауда сессиясын ұсынды.<ref name="isda">{{cite press release |url=http://www.isda.org/press/press091408lehman.html |title=Lehman Risk Reduction Trading Session and Protocol Agreement |publisher=ISDA |date=September 14, 2008 |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226015122/http://www.isda.org/press/press091408lehman.html |archive-date=February 26, 2012 }}</ref> Банкроттық туралы өтініш белгіленген мерзімнен кейін берілгеніне қарамастан, көптеген дилерлер арнайы сессия барысында жасаған мәмілелерін орындады.<ref name="baird">{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/rbssFinancialServicesAndRealEstateNews/idUSLF13895120080915 |title=CDS dealers honour trades to cut Lehman risk |author=Jane Baird |work=Reuters |date=September 15, 2008 |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} mss5ktktn52j1bdrwe3uc1gr7ntb5rc 3615377 3615376 2026-06-10T19:33:18Z 1nter pares 146705 /* Банкроттығы */ 3615377 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> Lehman компаниясы 1883 жылдың өзінде-ақ Нью-Йорк кофе биржасының мүшесі болды, ал 1887 жылы [[Нью-Йорк қор биржасы]]на қабылданды.<ref name="Geisst50" /><ref name="Wechsberg235" /> 1899 жылы компания өзінің алғашқы жария бағалы қағаздар орналастыруын жүзеге асырды. Ол [[International Steam Pump Company]] компаниясының артықшылықты және жай акцияларын орналастыру бойынша [[Андерайтинг|андеррайтер]] қызметін атқарды.<ref>{{cite book |last=Swaine |first=Robert T. |date=1946 |title=The Cravath Firm and Its Predecessors, 1819–1947 |url=https://books.google.com/books?id=p8jmmSwD9KEC&pg=RA1-PA196 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |page=633 |isbn=978-1-58477-713-7 |access-date=June 3, 2014}}</ref> International Steam Pump Company бағалы қағаздарын орналастыруға қатысқанына қарамастан, фирманың тауар саудасымен айналысатын компаниядан бағалы қағаздарды орналастыруға маманданған инвестициялық банкке айналуы 1906 жылға дейін толық жүзеге аспады.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite news|last=Auletta|first=Ken|date=February 17, 1985|title=Power, Greed and Glory on Wall Street: The Fall of the Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1985/02/17/magazine/power-greed-and-glory-on-wall-street-the-fall-of-the-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Сол жылы Эмануэль Леманның ұлы [[Филип Леман]]ның басшылығымен компания [[Goldman Sachs|Goldman, Sachs & Co.]] фирмасымен серіктестік орнатып,<ref name=":2" /><ref name=Geisst51>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 51</ref><ref name=Geisst285>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 285</ref> General Cigar Company компаниясының акцияларын қор нарығына шығаруға көмектесті.<ref name=Wechsberg238>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 238</ref> Көп ұзамай олардың артынан [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясы да келді.<ref name="Wechsberg238" /> Кейін фирма [[F.W. Woolworth Company]],<ref name="Wechsberg238" /><ref name=Geisst53>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 53</ref> [[May Department Stores Company]], [[Gimbel Brothers, Inc.]],<ref name=Wechsberg241>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 241</ref> [[R.H. Macy & Company]],<ref name="Wechsberg241" /> [[Studebaker Corporation]],<ref name="Geisst53" /> [[B.F. Goodrich Company]]<ref name=":1" /> және [[Endicott Johnson Corporation]] сияқты компаниялардың бағалы қағаздарын орналастыруға қатысты. 1925 жылы Филип Леман зейнетке шыққаннан кейін фирма басшылығын оның ұлы [[Роберт «Бобби» Леман]] өз қолына алды.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|last=Kapur|first=Saranya|date=November 7, 2013|title=A Lehman Brothers Founder's Historic Mansion Just Sold As 'Trophy Office Space' For $40 Million|url=https://www.businessinsider.in/a-lehman-brothers-founders-historic-mansion-just-sold-as-trophy-office-space-for-40-million/articleshow/25392157.cms|access-date=September 30, 2020|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|last=Serwer|first=Andy|date=April 11, 2006|title=CEO Dick Fuld's makeover of Lehman Brothers – Apr. 11, 2006|url=https://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430093753/http://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|url-status=dead|archive-date=April 30, 2006|access-date=September 30, 2020|website=CNN Money}}</ref> Бобби Леманның басшылығы кезінде компания [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңіндегі капитал тапшылығы дағдарысын еңсеріп шықты. Бұл кезеңде фирма акциялар нарығының қалпына келуін күте отырып, [[венчурлік капитал]] саласына басымдық берді.<ref>{{Cite web|date=September 7, 2009|title=Crash of a titan: The inside story of the fall of Lehman Brothers|url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/crash-of-a-titan-the-inside-story-of-the-fall-of-lehman-brothers-1782714.html|access-date=September 30, 2020|website=The Independent|language=en}}</ref> 1924 жылы Джон М. Хэнкок компанияға қосылған әулеттен тыс алғашқы қызметкер болды.<ref name="Geisst51" /><ref name=UND1>{{cite web |url=http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |publisher=University of North Dakota |title=John M. Hancock Papers |access-date=September 14, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210020012/http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |archive-date=February 10, 2007}}</ref> Одан кейін Монро С. Гутман мен Пол Мазур келіп, 1927 жылы фирманың серіктестері атанды.<ref>{{Cite news|date=July 5, 1974|title=Monroe Gutman, 88, Lehman Executive|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/07/05/archives/monroe-gutman-88-lehman-executive.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Waggoner|first=Walter H.|date=August 1, 1979|title=Paul M. Mazur, at 86; Lehman Bros. Partner More Than 50 Years|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/08/01/archives/paul-m-mazur-at-86-lehman-bros-partner-more-than-50-years.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 1928 жылға қарай компания өзінің [[One William Street]] мекенжайындағы жаңа штаб-пәтеріне көшті.<ref>{{Cite book|last=Chapman|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=6Etda_n_CIEC&pg=PT94|title=The Last of the Imperious Rich: Lehman Brothers, 1844–2008|date=September 2, 2010|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-44270-8|pages=94|language=en}}</ref> [[Сурет:PeterGeorgePeterson.jpg|thumb|150px|right|Пит Питерсон]] 1930-жылдары Lehman алғашқы теледидар өндірушісі саналатын [[DuMont Laboratories]] компаниясының акцияларын [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] ұйымдастырды және [[Radio Corporation of America]] (RCA) компаниясын қаржыландыруға көмектесті.<ref name="ingrham">{{cite book |last=Ingham |first=John N. |url=https://books.google.com/books?id=J9nXHgKQ49EC&q=lehman+brothers+rca&pg=PA786 |title=Biographical Dictionary of American Business Leaders |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=1983 |access-date=September 14, 2008 |isbn=9780313213625}}</ref> Компания сондай-ақ қарқынды дамып келе жатқан мұнай өнеркәсібін қаржыландыруға қатысып, [[Halliburton]] және [[Kerr-McGee]] сияқты компанияларға қолдау көрсетті. 1950-жылдары Lehman Digital Equipment Corporation компаниясының акцияларын алғашқы жария орналастыруды ұйымдастырды.<ref>{{Cite news|date=September 13, 2008|title=FACTBOX: A brief history of Lehman Brothers|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-factbox-idUSHAR27520620080913|access-date=September 30, 2020}}</ref> Кейінірек фирма [[Digital Equipment Corporation]] компаниясының [[Compaq]] компаниясы тарапынан сатып алынуын ұйымдастырды. === Серіктестіктің өзгеру кезеңі (1969–1984) === 1969 жылы [[Роберт Леман]] фирманы 44 жыл басқарғаннан кейін қайтыс болды. Осыдан кейін Леман әулетінің бірде-бір мүшесі серіктестіктің жұмысына белсенді түрде қатыспайтын болды.<ref name=":3" /> Сол уақытта Lehman 1970-жылдардың басындағы қолайсыз экономикалық жағдайдың қысымына тап болды. 1972 жылға қарай фирма ауыр кезеңді бастан кешіріп жатты. Сондықтан 1973 жылы компанияны дағдарыстан шығару үшін [[Bell & Howell]] Corporation компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Пит Питерсон]] шақырылды.<ref name=":0">{{Cite book|last=Ward|first=Vicky|url=https://books.google.com/books?id=Y9jIDwAAQBAJ&q=lehman+brothers+1970s|title=The Devil's Casino: Friendship, Betrayal, and the High Stakes Games Played Inside Lehman Brothers|date=April 5, 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-01149-2|language=en}}</ref><ref name="Geisst77">Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 77 {{dead link|date=March 2016}}</ref> Питерсонның директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор ретіндегі басшылығы кезінде фирма 1975 жылы Abraham & Co. компаниясын сатып алды, ал екі жылдан кейін [[Kuhn, Loeb & Co.]] компаниясымен бірікті.<ref name=Geisst77/> Соның нәтижесінде [[Salomon Brothers]], [[Goldman Sachs]] және [[First Boston]] компанияларынан кейінгі елдегі төртінші ірі инвестициялық банк — Lehman Brothers, Kuhn, Loeb Inc. құрылды.<ref name="sloane">{{cite news |url=https://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F60814F93F5B117B93CBAB178AD95F438785F9 |title=Lehman and Kuhn Loeb to Merge; Lehman Brothers and Kuhn Loeb Sign Agreement to Merge December 16 |first=Leonard |last=Sloane |date=November 29, 1977 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Питерсон фирманы айтарлықтай операциялық шығындардан қатарынан бес жылдық рекордтық пайдаға жеткізді. Осы кезеңде компанияның меншікті капитал табыстылығы инвестициялық банкинг саласындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|last1=Ph.D|first1=William F. BAKER|url=https://books.google.com/books?id=d66J6gnavS4C&q=Peterson+led+the+firm+from+significant+operating+losses+to+five+consecutive+years+of+record+profits+with+a+return+on+equity+among+the+highest+in+the+investment-banking+industry&pg=PA222|title=Leading with Kindness: How Good People Consistently Get Superior Results|last2=Ph.D|first2=Michael O'MALLEY|date=August 13, 2008|publisher=AMACOM|isbn=978-0-8144-0175-0|language=en}}</ref> 1980-жылдардың басына қарай фирманың инвестициялық банкирлері мен трейдерлері арасындағы қайшылықтар Питерсонды фирманың президенті, операциялық директоры және бұрынғы трейдері [[Льюис Глюксман]]ды 1983 жылғы мамырда өзімен бірге бас атқарушы директор қызметіне көтермелеуге мәжбүр етті.<ref name=":2"/> Глюксман фирмада бірқатар өзгерістер енгізді, олардың нәтижесінде ішкі шиеленіс одан әрі күшейді. Бұл жағдай Глюксманның басқару стилімен және нарықтағы құлдыраумен ұштасып, билік үшін күреске алып келді. Соның нәтижесінде Питерсон қызметінен шеттетіліп, Глюксман фирманың жалғыз бас атқарушы директоры болып қалды.<ref name=":0" /><ref name=Geisst78>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 78</ref> Билік үшін күреске көңілі толмаған көптеген банкирлер компаниядан кете бастады. Фирманың бірігу мен жұтып алу жөніндегі комитетінің төрағасы [[Стивен А. Шварцман]] 2003 жылғы ақпанда Private Equity International басылымына берген сұхбатында: «Lehman Brothers ішінде бәсекелестік өте жоғары болды, ақыр соңында бұл жағдай қалыпты жұмыс істеуге кедергі келтірді», — деп еске алған. Осы ішкі ыдыраудың салдарынан компания қиын жағдайға тап болды, ал Глюксман фирманы сатуға мәжбүр болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|last=Staff|first=P. E. I.|title=Always bet on black|url=https://www.privateequityinternational.com/print-editions/2003-02/always-bet-on-black/|access-date=June 22, 2020|website=Private Equity International|date=February 2003 |language=en-GB}}</ref> === American Express-пен бірігуі (1984–1994) === [[Сурет:Shearson Lehman Logo.png|thumb|right|Shearson Lehman/American Express логотипі]] Инвестициялық банкингтен гөрі брокерлік қызметке көбірек маманданған және [[American Express]] компаниясына тиесілі бағалы қағаздар фирмасы [[Shearson/American Express]] 1984 жылы Lehman компаниясын 360 миллион АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{Cite news|last=Cole|first=Robert J.|date=April 11, 1984|title=Shearson to Pay $360 Million to Acquire Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1984/04/11/business/shearson-to-pay-360-million-to-acquire-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 11 мамырда біріктірілген компаниялар Shearson Lehman/American Express атауын қабылдады.<ref name="Geisst78" /> 1983 жылдан 1990 жылға дейін [[Питер А. Коэн]] Shearson Lehman Brothers компаниясының бас атқарушы директоры әрі директорлар кеңесінің төрағасы болды.<ref name="forbes">{{cite news |url=https://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |title=Profile: Peter A. Cohen |work=[[Forbes]] |access-date=February 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204151114/http://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |archive-date=February 4, 2012 |url-status=dead }}</ref> Ол [[E.F. Hutton]] компаниясын 1 миллиард АҚШ долларына сатып алу мәмілесін басқарды. Соның нәтижесінде [[Shearson Lehman Hutton]] компаниясы құрылды.<ref name="cole">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE5DC1239F937A35751C1A961948260&scp=77&sq=shearson+lehman+hutton&st=nyt |title=Company News – Hutton-Shearson Deal Announced |work=The New York Times |date=December 4, 1987 |first=Robert J. |last=Cole}}</ref><ref>{{cite web|url=http://pro.corbis.com/search/Enlargement.aspx?CID=isg&mediauid=%7B56850BCA-B9AB-46D6-931A-D184A7C0A95A%7D |title=Shearson Lehman Buying out E.F. Hutton – Rights Managed |publisher=Pro.corbis.com |access-date=October 16, 2010 }}</ref> 1989 жылы Shearson компаниясы [[Ф. Росс Джонсон]]ның басқару тобының [[RJR Nabisco]] компаниясын сатып алу әрекетін қолдады. Алайда түпкілікті нәтижеде олардың ұсынысынан [[Drexel Burnham Lambert]] қолдау көрсеткен [[Kohlberg Kravis Roberts]] жеке инвестициялық фирмасының ұсынысы басым түсіп, мәміле сол фирманың пайдасына шешілді.<ref>{{Cite news|date=December 2, 1988|title=History of the Rjr Nabisco Takeover|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1988/12/02/business/history-of-the-rjr-nabisco-takeover.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> === Бөлінуі және тәуелсіздігі (1994–2008) === 1993 жылы жаңадан тағайындалған бас атқарушы директор [[Харви Голуб]]тың басшылығымен American Express өзінің банк және брокерлік қызметтерден тұратын бизнесінен біртіндеп бас тарта бастады. Компания бөлшек брокерлік және активтерді басқару бөлімшелерін [[Primerica]] компаниясына сатты,<ref name="quint">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE0D8143AF930A25750C0A965958260&scp=14&sq=american+express+shearson&st=nyt |title=Primerica Will Buy Shearson for $1&nbsp;billion |work=The New York Times |date=March 13, 1993 |first=Michael |last=Quint}}</ref> ал 1994 жылы Lehman Brothers Kuhn Loeb компаниясын алғашқы жария акция орналастыру (IPO) арқылы Lehman Brothers Holdings, Inc. атауымен дербес компания ретінде бөлді.<ref name=Geisst79>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 79</ref> Компания бөлініп шыққаннан кейін оның бас атқарушы директоры болып [[Дик Фулд]] тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=October 28, 2007|title=The Survivor|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2007/10/28/business/28fuld.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Фулд АҚШ пен әлемдегі жетекші инвестициялық банктердің бірі саналатын компанияны басқарды.<ref name="junod20090911">{{Cite magazine |last=Junod |first=Tom |date=2009-09-11 |title=The Deal of the Century |url=https://www.esquire.com/news-politics/a6295/barclays-deal-of-the-century-1009/ |access-date=2025-04-29 |magazine=Esquire |language=en-US}}</ref> Оның басшылығы кезінде Lehman Brothers 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысын еңсеріп,<ref>{{Cite book|last=Salinger|first=Lawrence M.|url=https://books.google.com/books?id=0Vh2AwAAQBAJ&pg=PA550|title=Encyclopedia of White-Collar and Corporate Crime|date=June 14, 2013|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4522-7616-8|pages=550|language=en}}</ref> 1998 жылы [[Long-Term Capital Management]] хедж-қорының күйреуінен де өтті.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=June 3, 2008|title=Lehman shares plunge on capital raising concern|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-capital-idUSBNG23649720080603|access-date=September 30, 2020}}</ref><ref name="reuters.com">{{cite news|author=Christian Plumb and Dan Wilchins|date=September 14, 2008|title=Lehman CEO Fuld's hubris contributed to meltdown|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/idUSN1341059120080914|access-date=February 15, 2012}}</ref> 2001 жылы фирма [[Cowen & Co.]] компаниясының жеке клиенттерге қызмет көрсету бизнесін (PCS) сатып алды.<ref name="gasparino">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |title=Lehman Brothers to take over SG Cowen's brokerage division |work=The Financial Express |author=Charles Gasparino |date=July 18, 2000 |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514235028/http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |archive-date=May 14, 2013 }}</ref> Кейінірек, 2003 жылы, компания 1989 жылы шығып кеткен активтерді басқару саласына қайта оралуды белсенді түрде бастады.<ref name=PI>{{cite news |url=http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-867982/BACK-AGAIN-Lehman-returns-to.html |title=Back Again: Lehman returns to institutional management with Lincoln deal; Purchase of fixed-income business ends 13-year absence |author=Christine Williamson |work=Pensions & Investments |publisher=Goliath |access-date=February 15, 2012}}</ref> Басқаруындағы активтер көлемі 2 миллиард АҚШ долларынан басталған фирма [[Crossroads Group]] компаниясын, Lincoln Capital Management компаниясының тұрақты кірісті бағалы қағаздар бөлімшесін<ref name=PI/> және [[Neuberger Berman]] компаниясын сатып алды.<ref name="thomas">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507EFDB143FF930A15754C0A9659C8B63 |title=Market Place; Lehman to Buy Neuberger Berman For $2.6&nbsp;Billion | first=Landon Jr. |last=Thomas |date=July 23, 2003 |work=The New York Times}}</ref> Бұл кәсіпорындар PCS бизнесімен және Lehman компаниясының тікелей инвестициялар бизнесімен бірге Инвестицияларды басқару бөлімшесін құрды.<ref>{{Cite web|last=Gasparino|first=Charlie|date=August 4, 2008|title=Lehman Weighs Sale of Investment Management Unit|url=https://www.cnbc.com/2008/08/04/lehman-weighs-sale-of-investment-management-unit.html|access-date=September 30, 2020|website=CNBC}}</ref> Аталған бөлімше шамамен 3,1 миллиард АҚШ доллары көлемінде таза табыс әкелді.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers Holdings Inc.|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/806085/000110465908005476/a08-3530_110k.htm|access-date=September 30, 2020|website=SEC}}</ref> Жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысы кезінде Фулд өз қызметін сақтап қалды, ал [[Bear Stearns]], [[Merrill Lynch]] және [[Citigroup]] сияқты бәсекелес компаниялардың бас атқарушы директорлары қызметтерінен кетуге мәжбүр болды.<ref name="reuters.com" /> Сонымен қатар, құрамында [[Vodafone]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры Кристофер Гент пен [[IBM]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры [[Джон Акерс]] сияқты тұлғалар болған Lehman директорлар кеңесі компания акцияларының бағасы үздіксіз құлдырап жатқан кезде де Фулдқа қарсы шығуға құлықсыз болды. 2008 жылғы мамырда, банкроттық жарияланардың алдында, компанияның активтері 639 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=September 15, 2008|title=Lehman files for bankruptcy, plans to sell units|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-bankruptcy-idUSN1546989720080915|access-date=September 30, 2020}}</ref> === 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдарға жауап === [[Сурет:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|thumb|Нью-Йорк қаласындағы бұрынғы штаб-пәтері. Қазіргі иесі — [[Barclays]]]] 2001 жылғы 11 қыркүйекте Lehman компаниясы Бірінші дүниежүзілік сауда орталығының ([[1 World Trade Center]]) 38–40-қабаттарын иеленіп отырды. Сол күні болған лаңкестік шабуылдар кезінде компанияның бір қызметкері қаза тапты.<ref name=":4">{{Cite web|date=September 1, 2002|title=Impact of 9/11 on Lehman Brothers, Merrill Lynch and American Express|url=https://www.cio.com/article/2440607/impact-of-9-11-on-lehman-brothers--merrill-lynch-and-american-express.html|access-date=September 30, 2020|website=CIO|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Gibbs|first1=Geoff|last2=Adams|first2=Richard|last3=Pandya|first3=Nick|last4=Bowers|first4=Simon|last5=Branigan|first5=Tania|last6=Hall|first6=Sarah|date=September 14, 2001|title=Grim roll call of WTC companies|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2001/sep/14/september11.usa10|access-date=September 30, 2020|issn=0261-3077}}</ref> Компанияның [[Three World Financial Center]] кешеніндегі жаһандық штаб-пәтері құлаған ғимараттардың сынықтарынан қатты зақымданып, пайдалануға жарамсыз болып қалды. Соның салдарынан 6 500-ден астам қызметкер басқа жерге көшірілді.<ref name=":4" /> Сауда операциялары [[Нью-Джерси]] штатындағы [[Джерсей Сити (Нью-Джерси)|Джерси-Сити]] қаласына ауыстырылды.<ref>{{Cite news|last=Blair|first=Jayson|date=March 1, 2002|title=Amex Coming Back to Lower Manhattan|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2002/03/01/nyregion/amex-coming-back-to-lower-manhattan.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 2001 жылғы 17 қыркүйекте қор нарықтары қайта ашылған кезде Lehman компаниясының сату және сауда операциялары толық қалпына келтірілді.<ref>{{Cite news|last=Berenson|first=Alex|date=September 17, 2001|title=AFTER THE ATTACKS: THE MARKETS; Uncertainly, Market Reopens Today|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2001/09/17/business/after-the-attacks-the-markets-uncertainly-market-reopens-today.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Келесі айларда компания өз қызметін Нью-Йорк қаласының әртүрлі бөліктеріндегі 40-тан астам уақытша орынға орналастырды.<ref name="egbert" /> Инвестициялық банкинг бөлімшесі [[Sheraton Manhattan Hotel]] қонақүйінің бірінші қабатындағы демалыс залдарын, мейрамханаларын және барлық 665 қонақ бөлмесін кеңсе кеңістігіне айналдырды.<ref name="egbert">{{cite news |title=Lehman Checks into Sheraton |url=http://articles.nydailynews.com/2001-09-19/news/18366151_1_lehman-brothers-investment-bank-sheraton-new-york |work=[[Daily News (New York)|Daily News]] |date=September 19, 2001 |author=Bill Egbert |publisher=nydailynews.com |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514020349/http://articles.nydailynews.com/2001-09-19/news/18366151_1_lehman-brothers-investment-bank-sheraton-new-york |archive-date=May 14, 2012}}</ref> Шабуылдардан кейін банк икемді жұмыс кестесін (кеңсе орындарын ортақ пайдалану мақсатында) және виртуалды жеке желі (VPN) арқылы қашықтан жұмыс істеу жүйесін сынақтан өткізді.<ref>{{Cite book |last=Hewlett |first=Sylvia Ann |url=https://books.google.com/books?id=wPW_D1KmS7gC&pg=PA233 |title=Off-Ramps and On-Ramps: Keeping Talented Women on the Road to Success |journal=Harvard Business Review |date=May 15, 2007 |publisher=[[Harvard Business Press]] |isbn=978-1-4221-5983-5 |volume=83 |pages=43–6, 48, 50–4 passim |language=en |pmid=15768675 |issue=3}}</ref><ref name=":7" /> 2001 жылғы қазанда Lehman [[745 Seventh Avenue]] мекенжайында орналасқан, 32 қабатты және ауданы 1 050 000 шаршы футты (98 000 м²) құрайтын кеңсе ғимаратын шамамен 700 миллион АҚШ долларына сатып алды.<ref name=":5">{{Cite news |title=Lehman buys NYC office building |url=https://money.cnn.com/2001/10/08/companies/lehman_morgan/ | publisher=[[CNN]] |date=October 8, 2001|access-date=January 29, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20020204021041/https://money.cnn.com/2001/10/08/companies/lehman_morgan/|archive-date=February 4, 2002|url-status=dead}}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Bagli |first=Charles V. |date=October 9, 2001 |title=Morgan Stanley Selling Nearly Completed Office Tower to Lehman for $700 Million |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/2001/10/09/nyregion/09MORG.html|access-date=January 27, 2026 |work=The New York Times}}</ref> Бұл ғимарат жақында ғана салынып біткен болатын және оны бәсекелес [[Morgan Stanley]] компаниясы әлі қоныстанып үлгермеген еді.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Lehman жаңа ғимаратқа 2002 жылғы қаңтарда көше бастады және көшуді сол жылғы наурызда аяқтады.<ref name="nymag.com">{{cite web|title=Print Page|url=https://nymag.com/print/?/news/business/52603/|access-date=October 7, 2013|publisher=Nymag.com}}</ref> Компания [[Three World Financial Center]] ғимаратына қайта оралмады, өйткені оның құрылымдық қауіпсіздігі толық расталмаған болатын. Бұған қоса, фирма Three World Financial Center ғимаратын жөндеу жұмыстарының аяқталуын күте алмады.<ref>{{Cite news|last=Bagli|first=Charles V.|date=September 10, 2002|title=Tower at Financial Center Changes Hands for a Song|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2002/09/10/nyregion/tower-at-financial-center-changes-hands-for-a-song.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Grant|first1=Peter|last2=Gasparino|first2=Charles|date=October 9, 2001|title=Lehman Brothers Plans to Move Headquarters Out of Wall Street|language=en-US|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/SB1002550120224362280|access-date=September 30, 2020|issn=0099-9660}}</ref> Шабуылдардан кейін Lehman басшылығы бизнестің үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету жоспарына көбірек көңіл бөле бастады.<ref>{{Cite web|last=Scalet|first=Sarah D.|date=September 1, 2002|title=IT Executives From Three Wall Street Companies – Lehman Brothers, Merrill Lynch and American Express – Look Back on 9/11 and Take Stock of Where They Are Now|url=https://www.cio.com/article/2440608/it-executives-from-three-wall-street-companies---lehman-brothers--merrill-lynch-an.html|access-date=September 30, 2020|website=CIO|language=en}}</ref> Three World Financial Center ғимаратындағы штаб-пәтерінен бөлек, Lehman [[Джерсей Сити (Нью-Джерси)|Джерси-Сити]] қаласында операциялық және бэк-офистік бөлімшелерін де ұстады. Компания 11 қыркүйек оқиғаларына дейін бұл нысандардан бас тарту мәселесін қарастырған болатын.<ref name=":7" /> Алайда бұл кеңселер сақталып қана қоймай, одан әрі кеңейтілді. Соның ішінде резервтік сауда орталығы да салынды.<ref name=":7">{{cite web|url=http://www.citrix.com/site/resources/dynamic/customerStory/lehman_bros_12_03_cs_us.pdf |title=Cast Study: Lehman Brothers |year=2003 |publisher=Citrix.com |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121124071351/http://www.citrix.com/site/resources/dynamic/customerStory/lehman_bros_12_03_cs_us.pdf |archive-date=November 24, 2012 }}</ref> === 2003 жылғы маусымдағы SEC сот ісі === 2003 жылғы маусымда компания АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясымен (SEC), Нью-Йорк штатының бас прокурорының кеңсесімен және басқа да бағалы қағаздарды реттеуші органдармен бірге келісімге келген он фирманың бірі болды. Іс әр фирманың инвестициялық банкинг бөлімшелерінің зерттеу талдаушыларына орынсыз ықпал етуіне қатысты болды.<ref name=":8">{{Cite news|last=Morgenson|first=Gretchen|date=May 19, 2012|title=Is Insider Trading Part of the Fabric?|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2012/05/20/business/is-insider-trading-part-of-the-fabric-on-wall-street.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":9" /> Реттеушілердің мәлімдеуінше, фирмалар талдаушылардың сыйақысын инвестициялық банкингтен түсетін кірістермен заңсыз байланыстырған және андеррайтинг қызметтерін көрсету мүмкіндігінің орнына нарыққа ықпал ететін жағымды зерттеу есептерін ұсынуға уәде берген.<ref>{{Cite news|last1=Scannell|first1=Kara|last2=Craig|first2=Susanne|date=March 17, 2010|title=SEC Tried to Ease Curbs|language=en-US|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704743404575128122174622274|access-date=September 30, 2020|issn=0099-9660}}</ref> «Жаһандық келісім» деп аталған бұл келісім жалпы көлемі 1,4 миллиард АҚШ долларын құрайтын қаржылық санкцияларды қарастырды. Оның ішінде Lehman компаниясына 80 миллион АҚШ доллары көлемінде айыппұл салынды. Сондай-ақ бірқатар құрылымдық реформалар енгізілді, соның ішінде инвестициялық банкинг бөлімшелерін зерттеу бөлімшелерінен толық бөлу, талдаушыларға инвестициялық банкингтен түсетін кірістерден тікелей немесе жанама түрде сыйақы төлеуге тыйым салу және компания клиенттеріне тәуелсіз үшінші тараптардың зерттеулерін тегін ұсыну талаптары енгізілді.<ref name=":8" /><ref name=":9">{{Cite news|last=Henriques|first=Diana B.|date=June 17, 2003|title=Lehman Aided in Loan Fraud, Jury Says|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2003/06/17/business/lehman-aided-in-loan-fraud-jury-says.html|access-date=July 21, 2020|issn=0362-4331}}</ref> === Ипотекалық несиелер берудің өсуі (1997–2006) === Lehman ипотекалық несиелер беру бизнесіне кірген алғашқы Уолл-стрит фирмаларының бірі болды. 1997 жылы компания Колорадо штатында орналасқан [[Alt-A]] санатындағы несие беруші Aurora Loan Services ұйымын сатып алды. Бұл ұйым банк мәртебесіне ие болмаған. 2000 жылы ипотекалық несиелер беру желісін кеңейту мақсатында Lehman АҚШ-тың Батыс жағалауындағы жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер беруші BNC Mortgage LLC компаниясын сатып алды. Lehman жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер нарығындағы жетекші ойыншылардың біріне тез айналды. 2003 жылға қарай компания 18,2 миллиард АҚШ доллары көлемінде несие беріп, несие берушілер арасында үшінші орынға көтерілді. 2004 жылы бұл көрсеткіш 40 миллиард АҚШ долларынан асты. 2006 жылға қарай Aurora мен BNC ай сайын шамамен 50 миллиард АҚШ доллары көлемінде несие беретін болды.<ref>{{Cite book |title=Uncontrolled Risk |last=Williams |first=Mark |publisher=McGraw-Hill Education |date=April 12, 2010 |isbn=978-0071638296 |page=129}}</ref> 2008 жылға қарай Lehman компаниясының активтері 680 миллиард АҚШ долларын құрады, ал олар небәрі 22,5 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі меншікті капиталмен қамтамасыз етілген еді. Меншікті капитал көлемімен салыстырғанда компанияның тәуекелі жоғары коммерциялық жылжымайтын мүлік активтері одан отыз есе көп болды. Мұндай жоғары левередж жағдайында жылжымайтын мүлік құнының 3–5 пайызға төмендеуі компанияның бүкіл капиталын жойып жіберуі мүмкін еді.<ref>{{Cite book|last1=McDonald|first1=Lawrence G.|url=https://books.google.com/books?id=p0yWHm0Qw14C&q=lehman+brothers+book+mortgage|title=A Colossal Failure of Common Sense: The Inside Story of the Collapse of Lehman Brothers|last2=Robinson|first2=Patrick|date=October 12, 2010|publisher=Crown|isbn=978-0-307-58835-7|language=en}}</ref> == Банкроттығы == 2008 жылғы 13 қыркүйек, сенбі күні [[Нью-Йорк федералдық резерв банкі]]нің сол кездегі президенті [[Тимоти Ф. Гайтнер]] Lehman компаниясының болашағына арналған жиналыс өткізді. Онда компания активтерін шұғыл тарату мүмкіндігі де қарастырылды.<ref name=nytimes-0913>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/09/13/business/13rescue.html |title=U.S. Gives Banks Urgent Warning to Solve Crisis |first1=Jenny |last1=Anderson |first2=Eric |last2=Dash |first3=Vikas |last3=Bajaj |first4=Edmund |last4=Andrews |work=The New York Times |date=September 13, 2008}}</ref> Lehman компаниясы өзін ықтимал сату мәселесі бойынша [[Bank of America]] және [[Barclays]] компанияларымен келіссөздер жүргізіп жатқанын хабарлады. Алайда Barclays та, Bank of America да компанияны толық сатып алудан бас тартты. Barclays жағдайында бұған мәміле іс жүзінде аяқталуға жақын қалғанына қарамастан, Ұлыбритания үкіметінің, атап айтқанда Қазынашылық канцлері Аластер Дарлинг пен Қаржылық қызметтер басқармасының бас атқарушы директоры Гектор Сантстың акционерлерге қатысты британдық ережелерге сілтеме жасап, соңғы сәтте мәмілеге рұқсат бермеуі себеп болды.<ref name=nytimes-0913/><ref name=nytimes-0914>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/09/15/business/15lehman.html |title=Lehman Heads Toward Brink as Barclays Ends Talks |first1=Ben |last1=White |first2=Jenny |last2=Anderson |work=The New York Times |date=September 14, 2008}}</ref> Келесі күні, 2008 жылғы 14 қыркүйек, жексенбіде [[Халықаралық своптар және туынды қаржы құралдары қауымдастығы]] (ISDA) сол күні Lehman банкрот болған жағдайда нарық қатысушыларына әртүрлі туынды қаржы құралдары бойынша өз позицияларын өзара есепке алуға мүмкіндік беру үшін ерекше сауда сессиясын ұсынды.<ref name="isda">{{cite press release |url=http://www.isda.org/press/press091408lehman.html |title=Lehman Risk Reduction Trading Session and Protocol Agreement |publisher=ISDA |date=September 14, 2008 |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226015122/http://www.isda.org/press/press091408lehman.html |archive-date=February 26, 2012 }}</ref> Банкроттық туралы өтініш белгіленген мерзімнен кейін берілгеніне қарамастан, көптеген дилерлер арнайы сессия барысында жасаған мәмілелерін орындады.<ref name="baird">{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/rbssFinancialServicesAndRealEstateNews/idUSLF13895120080915 |title=CDS dealers honour trades to cut Lehman risk |author=Jane Baird |work=Reuters |date=September 15, 2008 |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} hapze9htozbnou1ouscypdm1pb04awt 3615378 3615377 2026-06-10T19:34:28Z 1nter pares 146705 /* Банкроттығы */ 3615378 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> Lehman компаниясы 1883 жылдың өзінде-ақ Нью-Йорк кофе биржасының мүшесі болды, ал 1887 жылы [[Нью-Йорк қор биржасы]]на қабылданды.<ref name="Geisst50" /><ref name="Wechsberg235" /> 1899 жылы компания өзінің алғашқы жария бағалы қағаздар орналастыруын жүзеге асырды. Ол [[International Steam Pump Company]] компаниясының артықшылықты және жай акцияларын орналастыру бойынша [[Андерайтинг|андеррайтер]] қызметін атқарды.<ref>{{cite book |last=Swaine |first=Robert T. |date=1946 |title=The Cravath Firm and Its Predecessors, 1819–1947 |url=https://books.google.com/books?id=p8jmmSwD9KEC&pg=RA1-PA196 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |page=633 |isbn=978-1-58477-713-7 |access-date=June 3, 2014}}</ref> International Steam Pump Company бағалы қағаздарын орналастыруға қатысқанына қарамастан, фирманың тауар саудасымен айналысатын компаниядан бағалы қағаздарды орналастыруға маманданған инвестициялық банкке айналуы 1906 жылға дейін толық жүзеге аспады.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite news|last=Auletta|first=Ken|date=February 17, 1985|title=Power, Greed and Glory on Wall Street: The Fall of the Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1985/02/17/magazine/power-greed-and-glory-on-wall-street-the-fall-of-the-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Сол жылы Эмануэль Леманның ұлы [[Филип Леман]]ның басшылығымен компания [[Goldman Sachs|Goldman, Sachs & Co.]] фирмасымен серіктестік орнатып,<ref name=":2" /><ref name=Geisst51>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 51</ref><ref name=Geisst285>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 285</ref> General Cigar Company компаниясының акцияларын қор нарығына шығаруға көмектесті.<ref name=Wechsberg238>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 238</ref> Көп ұзамай олардың артынан [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясы да келді.<ref name="Wechsberg238" /> Кейін фирма [[F.W. Woolworth Company]],<ref name="Wechsberg238" /><ref name=Geisst53>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 53</ref> [[May Department Stores Company]], [[Gimbel Brothers, Inc.]],<ref name=Wechsberg241>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 241</ref> [[R.H. Macy & Company]],<ref name="Wechsberg241" /> [[Studebaker Corporation]],<ref name="Geisst53" /> [[B.F. Goodrich Company]]<ref name=":1" /> және [[Endicott Johnson Corporation]] сияқты компаниялардың бағалы қағаздарын орналастыруға қатысты. 1925 жылы Филип Леман зейнетке шыққаннан кейін фирма басшылығын оның ұлы [[Роберт «Бобби» Леман]] өз қолына алды.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|last=Kapur|first=Saranya|date=November 7, 2013|title=A Lehman Brothers Founder's Historic Mansion Just Sold As 'Trophy Office Space' For $40 Million|url=https://www.businessinsider.in/a-lehman-brothers-founders-historic-mansion-just-sold-as-trophy-office-space-for-40-million/articleshow/25392157.cms|access-date=September 30, 2020|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|last=Serwer|first=Andy|date=April 11, 2006|title=CEO Dick Fuld's makeover of Lehman Brothers – Apr. 11, 2006|url=https://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430093753/http://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|url-status=dead|archive-date=April 30, 2006|access-date=September 30, 2020|website=CNN Money}}</ref> Бобби Леманның басшылығы кезінде компания [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңіндегі капитал тапшылығы дағдарысын еңсеріп шықты. Бұл кезеңде фирма акциялар нарығының қалпына келуін күте отырып, [[венчурлік капитал]] саласына басымдық берді.<ref>{{Cite web|date=September 7, 2009|title=Crash of a titan: The inside story of the fall of Lehman Brothers|url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/crash-of-a-titan-the-inside-story-of-the-fall-of-lehman-brothers-1782714.html|access-date=September 30, 2020|website=The Independent|language=en}}</ref> 1924 жылы Джон М. Хэнкок компанияға қосылған әулеттен тыс алғашқы қызметкер болды.<ref name="Geisst51" /><ref name=UND1>{{cite web |url=http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |publisher=University of North Dakota |title=John M. Hancock Papers |access-date=September 14, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210020012/http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |archive-date=February 10, 2007}}</ref> Одан кейін Монро С. Гутман мен Пол Мазур келіп, 1927 жылы фирманың серіктестері атанды.<ref>{{Cite news|date=July 5, 1974|title=Monroe Gutman, 88, Lehman Executive|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/07/05/archives/monroe-gutman-88-lehman-executive.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Waggoner|first=Walter H.|date=August 1, 1979|title=Paul M. Mazur, at 86; Lehman Bros. Partner More Than 50 Years|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/08/01/archives/paul-m-mazur-at-86-lehman-bros-partner-more-than-50-years.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 1928 жылға қарай компания өзінің [[One William Street]] мекенжайындағы жаңа штаб-пәтеріне көшті.<ref>{{Cite book|last=Chapman|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=6Etda_n_CIEC&pg=PT94|title=The Last of the Imperious Rich: Lehman Brothers, 1844–2008|date=September 2, 2010|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-44270-8|pages=94|language=en}}</ref> [[Сурет:PeterGeorgePeterson.jpg|thumb|150px|right|Пит Питерсон]] 1930-жылдары Lehman алғашқы теледидар өндірушісі саналатын [[DuMont Laboratories]] компаниясының акцияларын [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] ұйымдастырды және [[Radio Corporation of America]] (RCA) компаниясын қаржыландыруға көмектесті.<ref name="ingrham">{{cite book |last=Ingham |first=John N. |url=https://books.google.com/books?id=J9nXHgKQ49EC&q=lehman+brothers+rca&pg=PA786 |title=Biographical Dictionary of American Business Leaders |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=1983 |access-date=September 14, 2008 |isbn=9780313213625}}</ref> Компания сондай-ақ қарқынды дамып келе жатқан мұнай өнеркәсібін қаржыландыруға қатысып, [[Halliburton]] және [[Kerr-McGee]] сияқты компанияларға қолдау көрсетті. 1950-жылдары Lehman Digital Equipment Corporation компаниясының акцияларын алғашқы жария орналастыруды ұйымдастырды.<ref>{{Cite news|date=September 13, 2008|title=FACTBOX: A brief history of Lehman Brothers|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-factbox-idUSHAR27520620080913|access-date=September 30, 2020}}</ref> Кейінірек фирма [[Digital Equipment Corporation]] компаниясының [[Compaq]] компаниясы тарапынан сатып алынуын ұйымдастырды. === Серіктестіктің өзгеру кезеңі (1969–1984) === 1969 жылы [[Роберт Леман]] фирманы 44 жыл басқарғаннан кейін қайтыс болды. Осыдан кейін Леман әулетінің бірде-бір мүшесі серіктестіктің жұмысына белсенді түрде қатыспайтын болды.<ref name=":3" /> Сол уақытта Lehman 1970-жылдардың басындағы қолайсыз экономикалық жағдайдың қысымына тап болды. 1972 жылға қарай фирма ауыр кезеңді бастан кешіріп жатты. Сондықтан 1973 жылы компанияны дағдарыстан шығару үшін [[Bell & Howell]] Corporation компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Пит Питерсон]] шақырылды.<ref name=":0">{{Cite book|last=Ward|first=Vicky|url=https://books.google.com/books?id=Y9jIDwAAQBAJ&q=lehman+brothers+1970s|title=The Devil's Casino: Friendship, Betrayal, and the High Stakes Games Played Inside Lehman Brothers|date=April 5, 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-01149-2|language=en}}</ref><ref name="Geisst77">Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 77 {{dead link|date=March 2016}}</ref> Питерсонның директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор ретіндегі басшылығы кезінде фирма 1975 жылы Abraham & Co. компаниясын сатып алды, ал екі жылдан кейін [[Kuhn, Loeb & Co.]] компаниясымен бірікті.<ref name=Geisst77/> Соның нәтижесінде [[Salomon Brothers]], [[Goldman Sachs]] және [[First Boston]] компанияларынан кейінгі елдегі төртінші ірі инвестициялық банк — Lehman Brothers, Kuhn, Loeb Inc. құрылды.<ref name="sloane">{{cite news |url=https://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F60814F93F5B117B93CBAB178AD95F438785F9 |title=Lehman and Kuhn Loeb to Merge; Lehman Brothers and Kuhn Loeb Sign Agreement to Merge December 16 |first=Leonard |last=Sloane |date=November 29, 1977 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Питерсон фирманы айтарлықтай операциялық шығындардан қатарынан бес жылдық рекордтық пайдаға жеткізді. Осы кезеңде компанияның меншікті капитал табыстылығы инвестициялық банкинг саласындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|last1=Ph.D|first1=William F. BAKER|url=https://books.google.com/books?id=d66J6gnavS4C&q=Peterson+led+the+firm+from+significant+operating+losses+to+five+consecutive+years+of+record+profits+with+a+return+on+equity+among+the+highest+in+the+investment-banking+industry&pg=PA222|title=Leading with Kindness: How Good People Consistently Get Superior Results|last2=Ph.D|first2=Michael O'MALLEY|date=August 13, 2008|publisher=AMACOM|isbn=978-0-8144-0175-0|language=en}}</ref> 1980-жылдардың басына қарай фирманың инвестициялық банкирлері мен трейдерлері арасындағы қайшылықтар Питерсонды фирманың президенті, операциялық директоры және бұрынғы трейдері [[Льюис Глюксман]]ды 1983 жылғы мамырда өзімен бірге бас атқарушы директор қызметіне көтермелеуге мәжбүр етті.<ref name=":2"/> Глюксман фирмада бірқатар өзгерістер енгізді, олардың нәтижесінде ішкі шиеленіс одан әрі күшейді. Бұл жағдай Глюксманның басқару стилімен және нарықтағы құлдыраумен ұштасып, билік үшін күреске алып келді. Соның нәтижесінде Питерсон қызметінен шеттетіліп, Глюксман фирманың жалғыз бас атқарушы директоры болып қалды.<ref name=":0" /><ref name=Geisst78>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 78</ref> Билік үшін күреске көңілі толмаған көптеген банкирлер компаниядан кете бастады. Фирманың бірігу мен жұтып алу жөніндегі комитетінің төрағасы [[Стивен А. Шварцман]] 2003 жылғы ақпанда Private Equity International басылымына берген сұхбатында: «Lehman Brothers ішінде бәсекелестік өте жоғары болды, ақыр соңында бұл жағдай қалыпты жұмыс істеуге кедергі келтірді», — деп еске алған. Осы ішкі ыдыраудың салдарынан компания қиын жағдайға тап болды, ал Глюксман фирманы сатуға мәжбүр болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|last=Staff|first=P. E. I.|title=Always bet on black|url=https://www.privateequityinternational.com/print-editions/2003-02/always-bet-on-black/|access-date=June 22, 2020|website=Private Equity International|date=February 2003 |language=en-GB}}</ref> === American Express-пен бірігуі (1984–1994) === [[Сурет:Shearson Lehman Logo.png|thumb|right|Shearson Lehman/American Express логотипі]] Инвестициялық банкингтен гөрі брокерлік қызметке көбірек маманданған және [[American Express]] компаниясына тиесілі бағалы қағаздар фирмасы [[Shearson/American Express]] 1984 жылы Lehman компаниясын 360 миллион АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{Cite news|last=Cole|first=Robert J.|date=April 11, 1984|title=Shearson to Pay $360 Million to Acquire Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1984/04/11/business/shearson-to-pay-360-million-to-acquire-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 11 мамырда біріктірілген компаниялар Shearson Lehman/American Express атауын қабылдады.<ref name="Geisst78" /> 1983 жылдан 1990 жылға дейін [[Питер А. Коэн]] Shearson Lehman Brothers компаниясының бас атқарушы директоры әрі директорлар кеңесінің төрағасы болды.<ref name="forbes">{{cite news |url=https://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |title=Profile: Peter A. Cohen |work=[[Forbes]] |access-date=February 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204151114/http://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |archive-date=February 4, 2012 |url-status=dead }}</ref> Ол [[E.F. Hutton]] компаниясын 1 миллиард АҚШ долларына сатып алу мәмілесін басқарды. Соның нәтижесінде [[Shearson Lehman Hutton]] компаниясы құрылды.<ref name="cole">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE5DC1239F937A35751C1A961948260&scp=77&sq=shearson+lehman+hutton&st=nyt |title=Company News – Hutton-Shearson Deal Announced |work=The New York Times |date=December 4, 1987 |first=Robert J. |last=Cole}}</ref><ref>{{cite web|url=http://pro.corbis.com/search/Enlargement.aspx?CID=isg&mediauid=%7B56850BCA-B9AB-46D6-931A-D184A7C0A95A%7D |title=Shearson Lehman Buying out E.F. Hutton – Rights Managed |publisher=Pro.corbis.com |access-date=October 16, 2010 }}</ref> 1989 жылы Shearson компаниясы [[Ф. Росс Джонсон]]ның басқару тобының [[RJR Nabisco]] компаниясын сатып алу әрекетін қолдады. Алайда түпкілікті нәтижеде олардың ұсынысынан [[Drexel Burnham Lambert]] қолдау көрсеткен [[Kohlberg Kravis Roberts]] жеке инвестициялық фирмасының ұсынысы басым түсіп, мәміле сол фирманың пайдасына шешілді.<ref>{{Cite news|date=December 2, 1988|title=History of the Rjr Nabisco Takeover|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1988/12/02/business/history-of-the-rjr-nabisco-takeover.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> === Бөлінуі және тәуелсіздігі (1994–2008) === 1993 жылы жаңадан тағайындалған бас атқарушы директор [[Харви Голуб]]тың басшылығымен American Express өзінің банк және брокерлік қызметтерден тұратын бизнесінен біртіндеп бас тарта бастады. Компания бөлшек брокерлік және активтерді басқару бөлімшелерін [[Primerica]] компаниясына сатты,<ref name="quint">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE0D8143AF930A25750C0A965958260&scp=14&sq=american+express+shearson&st=nyt |title=Primerica Will Buy Shearson for $1&nbsp;billion |work=The New York Times |date=March 13, 1993 |first=Michael |last=Quint}}</ref> ал 1994 жылы Lehman Brothers Kuhn Loeb компаниясын алғашқы жария акция орналастыру (IPO) арқылы Lehman Brothers Holdings, Inc. атауымен дербес компания ретінде бөлді.<ref name=Geisst79>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 79</ref> Компания бөлініп шыққаннан кейін оның бас атқарушы директоры болып [[Дик Фулд]] тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=October 28, 2007|title=The Survivor|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2007/10/28/business/28fuld.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Фулд АҚШ пен әлемдегі жетекші инвестициялық банктердің бірі саналатын компанияны басқарды.<ref name="junod20090911">{{Cite magazine |last=Junod |first=Tom |date=2009-09-11 |title=The Deal of the Century |url=https://www.esquire.com/news-politics/a6295/barclays-deal-of-the-century-1009/ |access-date=2025-04-29 |magazine=Esquire |language=en-US}}</ref> Оның басшылығы кезінде Lehman Brothers 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысын еңсеріп,<ref>{{Cite book|last=Salinger|first=Lawrence M.|url=https://books.google.com/books?id=0Vh2AwAAQBAJ&pg=PA550|title=Encyclopedia of White-Collar and Corporate Crime|date=June 14, 2013|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4522-7616-8|pages=550|language=en}}</ref> 1998 жылы [[Long-Term Capital Management]] хедж-қорының күйреуінен де өтті.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=June 3, 2008|title=Lehman shares plunge on capital raising concern|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-capital-idUSBNG23649720080603|access-date=September 30, 2020}}</ref><ref name="reuters.com">{{cite news|author=Christian Plumb and Dan Wilchins|date=September 14, 2008|title=Lehman CEO Fuld's hubris contributed to meltdown|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/idUSN1341059120080914|access-date=February 15, 2012}}</ref> 2001 жылы фирма [[Cowen & Co.]] компаниясының жеке клиенттерге қызмет көрсету бизнесін (PCS) сатып алды.<ref name="gasparino">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |title=Lehman Brothers to take over SG Cowen's brokerage division |work=The Financial Express |author=Charles Gasparino |date=July 18, 2000 |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514235028/http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |archive-date=May 14, 2013 }}</ref> Кейінірек, 2003 жылы, компания 1989 жылы шығып кеткен активтерді басқару саласына қайта оралуды белсенді түрде бастады.<ref name=PI>{{cite news |url=http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-867982/BACK-AGAIN-Lehman-returns-to.html |title=Back Again: Lehman returns to institutional management with Lincoln deal; Purchase of fixed-income business ends 13-year absence |author=Christine Williamson |work=Pensions & Investments |publisher=Goliath |access-date=February 15, 2012}}</ref> Басқаруындағы активтер көлемі 2 миллиард АҚШ долларынан басталған фирма [[Crossroads Group]] компаниясын, Lincoln Capital Management компаниясының тұрақты кірісті бағалы қағаздар бөлімшесін<ref name=PI/> және [[Neuberger Berman]] компаниясын сатып алды.<ref name="thomas">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507EFDB143FF930A15754C0A9659C8B63 |title=Market Place; Lehman to Buy Neuberger Berman For $2.6&nbsp;Billion | first=Landon Jr. |last=Thomas |date=July 23, 2003 |work=The New York Times}}</ref> Бұл кәсіпорындар PCS бизнесімен және Lehman компаниясының тікелей инвестициялар бизнесімен бірге Инвестицияларды басқару бөлімшесін құрды.<ref>{{Cite web|last=Gasparino|first=Charlie|date=August 4, 2008|title=Lehman Weighs Sale of Investment Management Unit|url=https://www.cnbc.com/2008/08/04/lehman-weighs-sale-of-investment-management-unit.html|access-date=September 30, 2020|website=CNBC}}</ref> Аталған бөлімше шамамен 3,1 миллиард АҚШ доллары көлемінде таза табыс әкелді.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers Holdings Inc.|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/806085/000110465908005476/a08-3530_110k.htm|access-date=September 30, 2020|website=SEC}}</ref> Жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысы кезінде Фулд өз қызметін сақтап қалды, ал [[Bear Stearns]], [[Merrill Lynch]] және [[Citigroup]] сияқты бәсекелес компаниялардың бас атқарушы директорлары қызметтерінен кетуге мәжбүр болды.<ref name="reuters.com" /> Сонымен қатар, құрамында [[Vodafone]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры Кристофер Гент пен [[IBM]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры [[Джон Акерс]] сияқты тұлғалар болған Lehman директорлар кеңесі компания акцияларының бағасы үздіксіз құлдырап жатқан кезде де Фулдқа қарсы шығуға құлықсыз болды. 2008 жылғы мамырда, банкроттық жарияланардың алдында, компанияның активтері 639 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=September 15, 2008|title=Lehman files for bankruptcy, plans to sell units|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-bankruptcy-idUSN1546989720080915|access-date=September 30, 2020}}</ref> === 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдарға жауап === [[Сурет:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|thumb|Нью-Йорк қаласындағы бұрынғы штаб-пәтері. Қазіргі иесі — [[Barclays]]]] 2001 жылғы 11 қыркүйекте Lehman компаниясы Бірінші дүниежүзілік сауда орталығының ([[1 World Trade Center]]) 38–40-қабаттарын иеленіп отырды. Сол күні болған лаңкестік шабуылдар кезінде компанияның бір қызметкері қаза тапты.<ref name=":4">{{Cite web|date=September 1, 2002|title=Impact of 9/11 on Lehman Brothers, Merrill Lynch and American Express|url=https://www.cio.com/article/2440607/impact-of-9-11-on-lehman-brothers--merrill-lynch-and-american-express.html|access-date=September 30, 2020|website=CIO|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Gibbs|first1=Geoff|last2=Adams|first2=Richard|last3=Pandya|first3=Nick|last4=Bowers|first4=Simon|last5=Branigan|first5=Tania|last6=Hall|first6=Sarah|date=September 14, 2001|title=Grim roll call of WTC companies|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2001/sep/14/september11.usa10|access-date=September 30, 2020|issn=0261-3077}}</ref> Компанияның [[Three World Financial Center]] кешеніндегі жаһандық штаб-пәтері құлаған ғимараттардың сынықтарынан қатты зақымданып, пайдалануға жарамсыз болып қалды. Соның салдарынан 6 500-ден астам қызметкер басқа жерге көшірілді.<ref name=":4" /> Сауда операциялары [[Нью-Джерси]] штатындағы [[Джерсей Сити (Нью-Джерси)|Джерси-Сити]] қаласына ауыстырылды.<ref>{{Cite news|last=Blair|first=Jayson|date=March 1, 2002|title=Amex Coming Back to Lower Manhattan|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2002/03/01/nyregion/amex-coming-back-to-lower-manhattan.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 2001 жылғы 17 қыркүйекте қор нарықтары қайта ашылған кезде Lehman компаниясының сату және сауда операциялары толық қалпына келтірілді.<ref>{{Cite news|last=Berenson|first=Alex|date=September 17, 2001|title=AFTER THE ATTACKS: THE MARKETS; Uncertainly, Market Reopens Today|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2001/09/17/business/after-the-attacks-the-markets-uncertainly-market-reopens-today.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Келесі айларда компания өз қызметін Нью-Йорк қаласының әртүрлі бөліктеріндегі 40-тан астам уақытша орынға орналастырды.<ref name="egbert" /> Инвестициялық банкинг бөлімшесі [[Sheraton Manhattan Hotel]] қонақүйінің бірінші қабатындағы демалыс залдарын, мейрамханаларын және барлық 665 қонақ бөлмесін кеңсе кеңістігіне айналдырды.<ref name="egbert">{{cite news |title=Lehman Checks into Sheraton |url=http://articles.nydailynews.com/2001-09-19/news/18366151_1_lehman-brothers-investment-bank-sheraton-new-york |work=[[Daily News (New York)|Daily News]] |date=September 19, 2001 |author=Bill Egbert |publisher=nydailynews.com |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514020349/http://articles.nydailynews.com/2001-09-19/news/18366151_1_lehman-brothers-investment-bank-sheraton-new-york |archive-date=May 14, 2012}}</ref> Шабуылдардан кейін банк икемді жұмыс кестесін (кеңсе орындарын ортақ пайдалану мақсатында) және виртуалды жеке желі (VPN) арқылы қашықтан жұмыс істеу жүйесін сынақтан өткізді.<ref>{{Cite book |last=Hewlett |first=Sylvia Ann |url=https://books.google.com/books?id=wPW_D1KmS7gC&pg=PA233 |title=Off-Ramps and On-Ramps: Keeping Talented Women on the Road to Success |journal=Harvard Business Review |date=May 15, 2007 |publisher=[[Harvard Business Press]] |isbn=978-1-4221-5983-5 |volume=83 |pages=43–6, 48, 50–4 passim |language=en |pmid=15768675 |issue=3}}</ref><ref name=":7" /> 2001 жылғы қазанда Lehman [[745 Seventh Avenue]] мекенжайында орналасқан, 32 қабатты және ауданы 1 050 000 шаршы футты (98 000 м²) құрайтын кеңсе ғимаратын шамамен 700 миллион АҚШ долларына сатып алды.<ref name=":5">{{Cite news |title=Lehman buys NYC office building |url=https://money.cnn.com/2001/10/08/companies/lehman_morgan/ | publisher=[[CNN]] |date=October 8, 2001|access-date=January 29, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20020204021041/https://money.cnn.com/2001/10/08/companies/lehman_morgan/|archive-date=February 4, 2002|url-status=dead}}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Bagli |first=Charles V. |date=October 9, 2001 |title=Morgan Stanley Selling Nearly Completed Office Tower to Lehman for $700 Million |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/2001/10/09/nyregion/09MORG.html|access-date=January 27, 2026 |work=The New York Times}}</ref> Бұл ғимарат жақында ғана салынып біткен болатын және оны бәсекелес [[Morgan Stanley]] компаниясы әлі қоныстанып үлгермеген еді.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Lehman жаңа ғимаратқа 2002 жылғы қаңтарда көше бастады және көшуді сол жылғы наурызда аяқтады.<ref name="nymag.com">{{cite web|title=Print Page|url=https://nymag.com/print/?/news/business/52603/|access-date=October 7, 2013|publisher=Nymag.com}}</ref> Компания [[Three World Financial Center]] ғимаратына қайта оралмады, өйткені оның құрылымдық қауіпсіздігі толық расталмаған болатын. Бұған қоса, фирма Three World Financial Center ғимаратын жөндеу жұмыстарының аяқталуын күте алмады.<ref>{{Cite news|last=Bagli|first=Charles V.|date=September 10, 2002|title=Tower at Financial Center Changes Hands for a Song|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2002/09/10/nyregion/tower-at-financial-center-changes-hands-for-a-song.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Grant|first1=Peter|last2=Gasparino|first2=Charles|date=October 9, 2001|title=Lehman Brothers Plans to Move Headquarters Out of Wall Street|language=en-US|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/SB1002550120224362280|access-date=September 30, 2020|issn=0099-9660}}</ref> Шабуылдардан кейін Lehman басшылығы бизнестің үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету жоспарына көбірек көңіл бөле бастады.<ref>{{Cite web|last=Scalet|first=Sarah D.|date=September 1, 2002|title=IT Executives From Three Wall Street Companies – Lehman Brothers, Merrill Lynch and American Express – Look Back on 9/11 and Take Stock of Where They Are Now|url=https://www.cio.com/article/2440608/it-executives-from-three-wall-street-companies---lehman-brothers--merrill-lynch-an.html|access-date=September 30, 2020|website=CIO|language=en}}</ref> Three World Financial Center ғимаратындағы штаб-пәтерінен бөлек, Lehman [[Джерсей Сити (Нью-Джерси)|Джерси-Сити]] қаласында операциялық және бэк-офистік бөлімшелерін де ұстады. Компания 11 қыркүйек оқиғаларына дейін бұл нысандардан бас тарту мәселесін қарастырған болатын.<ref name=":7" /> Алайда бұл кеңселер сақталып қана қоймай, одан әрі кеңейтілді. Соның ішінде резервтік сауда орталығы да салынды.<ref name=":7">{{cite web|url=http://www.citrix.com/site/resources/dynamic/customerStory/lehman_bros_12_03_cs_us.pdf |title=Cast Study: Lehman Brothers |year=2003 |publisher=Citrix.com |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121124071351/http://www.citrix.com/site/resources/dynamic/customerStory/lehman_bros_12_03_cs_us.pdf |archive-date=November 24, 2012 }}</ref> === 2003 жылғы маусымдағы SEC сот ісі === 2003 жылғы маусымда компания АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясымен (SEC), Нью-Йорк штатының бас прокурорының кеңсесімен және басқа да бағалы қағаздарды реттеуші органдармен бірге келісімге келген он фирманың бірі болды. Іс әр фирманың инвестициялық банкинг бөлімшелерінің зерттеу талдаушыларына орынсыз ықпал етуіне қатысты болды.<ref name=":8">{{Cite news|last=Morgenson|first=Gretchen|date=May 19, 2012|title=Is Insider Trading Part of the Fabric?|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2012/05/20/business/is-insider-trading-part-of-the-fabric-on-wall-street.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":9" /> Реттеушілердің мәлімдеуінше, фирмалар талдаушылардың сыйақысын инвестициялық банкингтен түсетін кірістермен заңсыз байланыстырған және андеррайтинг қызметтерін көрсету мүмкіндігінің орнына нарыққа ықпал ететін жағымды зерттеу есептерін ұсынуға уәде берген.<ref>{{Cite news|last1=Scannell|first1=Kara|last2=Craig|first2=Susanne|date=March 17, 2010|title=SEC Tried to Ease Curbs|language=en-US|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704743404575128122174622274|access-date=September 30, 2020|issn=0099-9660}}</ref> «Жаһандық келісім» деп аталған бұл келісім жалпы көлемі 1,4 миллиард АҚШ долларын құрайтын қаржылық санкцияларды қарастырды. Оның ішінде Lehman компаниясына 80 миллион АҚШ доллары көлемінде айыппұл салынды. Сондай-ақ бірқатар құрылымдық реформалар енгізілді, соның ішінде инвестициялық банкинг бөлімшелерін зерттеу бөлімшелерінен толық бөлу, талдаушыларға инвестициялық банкингтен түсетін кірістерден тікелей немесе жанама түрде сыйақы төлеуге тыйым салу және компания клиенттеріне тәуелсіз үшінші тараптардың зерттеулерін тегін ұсыну талаптары енгізілді.<ref name=":8" /><ref name=":9">{{Cite news|last=Henriques|first=Diana B.|date=June 17, 2003|title=Lehman Aided in Loan Fraud, Jury Says|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2003/06/17/business/lehman-aided-in-loan-fraud-jury-says.html|access-date=July 21, 2020|issn=0362-4331}}</ref> === Ипотекалық несиелер берудің өсуі (1997–2006) === Lehman ипотекалық несиелер беру бизнесіне кірген алғашқы Уолл-стрит фирмаларының бірі болды. 1997 жылы компания Колорадо штатында орналасқан [[Alt-A]] санатындағы несие беруші Aurora Loan Services ұйымын сатып алды. Бұл ұйым банк мәртебесіне ие болмаған. 2000 жылы ипотекалық несиелер беру желісін кеңейту мақсатында Lehman АҚШ-тың Батыс жағалауындағы жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер беруші BNC Mortgage LLC компаниясын сатып алды. Lehman жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер нарығындағы жетекші ойыншылардың біріне тез айналды. 2003 жылға қарай компания 18,2 миллиард АҚШ доллары көлемінде несие беріп, несие берушілер арасында үшінші орынға көтерілді. 2004 жылы бұл көрсеткіш 40 миллиард АҚШ долларынан асты. 2006 жылға қарай Aurora мен BNC ай сайын шамамен 50 миллиард АҚШ доллары көлемінде несие беретін болды.<ref>{{Cite book |title=Uncontrolled Risk |last=Williams |first=Mark |publisher=McGraw-Hill Education |date=April 12, 2010 |isbn=978-0071638296 |page=129}}</ref> 2008 жылға қарай Lehman компаниясының активтері 680 миллиард АҚШ долларын құрады, ал олар небәрі 22,5 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі меншікті капиталмен қамтамасыз етілген еді. Меншікті капитал көлемімен салыстырғанда компанияның тәуекелі жоғары коммерциялық жылжымайтын мүлік активтері одан отыз есе көп болды. Мұндай жоғары левередж жағдайында жылжымайтын мүлік құнының 3–5 пайызға төмендеуі компанияның бүкіл капиталын жойып жіберуі мүмкін еді.<ref>{{Cite book|last1=McDonald|first1=Lawrence G.|url=https://books.google.com/books?id=p0yWHm0Qw14C&q=lehman+brothers+book+mortgage|title=A Colossal Failure of Common Sense: The Inside Story of the Collapse of Lehman Brothers|last2=Robinson|first2=Patrick|date=October 12, 2010|publisher=Crown|isbn=978-0-307-58835-7|language=en}}</ref> == Банкроттығы == 2008 жылғы 13 қыркүйек, сенбі күні [[Нью-Йорк федералдық резерв банкі]]нің сол кездегі президенті [[Тимоти Ф. Гайтнер]] Lehman компаниясының болашағына арналған жиналыс өткізді. Онда компания активтерін шұғыл тарату мүмкіндігі де қарастырылды.<ref name=nytimes-0913>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/09/13/business/13rescue.html |title=U.S. Gives Banks Urgent Warning to Solve Crisis |first1=Jenny |last1=Anderson |first2=Eric |last2=Dash |first3=Vikas |last3=Bajaj |first4=Edmund |last4=Andrews |work=The New York Times |date=September 13, 2008}}</ref> Lehman компаниясы өзін ықтимал сату мәселесі бойынша [[Bank of America]] және [[Barclays]] компанияларымен келіссөздер жүргізіп жатқанын хабарлады. Алайда Barclays та, Bank of America да компанияны толық сатып алудан бас тартты. Barclays жағдайында бұған мәміле іс жүзінде аяқталуға жақын қалғанына қарамастан, Ұлыбритания үкіметінің, атап айтқанда Қазынашылық канцлері Аластер Дарлинг пен Қаржылық қызметтер басқармасының бас атқарушы директоры Гектор Сантстың акционерлерге қатысты британдық ережелерге сілтеме жасап, соңғы сәтте мәмілеге рұқсат бермеуі себеп болды.<ref name=nytimes-0913/><ref name=nytimes-0914>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/09/15/business/15lehman.html |title=Lehman Heads Toward Brink as Barclays Ends Talks |first1=Ben |last1=White |first2=Jenny |last2=Anderson |work=The New York Times |date=September 14, 2008}}</ref> Келесі күні, 2008 жылғы 14 қыркүйек, жексенбіде [[Халықаралық своптар және туынды қаржы құралдары қауымдастығы]] (ISDA) сол күні Lehman банкрот болған жағдайда нарық қатысушыларына әртүрлі туынды қаржы құралдары бойынша өз позицияларын өзара есепке алуға мүмкіндік беру үшін ерекше сауда сессиясын ұсынды.<ref name="isda">{{cite press release |url=http://www.isda.org/press/press091408lehman.html |title=Lehman Risk Reduction Trading Session and Protocol Agreement |publisher=ISDA |date=September 14, 2008 |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226015122/http://www.isda.org/press/press091408lehman.html |archive-date=February 26, 2012 }}</ref> Банкроттық туралы өтініш белгіленген мерзімнен кейін берілгеніне қарамастан, көптеген дилерлер арнайы сессия барысында жасаған мәмілелерін орындады.<ref name="baird">{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/rbssFinancialServicesAndRealEstateNews/idUSLF13895120080915 |title=CDS dealers honour trades to cut Lehman risk |author=Jane Baird |work=Reuters |date=September 15, 2008 |access-date=February 15, 2012}}</ref> [[Сурет:Lehman Brothers-NYC-20080915.jpg|thumb|Lehman Brothers компаниясының Нью-Йорк қаласындағы штаб-пәтері, 2008 жылғы 15 қыркүйек]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 9hbru90ca5ewr1suost7n98c7lqop6f 3615379 3615378 2026-06-10T19:38:39Z 1nter pares 146705 /* Банкроттығы */ 3615379 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> Lehman компаниясы 1883 жылдың өзінде-ақ Нью-Йорк кофе биржасының мүшесі болды, ал 1887 жылы [[Нью-Йорк қор биржасы]]на қабылданды.<ref name="Geisst50" /><ref name="Wechsberg235" /> 1899 жылы компания өзінің алғашқы жария бағалы қағаздар орналастыруын жүзеге асырды. Ол [[International Steam Pump Company]] компаниясының артықшылықты және жай акцияларын орналастыру бойынша [[Андерайтинг|андеррайтер]] қызметін атқарды.<ref>{{cite book |last=Swaine |first=Robert T. |date=1946 |title=The Cravath Firm and Its Predecessors, 1819–1947 |url=https://books.google.com/books?id=p8jmmSwD9KEC&pg=RA1-PA196 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |page=633 |isbn=978-1-58477-713-7 |access-date=June 3, 2014}}</ref> International Steam Pump Company бағалы қағаздарын орналастыруға қатысқанына қарамастан, фирманың тауар саудасымен айналысатын компаниядан бағалы қағаздарды орналастыруға маманданған инвестициялық банкке айналуы 1906 жылға дейін толық жүзеге аспады.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite news|last=Auletta|first=Ken|date=February 17, 1985|title=Power, Greed and Glory on Wall Street: The Fall of the Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1985/02/17/magazine/power-greed-and-glory-on-wall-street-the-fall-of-the-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Сол жылы Эмануэль Леманның ұлы [[Филип Леман]]ның басшылығымен компания [[Goldman Sachs|Goldman, Sachs & Co.]] фирмасымен серіктестік орнатып,<ref name=":2" /><ref name=Geisst51>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 51</ref><ref name=Geisst285>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 285</ref> General Cigar Company компаниясының акцияларын қор нарығына шығаруға көмектесті.<ref name=Wechsberg238>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 238</ref> Көп ұзамай олардың артынан [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясы да келді.<ref name="Wechsberg238" /> Кейін фирма [[F.W. Woolworth Company]],<ref name="Wechsberg238" /><ref name=Geisst53>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 53</ref> [[May Department Stores Company]], [[Gimbel Brothers, Inc.]],<ref name=Wechsberg241>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 241</ref> [[R.H. Macy & Company]],<ref name="Wechsberg241" /> [[Studebaker Corporation]],<ref name="Geisst53" /> [[B.F. Goodrich Company]]<ref name=":1" /> және [[Endicott Johnson Corporation]] сияқты компаниялардың бағалы қағаздарын орналастыруға қатысты. 1925 жылы Филип Леман зейнетке шыққаннан кейін фирма басшылығын оның ұлы [[Роберт «Бобби» Леман]] өз қолына алды.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|last=Kapur|first=Saranya|date=November 7, 2013|title=A Lehman Brothers Founder's Historic Mansion Just Sold As 'Trophy Office Space' For $40 Million|url=https://www.businessinsider.in/a-lehman-brothers-founders-historic-mansion-just-sold-as-trophy-office-space-for-40-million/articleshow/25392157.cms|access-date=September 30, 2020|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|last=Serwer|first=Andy|date=April 11, 2006|title=CEO Dick Fuld's makeover of Lehman Brothers – Apr. 11, 2006|url=https://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430093753/http://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|url-status=dead|archive-date=April 30, 2006|access-date=September 30, 2020|website=CNN Money}}</ref> Бобби Леманның басшылығы кезінде компания [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңіндегі капитал тапшылығы дағдарысын еңсеріп шықты. Бұл кезеңде фирма акциялар нарығының қалпына келуін күте отырып, [[венчурлік капитал]] саласына басымдық берді.<ref>{{Cite web|date=September 7, 2009|title=Crash of a titan: The inside story of the fall of Lehman Brothers|url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/crash-of-a-titan-the-inside-story-of-the-fall-of-lehman-brothers-1782714.html|access-date=September 30, 2020|website=The Independent|language=en}}</ref> 1924 жылы Джон М. Хэнкок компанияға қосылған әулеттен тыс алғашқы қызметкер болды.<ref name="Geisst51" /><ref name=UND1>{{cite web |url=http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |publisher=University of North Dakota |title=John M. Hancock Papers |access-date=September 14, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210020012/http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |archive-date=February 10, 2007}}</ref> Одан кейін Монро С. Гутман мен Пол Мазур келіп, 1927 жылы фирманың серіктестері атанды.<ref>{{Cite news|date=July 5, 1974|title=Monroe Gutman, 88, Lehman Executive|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/07/05/archives/monroe-gutman-88-lehman-executive.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Waggoner|first=Walter H.|date=August 1, 1979|title=Paul M. Mazur, at 86; Lehman Bros. Partner More Than 50 Years|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/08/01/archives/paul-m-mazur-at-86-lehman-bros-partner-more-than-50-years.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 1928 жылға қарай компания өзінің [[One William Street]] мекенжайындағы жаңа штаб-пәтеріне көшті.<ref>{{Cite book|last=Chapman|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=6Etda_n_CIEC&pg=PT94|title=The Last of the Imperious Rich: Lehman Brothers, 1844–2008|date=September 2, 2010|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-44270-8|pages=94|language=en}}</ref> [[Сурет:PeterGeorgePeterson.jpg|thumb|150px|right|Пит Питерсон]] 1930-жылдары Lehman алғашқы теледидар өндірушісі саналатын [[DuMont Laboratories]] компаниясының акцияларын [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] ұйымдастырды және [[Radio Corporation of America]] (RCA) компаниясын қаржыландыруға көмектесті.<ref name="ingrham">{{cite book |last=Ingham |first=John N. |url=https://books.google.com/books?id=J9nXHgKQ49EC&q=lehman+brothers+rca&pg=PA786 |title=Biographical Dictionary of American Business Leaders |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=1983 |access-date=September 14, 2008 |isbn=9780313213625}}</ref> Компания сондай-ақ қарқынды дамып келе жатқан мұнай өнеркәсібін қаржыландыруға қатысып, [[Halliburton]] және [[Kerr-McGee]] сияқты компанияларға қолдау көрсетті. 1950-жылдары Lehman Digital Equipment Corporation компаниясының акцияларын алғашқы жария орналастыруды ұйымдастырды.<ref>{{Cite news|date=September 13, 2008|title=FACTBOX: A brief history of Lehman Brothers|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-factbox-idUSHAR27520620080913|access-date=September 30, 2020}}</ref> Кейінірек фирма [[Digital Equipment Corporation]] компаниясының [[Compaq]] компаниясы тарапынан сатып алынуын ұйымдастырды. === Серіктестіктің өзгеру кезеңі (1969–1984) === 1969 жылы [[Роберт Леман]] фирманы 44 жыл басқарғаннан кейін қайтыс болды. Осыдан кейін Леман әулетінің бірде-бір мүшесі серіктестіктің жұмысына белсенді түрде қатыспайтын болды.<ref name=":3" /> Сол уақытта Lehman 1970-жылдардың басындағы қолайсыз экономикалық жағдайдың қысымына тап болды. 1972 жылға қарай фирма ауыр кезеңді бастан кешіріп жатты. Сондықтан 1973 жылы компанияны дағдарыстан шығару үшін [[Bell & Howell]] Corporation компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Пит Питерсон]] шақырылды.<ref name=":0">{{Cite book|last=Ward|first=Vicky|url=https://books.google.com/books?id=Y9jIDwAAQBAJ&q=lehman+brothers+1970s|title=The Devil's Casino: Friendship, Betrayal, and the High Stakes Games Played Inside Lehman Brothers|date=April 5, 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-01149-2|language=en}}</ref><ref name="Geisst77">Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 77 {{dead link|date=March 2016}}</ref> Питерсонның директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор ретіндегі басшылығы кезінде фирма 1975 жылы Abraham & Co. компаниясын сатып алды, ал екі жылдан кейін [[Kuhn, Loeb & Co.]] компаниясымен бірікті.<ref name=Geisst77/> Соның нәтижесінде [[Salomon Brothers]], [[Goldman Sachs]] және [[First Boston]] компанияларынан кейінгі елдегі төртінші ірі инвестициялық банк — Lehman Brothers, Kuhn, Loeb Inc. құрылды.<ref name="sloane">{{cite news |url=https://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F60814F93F5B117B93CBAB178AD95F438785F9 |title=Lehman and Kuhn Loeb to Merge; Lehman Brothers and Kuhn Loeb Sign Agreement to Merge December 16 |first=Leonard |last=Sloane |date=November 29, 1977 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Питерсон фирманы айтарлықтай операциялық шығындардан қатарынан бес жылдық рекордтық пайдаға жеткізді. Осы кезеңде компанияның меншікті капитал табыстылығы инвестициялық банкинг саласындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|last1=Ph.D|first1=William F. BAKER|url=https://books.google.com/books?id=d66J6gnavS4C&q=Peterson+led+the+firm+from+significant+operating+losses+to+five+consecutive+years+of+record+profits+with+a+return+on+equity+among+the+highest+in+the+investment-banking+industry&pg=PA222|title=Leading with Kindness: How Good People Consistently Get Superior Results|last2=Ph.D|first2=Michael O'MALLEY|date=August 13, 2008|publisher=AMACOM|isbn=978-0-8144-0175-0|language=en}}</ref> 1980-жылдардың басына қарай фирманың инвестициялық банкирлері мен трейдерлері арасындағы қайшылықтар Питерсонды фирманың президенті, операциялық директоры және бұрынғы трейдері [[Льюис Глюксман]]ды 1983 жылғы мамырда өзімен бірге бас атқарушы директор қызметіне көтермелеуге мәжбүр етті.<ref name=":2"/> Глюксман фирмада бірқатар өзгерістер енгізді, олардың нәтижесінде ішкі шиеленіс одан әрі күшейді. Бұл жағдай Глюксманның басқару стилімен және нарықтағы құлдыраумен ұштасып, билік үшін күреске алып келді. Соның нәтижесінде Питерсон қызметінен шеттетіліп, Глюксман фирманың жалғыз бас атқарушы директоры болып қалды.<ref name=":0" /><ref name=Geisst78>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 78</ref> Билік үшін күреске көңілі толмаған көптеген банкирлер компаниядан кете бастады. Фирманың бірігу мен жұтып алу жөніндегі комитетінің төрағасы [[Стивен А. Шварцман]] 2003 жылғы ақпанда Private Equity International басылымына берген сұхбатында: «Lehman Brothers ішінде бәсекелестік өте жоғары болды, ақыр соңында бұл жағдай қалыпты жұмыс істеуге кедергі келтірді», — деп еске алған. Осы ішкі ыдыраудың салдарынан компания қиын жағдайға тап болды, ал Глюксман фирманы сатуға мәжбүр болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|last=Staff|first=P. E. I.|title=Always bet on black|url=https://www.privateequityinternational.com/print-editions/2003-02/always-bet-on-black/|access-date=June 22, 2020|website=Private Equity International|date=February 2003 |language=en-GB}}</ref> === American Express-пен бірігуі (1984–1994) === [[Сурет:Shearson Lehman Logo.png|thumb|right|Shearson Lehman/American Express логотипі]] Инвестициялық банкингтен гөрі брокерлік қызметке көбірек маманданған және [[American Express]] компаниясына тиесілі бағалы қағаздар фирмасы [[Shearson/American Express]] 1984 жылы Lehman компаниясын 360 миллион АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{Cite news|last=Cole|first=Robert J.|date=April 11, 1984|title=Shearson to Pay $360 Million to Acquire Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1984/04/11/business/shearson-to-pay-360-million-to-acquire-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 11 мамырда біріктірілген компаниялар Shearson Lehman/American Express атауын қабылдады.<ref name="Geisst78" /> 1983 жылдан 1990 жылға дейін [[Питер А. Коэн]] Shearson Lehman Brothers компаниясының бас атқарушы директоры әрі директорлар кеңесінің төрағасы болды.<ref name="forbes">{{cite news |url=https://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |title=Profile: Peter A. Cohen |work=[[Forbes]] |access-date=February 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204151114/http://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |archive-date=February 4, 2012 |url-status=dead }}</ref> Ол [[E.F. Hutton]] компаниясын 1 миллиард АҚШ долларына сатып алу мәмілесін басқарды. Соның нәтижесінде [[Shearson Lehman Hutton]] компаниясы құрылды.<ref name="cole">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE5DC1239F937A35751C1A961948260&scp=77&sq=shearson+lehman+hutton&st=nyt |title=Company News – Hutton-Shearson Deal Announced |work=The New York Times |date=December 4, 1987 |first=Robert J. |last=Cole}}</ref><ref>{{cite web|url=http://pro.corbis.com/search/Enlargement.aspx?CID=isg&mediauid=%7B56850BCA-B9AB-46D6-931A-D184A7C0A95A%7D |title=Shearson Lehman Buying out E.F. Hutton – Rights Managed |publisher=Pro.corbis.com |access-date=October 16, 2010 }}</ref> 1989 жылы Shearson компаниясы [[Ф. Росс Джонсон]]ның басқару тобының [[RJR Nabisco]] компаниясын сатып алу әрекетін қолдады. Алайда түпкілікті нәтижеде олардың ұсынысынан [[Drexel Burnham Lambert]] қолдау көрсеткен [[Kohlberg Kravis Roberts]] жеке инвестициялық фирмасының ұсынысы басым түсіп, мәміле сол фирманың пайдасына шешілді.<ref>{{Cite news|date=December 2, 1988|title=History of the Rjr Nabisco Takeover|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1988/12/02/business/history-of-the-rjr-nabisco-takeover.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> === Бөлінуі және тәуелсіздігі (1994–2008) === 1993 жылы жаңадан тағайындалған бас атқарушы директор [[Харви Голуб]]тың басшылығымен American Express өзінің банк және брокерлік қызметтерден тұратын бизнесінен біртіндеп бас тарта бастады. Компания бөлшек брокерлік және активтерді басқару бөлімшелерін [[Primerica]] компаниясына сатты,<ref name="quint">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE0D8143AF930A25750C0A965958260&scp=14&sq=american+express+shearson&st=nyt |title=Primerica Will Buy Shearson for $1&nbsp;billion |work=The New York Times |date=March 13, 1993 |first=Michael |last=Quint}}</ref> ал 1994 жылы Lehman Brothers Kuhn Loeb компаниясын алғашқы жария акция орналастыру (IPO) арқылы Lehman Brothers Holdings, Inc. атауымен дербес компания ретінде бөлді.<ref name=Geisst79>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 79</ref> Компания бөлініп шыққаннан кейін оның бас атқарушы директоры болып [[Дик Фулд]] тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=October 28, 2007|title=The Survivor|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2007/10/28/business/28fuld.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Фулд АҚШ пен әлемдегі жетекші инвестициялық банктердің бірі саналатын компанияны басқарды.<ref name="junod20090911">{{Cite magazine |last=Junod |first=Tom |date=2009-09-11 |title=The Deal of the Century |url=https://www.esquire.com/news-politics/a6295/barclays-deal-of-the-century-1009/ |access-date=2025-04-29 |magazine=Esquire |language=en-US}}</ref> Оның басшылығы кезінде Lehman Brothers 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысын еңсеріп,<ref>{{Cite book|last=Salinger|first=Lawrence M.|url=https://books.google.com/books?id=0Vh2AwAAQBAJ&pg=PA550|title=Encyclopedia of White-Collar and Corporate Crime|date=June 14, 2013|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4522-7616-8|pages=550|language=en}}</ref> 1998 жылы [[Long-Term Capital Management]] хедж-қорының күйреуінен де өтті.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=June 3, 2008|title=Lehman shares plunge on capital raising concern|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-capital-idUSBNG23649720080603|access-date=September 30, 2020}}</ref><ref name="reuters.com">{{cite news|author=Christian Plumb and Dan Wilchins|date=September 14, 2008|title=Lehman CEO Fuld's hubris contributed to meltdown|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/idUSN1341059120080914|access-date=February 15, 2012}}</ref> 2001 жылы фирма [[Cowen & Co.]] компаниясының жеке клиенттерге қызмет көрсету бизнесін (PCS) сатып алды.<ref name="gasparino">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |title=Lehman Brothers to take over SG Cowen's brokerage division |work=The Financial Express |author=Charles Gasparino |date=July 18, 2000 |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514235028/http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |archive-date=May 14, 2013 }}</ref> Кейінірек, 2003 жылы, компания 1989 жылы шығып кеткен активтерді басқару саласына қайта оралуды белсенді түрде бастады.<ref name=PI>{{cite news |url=http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-867982/BACK-AGAIN-Lehman-returns-to.html |title=Back Again: Lehman returns to institutional management with Lincoln deal; Purchase of fixed-income business ends 13-year absence |author=Christine Williamson |work=Pensions & Investments |publisher=Goliath |access-date=February 15, 2012}}</ref> Басқаруындағы активтер көлемі 2 миллиард АҚШ долларынан басталған фирма [[Crossroads Group]] компаниясын, Lincoln Capital Management компаниясының тұрақты кірісті бағалы қағаздар бөлімшесін<ref name=PI/> және [[Neuberger Berman]] компаниясын сатып алды.<ref name="thomas">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507EFDB143FF930A15754C0A9659C8B63 |title=Market Place; Lehman to Buy Neuberger Berman For $2.6&nbsp;Billion | first=Landon Jr. |last=Thomas |date=July 23, 2003 |work=The New York Times}}</ref> Бұл кәсіпорындар PCS бизнесімен және Lehman компаниясының тікелей инвестициялар бизнесімен бірге Инвестицияларды басқару бөлімшесін құрды.<ref>{{Cite web|last=Gasparino|first=Charlie|date=August 4, 2008|title=Lehman Weighs Sale of Investment Management Unit|url=https://www.cnbc.com/2008/08/04/lehman-weighs-sale-of-investment-management-unit.html|access-date=September 30, 2020|website=CNBC}}</ref> Аталған бөлімше шамамен 3,1 миллиард АҚШ доллары көлемінде таза табыс әкелді.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers Holdings Inc.|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/806085/000110465908005476/a08-3530_110k.htm|access-date=September 30, 2020|website=SEC}}</ref> Жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысы кезінде Фулд өз қызметін сақтап қалды, ал [[Bear Stearns]], [[Merrill Lynch]] және [[Citigroup]] сияқты бәсекелес компаниялардың бас атқарушы директорлары қызметтерінен кетуге мәжбүр болды.<ref name="reuters.com" /> Сонымен қатар, құрамында [[Vodafone]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры Кристофер Гент пен [[IBM]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры [[Джон Акерс]] сияқты тұлғалар болған Lehman директорлар кеңесі компания акцияларының бағасы үздіксіз құлдырап жатқан кезде де Фулдқа қарсы шығуға құлықсыз болды. 2008 жылғы мамырда, банкроттық жарияланардың алдында, компанияның активтері 639 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=September 15, 2008|title=Lehman files for bankruptcy, plans to sell units|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-bankruptcy-idUSN1546989720080915|access-date=September 30, 2020}}</ref> === 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдарға жауап === [[Сурет:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|thumb|Нью-Йорк қаласындағы бұрынғы штаб-пәтері. Қазіргі иесі — [[Barclays]]]] 2001 жылғы 11 қыркүйекте Lehman компаниясы Бірінші дүниежүзілік сауда орталығының ([[1 World Trade Center]]) 38–40-қабаттарын иеленіп отырды. Сол күні болған лаңкестік шабуылдар кезінде компанияның бір қызметкері қаза тапты.<ref name=":4">{{Cite web|date=September 1, 2002|title=Impact of 9/11 on Lehman Brothers, Merrill Lynch and American Express|url=https://www.cio.com/article/2440607/impact-of-9-11-on-lehman-brothers--merrill-lynch-and-american-express.html|access-date=September 30, 2020|website=CIO|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Gibbs|first1=Geoff|last2=Adams|first2=Richard|last3=Pandya|first3=Nick|last4=Bowers|first4=Simon|last5=Branigan|first5=Tania|last6=Hall|first6=Sarah|date=September 14, 2001|title=Grim roll call of WTC companies|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2001/sep/14/september11.usa10|access-date=September 30, 2020|issn=0261-3077}}</ref> Компанияның [[Three World Financial Center]] кешеніндегі жаһандық штаб-пәтері құлаған ғимараттардың сынықтарынан қатты зақымданып, пайдалануға жарамсыз болып қалды. Соның салдарынан 6 500-ден астам қызметкер басқа жерге көшірілді.<ref name=":4" /> Сауда операциялары [[Нью-Джерси]] штатындағы [[Джерсей Сити (Нью-Джерси)|Джерси-Сити]] қаласына ауыстырылды.<ref>{{Cite news|last=Blair|first=Jayson|date=March 1, 2002|title=Amex Coming Back to Lower Manhattan|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2002/03/01/nyregion/amex-coming-back-to-lower-manhattan.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 2001 жылғы 17 қыркүйекте қор нарықтары қайта ашылған кезде Lehman компаниясының сату және сауда операциялары толық қалпына келтірілді.<ref>{{Cite news|last=Berenson|first=Alex|date=September 17, 2001|title=AFTER THE ATTACKS: THE MARKETS; Uncertainly, Market Reopens Today|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2001/09/17/business/after-the-attacks-the-markets-uncertainly-market-reopens-today.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Келесі айларда компания өз қызметін Нью-Йорк қаласының әртүрлі бөліктеріндегі 40-тан астам уақытша орынға орналастырды.<ref name="egbert" /> Инвестициялық банкинг бөлімшесі [[Sheraton Manhattan Hotel]] қонақүйінің бірінші қабатындағы демалыс залдарын, мейрамханаларын және барлық 665 қонақ бөлмесін кеңсе кеңістігіне айналдырды.<ref name="egbert">{{cite news |title=Lehman Checks into Sheraton |url=http://articles.nydailynews.com/2001-09-19/news/18366151_1_lehman-brothers-investment-bank-sheraton-new-york |work=[[Daily News (New York)|Daily News]] |date=September 19, 2001 |author=Bill Egbert |publisher=nydailynews.com |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514020349/http://articles.nydailynews.com/2001-09-19/news/18366151_1_lehman-brothers-investment-bank-sheraton-new-york |archive-date=May 14, 2012}}</ref> Шабуылдардан кейін банк икемді жұмыс кестесін (кеңсе орындарын ортақ пайдалану мақсатында) және виртуалды жеке желі (VPN) арқылы қашықтан жұмыс істеу жүйесін сынақтан өткізді.<ref>{{Cite book |last=Hewlett |first=Sylvia Ann |url=https://books.google.com/books?id=wPW_D1KmS7gC&pg=PA233 |title=Off-Ramps and On-Ramps: Keeping Talented Women on the Road to Success |journal=Harvard Business Review |date=May 15, 2007 |publisher=[[Harvard Business Press]] |isbn=978-1-4221-5983-5 |volume=83 |pages=43–6, 48, 50–4 passim |language=en |pmid=15768675 |issue=3}}</ref><ref name=":7" /> 2001 жылғы қазанда Lehman [[745 Seventh Avenue]] мекенжайында орналасқан, 32 қабатты және ауданы 1 050 000 шаршы футты (98 000 м²) құрайтын кеңсе ғимаратын шамамен 700 миллион АҚШ долларына сатып алды.<ref name=":5">{{Cite news |title=Lehman buys NYC office building |url=https://money.cnn.com/2001/10/08/companies/lehman_morgan/ | publisher=[[CNN]] |date=October 8, 2001|access-date=January 29, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20020204021041/https://money.cnn.com/2001/10/08/companies/lehman_morgan/|archive-date=February 4, 2002|url-status=dead}}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Bagli |first=Charles V. |date=October 9, 2001 |title=Morgan Stanley Selling Nearly Completed Office Tower to Lehman for $700 Million |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/2001/10/09/nyregion/09MORG.html|access-date=January 27, 2026 |work=The New York Times}}</ref> Бұл ғимарат жақында ғана салынып біткен болатын және оны бәсекелес [[Morgan Stanley]] компаниясы әлі қоныстанып үлгермеген еді.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Lehman жаңа ғимаратқа 2002 жылғы қаңтарда көше бастады және көшуді сол жылғы наурызда аяқтады.<ref name="nymag.com">{{cite web|title=Print Page|url=https://nymag.com/print/?/news/business/52603/|access-date=October 7, 2013|publisher=Nymag.com}}</ref> Компания [[Three World Financial Center]] ғимаратына қайта оралмады, өйткені оның құрылымдық қауіпсіздігі толық расталмаған болатын. Бұған қоса, фирма Three World Financial Center ғимаратын жөндеу жұмыстарының аяқталуын күте алмады.<ref>{{Cite news|last=Bagli|first=Charles V.|date=September 10, 2002|title=Tower at Financial Center Changes Hands for a Song|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2002/09/10/nyregion/tower-at-financial-center-changes-hands-for-a-song.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Grant|first1=Peter|last2=Gasparino|first2=Charles|date=October 9, 2001|title=Lehman Brothers Plans to Move Headquarters Out of Wall Street|language=en-US|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/SB1002550120224362280|access-date=September 30, 2020|issn=0099-9660}}</ref> Шабуылдардан кейін Lehman басшылығы бизнестің үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету жоспарына көбірек көңіл бөле бастады.<ref>{{Cite web|last=Scalet|first=Sarah D.|date=September 1, 2002|title=IT Executives From Three Wall Street Companies – Lehman Brothers, Merrill Lynch and American Express – Look Back on 9/11 and Take Stock of Where They Are Now|url=https://www.cio.com/article/2440608/it-executives-from-three-wall-street-companies---lehman-brothers--merrill-lynch-an.html|access-date=September 30, 2020|website=CIO|language=en}}</ref> Three World Financial Center ғимаратындағы штаб-пәтерінен бөлек, Lehman [[Джерсей Сити (Нью-Джерси)|Джерси-Сити]] қаласында операциялық және бэк-офистік бөлімшелерін де ұстады. Компания 11 қыркүйек оқиғаларына дейін бұл нысандардан бас тарту мәселесін қарастырған болатын.<ref name=":7" /> Алайда бұл кеңселер сақталып қана қоймай, одан әрі кеңейтілді. Соның ішінде резервтік сауда орталығы да салынды.<ref name=":7">{{cite web|url=http://www.citrix.com/site/resources/dynamic/customerStory/lehman_bros_12_03_cs_us.pdf |title=Cast Study: Lehman Brothers |year=2003 |publisher=Citrix.com |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121124071351/http://www.citrix.com/site/resources/dynamic/customerStory/lehman_bros_12_03_cs_us.pdf |archive-date=November 24, 2012 }}</ref> === 2003 жылғы маусымдағы SEC сот ісі === 2003 жылғы маусымда компания АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясымен (SEC), Нью-Йорк штатының бас прокурорының кеңсесімен және басқа да бағалы қағаздарды реттеуші органдармен бірге келісімге келген он фирманың бірі болды. Іс әр фирманың инвестициялық банкинг бөлімшелерінің зерттеу талдаушыларына орынсыз ықпал етуіне қатысты болды.<ref name=":8">{{Cite news|last=Morgenson|first=Gretchen|date=May 19, 2012|title=Is Insider Trading Part of the Fabric?|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2012/05/20/business/is-insider-trading-part-of-the-fabric-on-wall-street.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":9" /> Реттеушілердің мәлімдеуінше, фирмалар талдаушылардың сыйақысын инвестициялық банкингтен түсетін кірістермен заңсыз байланыстырған және андеррайтинг қызметтерін көрсету мүмкіндігінің орнына нарыққа ықпал ететін жағымды зерттеу есептерін ұсынуға уәде берген.<ref>{{Cite news|last1=Scannell|first1=Kara|last2=Craig|first2=Susanne|date=March 17, 2010|title=SEC Tried to Ease Curbs|language=en-US|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704743404575128122174622274|access-date=September 30, 2020|issn=0099-9660}}</ref> «Жаһандық келісім» деп аталған бұл келісім жалпы көлемі 1,4 миллиард АҚШ долларын құрайтын қаржылық санкцияларды қарастырды. Оның ішінде Lehman компаниясына 80 миллион АҚШ доллары көлемінде айыппұл салынды. Сондай-ақ бірқатар құрылымдық реформалар енгізілді, соның ішінде инвестициялық банкинг бөлімшелерін зерттеу бөлімшелерінен толық бөлу, талдаушыларға инвестициялық банкингтен түсетін кірістерден тікелей немесе жанама түрде сыйақы төлеуге тыйым салу және компания клиенттеріне тәуелсіз үшінші тараптардың зерттеулерін тегін ұсыну талаптары енгізілді.<ref name=":8" /><ref name=":9">{{Cite news|last=Henriques|first=Diana B.|date=June 17, 2003|title=Lehman Aided in Loan Fraud, Jury Says|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2003/06/17/business/lehman-aided-in-loan-fraud-jury-says.html|access-date=July 21, 2020|issn=0362-4331}}</ref> === Ипотекалық несиелер берудің өсуі (1997–2006) === Lehman ипотекалық несиелер беру бизнесіне кірген алғашқы Уолл-стрит фирмаларының бірі болды. 1997 жылы компания Колорадо штатында орналасқан [[Alt-A]] санатындағы несие беруші Aurora Loan Services ұйымын сатып алды. Бұл ұйым банк мәртебесіне ие болмаған. 2000 жылы ипотекалық несиелер беру желісін кеңейту мақсатында Lehman АҚШ-тың Батыс жағалауындағы жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер беруші BNC Mortgage LLC компаниясын сатып алды. Lehman жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер нарығындағы жетекші ойыншылардың біріне тез айналды. 2003 жылға қарай компания 18,2 миллиард АҚШ доллары көлемінде несие беріп, несие берушілер арасында үшінші орынға көтерілді. 2004 жылы бұл көрсеткіш 40 миллиард АҚШ долларынан асты. 2006 жылға қарай Aurora мен BNC ай сайын шамамен 50 миллиард АҚШ доллары көлемінде несие беретін болды.<ref>{{Cite book |title=Uncontrolled Risk |last=Williams |first=Mark |publisher=McGraw-Hill Education |date=April 12, 2010 |isbn=978-0071638296 |page=129}}</ref> 2008 жылға қарай Lehman компаниясының активтері 680 миллиард АҚШ долларын құрады, ал олар небәрі 22,5 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі меншікті капиталмен қамтамасыз етілген еді. Меншікті капитал көлемімен салыстырғанда компанияның тәуекелі жоғары коммерциялық жылжымайтын мүлік активтері одан отыз есе көп болды. Мұндай жоғары левередж жағдайында жылжымайтын мүлік құнының 3–5 пайызға төмендеуі компанияның бүкіл капиталын жойып жіберуі мүмкін еді.<ref>{{Cite book|last1=McDonald|first1=Lawrence G.|url=https://books.google.com/books?id=p0yWHm0Qw14C&q=lehman+brothers+book+mortgage|title=A Colossal Failure of Common Sense: The Inside Story of the Collapse of Lehman Brothers|last2=Robinson|first2=Patrick|date=October 12, 2010|publisher=Crown|isbn=978-0-307-58835-7|language=en}}</ref> == Банкроттығы == 2008 жылғы 13 қыркүйек, сенбі күні [[Нью-Йорк федералдық резерв банкі]]нің сол кездегі президенті [[Тимоти Ф. Гайтнер]] Lehman компаниясының болашағына арналған жиналыс өткізді. Онда компания активтерін шұғыл тарату мүмкіндігі де қарастырылды.<ref name=nytimes-0913>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/09/13/business/13rescue.html |title=U.S. Gives Banks Urgent Warning to Solve Crisis |first1=Jenny |last1=Anderson |first2=Eric |last2=Dash |first3=Vikas |last3=Bajaj |first4=Edmund |last4=Andrews |work=The New York Times |date=September 13, 2008}}</ref> Lehman компаниясы өзін ықтимал сату мәселесі бойынша [[Bank of America]] және [[Barclays]] компанияларымен келіссөздер жүргізіп жатқанын хабарлады. Алайда Barclays та, Bank of America да компанияны толық сатып алудан бас тартты. Barclays жағдайында бұған мәміле іс жүзінде аяқталуға жақын қалғанына қарамастан, Ұлыбритания үкіметінің, атап айтқанда Қазынашылық канцлері Аластер Дарлинг пен Қаржылық қызметтер басқармасының бас атқарушы директоры Гектор Сантстың акционерлерге қатысты британдық ережелерге сілтеме жасап, соңғы сәтте мәмілеге рұқсат бермеуі себеп болды.<ref name=nytimes-0913/><ref name=nytimes-0914>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/09/15/business/15lehman.html |title=Lehman Heads Toward Brink as Barclays Ends Talks |first1=Ben |last1=White |first2=Jenny |last2=Anderson |work=The New York Times |date=September 14, 2008}}</ref> Келесі күні, 2008 жылғы 14 қыркүйек, жексенбіде [[Халықаралық своптар және туынды қаржы құралдары қауымдастығы]] (ISDA) сол күні Lehman банкрот болған жағдайда нарық қатысушыларына әртүрлі туынды қаржы құралдары бойынша өз позицияларын өзара есепке алуға мүмкіндік беру үшін ерекше сауда сессиясын ұсынды.<ref name="isda">{{cite press release |url=http://www.isda.org/press/press091408lehman.html |title=Lehman Risk Reduction Trading Session and Protocol Agreement |publisher=ISDA |date=September 14, 2008 |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226015122/http://www.isda.org/press/press091408lehman.html |archive-date=February 26, 2012 }}</ref> Банкроттық туралы өтініш белгіленген мерзімнен кейін берілгеніне қарамастан, көптеген дилерлер арнайы сессия барысында жасаған мәмілелерін орындады.<ref name="baird">{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/rbssFinancialServicesAndRealEstateNews/idUSLF13895120080915 |title=CDS dealers honour trades to cut Lehman risk |author=Jane Baird |work=Reuters |date=September 15, 2008 |access-date=February 15, 2012}}</ref> [[Сурет:Lehman Brothers-NYC-20080915.jpg|thumb|Lehman Brothers компаниясының Нью-Йорк қаласындағы штаб-пәтері, 2008 жылғы 15 қыркүйек]] 2008 жылғы 15 қыркүйекте дүйсенбі күні таңғы сағат 1-ге аз уақыт қалғанда (UTC−5) Lehman Brothers Holdings АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш беретінін жариялады. Компания мұндай шешіміне 613 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі банк алдындағы берешекті, 155 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі облигациялық қарызды<ref name="announce">{{cite web |url=http://www.lehman.com/press/pdf_2008/091508_lbhi_chapter11_announce.pdf |title=Lehman Brothers Holdings Inc. Announces It Intends to File Chapter 11 Bankruptcy Petition |publisher=Lehman Brothers Holdings Inc. |date=September 15, 2008 |access-date=September 15, 2008 |archive-date=September 20, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920202914/http://www.lehman.com/press/pdf_2008/091508_lbhi_chapter11_announce.pdf |url-status=dead }}</ref> және 639 миллиард АҚШ долларына бағаланған активтерді себеп ретінде көрсетті.<ref name="debts">{{cite web |url=http://www.marketwatch.com/story/lehman-folds-with-record-613-billion-debt |title=Lehman folds with record $613 billion debt |work=MarketWatch |first=Sam |last=Mamudi |date=September 15, 2008}}</ref> Компания сондай-ақ өзінің еншілес ұйымдары әдеттегі тәртіппен жұмысын жалғастыратынын мәлімдеді.<ref name="announce"/> Уолл-стриттің бірқатар фирмалары банкті реттелген түрде тарату үшін капитал мен қаржылық көмек көрсетуге келісті. Өз кезегінде Федералдық резерв үкіметтің несиелері мен өзге де көмегінің орнына сапасы төмен активтерді айырбастауға келісті.<ref name=nytimes-0914-2>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/09/15/business/15lehman.html |title=In Frantic Day, Wall Street Banks Teeter |first=Andrew Ross |last=Sorkin |work=The New York Times |date=September 15, 2008}}</ref> Сол күні таңертең Lehman қызметкерлерінің [[745 Seventh Avenue]] мекенжайындағы әлемдік штаб-пәтерден құжаттарды, компания логотипі бар заттарды және өзге де жеке мүліктерін алып шығып жатқан көріністері байқалды. Бұл жағдай күні бойы және келесі күні де жалғасты.{{sfn|Overton|2013|p=86}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} saox0px1qxym51sf3sdr7ps9s2qbb83 3615380 3615379 2026-06-10T19:43:30Z 1nter pares 146705 /* Банкроттығы */ 3615380 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> Lehman компаниясы 1883 жылдың өзінде-ақ Нью-Йорк кофе биржасының мүшесі болды, ал 1887 жылы [[Нью-Йорк қор биржасы]]на қабылданды.<ref name="Geisst50" /><ref name="Wechsberg235" /> 1899 жылы компания өзінің алғашқы жария бағалы қағаздар орналастыруын жүзеге асырды. Ол [[International Steam Pump Company]] компаниясының артықшылықты және жай акцияларын орналастыру бойынша [[Андерайтинг|андеррайтер]] қызметін атқарды.<ref>{{cite book |last=Swaine |first=Robert T. |date=1946 |title=The Cravath Firm and Its Predecessors, 1819–1947 |url=https://books.google.com/books?id=p8jmmSwD9KEC&pg=RA1-PA196 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |page=633 |isbn=978-1-58477-713-7 |access-date=June 3, 2014}}</ref> International Steam Pump Company бағалы қағаздарын орналастыруға қатысқанына қарамастан, фирманың тауар саудасымен айналысатын компаниядан бағалы қағаздарды орналастыруға маманданған инвестициялық банкке айналуы 1906 жылға дейін толық жүзеге аспады.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite news|last=Auletta|first=Ken|date=February 17, 1985|title=Power, Greed and Glory on Wall Street: The Fall of the Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1985/02/17/magazine/power-greed-and-glory-on-wall-street-the-fall-of-the-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Сол жылы Эмануэль Леманның ұлы [[Филип Леман]]ның басшылығымен компания [[Goldman Sachs|Goldman, Sachs & Co.]] фирмасымен серіктестік орнатып,<ref name=":2" /><ref name=Geisst51>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 51</ref><ref name=Geisst285>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 285</ref> General Cigar Company компаниясының акцияларын қор нарығына шығаруға көмектесті.<ref name=Wechsberg238>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 238</ref> Көп ұзамай олардың артынан [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясы да келді.<ref name="Wechsberg238" /> Кейін фирма [[F.W. Woolworth Company]],<ref name="Wechsberg238" /><ref name=Geisst53>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 53</ref> [[May Department Stores Company]], [[Gimbel Brothers, Inc.]],<ref name=Wechsberg241>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 241</ref> [[R.H. Macy & Company]],<ref name="Wechsberg241" /> [[Studebaker Corporation]],<ref name="Geisst53" /> [[B.F. Goodrich Company]]<ref name=":1" /> және [[Endicott Johnson Corporation]] сияқты компаниялардың бағалы қағаздарын орналастыруға қатысты. 1925 жылы Филип Леман зейнетке шыққаннан кейін фирма басшылығын оның ұлы [[Роберт «Бобби» Леман]] өз қолына алды.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|last=Kapur|first=Saranya|date=November 7, 2013|title=A Lehman Brothers Founder's Historic Mansion Just Sold As 'Trophy Office Space' For $40 Million|url=https://www.businessinsider.in/a-lehman-brothers-founders-historic-mansion-just-sold-as-trophy-office-space-for-40-million/articleshow/25392157.cms|access-date=September 30, 2020|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|last=Serwer|first=Andy|date=April 11, 2006|title=CEO Dick Fuld's makeover of Lehman Brothers – Apr. 11, 2006|url=https://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430093753/http://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|url-status=dead|archive-date=April 30, 2006|access-date=September 30, 2020|website=CNN Money}}</ref> Бобби Леманның басшылығы кезінде компания [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңіндегі капитал тапшылығы дағдарысын еңсеріп шықты. Бұл кезеңде фирма акциялар нарығының қалпына келуін күте отырып, [[венчурлік капитал]] саласына басымдық берді.<ref>{{Cite web|date=September 7, 2009|title=Crash of a titan: The inside story of the fall of Lehman Brothers|url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/crash-of-a-titan-the-inside-story-of-the-fall-of-lehman-brothers-1782714.html|access-date=September 30, 2020|website=The Independent|language=en}}</ref> 1924 жылы Джон М. Хэнкок компанияға қосылған әулеттен тыс алғашқы қызметкер болды.<ref name="Geisst51" /><ref name=UND1>{{cite web |url=http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |publisher=University of North Dakota |title=John M. Hancock Papers |access-date=September 14, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210020012/http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |archive-date=February 10, 2007}}</ref> Одан кейін Монро С. Гутман мен Пол Мазур келіп, 1927 жылы фирманың серіктестері атанды.<ref>{{Cite news|date=July 5, 1974|title=Monroe Gutman, 88, Lehman Executive|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/07/05/archives/monroe-gutman-88-lehman-executive.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Waggoner|first=Walter H.|date=August 1, 1979|title=Paul M. Mazur, at 86; Lehman Bros. Partner More Than 50 Years|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/08/01/archives/paul-m-mazur-at-86-lehman-bros-partner-more-than-50-years.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 1928 жылға қарай компания өзінің [[One William Street]] мекенжайындағы жаңа штаб-пәтеріне көшті.<ref>{{Cite book|last=Chapman|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=6Etda_n_CIEC&pg=PT94|title=The Last of the Imperious Rich: Lehman Brothers, 1844–2008|date=September 2, 2010|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-44270-8|pages=94|language=en}}</ref> [[Сурет:PeterGeorgePeterson.jpg|thumb|150px|right|Пит Питерсон]] 1930-жылдары Lehman алғашқы теледидар өндірушісі саналатын [[DuMont Laboratories]] компаниясының акцияларын [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] ұйымдастырды және [[Radio Corporation of America]] (RCA) компаниясын қаржыландыруға көмектесті.<ref name="ingrham">{{cite book |last=Ingham |first=John N. |url=https://books.google.com/books?id=J9nXHgKQ49EC&q=lehman+brothers+rca&pg=PA786 |title=Biographical Dictionary of American Business Leaders |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=1983 |access-date=September 14, 2008 |isbn=9780313213625}}</ref> Компания сондай-ақ қарқынды дамып келе жатқан мұнай өнеркәсібін қаржыландыруға қатысып, [[Halliburton]] және [[Kerr-McGee]] сияқты компанияларға қолдау көрсетті. 1950-жылдары Lehman Digital Equipment Corporation компаниясының акцияларын алғашқы жария орналастыруды ұйымдастырды.<ref>{{Cite news|date=September 13, 2008|title=FACTBOX: A brief history of Lehman Brothers|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-factbox-idUSHAR27520620080913|access-date=September 30, 2020}}</ref> Кейінірек фирма [[Digital Equipment Corporation]] компаниясының [[Compaq]] компаниясы тарапынан сатып алынуын ұйымдастырды. === Серіктестіктің өзгеру кезеңі (1969–1984) === 1969 жылы [[Роберт Леман]] фирманы 44 жыл басқарғаннан кейін қайтыс болды. Осыдан кейін Леман әулетінің бірде-бір мүшесі серіктестіктің жұмысына белсенді түрде қатыспайтын болды.<ref name=":3" /> Сол уақытта Lehman 1970-жылдардың басындағы қолайсыз экономикалық жағдайдың қысымына тап болды. 1972 жылға қарай фирма ауыр кезеңді бастан кешіріп жатты. Сондықтан 1973 жылы компанияны дағдарыстан шығару үшін [[Bell & Howell]] Corporation компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Пит Питерсон]] шақырылды.<ref name=":0">{{Cite book|last=Ward|first=Vicky|url=https://books.google.com/books?id=Y9jIDwAAQBAJ&q=lehman+brothers+1970s|title=The Devil's Casino: Friendship, Betrayal, and the High Stakes Games Played Inside Lehman Brothers|date=April 5, 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-01149-2|language=en}}</ref><ref name="Geisst77">Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 77 {{dead link|date=March 2016}}</ref> Питерсонның директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор ретіндегі басшылығы кезінде фирма 1975 жылы Abraham & Co. компаниясын сатып алды, ал екі жылдан кейін [[Kuhn, Loeb & Co.]] компаниясымен бірікті.<ref name=Geisst77/> Соның нәтижесінде [[Salomon Brothers]], [[Goldman Sachs]] және [[First Boston]] компанияларынан кейінгі елдегі төртінші ірі инвестициялық банк — Lehman Brothers, Kuhn, Loeb Inc. құрылды.<ref name="sloane">{{cite news |url=https://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F60814F93F5B117B93CBAB178AD95F438785F9 |title=Lehman and Kuhn Loeb to Merge; Lehman Brothers and Kuhn Loeb Sign Agreement to Merge December 16 |first=Leonard |last=Sloane |date=November 29, 1977 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Питерсон фирманы айтарлықтай операциялық шығындардан қатарынан бес жылдық рекордтық пайдаға жеткізді. Осы кезеңде компанияның меншікті капитал табыстылығы инвестициялық банкинг саласындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|last1=Ph.D|first1=William F. BAKER|url=https://books.google.com/books?id=d66J6gnavS4C&q=Peterson+led+the+firm+from+significant+operating+losses+to+five+consecutive+years+of+record+profits+with+a+return+on+equity+among+the+highest+in+the+investment-banking+industry&pg=PA222|title=Leading with Kindness: How Good People Consistently Get Superior Results|last2=Ph.D|first2=Michael O'MALLEY|date=August 13, 2008|publisher=AMACOM|isbn=978-0-8144-0175-0|language=en}}</ref> 1980-жылдардың басына қарай фирманың инвестициялық банкирлері мен трейдерлері арасындағы қайшылықтар Питерсонды фирманың президенті, операциялық директоры және бұрынғы трейдері [[Льюис Глюксман]]ды 1983 жылғы мамырда өзімен бірге бас атқарушы директор қызметіне көтермелеуге мәжбүр етті.<ref name=":2"/> Глюксман фирмада бірқатар өзгерістер енгізді, олардың нәтижесінде ішкі шиеленіс одан әрі күшейді. Бұл жағдай Глюксманның басқару стилімен және нарықтағы құлдыраумен ұштасып, билік үшін күреске алып келді. Соның нәтижесінде Питерсон қызметінен шеттетіліп, Глюксман фирманың жалғыз бас атқарушы директоры болып қалды.<ref name=":0" /><ref name=Geisst78>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 78</ref> Билік үшін күреске көңілі толмаған көптеген банкирлер компаниядан кете бастады. Фирманың бірігу мен жұтып алу жөніндегі комитетінің төрағасы [[Стивен А. Шварцман]] 2003 жылғы ақпанда Private Equity International басылымына берген сұхбатында: «Lehman Brothers ішінде бәсекелестік өте жоғары болды, ақыр соңында бұл жағдай қалыпты жұмыс істеуге кедергі келтірді», — деп еске алған. Осы ішкі ыдыраудың салдарынан компания қиын жағдайға тап болды, ал Глюксман фирманы сатуға мәжбүр болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|last=Staff|first=P. E. I.|title=Always bet on black|url=https://www.privateequityinternational.com/print-editions/2003-02/always-bet-on-black/|access-date=June 22, 2020|website=Private Equity International|date=February 2003 |language=en-GB}}</ref> === American Express-пен бірігуі (1984–1994) === [[Сурет:Shearson Lehman Logo.png|thumb|right|Shearson Lehman/American Express логотипі]] Инвестициялық банкингтен гөрі брокерлік қызметке көбірек маманданған және [[American Express]] компаниясына тиесілі бағалы қағаздар фирмасы [[Shearson/American Express]] 1984 жылы Lehman компаниясын 360 миллион АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{Cite news|last=Cole|first=Robert J.|date=April 11, 1984|title=Shearson to Pay $360 Million to Acquire Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1984/04/11/business/shearson-to-pay-360-million-to-acquire-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 11 мамырда біріктірілген компаниялар Shearson Lehman/American Express атауын қабылдады.<ref name="Geisst78" /> 1983 жылдан 1990 жылға дейін [[Питер А. Коэн]] Shearson Lehman Brothers компаниясының бас атқарушы директоры әрі директорлар кеңесінің төрағасы болды.<ref name="forbes">{{cite news |url=https://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |title=Profile: Peter A. Cohen |work=[[Forbes]] |access-date=February 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204151114/http://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |archive-date=February 4, 2012 |url-status=dead }}</ref> Ол [[E.F. Hutton]] компаниясын 1 миллиард АҚШ долларына сатып алу мәмілесін басқарды. Соның нәтижесінде [[Shearson Lehman Hutton]] компаниясы құрылды.<ref name="cole">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE5DC1239F937A35751C1A961948260&scp=77&sq=shearson+lehman+hutton&st=nyt |title=Company News – Hutton-Shearson Deal Announced |work=The New York Times |date=December 4, 1987 |first=Robert J. |last=Cole}}</ref><ref>{{cite web|url=http://pro.corbis.com/search/Enlargement.aspx?CID=isg&mediauid=%7B56850BCA-B9AB-46D6-931A-D184A7C0A95A%7D |title=Shearson Lehman Buying out E.F. Hutton – Rights Managed |publisher=Pro.corbis.com |access-date=October 16, 2010 }}</ref> 1989 жылы Shearson компаниясы [[Ф. Росс Джонсон]]ның басқару тобының [[RJR Nabisco]] компаниясын сатып алу әрекетін қолдады. Алайда түпкілікті нәтижеде олардың ұсынысынан [[Drexel Burnham Lambert]] қолдау көрсеткен [[Kohlberg Kravis Roberts]] жеке инвестициялық фирмасының ұсынысы басым түсіп, мәміле сол фирманың пайдасына шешілді.<ref>{{Cite news|date=December 2, 1988|title=History of the Rjr Nabisco Takeover|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1988/12/02/business/history-of-the-rjr-nabisco-takeover.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> === Бөлінуі және тәуелсіздігі (1994–2008) === 1993 жылы жаңадан тағайындалған бас атқарушы директор [[Харви Голуб]]тың басшылығымен American Express өзінің банк және брокерлік қызметтерден тұратын бизнесінен біртіндеп бас тарта бастады. Компания бөлшек брокерлік және активтерді басқару бөлімшелерін [[Primerica]] компаниясына сатты,<ref name="quint">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE0D8143AF930A25750C0A965958260&scp=14&sq=american+express+shearson&st=nyt |title=Primerica Will Buy Shearson for $1&nbsp;billion |work=The New York Times |date=March 13, 1993 |first=Michael |last=Quint}}</ref> ал 1994 жылы Lehman Brothers Kuhn Loeb компаниясын алғашқы жария акция орналастыру (IPO) арқылы Lehman Brothers Holdings, Inc. атауымен дербес компания ретінде бөлді.<ref name=Geisst79>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 79</ref> Компания бөлініп шыққаннан кейін оның бас атқарушы директоры болып [[Дик Фулд]] тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=October 28, 2007|title=The Survivor|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2007/10/28/business/28fuld.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Фулд АҚШ пен әлемдегі жетекші инвестициялық банктердің бірі саналатын компанияны басқарды.<ref name="junod20090911">{{Cite magazine |last=Junod |first=Tom |date=2009-09-11 |title=The Deal of the Century |url=https://www.esquire.com/news-politics/a6295/barclays-deal-of-the-century-1009/ |access-date=2025-04-29 |magazine=Esquire |language=en-US}}</ref> Оның басшылығы кезінде Lehman Brothers 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысын еңсеріп,<ref>{{Cite book|last=Salinger|first=Lawrence M.|url=https://books.google.com/books?id=0Vh2AwAAQBAJ&pg=PA550|title=Encyclopedia of White-Collar and Corporate Crime|date=June 14, 2013|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4522-7616-8|pages=550|language=en}}</ref> 1998 жылы [[Long-Term Capital Management]] хедж-қорының күйреуінен де өтті.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=June 3, 2008|title=Lehman shares plunge on capital raising concern|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-capital-idUSBNG23649720080603|access-date=September 30, 2020}}</ref><ref name="reuters.com">{{cite news|author=Christian Plumb and Dan Wilchins|date=September 14, 2008|title=Lehman CEO Fuld's hubris contributed to meltdown|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/idUSN1341059120080914|access-date=February 15, 2012}}</ref> 2001 жылы фирма [[Cowen & Co.]] компаниясының жеке клиенттерге қызмет көрсету бизнесін (PCS) сатып алды.<ref name="gasparino">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |title=Lehman Brothers to take over SG Cowen's brokerage division |work=The Financial Express |author=Charles Gasparino |date=July 18, 2000 |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514235028/http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |archive-date=May 14, 2013 }}</ref> Кейінірек, 2003 жылы, компания 1989 жылы шығып кеткен активтерді басқару саласына қайта оралуды белсенді түрде бастады.<ref name=PI>{{cite news |url=http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-867982/BACK-AGAIN-Lehman-returns-to.html |title=Back Again: Lehman returns to institutional management with Lincoln deal; Purchase of fixed-income business ends 13-year absence |author=Christine Williamson |work=Pensions & Investments |publisher=Goliath |access-date=February 15, 2012}}</ref> Басқаруындағы активтер көлемі 2 миллиард АҚШ долларынан басталған фирма [[Crossroads Group]] компаниясын, Lincoln Capital Management компаниясының тұрақты кірісті бағалы қағаздар бөлімшесін<ref name=PI/> және [[Neuberger Berman]] компаниясын сатып алды.<ref name="thomas">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507EFDB143FF930A15754C0A9659C8B63 |title=Market Place; Lehman to Buy Neuberger Berman For $2.6&nbsp;Billion | first=Landon Jr. |last=Thomas |date=July 23, 2003 |work=The New York Times}}</ref> Бұл кәсіпорындар PCS бизнесімен және Lehman компаниясының тікелей инвестициялар бизнесімен бірге Инвестицияларды басқару бөлімшесін құрды.<ref>{{Cite web|last=Gasparino|first=Charlie|date=August 4, 2008|title=Lehman Weighs Sale of Investment Management Unit|url=https://www.cnbc.com/2008/08/04/lehman-weighs-sale-of-investment-management-unit.html|access-date=September 30, 2020|website=CNBC}}</ref> Аталған бөлімше шамамен 3,1 миллиард АҚШ доллары көлемінде таза табыс әкелді.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers Holdings Inc.|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/806085/000110465908005476/a08-3530_110k.htm|access-date=September 30, 2020|website=SEC}}</ref> Жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысы кезінде Фулд өз қызметін сақтап қалды, ал [[Bear Stearns]], [[Merrill Lynch]] және [[Citigroup]] сияқты бәсекелес компаниялардың бас атқарушы директорлары қызметтерінен кетуге мәжбүр болды.<ref name="reuters.com" /> Сонымен қатар, құрамында [[Vodafone]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры Кристофер Гент пен [[IBM]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры [[Джон Акерс]] сияқты тұлғалар болған Lehman директорлар кеңесі компания акцияларының бағасы үздіксіз құлдырап жатқан кезде де Фулдқа қарсы шығуға құлықсыз болды. 2008 жылғы мамырда, банкроттық жарияланардың алдында, компанияның активтері 639 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=September 15, 2008|title=Lehman files for bankruptcy, plans to sell units|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-bankruptcy-idUSN1546989720080915|access-date=September 30, 2020}}</ref> === 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдарға жауап === [[Сурет:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|thumb|Нью-Йорк қаласындағы бұрынғы штаб-пәтері. Қазіргі иесі — [[Barclays]]]] 2001 жылғы 11 қыркүйекте Lehman компаниясы Бірінші дүниежүзілік сауда орталығының ([[1 World Trade Center]]) 38–40-қабаттарын иеленіп отырды. Сол күні болған лаңкестік шабуылдар кезінде компанияның бір қызметкері қаза тапты.<ref name=":4">{{Cite web|date=September 1, 2002|title=Impact of 9/11 on Lehman Brothers, Merrill Lynch and American Express|url=https://www.cio.com/article/2440607/impact-of-9-11-on-lehman-brothers--merrill-lynch-and-american-express.html|access-date=September 30, 2020|website=CIO|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Gibbs|first1=Geoff|last2=Adams|first2=Richard|last3=Pandya|first3=Nick|last4=Bowers|first4=Simon|last5=Branigan|first5=Tania|last6=Hall|first6=Sarah|date=September 14, 2001|title=Grim roll call of WTC companies|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2001/sep/14/september11.usa10|access-date=September 30, 2020|issn=0261-3077}}</ref> Компанияның [[Three World Financial Center]] кешеніндегі жаһандық штаб-пәтері құлаған ғимараттардың сынықтарынан қатты зақымданып, пайдалануға жарамсыз болып қалды. Соның салдарынан 6 500-ден астам қызметкер басқа жерге көшірілді.<ref name=":4" /> Сауда операциялары [[Нью-Джерси]] штатындағы [[Джерсей Сити (Нью-Джерси)|Джерси-Сити]] қаласына ауыстырылды.<ref>{{Cite news|last=Blair|first=Jayson|date=March 1, 2002|title=Amex Coming Back to Lower Manhattan|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2002/03/01/nyregion/amex-coming-back-to-lower-manhattan.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 2001 жылғы 17 қыркүйекте қор нарықтары қайта ашылған кезде Lehman компаниясының сату және сауда операциялары толық қалпына келтірілді.<ref>{{Cite news|last=Berenson|first=Alex|date=September 17, 2001|title=AFTER THE ATTACKS: THE MARKETS; Uncertainly, Market Reopens Today|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2001/09/17/business/after-the-attacks-the-markets-uncertainly-market-reopens-today.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Келесі айларда компания өз қызметін Нью-Йорк қаласының әртүрлі бөліктеріндегі 40-тан астам уақытша орынға орналастырды.<ref name="egbert" /> Инвестициялық банкинг бөлімшесі [[Sheraton Manhattan Hotel]] қонақүйінің бірінші қабатындағы демалыс залдарын, мейрамханаларын және барлық 665 қонақ бөлмесін кеңсе кеңістігіне айналдырды.<ref name="egbert">{{cite news |title=Lehman Checks into Sheraton |url=http://articles.nydailynews.com/2001-09-19/news/18366151_1_lehman-brothers-investment-bank-sheraton-new-york |work=[[Daily News (New York)|Daily News]] |date=September 19, 2001 |author=Bill Egbert |publisher=nydailynews.com |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514020349/http://articles.nydailynews.com/2001-09-19/news/18366151_1_lehman-brothers-investment-bank-sheraton-new-york |archive-date=May 14, 2012}}</ref> Шабуылдардан кейін банк икемді жұмыс кестесін (кеңсе орындарын ортақ пайдалану мақсатында) және виртуалды жеке желі (VPN) арқылы қашықтан жұмыс істеу жүйесін сынақтан өткізді.<ref>{{Cite book |last=Hewlett |first=Sylvia Ann |url=https://books.google.com/books?id=wPW_D1KmS7gC&pg=PA233 |title=Off-Ramps and On-Ramps: Keeping Talented Women on the Road to Success |journal=Harvard Business Review |date=May 15, 2007 |publisher=[[Harvard Business Press]] |isbn=978-1-4221-5983-5 |volume=83 |pages=43–6, 48, 50–4 passim |language=en |pmid=15768675 |issue=3}}</ref><ref name=":7" /> 2001 жылғы қазанда Lehman [[745 Seventh Avenue]] мекенжайында орналасқан, 32 қабатты және ауданы 1 050 000 шаршы футты (98 000 м²) құрайтын кеңсе ғимаратын шамамен 700 миллион АҚШ долларына сатып алды.<ref name=":5">{{Cite news |title=Lehman buys NYC office building |url=https://money.cnn.com/2001/10/08/companies/lehman_morgan/ | publisher=[[CNN]] |date=October 8, 2001|access-date=January 29, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20020204021041/https://money.cnn.com/2001/10/08/companies/lehman_morgan/|archive-date=February 4, 2002|url-status=dead}}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Bagli |first=Charles V. |date=October 9, 2001 |title=Morgan Stanley Selling Nearly Completed Office Tower to Lehman for $700 Million |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/2001/10/09/nyregion/09MORG.html|access-date=January 27, 2026 |work=The New York Times}}</ref> Бұл ғимарат жақында ғана салынып біткен болатын және оны бәсекелес [[Morgan Stanley]] компаниясы әлі қоныстанып үлгермеген еді.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Lehman жаңа ғимаратқа 2002 жылғы қаңтарда көше бастады және көшуді сол жылғы наурызда аяқтады.<ref name="nymag.com">{{cite web|title=Print Page|url=https://nymag.com/print/?/news/business/52603/|access-date=October 7, 2013|publisher=Nymag.com}}</ref> Компания [[Three World Financial Center]] ғимаратына қайта оралмады, өйткені оның құрылымдық қауіпсіздігі толық расталмаған болатын. Бұған қоса, фирма Three World Financial Center ғимаратын жөндеу жұмыстарының аяқталуын күте алмады.<ref>{{Cite news|last=Bagli|first=Charles V.|date=September 10, 2002|title=Tower at Financial Center Changes Hands for a Song|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2002/09/10/nyregion/tower-at-financial-center-changes-hands-for-a-song.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Grant|first1=Peter|last2=Gasparino|first2=Charles|date=October 9, 2001|title=Lehman Brothers Plans to Move Headquarters Out of Wall Street|language=en-US|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/SB1002550120224362280|access-date=September 30, 2020|issn=0099-9660}}</ref> Шабуылдардан кейін Lehman басшылығы бизнестің үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету жоспарына көбірек көңіл бөле бастады.<ref>{{Cite web|last=Scalet|first=Sarah D.|date=September 1, 2002|title=IT Executives From Three Wall Street Companies – Lehman Brothers, Merrill Lynch and American Express – Look Back on 9/11 and Take Stock of Where They Are Now|url=https://www.cio.com/article/2440608/it-executives-from-three-wall-street-companies---lehman-brothers--merrill-lynch-an.html|access-date=September 30, 2020|website=CIO|language=en}}</ref> Three World Financial Center ғимаратындағы штаб-пәтерінен бөлек, Lehman [[Джерсей Сити (Нью-Джерси)|Джерси-Сити]] қаласында операциялық және бэк-офистік бөлімшелерін де ұстады. Компания 11 қыркүйек оқиғаларына дейін бұл нысандардан бас тарту мәселесін қарастырған болатын.<ref name=":7" /> Алайда бұл кеңселер сақталып қана қоймай, одан әрі кеңейтілді. Соның ішінде резервтік сауда орталығы да салынды.<ref name=":7">{{cite web|url=http://www.citrix.com/site/resources/dynamic/customerStory/lehman_bros_12_03_cs_us.pdf |title=Cast Study: Lehman Brothers |year=2003 |publisher=Citrix.com |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121124071351/http://www.citrix.com/site/resources/dynamic/customerStory/lehman_bros_12_03_cs_us.pdf |archive-date=November 24, 2012 }}</ref> === 2003 жылғы маусымдағы SEC сот ісі === 2003 жылғы маусымда компания АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясымен (SEC), Нью-Йорк штатының бас прокурорының кеңсесімен және басқа да бағалы қағаздарды реттеуші органдармен бірге келісімге келген он фирманың бірі болды. Іс әр фирманың инвестициялық банкинг бөлімшелерінің зерттеу талдаушыларына орынсыз ықпал етуіне қатысты болды.<ref name=":8">{{Cite news|last=Morgenson|first=Gretchen|date=May 19, 2012|title=Is Insider Trading Part of the Fabric?|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2012/05/20/business/is-insider-trading-part-of-the-fabric-on-wall-street.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":9" /> Реттеушілердің мәлімдеуінше, фирмалар талдаушылардың сыйақысын инвестициялық банкингтен түсетін кірістермен заңсыз байланыстырған және андеррайтинг қызметтерін көрсету мүмкіндігінің орнына нарыққа ықпал ететін жағымды зерттеу есептерін ұсынуға уәде берген.<ref>{{Cite news|last1=Scannell|first1=Kara|last2=Craig|first2=Susanne|date=March 17, 2010|title=SEC Tried to Ease Curbs|language=en-US|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704743404575128122174622274|access-date=September 30, 2020|issn=0099-9660}}</ref> «Жаһандық келісім» деп аталған бұл келісім жалпы көлемі 1,4 миллиард АҚШ долларын құрайтын қаржылық санкцияларды қарастырды. Оның ішінде Lehman компаниясына 80 миллион АҚШ доллары көлемінде айыппұл салынды. Сондай-ақ бірқатар құрылымдық реформалар енгізілді, соның ішінде инвестициялық банкинг бөлімшелерін зерттеу бөлімшелерінен толық бөлу, талдаушыларға инвестициялық банкингтен түсетін кірістерден тікелей немесе жанама түрде сыйақы төлеуге тыйым салу және компания клиенттеріне тәуелсіз үшінші тараптардың зерттеулерін тегін ұсыну талаптары енгізілді.<ref name=":8" /><ref name=":9">{{Cite news|last=Henriques|first=Diana B.|date=June 17, 2003|title=Lehman Aided in Loan Fraud, Jury Says|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2003/06/17/business/lehman-aided-in-loan-fraud-jury-says.html|access-date=July 21, 2020|issn=0362-4331}}</ref> === Ипотекалық несиелер берудің өсуі (1997–2006) === Lehman ипотекалық несиелер беру бизнесіне кірген алғашқы Уолл-стрит фирмаларының бірі болды. 1997 жылы компания Колорадо штатында орналасқан [[Alt-A]] санатындағы несие беруші Aurora Loan Services ұйымын сатып алды. Бұл ұйым банк мәртебесіне ие болмаған. 2000 жылы ипотекалық несиелер беру желісін кеңейту мақсатында Lehman АҚШ-тың Батыс жағалауындағы жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер беруші BNC Mortgage LLC компаниясын сатып алды. Lehman жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер нарығындағы жетекші ойыншылардың біріне тез айналды. 2003 жылға қарай компания 18,2 миллиард АҚШ доллары көлемінде несие беріп, несие берушілер арасында үшінші орынға көтерілді. 2004 жылы бұл көрсеткіш 40 миллиард АҚШ долларынан асты. 2006 жылға қарай Aurora мен BNC ай сайын шамамен 50 миллиард АҚШ доллары көлемінде несие беретін болды.<ref>{{Cite book |title=Uncontrolled Risk |last=Williams |first=Mark |publisher=McGraw-Hill Education |date=April 12, 2010 |isbn=978-0071638296 |page=129}}</ref> 2008 жылға қарай Lehman компаниясының активтері 680 миллиард АҚШ долларын құрады, ал олар небәрі 22,5 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі меншікті капиталмен қамтамасыз етілген еді. Меншікті капитал көлемімен салыстырғанда компанияның тәуекелі жоғары коммерциялық жылжымайтын мүлік активтері одан отыз есе көп болды. Мұндай жоғары левередж жағдайында жылжымайтын мүлік құнының 3–5 пайызға төмендеуі компанияның бүкіл капиталын жойып жіберуі мүмкін еді.<ref>{{Cite book|last1=McDonald|first1=Lawrence G.|url=https://books.google.com/books?id=p0yWHm0Qw14C&q=lehman+brothers+book+mortgage|title=A Colossal Failure of Common Sense: The Inside Story of the Collapse of Lehman Brothers|last2=Robinson|first2=Patrick|date=October 12, 2010|publisher=Crown|isbn=978-0-307-58835-7|language=en}}</ref> == Банкроттығы == 2008 жылғы 13 қыркүйек, сенбі күні [[Нью-Йорк федералдық резерв банкі]]нің сол кездегі президенті [[Тимоти Ф. Гайтнер]] Lehman компаниясының болашағына арналған жиналыс өткізді. Онда компания активтерін шұғыл тарату мүмкіндігі де қарастырылды.<ref name=nytimes-0913>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/09/13/business/13rescue.html |title=U.S. Gives Banks Urgent Warning to Solve Crisis |first1=Jenny |last1=Anderson |first2=Eric |last2=Dash |first3=Vikas |last3=Bajaj |first4=Edmund |last4=Andrews |work=The New York Times |date=September 13, 2008}}</ref> Lehman компаниясы өзін ықтимал сату мәселесі бойынша [[Bank of America]] және [[Barclays]] компанияларымен келіссөздер жүргізіп жатқанын хабарлады. Алайда Barclays та, Bank of America да компанияны толық сатып алудан бас тартты. Barclays жағдайында бұған мәміле іс жүзінде аяқталуға жақын қалғанына қарамастан, Ұлыбритания үкіметінің, атап айтқанда Қазынашылық канцлері Аластер Дарлинг пен Қаржылық қызметтер басқармасының бас атқарушы директоры Гектор Сантстың акционерлерге қатысты британдық ережелерге сілтеме жасап, соңғы сәтте мәмілеге рұқсат бермеуі себеп болды.<ref name=nytimes-0913/><ref name=nytimes-0914>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/09/15/business/15lehman.html |title=Lehman Heads Toward Brink as Barclays Ends Talks |first1=Ben |last1=White |first2=Jenny |last2=Anderson |work=The New York Times |date=September 14, 2008}}</ref> Келесі күні, 2008 жылғы 14 қыркүйек, жексенбіде [[Халықаралық своптар және туынды қаржы құралдары қауымдастығы]] (ISDA) сол күні Lehman банкрот болған жағдайда нарық қатысушыларына әртүрлі туынды қаржы құралдары бойынша өз позицияларын өзара есепке алуға мүмкіндік беру үшін ерекше сауда сессиясын ұсынды.<ref name="isda">{{cite press release |url=http://www.isda.org/press/press091408lehman.html |title=Lehman Risk Reduction Trading Session and Protocol Agreement |publisher=ISDA |date=September 14, 2008 |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226015122/http://www.isda.org/press/press091408lehman.html |archive-date=February 26, 2012 }}</ref> Банкроттық туралы өтініш белгіленген мерзімнен кейін берілгеніне қарамастан, көптеген дилерлер арнайы сессия барысында жасаған мәмілелерін орындады.<ref name="baird">{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/rbssFinancialServicesAndRealEstateNews/idUSLF13895120080915 |title=CDS dealers honour trades to cut Lehman risk |author=Jane Baird |work=Reuters |date=September 15, 2008 |access-date=February 15, 2012}}</ref> [[Сурет:Lehman Brothers-NYC-20080915.jpg|thumb|Lehman Brothers компаниясының Нью-Йорк қаласындағы штаб-пәтері, 2008 жылғы 15 қыркүйек]] 2008 жылғы 15 қыркүйекте дүйсенбі күні таңғы сағат 1-ге аз уақыт қалғанда (UTC−5) Lehman Brothers Holdings АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш беретінін жариялады. Компания мұндай шешіміне 613 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі банк алдындағы берешекті, 155 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі облигациялық қарызды<ref name="announce">{{cite web |url=http://www.lehman.com/press/pdf_2008/091508_lbhi_chapter11_announce.pdf |title=Lehman Brothers Holdings Inc. Announces It Intends to File Chapter 11 Bankruptcy Petition |publisher=Lehman Brothers Holdings Inc. |date=September 15, 2008 |access-date=September 15, 2008 |archive-date=September 20, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920202914/http://www.lehman.com/press/pdf_2008/091508_lbhi_chapter11_announce.pdf |url-status=dead }}</ref> және 639 миллиард АҚШ долларына бағаланған активтерді себеп ретінде көрсетті.<ref name="debts">{{cite web |url=http://www.marketwatch.com/story/lehman-folds-with-record-613-billion-debt |title=Lehman folds with record $613 billion debt |work=MarketWatch |first=Sam |last=Mamudi |date=September 15, 2008}}</ref> Компания сондай-ақ өзінің еншілес ұйымдары әдеттегі тәртіппен жұмысын жалғастыратынын мәлімдеді.<ref name="announce"/> Уолл-стриттің бірқатар фирмалары банкті реттелген түрде тарату үшін капитал мен қаржылық көмек көрсетуге келісті. Өз кезегінде Федералдық резерв үкіметтің несиелері мен өзге де көмегінің орнына сапасы төмен активтерді айырбастауға келісті.<ref name=nytimes-0914-2>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/09/15/business/15lehman.html |title=In Frantic Day, Wall Street Banks Teeter |first=Andrew Ross |last=Sorkin |work=The New York Times |date=September 15, 2008}}</ref> Сол күні таңертең Lehman қызметкерлерінің [[745 Seventh Avenue]] мекенжайындағы әлемдік штаб-пәтерден құжаттарды, компания логотипі бар заттарды және өзге де жеке мүліктерін алып шығып жатқан көріністері байқалды. Бұл жағдай күні бойы және келесі күні де жалғасты.{{sfn|Overton|2013|p=86}} Қайта құрылымдау жөніндегі [[Alvarez and Marsal]] компаниясының тең бас атқарушы директоры Брайан Марсал компанияның қайта құрылымдау жөніндегі бас директоры болып тағайындалды, кейіннен бас атқарушы директор қызметіне де кірісті.<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-financial-lehman-bankruptcy-idUSTRE4AJ85O20081120|title=Marsal to take over as Lehman CEO at end of year|work=Reuters|date=November 20, 2008|access-date=September 9, 2018|language=en-US}}</ref> Сол күні [[Австралияның бағалы қағаздар биржасы]] (ASX) клирингтік ұйымдар фирмамен жасалған келісімшарттарды тоқтатқаннан кейін Lehman компаниясының Аустралиядағы еншілес ұйымының нарық қатысушысы ретіндегі қызметін тоқтатты.<ref>{{cite news |url=http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,24348205-36418,00.html |title=ASX suspends Lehman Brothers |work=The Australian |date=September 15, 2008 |access-date=September 15, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080918061409/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,24348205-36418,00.html |archive-date=September 18, 2008 |url-status=dead }}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman акцияларының құны 90 пайыздан астам төмендеді.<ref>{{cite web |first1=Siman |last1=Kennedy |first2=Greg |last2=Morcroft |title=Lehman failure, AIG struggle drive financials lower |work=MarketWatch |date=September 15, 2010 |url=http://www.marketwatch.com/story/lehman-failure-aig-struggle-drive-financials-lower}}</ref><ref>{{cite web|author=AFP |url=http://afp.google.com/article/ALeqM5iVIcb2LcZbIuOnUpSSbt2x2muHlg |title=afp.google.com, Lehman bankruptcy shakes world financial system |date=September 15, 2008 |access-date=October 16, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305223100/http://afp.google.com/article/ALeqM5iVIcb2LcZbIuOnUpSSbt2x2muHlg |archive-date=March 5, 2012 }}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Dow Jones өнеркәсіптік индексі 500 тармақтан астам төмен көрсеткішпен жабылды. Сол кезде бұл 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдардан кейінгі күндерден бергі бір күн ішіндегі ең ірі құлдырау болып саналды.<ref name=nytimes-0915>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/09/16/business/worldbusiness/16markets.html |title=Wall St.'s Turmoil Sends Stocks Reeling |first=Michael |last=Grynbaum |work=The New York Times |date=September 15, 2008}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 0ytsaxejqx4iio6vvzbg8f6z77lmz8n 3615381 3615380 2026-06-10T19:46:52Z 1nter pares 146705 /* Банкроттығы */ 3615381 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> Lehman компаниясы 1883 жылдың өзінде-ақ Нью-Йорк кофе биржасының мүшесі болды, ал 1887 жылы [[Нью-Йорк қор биржасы]]на қабылданды.<ref name="Geisst50" /><ref name="Wechsberg235" /> 1899 жылы компания өзінің алғашқы жария бағалы қағаздар орналастыруын жүзеге асырды. Ол [[International Steam Pump Company]] компаниясының артықшылықты және жай акцияларын орналастыру бойынша [[Андерайтинг|андеррайтер]] қызметін атқарды.<ref>{{cite book |last=Swaine |first=Robert T. |date=1946 |title=The Cravath Firm and Its Predecessors, 1819–1947 |url=https://books.google.com/books?id=p8jmmSwD9KEC&pg=RA1-PA196 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |page=633 |isbn=978-1-58477-713-7 |access-date=June 3, 2014}}</ref> International Steam Pump Company бағалы қағаздарын орналастыруға қатысқанына қарамастан, фирманың тауар саудасымен айналысатын компаниядан бағалы қағаздарды орналастыруға маманданған инвестициялық банкке айналуы 1906 жылға дейін толық жүзеге аспады.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite news|last=Auletta|first=Ken|date=February 17, 1985|title=Power, Greed and Glory on Wall Street: The Fall of the Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1985/02/17/magazine/power-greed-and-glory-on-wall-street-the-fall-of-the-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Сол жылы Эмануэль Леманның ұлы [[Филип Леман]]ның басшылығымен компания [[Goldman Sachs|Goldman, Sachs & Co.]] фирмасымен серіктестік орнатып,<ref name=":2" /><ref name=Geisst51>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 51</ref><ref name=Geisst285>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 285</ref> General Cigar Company компаниясының акцияларын қор нарығына шығаруға көмектесті.<ref name=Wechsberg238>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 238</ref> Көп ұзамай олардың артынан [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясы да келді.<ref name="Wechsberg238" /> Кейін фирма [[F.W. Woolworth Company]],<ref name="Wechsberg238" /><ref name=Geisst53>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 53</ref> [[May Department Stores Company]], [[Gimbel Brothers, Inc.]],<ref name=Wechsberg241>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 241</ref> [[R.H. Macy & Company]],<ref name="Wechsberg241" /> [[Studebaker Corporation]],<ref name="Geisst53" /> [[B.F. Goodrich Company]]<ref name=":1" /> және [[Endicott Johnson Corporation]] сияқты компаниялардың бағалы қағаздарын орналастыруға қатысты. 1925 жылы Филип Леман зейнетке шыққаннан кейін фирма басшылығын оның ұлы [[Роберт «Бобби» Леман]] өз қолына алды.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|last=Kapur|first=Saranya|date=November 7, 2013|title=A Lehman Brothers Founder's Historic Mansion Just Sold As 'Trophy Office Space' For $40 Million|url=https://www.businessinsider.in/a-lehman-brothers-founders-historic-mansion-just-sold-as-trophy-office-space-for-40-million/articleshow/25392157.cms|access-date=September 30, 2020|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|last=Serwer|first=Andy|date=April 11, 2006|title=CEO Dick Fuld's makeover of Lehman Brothers – Apr. 11, 2006|url=https://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430093753/http://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|url-status=dead|archive-date=April 30, 2006|access-date=September 30, 2020|website=CNN Money}}</ref> Бобби Леманның басшылығы кезінде компания [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңіндегі капитал тапшылығы дағдарысын еңсеріп шықты. Бұл кезеңде фирма акциялар нарығының қалпына келуін күте отырып, [[венчурлік капитал]] саласына басымдық берді.<ref>{{Cite web|date=September 7, 2009|title=Crash of a titan: The inside story of the fall of Lehman Brothers|url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/crash-of-a-titan-the-inside-story-of-the-fall-of-lehman-brothers-1782714.html|access-date=September 30, 2020|website=The Independent|language=en}}</ref> 1924 жылы Джон М. Хэнкок компанияға қосылған әулеттен тыс алғашқы қызметкер болды.<ref name="Geisst51" /><ref name=UND1>{{cite web |url=http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |publisher=University of North Dakota |title=John M. Hancock Papers |access-date=September 14, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210020012/http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |archive-date=February 10, 2007}}</ref> Одан кейін Монро С. Гутман мен Пол Мазур келіп, 1927 жылы фирманың серіктестері атанды.<ref>{{Cite news|date=July 5, 1974|title=Monroe Gutman, 88, Lehman Executive|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/07/05/archives/monroe-gutman-88-lehman-executive.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Waggoner|first=Walter H.|date=August 1, 1979|title=Paul M. Mazur, at 86; Lehman Bros. Partner More Than 50 Years|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/08/01/archives/paul-m-mazur-at-86-lehman-bros-partner-more-than-50-years.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 1928 жылға қарай компания өзінің [[One William Street]] мекенжайындағы жаңа штаб-пәтеріне көшті.<ref>{{Cite book|last=Chapman|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=6Etda_n_CIEC&pg=PT94|title=The Last of the Imperious Rich: Lehman Brothers, 1844–2008|date=September 2, 2010|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-44270-8|pages=94|language=en}}</ref> [[Сурет:PeterGeorgePeterson.jpg|thumb|150px|right|Пит Питерсон]] 1930-жылдары Lehman алғашқы теледидар өндірушісі саналатын [[DuMont Laboratories]] компаниясының акцияларын [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] ұйымдастырды және [[Radio Corporation of America]] (RCA) компаниясын қаржыландыруға көмектесті.<ref name="ingrham">{{cite book |last=Ingham |first=John N. |url=https://books.google.com/books?id=J9nXHgKQ49EC&q=lehman+brothers+rca&pg=PA786 |title=Biographical Dictionary of American Business Leaders |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=1983 |access-date=September 14, 2008 |isbn=9780313213625}}</ref> Компания сондай-ақ қарқынды дамып келе жатқан мұнай өнеркәсібін қаржыландыруға қатысып, [[Halliburton]] және [[Kerr-McGee]] сияқты компанияларға қолдау көрсетті. 1950-жылдары Lehman Digital Equipment Corporation компаниясының акцияларын алғашқы жария орналастыруды ұйымдастырды.<ref>{{Cite news|date=September 13, 2008|title=FACTBOX: A brief history of Lehman Brothers|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-factbox-idUSHAR27520620080913|access-date=September 30, 2020}}</ref> Кейінірек фирма [[Digital Equipment Corporation]] компаниясының [[Compaq]] компаниясы тарапынан сатып алынуын ұйымдастырды. === Серіктестіктің өзгеру кезеңі (1969–1984) === 1969 жылы [[Роберт Леман]] фирманы 44 жыл басқарғаннан кейін қайтыс болды. Осыдан кейін Леман әулетінің бірде-бір мүшесі серіктестіктің жұмысына белсенді түрде қатыспайтын болды.<ref name=":3" /> Сол уақытта Lehman 1970-жылдардың басындағы қолайсыз экономикалық жағдайдың қысымына тап болды. 1972 жылға қарай фирма ауыр кезеңді бастан кешіріп жатты. Сондықтан 1973 жылы компанияны дағдарыстан шығару үшін [[Bell & Howell]] Corporation компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Пит Питерсон]] шақырылды.<ref name=":0">{{Cite book|last=Ward|first=Vicky|url=https://books.google.com/books?id=Y9jIDwAAQBAJ&q=lehman+brothers+1970s|title=The Devil's Casino: Friendship, Betrayal, and the High Stakes Games Played Inside Lehman Brothers|date=April 5, 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-01149-2|language=en}}</ref><ref name="Geisst77">Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 77 {{dead link|date=March 2016}}</ref> Питерсонның директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор ретіндегі басшылығы кезінде фирма 1975 жылы Abraham & Co. компаниясын сатып алды, ал екі жылдан кейін [[Kuhn, Loeb & Co.]] компаниясымен бірікті.<ref name=Geisst77/> Соның нәтижесінде [[Salomon Brothers]], [[Goldman Sachs]] және [[First Boston]] компанияларынан кейінгі елдегі төртінші ірі инвестициялық банк — Lehman Brothers, Kuhn, Loeb Inc. құрылды.<ref name="sloane">{{cite news |url=https://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F60814F93F5B117B93CBAB178AD95F438785F9 |title=Lehman and Kuhn Loeb to Merge; Lehman Brothers and Kuhn Loeb Sign Agreement to Merge December 16 |first=Leonard |last=Sloane |date=November 29, 1977 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Питерсон фирманы айтарлықтай операциялық шығындардан қатарынан бес жылдық рекордтық пайдаға жеткізді. Осы кезеңде компанияның меншікті капитал табыстылығы инвестициялық банкинг саласындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|last1=Ph.D|first1=William F. BAKER|url=https://books.google.com/books?id=d66J6gnavS4C&q=Peterson+led+the+firm+from+significant+operating+losses+to+five+consecutive+years+of+record+profits+with+a+return+on+equity+among+the+highest+in+the+investment-banking+industry&pg=PA222|title=Leading with Kindness: How Good People Consistently Get Superior Results|last2=Ph.D|first2=Michael O'MALLEY|date=August 13, 2008|publisher=AMACOM|isbn=978-0-8144-0175-0|language=en}}</ref> 1980-жылдардың басына қарай фирманың инвестициялық банкирлері мен трейдерлері арасындағы қайшылықтар Питерсонды фирманың президенті, операциялық директоры және бұрынғы трейдері [[Льюис Глюксман]]ды 1983 жылғы мамырда өзімен бірге бас атқарушы директор қызметіне көтермелеуге мәжбүр етті.<ref name=":2"/> Глюксман фирмада бірқатар өзгерістер енгізді, олардың нәтижесінде ішкі шиеленіс одан әрі күшейді. Бұл жағдай Глюксманның басқару стилімен және нарықтағы құлдыраумен ұштасып, билік үшін күреске алып келді. Соның нәтижесінде Питерсон қызметінен шеттетіліп, Глюксман фирманың жалғыз бас атқарушы директоры болып қалды.<ref name=":0" /><ref name=Geisst78>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 78</ref> Билік үшін күреске көңілі толмаған көптеген банкирлер компаниядан кете бастады. Фирманың бірігу мен жұтып алу жөніндегі комитетінің төрағасы [[Стивен А. Шварцман]] 2003 жылғы ақпанда Private Equity International басылымына берген сұхбатында: «Lehman Brothers ішінде бәсекелестік өте жоғары болды, ақыр соңында бұл жағдай қалыпты жұмыс істеуге кедергі келтірді», — деп еске алған. Осы ішкі ыдыраудың салдарынан компания қиын жағдайға тап болды, ал Глюксман фирманы сатуға мәжбүр болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|last=Staff|first=P. E. I.|title=Always bet on black|url=https://www.privateequityinternational.com/print-editions/2003-02/always-bet-on-black/|access-date=June 22, 2020|website=Private Equity International|date=February 2003 |language=en-GB}}</ref> === American Express-пен бірігуі (1984–1994) === [[Сурет:Shearson Lehman Logo.png|thumb|right|Shearson Lehman/American Express логотипі]] Инвестициялық банкингтен гөрі брокерлік қызметке көбірек маманданған және [[American Express]] компаниясына тиесілі бағалы қағаздар фирмасы [[Shearson/American Express]] 1984 жылы Lehman компаниясын 360 миллион АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{Cite news|last=Cole|first=Robert J.|date=April 11, 1984|title=Shearson to Pay $360 Million to Acquire Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1984/04/11/business/shearson-to-pay-360-million-to-acquire-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 11 мамырда біріктірілген компаниялар Shearson Lehman/American Express атауын қабылдады.<ref name="Geisst78" /> 1983 жылдан 1990 жылға дейін [[Питер А. Коэн]] Shearson Lehman Brothers компаниясының бас атқарушы директоры әрі директорлар кеңесінің төрағасы болды.<ref name="forbes">{{cite news |url=https://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |title=Profile: Peter A. Cohen |work=[[Forbes]] |access-date=February 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204151114/http://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |archive-date=February 4, 2012 |url-status=dead }}</ref> Ол [[E.F. Hutton]] компаниясын 1 миллиард АҚШ долларына сатып алу мәмілесін басқарды. Соның нәтижесінде [[Shearson Lehman Hutton]] компаниясы құрылды.<ref name="cole">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE5DC1239F937A35751C1A961948260&scp=77&sq=shearson+lehman+hutton&st=nyt |title=Company News – Hutton-Shearson Deal Announced |work=The New York Times |date=December 4, 1987 |first=Robert J. |last=Cole}}</ref><ref>{{cite web|url=http://pro.corbis.com/search/Enlargement.aspx?CID=isg&mediauid=%7B56850BCA-B9AB-46D6-931A-D184A7C0A95A%7D |title=Shearson Lehman Buying out E.F. Hutton – Rights Managed |publisher=Pro.corbis.com |access-date=October 16, 2010 }}</ref> 1989 жылы Shearson компаниясы [[Ф. Росс Джонсон]]ның басқару тобының [[RJR Nabisco]] компаниясын сатып алу әрекетін қолдады. Алайда түпкілікті нәтижеде олардың ұсынысынан [[Drexel Burnham Lambert]] қолдау көрсеткен [[Kohlberg Kravis Roberts]] жеке инвестициялық фирмасының ұсынысы басым түсіп, мәміле сол фирманың пайдасына шешілді.<ref>{{Cite news|date=December 2, 1988|title=History of the Rjr Nabisco Takeover|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1988/12/02/business/history-of-the-rjr-nabisco-takeover.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> === Бөлінуі және тәуелсіздігі (1994–2008) === 1993 жылы жаңадан тағайындалған бас атқарушы директор [[Харви Голуб]]тың басшылығымен American Express өзінің банк және брокерлік қызметтерден тұратын бизнесінен біртіндеп бас тарта бастады. Компания бөлшек брокерлік және активтерді басқару бөлімшелерін [[Primerica]] компаниясына сатты,<ref name="quint">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE0D8143AF930A25750C0A965958260&scp=14&sq=american+express+shearson&st=nyt |title=Primerica Will Buy Shearson for $1&nbsp;billion |work=The New York Times |date=March 13, 1993 |first=Michael |last=Quint}}</ref> ал 1994 жылы Lehman Brothers Kuhn Loeb компаниясын алғашқы жария акция орналастыру (IPO) арқылы Lehman Brothers Holdings, Inc. атауымен дербес компания ретінде бөлді.<ref name=Geisst79>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 79</ref> Компания бөлініп шыққаннан кейін оның бас атқарушы директоры болып [[Дик Фулд]] тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=October 28, 2007|title=The Survivor|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2007/10/28/business/28fuld.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Фулд АҚШ пен әлемдегі жетекші инвестициялық банктердің бірі саналатын компанияны басқарды.<ref name="junod20090911">{{Cite magazine |last=Junod |first=Tom |date=2009-09-11 |title=The Deal of the Century |url=https://www.esquire.com/news-politics/a6295/barclays-deal-of-the-century-1009/ |access-date=2025-04-29 |magazine=Esquire |language=en-US}}</ref> Оның басшылығы кезінде Lehman Brothers 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысын еңсеріп,<ref>{{Cite book|last=Salinger|first=Lawrence M.|url=https://books.google.com/books?id=0Vh2AwAAQBAJ&pg=PA550|title=Encyclopedia of White-Collar and Corporate Crime|date=June 14, 2013|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4522-7616-8|pages=550|language=en}}</ref> 1998 жылы [[Long-Term Capital Management]] хедж-қорының күйреуінен де өтті.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=June 3, 2008|title=Lehman shares plunge on capital raising concern|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-capital-idUSBNG23649720080603|access-date=September 30, 2020}}</ref><ref name="reuters.com">{{cite news|author=Christian Plumb and Dan Wilchins|date=September 14, 2008|title=Lehman CEO Fuld's hubris contributed to meltdown|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/idUSN1341059120080914|access-date=February 15, 2012}}</ref> 2001 жылы фирма [[Cowen & Co.]] компаниясының жеке клиенттерге қызмет көрсету бизнесін (PCS) сатып алды.<ref name="gasparino">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |title=Lehman Brothers to take over SG Cowen's brokerage division |work=The Financial Express |author=Charles Gasparino |date=July 18, 2000 |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514235028/http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |archive-date=May 14, 2013 }}</ref> Кейінірек, 2003 жылы, компания 1989 жылы шығып кеткен активтерді басқару саласына қайта оралуды белсенді түрде бастады.<ref name=PI>{{cite news |url=http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-867982/BACK-AGAIN-Lehman-returns-to.html |title=Back Again: Lehman returns to institutional management with Lincoln deal; Purchase of fixed-income business ends 13-year absence |author=Christine Williamson |work=Pensions & Investments |publisher=Goliath |access-date=February 15, 2012}}</ref> Басқаруындағы активтер көлемі 2 миллиард АҚШ долларынан басталған фирма [[Crossroads Group]] компаниясын, Lincoln Capital Management компаниясының тұрақты кірісті бағалы қағаздар бөлімшесін<ref name=PI/> және [[Neuberger Berman]] компаниясын сатып алды.<ref name="thomas">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507EFDB143FF930A15754C0A9659C8B63 |title=Market Place; Lehman to Buy Neuberger Berman For $2.6&nbsp;Billion | first=Landon Jr. |last=Thomas |date=July 23, 2003 |work=The New York Times}}</ref> Бұл кәсіпорындар PCS бизнесімен және Lehman компаниясының тікелей инвестициялар бизнесімен бірге Инвестицияларды басқару бөлімшесін құрды.<ref>{{Cite web|last=Gasparino|first=Charlie|date=August 4, 2008|title=Lehman Weighs Sale of Investment Management Unit|url=https://www.cnbc.com/2008/08/04/lehman-weighs-sale-of-investment-management-unit.html|access-date=September 30, 2020|website=CNBC}}</ref> Аталған бөлімше шамамен 3,1 миллиард АҚШ доллары көлемінде таза табыс әкелді.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers Holdings Inc.|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/806085/000110465908005476/a08-3530_110k.htm|access-date=September 30, 2020|website=SEC}}</ref> Жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысы кезінде Фулд өз қызметін сақтап қалды, ал [[Bear Stearns]], [[Merrill Lynch]] және [[Citigroup]] сияқты бәсекелес компаниялардың бас атқарушы директорлары қызметтерінен кетуге мәжбүр болды.<ref name="reuters.com" /> Сонымен қатар, құрамында [[Vodafone]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры Кристофер Гент пен [[IBM]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры [[Джон Акерс]] сияқты тұлғалар болған Lehman директорлар кеңесі компания акцияларының бағасы үздіксіз құлдырап жатқан кезде де Фулдқа қарсы шығуға құлықсыз болды. 2008 жылғы мамырда, банкроттық жарияланардың алдында, компанияның активтері 639 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=September 15, 2008|title=Lehman files for bankruptcy, plans to sell units|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-bankruptcy-idUSN1546989720080915|access-date=September 30, 2020}}</ref> === 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдарға жауап === [[Сурет:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|thumb|Нью-Йорк қаласындағы бұрынғы штаб-пәтері. Қазіргі иесі — [[Barclays]]]] 2001 жылғы 11 қыркүйекте Lehman компаниясы Бірінші дүниежүзілік сауда орталығының ([[1 World Trade Center]]) 38–40-қабаттарын иеленіп отырды. Сол күні болған лаңкестік шабуылдар кезінде компанияның бір қызметкері қаза тапты.<ref name=":4">{{Cite web|date=September 1, 2002|title=Impact of 9/11 on Lehman Brothers, Merrill Lynch and American Express|url=https://www.cio.com/article/2440607/impact-of-9-11-on-lehman-brothers--merrill-lynch-and-american-express.html|access-date=September 30, 2020|website=CIO|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Gibbs|first1=Geoff|last2=Adams|first2=Richard|last3=Pandya|first3=Nick|last4=Bowers|first4=Simon|last5=Branigan|first5=Tania|last6=Hall|first6=Sarah|date=September 14, 2001|title=Grim roll call of WTC companies|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2001/sep/14/september11.usa10|access-date=September 30, 2020|issn=0261-3077}}</ref> Компанияның [[Three World Financial Center]] кешеніндегі жаһандық штаб-пәтері құлаған ғимараттардың сынықтарынан қатты зақымданып, пайдалануға жарамсыз болып қалды. Соның салдарынан 6 500-ден астам қызметкер басқа жерге көшірілді.<ref name=":4" /> Сауда операциялары [[Нью-Джерси]] штатындағы [[Джерсей Сити (Нью-Джерси)|Джерси-Сити]] қаласына ауыстырылды.<ref>{{Cite news|last=Blair|first=Jayson|date=March 1, 2002|title=Amex Coming Back to Lower Manhattan|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2002/03/01/nyregion/amex-coming-back-to-lower-manhattan.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 2001 жылғы 17 қыркүйекте қор нарықтары қайта ашылған кезде Lehman компаниясының сату және сауда операциялары толық қалпына келтірілді.<ref>{{Cite news|last=Berenson|first=Alex|date=September 17, 2001|title=AFTER THE ATTACKS: THE MARKETS; Uncertainly, Market Reopens Today|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2001/09/17/business/after-the-attacks-the-markets-uncertainly-market-reopens-today.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Келесі айларда компания өз қызметін Нью-Йорк қаласының әртүрлі бөліктеріндегі 40-тан астам уақытша орынға орналастырды.<ref name="egbert" /> Инвестициялық банкинг бөлімшесі [[Sheraton Manhattan Hotel]] қонақүйінің бірінші қабатындағы демалыс залдарын, мейрамханаларын және барлық 665 қонақ бөлмесін кеңсе кеңістігіне айналдырды.<ref name="egbert">{{cite news |title=Lehman Checks into Sheraton |url=http://articles.nydailynews.com/2001-09-19/news/18366151_1_lehman-brothers-investment-bank-sheraton-new-york |work=[[Daily News (New York)|Daily News]] |date=September 19, 2001 |author=Bill Egbert |publisher=nydailynews.com |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514020349/http://articles.nydailynews.com/2001-09-19/news/18366151_1_lehman-brothers-investment-bank-sheraton-new-york |archive-date=May 14, 2012}}</ref> Шабуылдардан кейін банк икемді жұмыс кестесін (кеңсе орындарын ортақ пайдалану мақсатында) және виртуалды жеке желі (VPN) арқылы қашықтан жұмыс істеу жүйесін сынақтан өткізді.<ref>{{Cite book |last=Hewlett |first=Sylvia Ann |url=https://books.google.com/books?id=wPW_D1KmS7gC&pg=PA233 |title=Off-Ramps and On-Ramps: Keeping Talented Women on the Road to Success |journal=Harvard Business Review |date=May 15, 2007 |publisher=[[Harvard Business Press]] |isbn=978-1-4221-5983-5 |volume=83 |pages=43–6, 48, 50–4 passim |language=en |pmid=15768675 |issue=3}}</ref><ref name=":7" /> 2001 жылғы қазанда Lehman [[745 Seventh Avenue]] мекенжайында орналасқан, 32 қабатты және ауданы 1 050 000 шаршы футты (98 000 м²) құрайтын кеңсе ғимаратын шамамен 700 миллион АҚШ долларына сатып алды.<ref name=":5">{{Cite news |title=Lehman buys NYC office building |url=https://money.cnn.com/2001/10/08/companies/lehman_morgan/ | publisher=[[CNN]] |date=October 8, 2001|access-date=January 29, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20020204021041/https://money.cnn.com/2001/10/08/companies/lehman_morgan/|archive-date=February 4, 2002|url-status=dead}}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Bagli |first=Charles V. |date=October 9, 2001 |title=Morgan Stanley Selling Nearly Completed Office Tower to Lehman for $700 Million |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/2001/10/09/nyregion/09MORG.html|access-date=January 27, 2026 |work=The New York Times}}</ref> Бұл ғимарат жақында ғана салынып біткен болатын және оны бәсекелес [[Morgan Stanley]] компаниясы әлі қоныстанып үлгермеген еді.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Lehman жаңа ғимаратқа 2002 жылғы қаңтарда көше бастады және көшуді сол жылғы наурызда аяқтады.<ref name="nymag.com">{{cite web|title=Print Page|url=https://nymag.com/print/?/news/business/52603/|access-date=October 7, 2013|publisher=Nymag.com}}</ref> Компания [[Three World Financial Center]] ғимаратына қайта оралмады, өйткені оның құрылымдық қауіпсіздігі толық расталмаған болатын. Бұған қоса, фирма Three World Financial Center ғимаратын жөндеу жұмыстарының аяқталуын күте алмады.<ref>{{Cite news|last=Bagli|first=Charles V.|date=September 10, 2002|title=Tower at Financial Center Changes Hands for a Song|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2002/09/10/nyregion/tower-at-financial-center-changes-hands-for-a-song.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Grant|first1=Peter|last2=Gasparino|first2=Charles|date=October 9, 2001|title=Lehman Brothers Plans to Move Headquarters Out of Wall Street|language=en-US|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/SB1002550120224362280|access-date=September 30, 2020|issn=0099-9660}}</ref> Шабуылдардан кейін Lehman басшылығы бизнестің үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету жоспарына көбірек көңіл бөле бастады.<ref>{{Cite web|last=Scalet|first=Sarah D.|date=September 1, 2002|title=IT Executives From Three Wall Street Companies – Lehman Brothers, Merrill Lynch and American Express – Look Back on 9/11 and Take Stock of Where They Are Now|url=https://www.cio.com/article/2440608/it-executives-from-three-wall-street-companies---lehman-brothers--merrill-lynch-an.html|access-date=September 30, 2020|website=CIO|language=en}}</ref> Three World Financial Center ғимаратындағы штаб-пәтерінен бөлек, Lehman [[Джерсей Сити (Нью-Джерси)|Джерси-Сити]] қаласында операциялық және бэк-офистік бөлімшелерін де ұстады. Компания 11 қыркүйек оқиғаларына дейін бұл нысандардан бас тарту мәселесін қарастырған болатын.<ref name=":7" /> Алайда бұл кеңселер сақталып қана қоймай, одан әрі кеңейтілді. Соның ішінде резервтік сауда орталығы да салынды.<ref name=":7">{{cite web|url=http://www.citrix.com/site/resources/dynamic/customerStory/lehman_bros_12_03_cs_us.pdf |title=Cast Study: Lehman Brothers |year=2003 |publisher=Citrix.com |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121124071351/http://www.citrix.com/site/resources/dynamic/customerStory/lehman_bros_12_03_cs_us.pdf |archive-date=November 24, 2012 }}</ref> === 2003 жылғы маусымдағы SEC сот ісі === 2003 жылғы маусымда компания АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясымен (SEC), Нью-Йорк штатының бас прокурорының кеңсесімен және басқа да бағалы қағаздарды реттеуші органдармен бірге келісімге келген он фирманың бірі болды. Іс әр фирманың инвестициялық банкинг бөлімшелерінің зерттеу талдаушыларына орынсыз ықпал етуіне қатысты болды.<ref name=":8">{{Cite news|last=Morgenson|first=Gretchen|date=May 19, 2012|title=Is Insider Trading Part of the Fabric?|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2012/05/20/business/is-insider-trading-part-of-the-fabric-on-wall-street.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":9" /> Реттеушілердің мәлімдеуінше, фирмалар талдаушылардың сыйақысын инвестициялық банкингтен түсетін кірістермен заңсыз байланыстырған және андеррайтинг қызметтерін көрсету мүмкіндігінің орнына нарыққа ықпал ететін жағымды зерттеу есептерін ұсынуға уәде берген.<ref>{{Cite news|last1=Scannell|first1=Kara|last2=Craig|first2=Susanne|date=March 17, 2010|title=SEC Tried to Ease Curbs|language=en-US|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704743404575128122174622274|access-date=September 30, 2020|issn=0099-9660}}</ref> «Жаһандық келісім» деп аталған бұл келісім жалпы көлемі 1,4 миллиард АҚШ долларын құрайтын қаржылық санкцияларды қарастырды. Оның ішінде Lehman компаниясына 80 миллион АҚШ доллары көлемінде айыппұл салынды. Сондай-ақ бірқатар құрылымдық реформалар енгізілді, соның ішінде инвестициялық банкинг бөлімшелерін зерттеу бөлімшелерінен толық бөлу, талдаушыларға инвестициялық банкингтен түсетін кірістерден тікелей немесе жанама түрде сыйақы төлеуге тыйым салу және компания клиенттеріне тәуелсіз үшінші тараптардың зерттеулерін тегін ұсыну талаптары енгізілді.<ref name=":8" /><ref name=":9">{{Cite news|last=Henriques|first=Diana B.|date=June 17, 2003|title=Lehman Aided in Loan Fraud, Jury Says|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2003/06/17/business/lehman-aided-in-loan-fraud-jury-says.html|access-date=July 21, 2020|issn=0362-4331}}</ref> === Ипотекалық несиелер берудің өсуі (1997–2006) === Lehman ипотекалық несиелер беру бизнесіне кірген алғашқы Уолл-стрит фирмаларының бірі болды. 1997 жылы компания Колорадо штатында орналасқан [[Alt-A]] санатындағы несие беруші Aurora Loan Services ұйымын сатып алды. Бұл ұйым банк мәртебесіне ие болмаған. 2000 жылы ипотекалық несиелер беру желісін кеңейту мақсатында Lehman АҚШ-тың Батыс жағалауындағы жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер беруші BNC Mortgage LLC компаниясын сатып алды. Lehman жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер нарығындағы жетекші ойыншылардың біріне тез айналды. 2003 жылға қарай компания 18,2 миллиард АҚШ доллары көлемінде несие беріп, несие берушілер арасында үшінші орынға көтерілді. 2004 жылы бұл көрсеткіш 40 миллиард АҚШ долларынан асты. 2006 жылға қарай Aurora мен BNC ай сайын шамамен 50 миллиард АҚШ доллары көлемінде несие беретін болды.<ref>{{Cite book |title=Uncontrolled Risk |last=Williams |first=Mark |publisher=McGraw-Hill Education |date=April 12, 2010 |isbn=978-0071638296 |page=129}}</ref> 2008 жылға қарай Lehman компаниясының активтері 680 миллиард АҚШ долларын құрады, ал олар небәрі 22,5 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі меншікті капиталмен қамтамасыз етілген еді. Меншікті капитал көлемімен салыстырғанда компанияның тәуекелі жоғары коммерциялық жылжымайтын мүлік активтері одан отыз есе көп болды. Мұндай жоғары левередж жағдайында жылжымайтын мүлік құнының 3–5 пайызға төмендеуі компанияның бүкіл капиталын жойып жіберуі мүмкін еді.<ref>{{Cite book|last1=McDonald|first1=Lawrence G.|url=https://books.google.com/books?id=p0yWHm0Qw14C&q=lehman+brothers+book+mortgage|title=A Colossal Failure of Common Sense: The Inside Story of the Collapse of Lehman Brothers|last2=Robinson|first2=Patrick|date=October 12, 2010|publisher=Crown|isbn=978-0-307-58835-7|language=en}}</ref> == Банкроттығы == 2008 жылғы 13 қыркүйек, сенбі күні [[Нью-Йорк федералдық резерв банкі]]нің сол кездегі президенті [[Тимоти Ф. Гайтнер]] Lehman компаниясының болашағына арналған жиналыс өткізді. Онда компания активтерін шұғыл тарату мүмкіндігі де қарастырылды.<ref name=nytimes-0913>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/09/13/business/13rescue.html |title=U.S. Gives Banks Urgent Warning to Solve Crisis |first1=Jenny |last1=Anderson |first2=Eric |last2=Dash |first3=Vikas |last3=Bajaj |first4=Edmund |last4=Andrews |work=The New York Times |date=September 13, 2008}}</ref> Lehman компаниясы өзін ықтимал сату мәселесі бойынша [[Bank of America]] және [[Barclays]] компанияларымен келіссөздер жүргізіп жатқанын хабарлады. Алайда Barclays та, Bank of America да компанияны толық сатып алудан бас тартты. Barclays жағдайында бұған мәміле іс жүзінде аяқталуға жақын қалғанына қарамастан, Ұлыбритания үкіметінің, атап айтқанда Қазынашылық канцлері Аластер Дарлинг пен Қаржылық қызметтер басқармасының бас атқарушы директоры Гектор Сантстың акционерлерге қатысты британдық ережелерге сілтеме жасап, соңғы сәтте мәмілеге рұқсат бермеуі себеп болды.<ref name=nytimes-0913/><ref name=nytimes-0914>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/09/15/business/15lehman.html |title=Lehman Heads Toward Brink as Barclays Ends Talks |first1=Ben |last1=White |first2=Jenny |last2=Anderson |work=The New York Times |date=September 14, 2008}}</ref> Келесі күні, 2008 жылғы 14 қыркүйек, жексенбіде [[Халықаралық своптар және туынды қаржы құралдары қауымдастығы]] (ISDA) сол күні Lehman банкрот болған жағдайда нарық қатысушыларына әртүрлі туынды қаржы құралдары бойынша өз позицияларын өзара есепке алуға мүмкіндік беру үшін ерекше сауда сессиясын ұсынды.<ref name="isda">{{cite press release |url=http://www.isda.org/press/press091408lehman.html |title=Lehman Risk Reduction Trading Session and Protocol Agreement |publisher=ISDA |date=September 14, 2008 |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226015122/http://www.isda.org/press/press091408lehman.html |archive-date=February 26, 2012 }}</ref> Банкроттық туралы өтініш белгіленген мерзімнен кейін берілгеніне қарамастан, көптеген дилерлер арнайы сессия барысында жасаған мәмілелерін орындады.<ref name="baird">{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/rbssFinancialServicesAndRealEstateNews/idUSLF13895120080915 |title=CDS dealers honour trades to cut Lehman risk |author=Jane Baird |work=Reuters |date=September 15, 2008 |access-date=February 15, 2012}}</ref> [[Сурет:Lehman Brothers-NYC-20080915.jpg|thumb|Lehman Brothers компаниясының Нью-Йорк қаласындағы штаб-пәтері, 2008 жылғы 15 қыркүйек]] 2008 жылғы 15 қыркүйекте дүйсенбі күні таңғы сағат 1-ге аз уақыт қалғанда (UTC−5) Lehman Brothers Holdings АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш беретінін жариялады. Компания мұндай шешіміне 613 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі банк алдындағы берешекті, 155 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі облигациялық қарызды<ref name="announce">{{cite web |url=http://www.lehman.com/press/pdf_2008/091508_lbhi_chapter11_announce.pdf |title=Lehman Brothers Holdings Inc. Announces It Intends to File Chapter 11 Bankruptcy Petition |publisher=Lehman Brothers Holdings Inc. |date=September 15, 2008 |access-date=September 15, 2008 |archive-date=September 20, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920202914/http://www.lehman.com/press/pdf_2008/091508_lbhi_chapter11_announce.pdf |url-status=dead }}</ref> және 639 миллиард АҚШ долларына бағаланған активтерді себеп ретінде көрсетті.<ref name="debts">{{cite web |url=http://www.marketwatch.com/story/lehman-folds-with-record-613-billion-debt |title=Lehman folds with record $613 billion debt |work=MarketWatch |first=Sam |last=Mamudi |date=September 15, 2008}}</ref> Компания сондай-ақ өзінің еншілес ұйымдары әдеттегі тәртіппен жұмысын жалғастыратынын мәлімдеді.<ref name="announce"/> Уолл-стриттің бірқатар фирмалары банкті реттелген түрде тарату үшін капитал мен қаржылық көмек көрсетуге келісті. Өз кезегінде Федералдық резерв үкіметтің несиелері мен өзге де көмегінің орнына сапасы төмен активтерді айырбастауға келісті.<ref name=nytimes-0914-2>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/09/15/business/15lehman.html |title=In Frantic Day, Wall Street Banks Teeter |first=Andrew Ross |last=Sorkin |work=The New York Times |date=September 15, 2008}}</ref> Сол күні таңертең Lehman қызметкерлерінің [[745 Seventh Avenue]] мекенжайындағы әлемдік штаб-пәтерден құжаттарды, компания логотипі бар заттарды және өзге де жеке мүліктерін алып шығып жатқан көріністері байқалды. Бұл жағдай күні бойы және келесі күні де жалғасты.{{sfn|Overton|2013|p=86}} Қайта құрылымдау жөніндегі [[Alvarez and Marsal]] компаниясының тең бас атқарушы директоры Брайан Марсал компанияның қайта құрылымдау жөніндегі бас директоры болып тағайындалды, кейіннен бас атқарушы директор қызметіне де кірісті.<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-financial-lehman-bankruptcy-idUSTRE4AJ85O20081120|title=Marsal to take over as Lehman CEO at end of year|work=Reuters|date=November 20, 2008|access-date=September 9, 2018|language=en-US}}</ref> Сол күні [[Австралияның бағалы қағаздар биржасы]] (ASX) клирингтік ұйымдар фирмамен жасалған келісімшарттарды тоқтатқаннан кейін Lehman компаниясының Аустралиядағы еншілес ұйымының нарық қатысушысы ретіндегі қызметін тоқтатты.<ref>{{cite news |url=http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,24348205-36418,00.html |title=ASX suspends Lehman Brothers |work=The Australian |date=September 15, 2008 |access-date=September 15, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080918061409/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,24348205-36418,00.html |archive-date=September 18, 2008 |url-status=dead }}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman акцияларының құны 90 пайыздан астам төмендеді.<ref>{{cite web |first1=Siman |last1=Kennedy |first2=Greg |last2=Morcroft |title=Lehman failure, AIG struggle drive financials lower |work=MarketWatch |date=September 15, 2010 |url=http://www.marketwatch.com/story/lehman-failure-aig-struggle-drive-financials-lower}}</ref><ref>{{cite web|author=AFP |url=http://afp.google.com/article/ALeqM5iVIcb2LcZbIuOnUpSSbt2x2muHlg |title=afp.google.com, Lehman bankruptcy shakes world financial system |date=September 15, 2008 |access-date=October 16, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305223100/http://afp.google.com/article/ALeqM5iVIcb2LcZbIuOnUpSSbt2x2muHlg |archive-date=March 5, 2012 }}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Dow Jones өнеркәсіптік индексі 500 тармақтан астам төмен көрсеткішпен жабылды. Сол кезде бұл 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдардан кейінгі күндерден бергі бір күн ішіндегі ең ірі құлдырау болып саналды.<ref name=nytimes-0915>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/09/16/business/worldbusiness/16markets.html |title=Wall St.'s Turmoil Sends Stocks Reeling |first=Michael |last=Grynbaum |work=The New York Times |date=September 15, 2008}}</ref> Ұлыбританияда инвестициялық банктің қызметі әкімшілік басқаруға беріліп, әкімшілер ретінде [[PricewaterhouseCoopers]] тағайындалды.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7615931.stm |title=Lehman Bros files for bankruptcy |work=BBC News |date=September 15, 2008}}</ref> Жапонияда Lehman Brothers Japan Inc. жапондық бөлімшесі мен оның холдингтік компаниясы 2008 жылғы 16 қыркүйекте Токио аудандық сотына азаматтық қайта ұйымдастыру рәсімін бастау туралы өтініш берді.<ref>{{cite web|url=http://www.yomiuri.co.jp/atmoney/news/20080916-OYT1T00087.htm |title=Lehman Bros files for Civil Reorganization Law |publisher=Yomiuri Online |date=September 16, 2008 |access-date=September 16, 2008 }}</ref> 2008 жылғы 17 қыркүйекте Нью-Йорк қор биржасы Lehman Brothers компаниясының акцияларын листингтен алып тастады.<ref>{{cite press release|title=NYSE to Suspend Trading in Lehman Brothers Holdings, Inc. and Related Securities listed on NYSE and NYSE Arca; Moves to Remove from the List |url=https://www.nyse.com/press/1221647871334.html |publisher=[[NYSE Euronext]] |date=September 17, 2008 |access-date=September 18, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080921031354/http://www.nyse.com/press/1221647871334.html |archive-date=September 21, 2008 }}</ref> 2011 жылғы 16 наурызда, банкроттық туралы өтініш бергеннен шамамен үш жыл өткен соң және Манхэттендегі АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотына құжат тапсырғаннан кейін, Lehman Brothers Holdings Inc. өз қайта ұйымдастыру жоспарын кредиторлардың мақұлдауына 14 қазанға дейін ұсынуға ниетті екенін жариялады. Осыдан кейін 17 қарашада жоспарды бекіту жөніндегі сот тыңдауы өткізілуі тиіс еді.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-bankruptcy-plan-idUSTRE72F9QZ20110316? |work=Reuters |title=Lehman targets November 17 to win bankruptcy plan OK |date=March 16, 2011 |access-date=July 1, 2017 |archive-date=September 24, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924151907/http://www.reuters.com/article/2011/03/16/us-lehman-bankruptcy-plan-idUSTRE72F9QZ20110316 |url-status=live }}</ref><ref>Greece lost a huge amount of money from deposits in Lehman Brothers.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 9rvjc0qtou0hszdlcq3yxlf97rquxun 3615382 3615381 2026-06-10T19:50:15Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3615382 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Lehman Brothers Holdings Inc. |логотипі = |суреті = Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg |сурет атауы = [[Lehman Brothers]] штаб-пәтері, [[Таймс-сквер]], компанияның күйреуінен бір жыл бұрын |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = LEH (NYSE), LEHMQ (OTC Pink) |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[1850 жыл|1850]], [[Монтгомери]], [[Алабама]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<ref name="harvard">{{cite web |url=http://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |title=History of the Lehman Brothers |access-date=December 1, 2010 |publisher=[[Harvard University Library]]-Lehman Brothers Collection |archive-date=October 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009012745/https://www.library.hbs.edu/hc/lehman/history.html |url-status=dead }}</ref> |құрушы = [[Генри Леман]], [[Эмануэль Леман]] және [[Майер Леман]] |орналасуы = [[745 Seventh Avenue]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Роберт Леман]] * [[Питер Джордж Питерсон|Пит Питерсон]] * [[Ричард С. Фулд кіші|Ричард Фулд]] }} |саласы = инвестициялық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * қаржылық қызметтер * инвестициялық банкинг * инвестицияларды басқару }} |бұрынғы атауы = H. Lehman and Bro. |жабылды = [[15 қыркүйек]] [[2008 жыл|2008]] |жабылуының себебі = [[Lehman Brothers банкроттығы|11-тарау бойынша банкроттық]], тарату |ізбасары = {{plainlist| * [[Nomura Holdings]] * [[Barclays]] }} |қызметкерлер саны = 26 200 (2008) |бағынышты компания = Lehman Brothers Inc., [[Neuberger Berman Inc.]], Aurora Loan Services, LLC, SIB Mortgage Corporation, [[Lehman Brothers Bank]], FSB, Eagle Energy Partners және [[Crossroads Group]] |сайты = lehman.com }} '''Lehman Brothers Holdings Inc.''' — 1850 жылы құрылған америкалық жаһандық қаржылық қызметтер компаниясы.<ref name="Bernhard5" /> 2008 жылы банкроттық туралы өтініш бергенге дейін Lehman Brothers АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші ірі [[инвестициялық банк]] болды. Ол [[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]] компанияларынан кейінгі орында тұрды және әлем бойынша шамамен 25 000 қызметкері болды.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers declares bankruptcy|url=https://www.history.com/this-day-in-history/lehman-brothers-collapses|access-date=July 6, 2020|website=HISTORY|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Wiggins|first1=Rosalind|last2=Piontek|first2=Thomas|last3=Metrick|first3=Andrew|date=October 1, 2014|title=The Lehman Brothers Bankruptcy A: Overview|url=https://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|access-date=July 6, 2020|archive-date=June 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601133122/http://som.yale.edu/sites/default/files/files/001-2014-3A-V1-LehmanBrothers-A-REVA.pdf|url-status=dead}}</ref> Компания инвестициялық банкинг, акциялармен операциялар, тұрақты кірісті бағалы қағаздар мен туынды қаржы құралдарын сату және саудалау (әсіресе АҚШ Қазынашылығының бағалы қағаздары), зерттеу қызметі, инвестицияларды басқару, тікелей инвестициялар және жеке банкинг салаларында жұмыс істеді. Lehman Brothers 1850 жылғы негізі қаланған уақытынан бастап 2008 жылға дейін, яғни 158 жыл бойы қызмет атқарды.<ref name="Dubofsky2013">{{cite book |author=Melvyn Dubofsky |title=The Oxford Encyclopedia of American Busgle.com/books?id=D-NMAgAAQBAJ&pg=PA470 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973881-6 |pages=470–}}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman Brothers клиенттерінің басым бөлігінің кетуі, акциялары бағасының күрт құлдырауы және рейтинг агенттіктерінің активтер құнын төмендетуі салдарынан АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Компанияның күйреуі негізінен оның жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына қатыстылығымен және өтімділігі төмен активтерге тәуелділігімен байланысты болды.<ref name="Malloy2010">{{cite book |author=Michael P. Malloy |title=Anatomy of a Meltdown: A Dual Financial Biography of the Subprime Mortgage Crisis |url=https://books.google.com/books?id=jJhPAQAAIAAJ |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Law & Business |isbn=978-0-7355-9458-6}}</ref><ref name="MermodIdowu2013">{{cite book |author1=Asli Yüksel Mermod |author2=Samuel O. Idowu |title=Corporate Social Responsibility in the Global Business World |url=https://books.google.com/books?id=KVqRAAAAQBAJ&pg=PA124 |date=August 29, 2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-37620-7 |pages=124–}}</ref><ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296}}</ref> Lehman Brothers-тың банкроттық туралы өтініші АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық болып саналады. Ол бұған дейінгі рекорд иесі болған [[WorldCom]] компаниясының көрсеткішінен асып түсті.<ref name="marketwatch1">{{cite web |title=Largest corporate bankruptcies |url=http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904063625/http://www.bankruptcydata.com/Research/Largest_Overall_All-Time.pdf |archive-date=September 4, 2015}}</ref> Сондай-ақ Lehman Brothers-тың күйреуі 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысының өршуінде маңызды рөл атқарған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл оқиға «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» қағидатының кеңінен қолдау табуына да ықпал етті.<ref>{{Cite book|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|publisher=McGraw-Hill Education|date=April 12, 2010|isbn=978-0071638296|pages=178 }}</ref> Lehman Brothers банкроттық туралы өтініш бергеннен кейін әлемдік қаржы нарықтары бірден құлдырай бастады. Келесі күні Ұлыбританияның ірі банкі [[Barclays]] реттеуші органдардың мақұлдауына байланысты Lehman Brothers компаниясының Солтүстік Америкадағы инвестициялық банкинг және сауда бөлімшелеріндегі бақылаушы үлесті, сондай-ақ Нью-Йорктегі штаб-пәтер ғимаратын сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады.<ref name="Barclays">{{cite press release|title=Barclays announces agreement to acquire Lehman Brothers North American investment banking and capital markets businesses |url=http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |publisher=Barclays PLC. |date=September 17, 2008 |access-date=September 17, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082223/http://www.newsroom.barclays.co.uk/content/detail.aspx?ReleaseID=1435&NewsAreaID=2 |archive-date=December 13, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7620306.stm |title=Barclays buys core Lehman assets |date=September 17, 2008 |work=BBC News}}</ref> 2008 жылғы 20 қыркүйекте бұл келісімнің қайта қаралған нұсқасын АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотының судьясы Джеймс М. Пек мақұлдады.<ref>{{cite news |title=Judge approves $1.3 billion Lehman deal |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7626624.stm |work=BBC News |date=September 20, 2008}}</ref> Келесі аптада [[Nomura Holdings]] компаниясы Lehman Brothers-тың Азия-Тынық мұхиты аймағындағы, соның ішінде Жапониядағы, [[Гонконг]]тағы және Аустралиядағы бөлімшелерін сатып алатынын жариялады.<ref name="nomura1">{{cite press release |title=Nomura to acquire Lehman Brothers' Asia Pacific franchise |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20080922/20080922.html |date=September 22, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> Сонымен қатар Nomura Holdings Lehman Brothers-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы инвестициялық банкинг және акциялармен операциялар жүргізу бизнесін де өзіне алды. Келісім 2008 жылғы 13 қазанда күшіне енді.<ref name="nomura2">{{cite press release |title=Nomura to close acquisition of Lehman Brothers' Europe and Middle East investment banking and equities businesses on October 13 |url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/europe/20081006/20081006_a.html |date=October 6, 2008 |publisher=Nomura Holdings |access-date=February 15, 2012}}</ref> == Тарихы == === Леман әулеті кезеңі (1850–1969) === {{multiple image | align = left | caption_align = center | total_width = 350 | image1 = Emanuel Lehman Trim.jpg | caption1 = | image2 = Mayer Lehman Trim.jpg | caption2 = | footer = Эмануэль Леманның (сол жақта) және Майер Леманның (оң жақта) 1895 жылы жарияланған гравюралары }} 1844 жылы еврей мал саудагерінің ұлы, 23 жастағы [[Хаюм Леман]] [[Бавария]]ның [[Римпар]] қаласынан Америка Құрама Штаттарына қоныс аударды.<ref name=Bernhard1>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. [[Center For Jewish History]], 2007, page 1</ref> Ол өз есімін Генри Леман деп өзгертіп, [[Алабама]] штатындағы [[Монтгомери]] қаласына қоныстанды.<ref name=Geisst49>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 49</ref> Сол жерде ол «H. Lehman» атты құрғақ тауарлар дүкенін ашты.<ref name=Wechsberg233>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 233</ref> 1847 жылы оның ағасы [[Эмануэль Леман]] келгеннен кейін компанияның атауы «H. Lehman and Bro.» болып өзгертілді.<ref name=Bernhard5>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 5</ref> 1850 жылы кенже інісі [[Майер Леман]] да келген соң фирма атауы тағы өзгертіліп, «Lehman Brothers» компаниясының негізі қаланды.<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Birmingham47>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 47</ref> XIX ғасырдың ортасында [[мақта]] Америка Құрама Штаттарындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болды және Алабаманың ең көп табыс әкелетін тауарлық өнімі саналды. [[Америкадағы азамат соғысы|АҚШ-тағы Азаматтық соғысқа]] дейін елдегі мақтаның басым бөлігі құл еңбегі арқылы өндірілді. 1860 жылғы АҚШ санағы бойынша құлдар Алабама халқының шамамен 45 пайызын құраған.<ref>{{Cite web|last=Churchwell|first=Sarah|date=June 11, 2019|title='The Lehman Trilogy' and Wall Street's Debt to Slavery|url=https://www.nybooks.com/daily/2019/06/11/the-lehman-trilogy-and-wall-streets-debt-to-slavery/|access-date=September 30, 2020|website=The New York Review of Books|language=en}}</ref> 1860 жылғы санақта Майер Леман жеті құлға иелік еткен адам ретінде тіркелген. Олардың үшеуі ер адам, төртеуі әйел адам болған және жастары 5 пен 50 жас аралығында болған.<ref>{{Cite news |date=2022-02-21 |title=Lehman Bros: 1 brother owned 7 enslaved people in 1860 |work=USA Today |url=https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523141326/https://usatoday30.usatoday.com/money/general/2002/02/21/slave-lehman-bros.htm |archive-date=2022-05-23}}</ref> Мақтаның жоғары нарықтық құнын тиімді пайдалана отырып, ағайынды үш Леман өз дүкендеріндегі тауарлардың ақысы ретінде құл еңбегі қолданылған плантациялардан әкелінген шикі мақтаны қабылдай бастады. Көп ұзамай олар мақта саудасымен айналысатын екінші бизнесті жолға қойды. Бірнеше жыл ішінде бұл бағыт олардың қызметінің ең маңызды бөлігіне айналды. 1855 жылы Генри Леман [[сары қызба|сары безгектен]] қайтыс болғаннан кейін,<ref name="Wechsberg233" /><ref name=Geisst50>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. [[McGraw-Hill]], 1997, page 50</ref> қалған екі ағайынды тауарлар саудасы мен брокерлік қызметке басымдық беруді жалғастырды. 1858 жылға қарай мақта саудасының орталығы Оңтүстіктен Нью-Йорк қаласына ауысты. Ол жерде мақта делдалдары мен комиссиялық үйлер шоғырланған болатын. Lehman компаниясы [[Либерти-стрит]]тегі 119-үйде өзінің алғашқы филиалын ашты,<ref name="Geisst50" /><ref name=":3">{{Cite web|last=Phillips|first=McCandlish|date=August 10, 1969|title=ROBERT LEHMAN, FINANCIER, DEAD; Robert Lehman, Art Collector and Investment Banker, Dies|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1969/08/10/89015998.html?pdf_redirect=true&site=false|access-date=September 30, 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref> ал 32 жастағы Эмануэль оның жұмысын басқару үшін Нью-Йоркке көшті.<ref name="Wechsberg233" /> 1862 жылы Азаматтық соғыстың салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты фирма Джон Дурр есімді мақта саудагерімен бірігіп, Lehman, Durr & Co. компаниясын құрды.<ref name=Birmingham77>Birmingham, Stephen. ''[[Our Crowd: The Great Jewish Families of New York]]''. Harper and Row, 1967, page 77</ref><ref name=Bernhard8>Bernhard, William, L., Birge, June Rossbach Bingham, Loeb, John L., Jr.. '' Lots of Lehmans – The Family of Mayer Lehman of Lehman Brothers, Remembered by His Descendants''. Center For Jewish History, 2007, page 8</ref> Соғыстан кейін компания Алабаманы қалпына келтіруді қаржыландыруға көмектесті. Кейін фирманың штаб-пәтері Нью-Йорк қаласына көшірілді. Компания 1870 жылы Нью-Йорк мақта биржасының негізін қалаушылардың бірі болып, мақтаның биржалық тауар ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name="Geisst50" /><ref name=Wechsberg235>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 235</ref> Эмануэль 1884 жылға дейін биржаның басқарушылар кеңесінің мүшесі болды. Фирма сондай-ақ теміржол облигацияларының жаңадан қалыптасып келе жатқан нарығында қызмет атқарып, қаржылық кеңес беру саласына да кірісті.<ref name=":1">{{Cite web|last=Brownfiield|first=Troy|date=January 15, 2019|title=The Company that Nearly Bankrupted America {{!}} The Saturday Evening Post|url=https://www.saturdayeveningpost.com/2019/01/lehman-brothers-the-company-that-nearly-bankrupted-america/|access-date=September 30, 2020|website=The Saturday Evening Post}}</ref> Lehman компаниясы 1883 жылдың өзінде-ақ Нью-Йорк кофе биржасының мүшесі болды, ал 1887 жылы [[Нью-Йорк қор биржасы]]на қабылданды.<ref name="Geisst50" /><ref name="Wechsberg235" /> 1899 жылы компания өзінің алғашқы жария бағалы қағаздар орналастыруын жүзеге асырды. Ол [[International Steam Pump Company]] компаниясының артықшылықты және жай акцияларын орналастыру бойынша [[Андерайтинг|андеррайтер]] қызметін атқарды.<ref>{{cite book |last=Swaine |first=Robert T. |date=1946 |title=The Cravath Firm and Its Predecessors, 1819–1947 |url=https://books.google.com/books?id=p8jmmSwD9KEC&pg=RA1-PA196 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |page=633 |isbn=978-1-58477-713-7 |access-date=June 3, 2014}}</ref> International Steam Pump Company бағалы қағаздарын орналастыруға қатысқанына қарамастан, фирманың тауар саудасымен айналысатын компаниядан бағалы қағаздарды орналастыруға маманданған инвестициялық банкке айналуы 1906 жылға дейін толық жүзеге аспады.<ref name=":3" /><ref name=":2">{{Cite news|last=Auletta|first=Ken|date=February 17, 1985|title=Power, Greed and Glory on Wall Street: The Fall of the Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1985/02/17/magazine/power-greed-and-glory-on-wall-street-the-fall-of-the-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Сол жылы Эмануэль Леманның ұлы [[Филип Леман]]ның басшылығымен компания [[Goldman Sachs|Goldman, Sachs & Co.]] фирмасымен серіктестік орнатып,<ref name=":2" /><ref name=Geisst51>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 51</ref><ref name=Geisst285>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 285</ref> General Cigar Company компаниясының акцияларын қор нарығына шығаруға көмектесті.<ref name=Wechsberg238>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 238</ref> Көп ұзамай олардың артынан [[Sears]], [[Roebuck and Company]] компаниясы да келді.<ref name="Wechsberg238" /> Кейін фирма [[F.W. Woolworth Company]],<ref name="Wechsberg238" /><ref name=Geisst53>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 53</ref> [[May Department Stores Company]], [[Gimbel Brothers, Inc.]],<ref name=Wechsberg241>Wechsberg, Joseph. ''The Merchant Bankers''. Pocket Books, 1966, page 241</ref> [[R.H. Macy & Company]],<ref name="Wechsberg241" /> [[Studebaker Corporation]],<ref name="Geisst53" /> [[B.F. Goodrich Company]]<ref name=":1" /> және [[Endicott Johnson Corporation]] сияқты компаниялардың бағалы қағаздарын орналастыруға қатысты. 1925 жылы Филип Леман зейнетке шыққаннан кейін фирма басшылығын оның ұлы [[Роберт «Бобби» Леман]] өз қолына алды.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|last=Kapur|first=Saranya|date=November 7, 2013|title=A Lehman Brothers Founder's Historic Mansion Just Sold As 'Trophy Office Space' For $40 Million|url=https://www.businessinsider.in/a-lehman-brothers-founders-historic-mansion-just-sold-as-trophy-office-space-for-40-million/articleshow/25392157.cms|access-date=September 30, 2020|website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web|last=Serwer|first=Andy|date=April 11, 2006|title=CEO Dick Fuld's makeover of Lehman Brothers – Apr. 11, 2006|url=https://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060430093753/http://money.cnn.com/2006/04/10/news/companies/lehmanintro_f500_fortune_041706/|url-status=dead|archive-date=April 30, 2006|access-date=September 30, 2020|website=CNN Money}}</ref> Бобби Леманның басшылығы кезінде компания [[Ұлы тоқырау|Ұлы депрессия]] кезеңіндегі капитал тапшылығы дағдарысын еңсеріп шықты. Бұл кезеңде фирма акциялар нарығының қалпына келуін күте отырып, [[венчурлік капитал]] саласына басымдық берді.<ref>{{Cite web|date=September 7, 2009|title=Crash of a titan: The inside story of the fall of Lehman Brothers|url=https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and-features/crash-of-a-titan-the-inside-story-of-the-fall-of-lehman-brothers-1782714.html|access-date=September 30, 2020|website=The Independent|language=en}}</ref> 1924 жылы Джон М. Хэнкок компанияға қосылған әулеттен тыс алғашқы қызметкер болды.<ref name="Geisst51" /><ref name=UND1>{{cite web |url=http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |publisher=University of North Dakota |title=John M. Hancock Papers |access-date=September 14, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210020012/http://www.und.nodak.edu/dept/library/Collections/og55.html |archive-date=February 10, 2007}}</ref> Одан кейін Монро С. Гутман мен Пол Мазур келіп, 1927 жылы фирманың серіктестері атанды.<ref>{{Cite news|date=July 5, 1974|title=Monroe Gutman, 88, Lehman Executive|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1974/07/05/archives/monroe-gutman-88-lehman-executive.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last=Waggoner|first=Walter H.|date=August 1, 1979|title=Paul M. Mazur, at 86; Lehman Bros. Partner More Than 50 Years|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/08/01/archives/paul-m-mazur-at-86-lehman-bros-partner-more-than-50-years.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 1928 жылға қарай компания өзінің [[One William Street]] мекенжайындағы жаңа штаб-пәтеріне көшті.<ref>{{Cite book|last=Chapman|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=6Etda_n_CIEC&pg=PT94|title=The Last of the Imperious Rich: Lehman Brothers, 1844–2008|date=September 2, 2010|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-44270-8|pages=94|language=en}}</ref> [[Сурет:PeterGeorgePeterson.jpg|thumb|150px|right|Пит Питерсон]] 1930-жылдары Lehman алғашқы теледидар өндірушісі саналатын [[DuMont Laboratories]] компаниясының акцияларын [[IPO|алғашқы жария орналастыруды]] ұйымдастырды және [[Radio Corporation of America]] (RCA) компаниясын қаржыландыруға көмектесті.<ref name="ingrham">{{cite book |last=Ingham |first=John N. |url=https://books.google.com/books?id=J9nXHgKQ49EC&q=lehman+brothers+rca&pg=PA786 |title=Biographical Dictionary of American Business Leaders |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=1983 |access-date=September 14, 2008 |isbn=9780313213625}}</ref> Компания сондай-ақ қарқынды дамып келе жатқан мұнай өнеркәсібін қаржыландыруға қатысып, [[Halliburton]] және [[Kerr-McGee]] сияқты компанияларға қолдау көрсетті. 1950-жылдары Lehman Digital Equipment Corporation компаниясының акцияларын алғашқы жария орналастыруды ұйымдастырды.<ref>{{Cite news|date=September 13, 2008|title=FACTBOX: A brief history of Lehman Brothers|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-factbox-idUSHAR27520620080913|access-date=September 30, 2020}}</ref> Кейінірек фирма [[Digital Equipment Corporation]] компаниясының [[Compaq]] компаниясы тарапынан сатып алынуын ұйымдастырды. === Серіктестіктің өзгеру кезеңі (1969–1984) === 1969 жылы [[Роберт Леман]] фирманы 44 жыл басқарғаннан кейін қайтыс болды. Осыдан кейін Леман әулетінің бірде-бір мүшесі серіктестіктің жұмысына белсенді түрде қатыспайтын болды.<ref name=":3" /> Сол уақытта Lehman 1970-жылдардың басындағы қолайсыз экономикалық жағдайдың қысымына тап болды. 1972 жылға қарай фирма ауыр кезеңді бастан кешіріп жатты. Сондықтан 1973 жылы компанияны дағдарыстан шығару үшін [[Bell & Howell]] Corporation компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Пит Питерсон]] шақырылды.<ref name=":0">{{Cite book|last=Ward|first=Vicky|url=https://books.google.com/books?id=Y9jIDwAAQBAJ&q=lehman+brothers+1970s|title=The Devil's Casino: Friendship, Betrayal, and the High Stakes Games Played Inside Lehman Brothers|date=April 5, 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-01149-2|language=en}}</ref><ref name="Geisst77">Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 77 {{dead link|date=March 2016}}</ref> Питерсонның директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директор ретіндегі басшылығы кезінде фирма 1975 жылы Abraham & Co. компаниясын сатып алды, ал екі жылдан кейін [[Kuhn, Loeb & Co.]] компаниясымен бірікті.<ref name=Geisst77/> Соның нәтижесінде [[Salomon Brothers]], [[Goldman Sachs]] және [[First Boston]] компанияларынан кейінгі елдегі төртінші ірі инвестициялық банк — Lehman Brothers, Kuhn, Loeb Inc. құрылды.<ref name="sloane">{{cite news |url=https://select.nytimes.com/mem/archive/pdf?res=F60814F93F5B117B93CBAB178AD95F438785F9 |title=Lehman and Kuhn Loeb to Merge; Lehman Brothers and Kuhn Loeb Sign Agreement to Merge December 16 |first=Leonard |last=Sloane |date=November 29, 1977 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Питерсон фирманы айтарлықтай операциялық шығындардан қатарынан бес жылдық рекордтық пайдаға жеткізді. Осы кезеңде компанияның меншікті капитал табыстылығы инвестициялық банкинг саласындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|last1=Ph.D|first1=William F. BAKER|url=https://books.google.com/books?id=d66J6gnavS4C&q=Peterson+led+the+firm+from+significant+operating+losses+to+five+consecutive+years+of+record+profits+with+a+return+on+equity+among+the+highest+in+the+investment-banking+industry&pg=PA222|title=Leading with Kindness: How Good People Consistently Get Superior Results|last2=Ph.D|first2=Michael O'MALLEY|date=August 13, 2008|publisher=AMACOM|isbn=978-0-8144-0175-0|language=en}}</ref> 1980-жылдардың басына қарай фирманың инвестициялық банкирлері мен трейдерлері арасындағы қайшылықтар Питерсонды фирманың президенті, операциялық директоры және бұрынғы трейдері [[Льюис Глюксман]]ды 1983 жылғы мамырда өзімен бірге бас атқарушы директор қызметіне көтермелеуге мәжбүр етті.<ref name=":2"/> Глюксман фирмада бірқатар өзгерістер енгізді, олардың нәтижесінде ішкі шиеленіс одан әрі күшейді. Бұл жағдай Глюксманның басқару стилімен және нарықтағы құлдыраумен ұштасып, билік үшін күреске алып келді. Соның нәтижесінде Питерсон қызметінен шеттетіліп, Глюксман фирманың жалғыз бас атқарушы директоры болып қалды.<ref name=":0" /><ref name=Geisst78>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 78</ref> Билік үшін күреске көңілі толмаған көптеген банкирлер компаниядан кете бастады. Фирманың бірігу мен жұтып алу жөніндегі комитетінің төрағасы [[Стивен А. Шварцман]] 2003 жылғы ақпанда Private Equity International басылымына берген сұхбатында: «Lehman Brothers ішінде бәсекелестік өте жоғары болды, ақыр соңында бұл жағдай қалыпты жұмыс істеуге кедергі келтірді», — деп еске алған. Осы ішкі ыдыраудың салдарынан компания қиын жағдайға тап болды, ал Глюксман фирманы сатуға мәжбүр болды.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|last=Staff|first=P. E. I.|title=Always bet on black|url=https://www.privateequityinternational.com/print-editions/2003-02/always-bet-on-black/|access-date=June 22, 2020|website=Private Equity International|date=February 2003 |language=en-GB}}</ref> === American Express-пен бірігуі (1984–1994) === [[Сурет:Shearson Lehman Logo.png|thumb|right|Shearson Lehman/American Express логотипі]] Инвестициялық банкингтен гөрі брокерлік қызметке көбірек маманданған және [[American Express]] компаниясына тиесілі бағалы қағаздар фирмасы [[Shearson/American Express]] 1984 жылы Lehman компаниясын 360 миллион АҚШ долларына сатып алды.<ref>{{Cite news|last=Cole|first=Robert J.|date=April 11, 1984|title=Shearson to Pay $360 Million to Acquire Lehman Brothers|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1984/04/11/business/shearson-to-pay-360-million-to-acquire-lehman-brothers.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 11 мамырда біріктірілген компаниялар Shearson Lehman/American Express атауын қабылдады.<ref name="Geisst78" /> 1983 жылдан 1990 жылға дейін [[Питер А. Коэн]] Shearson Lehman Brothers компаниясының бас атқарушы директоры әрі директорлар кеңесінің төрағасы болды.<ref name="forbes">{{cite news |url=https://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |title=Profile: Peter A. Cohen |work=[[Forbes]] |access-date=February 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204151114/http://people.forbes.com/profile/peter-a-cohen/48145 |archive-date=February 4, 2012 |url-status=dead }}</ref> Ол [[E.F. Hutton]] компаниясын 1 миллиард АҚШ долларына сатып алу мәмілесін басқарды. Соның нәтижесінде [[Shearson Lehman Hutton]] компаниясы құрылды.<ref name="cole">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE5DC1239F937A35751C1A961948260&scp=77&sq=shearson+lehman+hutton&st=nyt |title=Company News – Hutton-Shearson Deal Announced |work=The New York Times |date=December 4, 1987 |first=Robert J. |last=Cole}}</ref><ref>{{cite web|url=http://pro.corbis.com/search/Enlargement.aspx?CID=isg&mediauid=%7B56850BCA-B9AB-46D6-931A-D184A7C0A95A%7D |title=Shearson Lehman Buying out E.F. Hutton – Rights Managed |publisher=Pro.corbis.com |access-date=October 16, 2010 }}</ref> 1989 жылы Shearson компаниясы [[Ф. Росс Джонсон]]ның басқару тобының [[RJR Nabisco]] компаниясын сатып алу әрекетін қолдады. Алайда түпкілікті нәтижеде олардың ұсынысынан [[Drexel Burnham Lambert]] қолдау көрсеткен [[Kohlberg Kravis Roberts]] жеке инвестициялық фирмасының ұсынысы басым түсіп, мәміле сол фирманың пайдасына шешілді.<ref>{{Cite news|date=December 2, 1988|title=History of the Rjr Nabisco Takeover|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1988/12/02/business/history-of-the-rjr-nabisco-takeover.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> === Бөлінуі және тәуелсіздігі (1994–2008) === 1993 жылы жаңадан тағайындалған бас атқарушы директор [[Харви Голуб]]тың басшылығымен American Express өзінің банк және брокерлік қызметтерден тұратын бизнесінен біртіндеп бас тарта бастады. Компания бөлшек брокерлік және активтерді басқару бөлімшелерін [[Primerica]] компаниясына сатты,<ref name="quint">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE0D8143AF930A25750C0A965958260&scp=14&sq=american+express+shearson&st=nyt |title=Primerica Will Buy Shearson for $1&nbsp;billion |work=The New York Times |date=March 13, 1993 |first=Michael |last=Quint}}</ref> ал 1994 жылы Lehman Brothers Kuhn Loeb компаниясын алғашқы жария акция орналастыру (IPO) арқылы Lehman Brothers Holdings, Inc. атауымен дербес компания ретінде бөлді.<ref name=Geisst79>Geisst, Charles R. ''The Last Partnerships''. McGraw-Hill, 1997, page 79</ref> Компания бөлініп шыққаннан кейін оның бас атқарушы директоры болып [[Дик Фулд]] тағайындалды.<ref>{{Cite news|last=Anderson|first=Jenny|date=October 28, 2007|title=The Survivor|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2007/10/28/business/28fuld.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Фулд АҚШ пен әлемдегі жетекші инвестициялық банктердің бірі саналатын компанияны басқарды.<ref name="junod20090911">{{Cite magazine |last=Junod |first=Tom |date=2009-09-11 |title=The Deal of the Century |url=https://www.esquire.com/news-politics/a6295/barclays-deal-of-the-century-1009/ |access-date=2025-04-29 |magazine=Esquire |language=en-US}}</ref> Оның басшылығы кезінде Lehman Brothers 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысын еңсеріп,<ref>{{Cite book|last=Salinger|first=Lawrence M.|url=https://books.google.com/books?id=0Vh2AwAAQBAJ&pg=PA550|title=Encyclopedia of White-Collar and Corporate Crime|date=June 14, 2013|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4522-7616-8|pages=550|language=en}}</ref> 1998 жылы [[Long-Term Capital Management]] хедж-қорының күйреуінен де өтті.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=June 3, 2008|title=Lehman shares plunge on capital raising concern|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-capital-idUSBNG23649720080603|access-date=September 30, 2020}}</ref><ref name="reuters.com">{{cite news|author=Christian Plumb and Dan Wilchins|date=September 14, 2008|title=Lehman CEO Fuld's hubris contributed to meltdown|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/idUSN1341059120080914|access-date=February 15, 2012}}</ref> 2001 жылы фирма [[Cowen & Co.]] компаниясының жеке клиенттерге қызмет көрсету бизнесін (PCS) сатып алды.<ref name="gasparino">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |title=Lehman Brothers to take over SG Cowen's brokerage division |work=The Financial Express |author=Charles Gasparino |date=July 18, 2000 |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514235028/http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000718/fec18038.html |archive-date=May 14, 2013 }}</ref> Кейінірек, 2003 жылы, компания 1989 жылы шығып кеткен активтерді басқару саласына қайта оралуды белсенді түрде бастады.<ref name=PI>{{cite news |url=http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-867982/BACK-AGAIN-Lehman-returns-to.html |title=Back Again: Lehman returns to institutional management with Lincoln deal; Purchase of fixed-income business ends 13-year absence |author=Christine Williamson |work=Pensions & Investments |publisher=Goliath |access-date=February 15, 2012}}</ref> Басқаруындағы активтер көлемі 2 миллиард АҚШ долларынан басталған фирма [[Crossroads Group]] компаниясын, Lincoln Capital Management компаниясының тұрақты кірісті бағалы қағаздар бөлімшесін<ref name=PI/> және [[Neuberger Berman]] компаниясын сатып алды.<ref name="thomas">{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9507EFDB143FF930A15754C0A9659C8B63 |title=Market Place; Lehman to Buy Neuberger Berman For $2.6&nbsp;Billion | first=Landon Jr. |last=Thomas |date=July 23, 2003 |work=The New York Times}}</ref> Бұл кәсіпорындар PCS бизнесімен және Lehman компаниясының тікелей инвестициялар бизнесімен бірге Инвестицияларды басқару бөлімшесін құрды.<ref>{{Cite web|last=Gasparino|first=Charlie|date=August 4, 2008|title=Lehman Weighs Sale of Investment Management Unit|url=https://www.cnbc.com/2008/08/04/lehman-weighs-sale-of-investment-management-unit.html|access-date=September 30, 2020|website=CNBC}}</ref> Аталған бөлімше шамамен 3,1 миллиард АҚШ доллары көлемінде таза табыс әкелді.<ref>{{Cite web|title=Lehman Brothers Holdings Inc.|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/806085/000110465908005476/a08-3530_110k.htm|access-date=September 30, 2020|website=SEC}}</ref> Жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысы кезінде Фулд өз қызметін сақтап қалды, ал [[Bear Stearns]], [[Merrill Lynch]] және [[Citigroup]] сияқты бәсекелес компаниялардың бас атқарушы директорлары қызметтерінен кетуге мәжбүр болды.<ref name="reuters.com" /> Сонымен қатар, құрамында [[Vodafone]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры Кристофер Гент пен [[IBM]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры [[Джон Акерс]] сияқты тұлғалар болған Lehman директорлар кеңесі компания акцияларының бағасы үздіксіз құлдырап жатқан кезде де Фулдқа қарсы шығуға құлықсыз болды. 2008 жылғы мамырда, банкроттық жарияланардың алдында, компанияның активтері 639 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite news|last=Wilchins|first=Dan|date=September 15, 2008|title=Lehman files for bankruptcy, plans to sell units|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-bankruptcy-idUSN1546989720080915|access-date=September 30, 2020}}</ref> === 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдарға жауап === [[Сурет:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|thumb|Нью-Йорк қаласындағы бұрынғы штаб-пәтері. Қазіргі иесі — [[Barclays]]]] 2001 жылғы 11 қыркүйекте Lehman компаниясы Бірінші дүниежүзілік сауда орталығының ([[1 World Trade Center]]) 38–40-қабаттарын иеленіп отырды. Сол күні болған лаңкестік шабуылдар кезінде компанияның бір қызметкері қаза тапты.<ref name=":4">{{Cite web|date=September 1, 2002|title=Impact of 9/11 on Lehman Brothers, Merrill Lynch and American Express|url=https://www.cio.com/article/2440607/impact-of-9-11-on-lehman-brothers--merrill-lynch-and-american-express.html|access-date=September 30, 2020|website=CIO|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Gibbs|first1=Geoff|last2=Adams|first2=Richard|last3=Pandya|first3=Nick|last4=Bowers|first4=Simon|last5=Branigan|first5=Tania|last6=Hall|first6=Sarah|date=September 14, 2001|title=Grim roll call of WTC companies|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2001/sep/14/september11.usa10|access-date=September 30, 2020|issn=0261-3077}}</ref> Компанияның [[Three World Financial Center]] кешеніндегі жаһандық штаб-пәтері құлаған ғимараттардың сынықтарынан қатты зақымданып, пайдалануға жарамсыз болып қалды. Соның салдарынан 6 500-ден астам қызметкер басқа жерге көшірілді.<ref name=":4" /> Сауда операциялары [[Нью-Джерси]] штатындағы [[Джерсей Сити (Нью-Джерси)|Джерси-Сити]] қаласына ауыстырылды.<ref>{{Cite news|last=Blair|first=Jayson|date=March 1, 2002|title=Amex Coming Back to Lower Manhattan|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2002/03/01/nyregion/amex-coming-back-to-lower-manhattan.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> 2001 жылғы 17 қыркүйекте қор нарықтары қайта ашылған кезде Lehman компаниясының сату және сауда операциялары толық қалпына келтірілді.<ref>{{Cite news|last=Berenson|first=Alex|date=September 17, 2001|title=AFTER THE ATTACKS: THE MARKETS; Uncertainly, Market Reopens Today|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2001/09/17/business/after-the-attacks-the-markets-uncertainly-market-reopens-today.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref> Келесі айларда компания өз қызметін Нью-Йорк қаласының әртүрлі бөліктеріндегі 40-тан астам уақытша орынға орналастырды.<ref name="egbert" /> Инвестициялық банкинг бөлімшесі [[Sheraton Manhattan Hotel]] қонақүйінің бірінші қабатындағы демалыс залдарын, мейрамханаларын және барлық 665 қонақ бөлмесін кеңсе кеңістігіне айналдырды.<ref name="egbert">{{cite news |title=Lehman Checks into Sheraton |url=http://articles.nydailynews.com/2001-09-19/news/18366151_1_lehman-brothers-investment-bank-sheraton-new-york |work=[[Daily News (New York)|Daily News]] |date=September 19, 2001 |author=Bill Egbert |publisher=nydailynews.com |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514020349/http://articles.nydailynews.com/2001-09-19/news/18366151_1_lehman-brothers-investment-bank-sheraton-new-york |archive-date=May 14, 2012}}</ref> Шабуылдардан кейін банк икемді жұмыс кестесін (кеңсе орындарын ортақ пайдалану мақсатында) және виртуалды жеке желі (VPN) арқылы қашықтан жұмыс істеу жүйесін сынақтан өткізді.<ref>{{Cite book |last=Hewlett |first=Sylvia Ann |url=https://books.google.com/books?id=wPW_D1KmS7gC&pg=PA233 |title=Off-Ramps and On-Ramps: Keeping Talented Women on the Road to Success |journal=Harvard Business Review |date=May 15, 2007 |publisher=[[Harvard Business Press]] |isbn=978-1-4221-5983-5 |volume=83 |pages=43–6, 48, 50–4 passim |language=en |pmid=15768675 |issue=3}}</ref><ref name=":7" /> 2001 жылғы қазанда Lehman [[745 Seventh Avenue]] мекенжайында орналасқан, 32 қабатты және ауданы 1 050 000 шаршы футты (98 000 м²) құрайтын кеңсе ғимаратын шамамен 700 миллион АҚШ долларына сатып алды.<ref name=":5">{{Cite news |title=Lehman buys NYC office building |url=https://money.cnn.com/2001/10/08/companies/lehman_morgan/ | publisher=[[CNN]] |date=October 8, 2001|access-date=January 29, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20020204021041/https://money.cnn.com/2001/10/08/companies/lehman_morgan/|archive-date=February 4, 2002|url-status=dead}}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Bagli |first=Charles V. |date=October 9, 2001 |title=Morgan Stanley Selling Nearly Completed Office Tower to Lehman for $700 Million |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/2001/10/09/nyregion/09MORG.html|access-date=January 27, 2026 |work=The New York Times}}</ref> Бұл ғимарат жақында ғана салынып біткен болатын және оны бәсекелес [[Morgan Stanley]] компаниясы әлі қоныстанып үлгермеген еді.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Lehman жаңа ғимаратқа 2002 жылғы қаңтарда көше бастады және көшуді сол жылғы наурызда аяқтады.<ref name="nymag.com">{{cite web|title=Print Page|url=https://nymag.com/print/?/news/business/52603/|access-date=October 7, 2013|publisher=Nymag.com}}</ref> Компания [[Three World Financial Center]] ғимаратына қайта оралмады, өйткені оның құрылымдық қауіпсіздігі толық расталмаған болатын. Бұған қоса, фирма Three World Financial Center ғимаратын жөндеу жұмыстарының аяқталуын күте алмады.<ref>{{Cite news|last=Bagli|first=Charles V.|date=September 10, 2002|title=Tower at Financial Center Changes Hands for a Song|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2002/09/10/nyregion/tower-at-financial-center-changes-hands-for-a-song.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Grant|first1=Peter|last2=Gasparino|first2=Charles|date=October 9, 2001|title=Lehman Brothers Plans to Move Headquarters Out of Wall Street|language=en-US|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/SB1002550120224362280|access-date=September 30, 2020|issn=0099-9660}}</ref> Шабуылдардан кейін Lehman басшылығы бизнестің үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету жоспарына көбірек көңіл бөле бастады.<ref>{{Cite web|last=Scalet|first=Sarah D.|date=September 1, 2002|title=IT Executives From Three Wall Street Companies – Lehman Brothers, Merrill Lynch and American Express – Look Back on 9/11 and Take Stock of Where They Are Now|url=https://www.cio.com/article/2440608/it-executives-from-three-wall-street-companies---lehman-brothers--merrill-lynch-an.html|access-date=September 30, 2020|website=CIO|language=en}}</ref> Three World Financial Center ғимаратындағы штаб-пәтерінен бөлек, Lehman [[Джерсей Сити (Нью-Джерси)|Джерси-Сити]] қаласында операциялық және бэк-офистік бөлімшелерін де ұстады. Компания 11 қыркүйек оқиғаларына дейін бұл нысандардан бас тарту мәселесін қарастырған болатын.<ref name=":7" /> Алайда бұл кеңселер сақталып қана қоймай, одан әрі кеңейтілді. Соның ішінде резервтік сауда орталығы да салынды.<ref name=":7">{{cite web|url=http://www.citrix.com/site/resources/dynamic/customerStory/lehman_bros_12_03_cs_us.pdf |title=Cast Study: Lehman Brothers |year=2003 |publisher=Citrix.com |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121124071351/http://www.citrix.com/site/resources/dynamic/customerStory/lehman_bros_12_03_cs_us.pdf |archive-date=November 24, 2012 }}</ref> === 2003 жылғы маусымдағы SEC сот ісі === 2003 жылғы маусымда компания АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясымен (SEC), Нью-Йорк штатының бас прокурорының кеңсесімен және басқа да бағалы қағаздарды реттеуші органдармен бірге келісімге келген он фирманың бірі болды. Іс әр фирманың инвестициялық банкинг бөлімшелерінің зерттеу талдаушыларына орынсыз ықпал етуіне қатысты болды.<ref name=":8">{{Cite news|last=Morgenson|first=Gretchen|date=May 19, 2012|title=Is Insider Trading Part of the Fabric?|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2012/05/20/business/is-insider-trading-part-of-the-fabric-on-wall-street.html|access-date=September 30, 2020|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":9" /> Реттеушілердің мәлімдеуінше, фирмалар талдаушылардың сыйақысын инвестициялық банкингтен түсетін кірістермен заңсыз байланыстырған және андеррайтинг қызметтерін көрсету мүмкіндігінің орнына нарыққа ықпал ететін жағымды зерттеу есептерін ұсынуға уәде берген.<ref>{{Cite news|last1=Scannell|first1=Kara|last2=Craig|first2=Susanne|date=March 17, 2010|title=SEC Tried to Ease Curbs|language=en-US|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704743404575128122174622274|access-date=September 30, 2020|issn=0099-9660}}</ref> «Жаһандық келісім» деп аталған бұл келісім жалпы көлемі 1,4 миллиард АҚШ долларын құрайтын қаржылық санкцияларды қарастырды. Оның ішінде Lehman компаниясына 80 миллион АҚШ доллары көлемінде айыппұл салынды. Сондай-ақ бірқатар құрылымдық реформалар енгізілді, соның ішінде инвестициялық банкинг бөлімшелерін зерттеу бөлімшелерінен толық бөлу, талдаушыларға инвестициялық банкингтен түсетін кірістерден тікелей немесе жанама түрде сыйақы төлеуге тыйым салу және компания клиенттеріне тәуелсіз үшінші тараптардың зерттеулерін тегін ұсыну талаптары енгізілді.<ref name=":8" /><ref name=":9">{{Cite news|last=Henriques|first=Diana B.|date=June 17, 2003|title=Lehman Aided in Loan Fraud, Jury Says|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2003/06/17/business/lehman-aided-in-loan-fraud-jury-says.html|access-date=July 21, 2020|issn=0362-4331}}</ref> === Ипотекалық несиелер берудің өсуі (1997–2006) === Lehman ипотекалық несиелер беру бизнесіне кірген алғашқы Уолл-стрит фирмаларының бірі болды. 1997 жылы компания Колорадо штатында орналасқан [[Alt-A]] санатындағы несие беруші Aurora Loan Services ұйымын сатып алды. Бұл ұйым банк мәртебесіне ие болмаған. 2000 жылы ипотекалық несиелер беру желісін кеңейту мақсатында Lehman АҚШ-тың Батыс жағалауындағы жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер беруші BNC Mortgage LLC компаниясын сатып алды. Lehman жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер нарығындағы жетекші ойыншылардың біріне тез айналды. 2003 жылға қарай компания 18,2 миллиард АҚШ доллары көлемінде несие беріп, несие берушілер арасында үшінші орынға көтерілді. 2004 жылы бұл көрсеткіш 40 миллиард АҚШ долларынан асты. 2006 жылға қарай Aurora мен BNC ай сайын шамамен 50 миллиард АҚШ доллары көлемінде несие беретін болды.<ref>{{Cite book |title=Uncontrolled Risk |last=Williams |first=Mark |publisher=McGraw-Hill Education |date=April 12, 2010 |isbn=978-0071638296 |page=129}}</ref> 2008 жылға қарай Lehman компаниясының активтері 680 миллиард АҚШ долларын құрады, ал олар небәрі 22,5 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі меншікті капиталмен қамтамасыз етілген еді. Меншікті капитал көлемімен салыстырғанда компанияның тәуекелі жоғары коммерциялық жылжымайтын мүлік активтері одан отыз есе көп болды. Мұндай жоғары левередж жағдайында жылжымайтын мүлік құнының 3–5 пайызға төмендеуі компанияның бүкіл капиталын жойып жіберуі мүмкін еді.<ref>{{Cite book|last1=McDonald|first1=Lawrence G.|url=https://books.google.com/books?id=p0yWHm0Qw14C&q=lehman+brothers+book+mortgage|title=A Colossal Failure of Common Sense: The Inside Story of the Collapse of Lehman Brothers|last2=Robinson|first2=Patrick|date=October 12, 2010|publisher=Crown|isbn=978-0-307-58835-7|language=en}}</ref> == Банкроттығы == 2008 жылғы 13 қыркүйек, сенбі күні [[Нью-Йорк федералдық резерв банкі]]нің сол кездегі президенті [[Тимоти Ф. Гайтнер]] Lehman компаниясының болашағына арналған жиналыс өткізді. Онда компания активтерін шұғыл тарату мүмкіндігі де қарастырылды.<ref name=nytimes-0913>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/09/13/business/13rescue.html |title=U.S. Gives Banks Urgent Warning to Solve Crisis |first1=Jenny |last1=Anderson |first2=Eric |last2=Dash |first3=Vikas |last3=Bajaj |first4=Edmund |last4=Andrews |work=The New York Times |date=September 13, 2008}}</ref> Lehman компаниясы өзін ықтимал сату мәселесі бойынша [[Bank of America]] және [[Barclays]] компанияларымен келіссөздер жүргізіп жатқанын хабарлады. Алайда Barclays та, Bank of America да компанияны толық сатып алудан бас тартты. Barclays жағдайында бұған мәміле іс жүзінде аяқталуға жақын қалғанына қарамастан, Ұлыбритания үкіметінің, атап айтқанда Қазынашылық канцлері Аластер Дарлинг пен Қаржылық қызметтер басқармасының бас атқарушы директоры Гектор Сантстың акционерлерге қатысты британдық ережелерге сілтеме жасап, соңғы сәтте мәмілеге рұқсат бермеуі себеп болды.<ref name=nytimes-0913/><ref name=nytimes-0914>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/09/15/business/15lehman.html |title=Lehman Heads Toward Brink as Barclays Ends Talks |first1=Ben |last1=White |first2=Jenny |last2=Anderson |work=The New York Times |date=September 14, 2008}}</ref> Келесі күні, 2008 жылғы 14 қыркүйек, жексенбіде [[Халықаралық своптар және туынды қаржы құралдары қауымдастығы]] (ISDA) сол күні Lehman банкрот болған жағдайда нарық қатысушыларына әртүрлі туынды қаржы құралдары бойынша өз позицияларын өзара есепке алуға мүмкіндік беру үшін ерекше сауда сессиясын ұсынды.<ref name="isda">{{cite press release |url=http://www.isda.org/press/press091408lehman.html |title=Lehman Risk Reduction Trading Session and Protocol Agreement |publisher=ISDA |date=September 14, 2008 |access-date=February 15, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226015122/http://www.isda.org/press/press091408lehman.html |archive-date=February 26, 2012 }}</ref> Банкроттық туралы өтініш белгіленген мерзімнен кейін берілгеніне қарамастан, көптеген дилерлер арнайы сессия барысында жасаған мәмілелерін орындады.<ref name="baird">{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/rbssFinancialServicesAndRealEstateNews/idUSLF13895120080915 |title=CDS dealers honour trades to cut Lehman risk |author=Jane Baird |work=Reuters |date=September 15, 2008 |access-date=February 15, 2012}}</ref> [[Сурет:Lehman Brothers-NYC-20080915.jpg|thumb|Lehman Brothers компаниясының Нью-Йорк қаласындағы штаб-пәтері, 2008 жылғы 15 қыркүйек]] 2008 жылғы 15 қыркүйекте дүйсенбі күні таңғы сағат 1-ге аз уақыт қалғанда (UTC−5) Lehman Brothers Holdings АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш беретінін жариялады. Компания мұндай шешіміне 613 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі банк алдындағы берешекті, 155 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі облигациялық қарызды<ref name="announce">{{cite web |url=http://www.lehman.com/press/pdf_2008/091508_lbhi_chapter11_announce.pdf |title=Lehman Brothers Holdings Inc. Announces It Intends to File Chapter 11 Bankruptcy Petition |publisher=Lehman Brothers Holdings Inc. |date=September 15, 2008 |access-date=September 15, 2008 |archive-date=September 20, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920202914/http://www.lehman.com/press/pdf_2008/091508_lbhi_chapter11_announce.pdf |url-status=dead }}</ref> және 639 миллиард АҚШ долларына бағаланған активтерді себеп ретінде көрсетті.<ref name="debts">{{cite web |url=http://www.marketwatch.com/story/lehman-folds-with-record-613-billion-debt |title=Lehman folds with record $613 billion debt |work=MarketWatch |first=Sam |last=Mamudi |date=September 15, 2008}}</ref> Компания сондай-ақ өзінің еншілес ұйымдары әдеттегі тәртіппен жұмысын жалғастыратынын мәлімдеді.<ref name="announce"/> Уолл-стриттің бірқатар фирмалары банкті реттелген түрде тарату үшін капитал мен қаржылық көмек көрсетуге келісті. Өз кезегінде Федералдық резерв үкіметтің несиелері мен өзге де көмегінің орнына сапасы төмен активтерді айырбастауға келісті.<ref name=nytimes-0914-2>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/09/15/business/15lehman.html |title=In Frantic Day, Wall Street Banks Teeter |first=Andrew Ross |last=Sorkin |work=The New York Times |date=September 15, 2008}}</ref> Сол күні таңертең Lehman қызметкерлерінің [[745 Seventh Avenue]] мекенжайындағы әлемдік штаб-пәтерден құжаттарды, компания логотипі бар заттарды және өзге де жеке мүліктерін алып шығып жатқан көріністері байқалды. Бұл жағдай күні бойы және келесі күні де жалғасты.{{sfn|Overton|2013|p=86}} Қайта құрылымдау жөніндегі [[Alvarez and Marsal]] компаниясының тең бас атқарушы директоры Брайан Марсал компанияның қайта құрылымдау жөніндегі бас директоры болып тағайындалды, кейіннен бас атқарушы директор қызметіне де кірісті.<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-financial-lehman-bankruptcy-idUSTRE4AJ85O20081120|title=Marsal to take over as Lehman CEO at end of year|work=Reuters|date=November 20, 2008|access-date=September 9, 2018|language=en-US}}</ref> Сол күні [[Австралияның бағалы қағаздар биржасы]] (ASX) клирингтік ұйымдар фирмамен жасалған келісімшарттарды тоқтатқаннан кейін Lehman компаниясының Аустралиядағы еншілес ұйымының нарық қатысушысы ретіндегі қызметін тоқтатты.<ref>{{cite news |url=http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,24348205-36418,00.html |title=ASX suspends Lehman Brothers |work=The Australian |date=September 15, 2008 |access-date=September 15, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080918061409/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,24348205-36418,00.html |archive-date=September 18, 2008 |url-status=dead }}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Lehman акцияларының құны 90 пайыздан астам төмендеді.<ref>{{cite web |first1=Siman |last1=Kennedy |first2=Greg |last2=Morcroft |title=Lehman failure, AIG struggle drive financials lower |work=MarketWatch |date=September 15, 2010 |url=http://www.marketwatch.com/story/lehman-failure-aig-struggle-drive-financials-lower}}</ref><ref>{{cite web|author=AFP |url=http://afp.google.com/article/ALeqM5iVIcb2LcZbIuOnUpSSbt2x2muHlg |title=afp.google.com, Lehman bankruptcy shakes world financial system |date=September 15, 2008 |access-date=October 16, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305223100/http://afp.google.com/article/ALeqM5iVIcb2LcZbIuOnUpSSbt2x2muHlg |archive-date=March 5, 2012 }}</ref> 2008 жылғы 15 қыркүйекте Dow Jones өнеркәсіптік индексі 500 тармақтан астам төмен көрсеткішпен жабылды. Сол кезде бұл 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдардан кейінгі күндерден бергі бір күн ішіндегі ең ірі құлдырау болып саналды.<ref name=nytimes-0915>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/09/16/business/worldbusiness/16markets.html |title=Wall St.'s Turmoil Sends Stocks Reeling |first=Michael |last=Grynbaum |work=The New York Times |date=September 15, 2008}}</ref> Ұлыбританияда инвестициялық банктің қызметі әкімшілік басқаруға беріліп, әкімшілер ретінде [[PricewaterhouseCoopers]] тағайындалды.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7615931.stm |title=Lehman Bros files for bankruptcy |work=BBC News |date=September 15, 2008}}</ref> Жапонияда Lehman Brothers Japan Inc. жапондық бөлімшесі мен оның холдингтік компаниясы 2008 жылғы 16 қыркүйекте Токио аудандық сотына азаматтық қайта ұйымдастыру рәсімін бастау туралы өтініш берді.<ref>{{cite web|url=http://www.yomiuri.co.jp/atmoney/news/20080916-OYT1T00087.htm |title=Lehman Bros files for Civil Reorganization Law |publisher=Yomiuri Online |date=September 16, 2008 |access-date=September 16, 2008 }}</ref> 2008 жылғы 17 қыркүйекте Нью-Йорк қор биржасы Lehman Brothers компаниясының акцияларын листингтен алып тастады.<ref>{{cite press release|title=NYSE to Suspend Trading in Lehman Brothers Holdings, Inc. and Related Securities listed on NYSE and NYSE Arca; Moves to Remove from the List |url=https://www.nyse.com/press/1221647871334.html |publisher=[[NYSE Euronext]] |date=September 17, 2008 |access-date=September 18, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080921031354/http://www.nyse.com/press/1221647871334.html |archive-date=September 21, 2008 }}</ref> 2011 жылғы 16 наурызда, банкроттық туралы өтініш бергеннен шамамен үш жыл өткен соң және Манхэттендегі АҚШ банкроттық істері жөніндегі сотына құжат тапсырғаннан кейін, Lehman Brothers Holdings Inc. өз қайта ұйымдастыру жоспарын кредиторлардың мақұлдауына 14 қазанға дейін ұсынуға ниетті екенін жариялады. Осыдан кейін 17 қарашада жоспарды бекіту жөніндегі сот тыңдауы өткізілуі тиіс еді.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-lehman-bankruptcy-plan-idUSTRE72F9QZ20110316? |work=Reuters |title=Lehman targets November 17 to win bankruptcy plan OK |date=March 16, 2011 |access-date=July 1, 2017 |archive-date=September 24, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924151907/http://www.reuters.com/article/2011/03/16/us-lehman-bankruptcy-plan-idUSTRE72F9QZ20110316 |url-status=live }}</ref><ref>Greece lost a huge amount of money from deposits in Lehman Brothers.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Lehman Brothers]] [[Санат:Barclays]] [[Санат:1850 жылы АҚШ-та құрылғандар]] [[Санат:Нью-Йорк қаласында орналасқан банктер]] [[Санат:1850 жылы құрылған америкалық компаниялар]] [[Санат:1850 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:1850 жылы құрылған банктер]] [[Санат:2008 жылы таратылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:2008 жылы таратылған банктер]] [[Санат:АҚШ-тың бұрынғы инвестициялық банктері]] [[Санат:Нью-Йорк қор биржасының бұрынғы листингтік компаниялары]] [[Санат:2008 жылы АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауы бойынша банкроттық жариялаған компаниялар]] [[Санат:АҚШ-тың бұрынғы банктері]] [[Санат:Нью-Йорк қаласының бұрынғы компаниялары]] [[Санат:АҚШ-тың бұрынғы қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Алабама штатындағы Монтгомери тарихы]] [[Санат:Shearson Lehman/American Express]] [[Санат:2008 жылы Нью-Йорк штатында таратылғандар]] [[Санат:Nomura Holdings]] [[Санат:2008 жылы таратылған америкалық компаниялар]] lntirue1m9q80btggcvlhjf4e6futqm 0 782389 3615309 2026-06-10T17:05:07Z Aidyn93 89756 Жаңа бетте: {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> {{Ғалым |Есімі = Ерлан Дәуітбекұлы Нұрсұлтанов |Шынайы есімі = |Суреті = Nursultanov.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 25.05.1957 |Туған жері = |Қайтыс болған күні =... 3615309 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> {{Ғалым |Есімі = Ерлан Дәуітбекұлы Нұрсұлтанов |Шынайы есімі = |Суреті = Nursultanov.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 25.05.1957 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Функционалдық талдау, гармоникалық талдау, жуықтау теориясы, есептеу математикасы |Жұмыс орны = М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалы |Ғылыми дәрежесі = Физика-математика ғылымының докторы |Ғылыми атағы = профессор |Альма-матер = [[Мәскеу мемлекеттік университеті]] |Ғылыми жетекші = Костюченко А.Г. |Атақты шәкірттері = Тлеуханова Н., Бекмаганбетов К. |Несімен белгілі = |Марапаттары = «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы - 2006, 2011» |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Ерлан Дәуітбекұлы Нұрсұлтанов''' — физика-метамтика ғылымының докторы, М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалының профессоры. Эрдёш саны - 3<ref>https://mathscinet.ams.org/mathscinet/freetools/collab-dist?source=270252&target=189017</ref> == Еңбек жолы == ===Білімі=== * 1974-1979: Қарағанды мемлекеттік университетінің математика факультеті * 1979-1982: Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің механика-математика факультетінде аспирантура, жетекшісі А.Г. Костюченко ===Диссертация қорғаулары=== * 1983 ж. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінде 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша кандидаттық диссертация * 1999 ж. Ресей ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математикалық институтында 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша докторлық диссертация ===Жұмыс орны=== * 1983-1992 ж. Е.А. Букетов атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінде доцент * 1992-1999 ж. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Қолданбалы математика институтында қолданбалы функционалдық талдау зертханасының меңгерушісі * 1999-2001 ж. Е.А. Букетов атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі * 2001 ж. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалының математика және информатика кафедрасының меңгерушісі == Негізгі ғылыми нәтижелер == * Желілік кеңістіктер теориясы жасалды. Осыған сүйене отырып, интегралдық операторлардың нормалары үшін төменгі шекараларды алу әдісі жасалды. Бұл әдіс көп өлшемді жағдайда классикалық нәтижелерді, мысалы, Фурье коэффициенттері туралы Харди-Литтлвуд теоремасын, Фурье көбейткіштері туралы Хёрмандер теоремасын және конволюция операторы туралы О'Нилл теоремасын айтарлықтай нығайтты. * Нақты әдістің қайталау есебін шешуге мүмкіндік беретін Лайонс пен Петрдің нақты интерполяция әдісін жалпылайтын көп параметрлі интерполяция әдісі жасалды. * Анизотропты функция кеңістіктері үшін интерполяция теориясы жасалды. Атап айтқанда, аралас метрикалары бар Лебег кеңістіктері үшін Марцинкевич типті интерполяция теоремасын алу мәселесі шешілді. * Фурье қатарының көбейткіштері туралы есеп шешілді; атап айтқанда, Lp Лебег кеңістігіндегі тригонометриялық Фурье қатарының көбейткіштері үшін p параметріне тәуелді жеткілікті шарт алынды. * Доминантты аралас туындылары бар функциялар кластары үшін оңтайлы қалпына келтіру операторын құру мәселесі шешілді (берілген нүктелердегі мәндерден құрылған қалпына келтіру операторының қателігі Гельфанд диаметрімен бірдей ретті). * Классикалық Ремез теңсіздіктеріндегі асимптоталық дәл тұрақтылар табылды. ===Ғылыми жобалар=== * 1994-1996: "Функциялар мен функция кеңістіктерінің конструктивті және аналитикалық қасиеттері" * 1997-1999: "Функция кеңістіктерінің интерполяция әдістері және апаттарды басқару теориясы" * 2000-2002: "Функция кеңістіктері, интерполяция әдістері және оларды гармоникалық талдауда қолдану" * 2002-2005: "Анизотропты кеңістіктердің интерполяция әдістері және оларды функция кеңістіктері теориясындағы, Фурье қатарлары теориясындағы және жуықтау теориясындағы мәселелерге қолдану" * 2007 INTAS гранты (зерттеуші) * 2006-2008: "Анизотропты функция кеңістіктеріне, айнымалы жуықтау қасиеттері бар кеңістіктерге арналған интерполяция әдістері және оларды қолдану" * 2009-2011 "Жоғары өнімді есептеу жүйелерінде ресурстарды жоспарлау және бөлу" * 2012-2014 "Сандық ақпаратты сығымдау және қалпына келтірудің жаңа тәсілдерін әзірлеу" * 2012-2014 "Функционалдық кеңістіктердегі сызықтық және квазисызықты операторлардың интерполяциясы және олардың гармоникалық талдаудағы қолданылуы" * 2015-2017 "Жаңа интерполяция әдістері және олардың жуықтау теориясы мен гармоникалық талдаудағы қолданылуы" * 2018-2020 "Функционалдық кеңістіктердегі сызықтық операторлардың интерполяциясы және экстраполяциясы және олардың қолданылуы" * 2020-2022 "Моррей типті кеңістіктердегі сызықтық және сызықтық емес операторларға арналған интерполяция теоремалары және олардың қолданылуы" ===Ғылыми кадрларды даярлау=== * 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша 9 ғылым кандидаты: Сайдахметов Қ., Берниязов Е., Бекмағанбетов Қ., Джумабаева Д., Сүлейменова З., Каримов Д., Есенбаева Г., Дарбаева Д., Таджигитов А. * 5 PhD докторлары: Көпежанов А., Канкенова А., Чигамбаева Д., Мұқанов А.Б., Баширова А. * 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша 2 ғылым докторы: Тілеуханова Н., Бекмағанбетов Қ. ===Редакциялық алқаның мүшелігі=== * Eurasian Mathematical Journal * Bulletin of the Karaganda University. Mathematics Series ===Негізгі жарияланымдар=== ====Кітаптар==== * Nursultanov, E. (2026). Inequalities and Integral Operators in Function Spaces (1st ed.). Chapman and Hall/CRC. https://doi.org/10.1201/9781003666561 * E. D. Nursultanov, D. K. Chiganbayeva, Interpolation of Morrey-Tape Spaces, Epigraf Almaty, 2019, 137 pp. * Е. Д. Нурсултанов, Д. К. Чиганбаева, Интерполяция пространств типа Морри, Техно Эрудит Алматы, 2019, 144 с. * T. Sh Kalmenov, E. D. Nursultanov, M. V. Ruhzansky, M. A. Sadybekov, Fanctional Analysis in Interdisciplinary Applications, Springer, 2017, 456 pp. ===Шетелдегі дәрістер=== * 2016, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Моррей кеңістіктері үшін Марцинкевич типті интерполяция теоремасы" * 2015, Германия, Йена университеті, дәріс тақырыбы: "Желілік кеңістіктердің интерполяциялық қасиеттері және оларды гармоникалық талдауда қолдану" * 2015, Ресей, Мәскеу, Ресей Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математикалық институты, дәріс тақырыбы: "Фурье қатарының көбейткіштері мәселесі" * 2014, Германия, Гессен, Гессен университеті, дәріс тақырыбы: "Харди-Литтлвуд типті теңсіздіктер туралы" * 2011, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Ремес теңсіздігі" * 2009, Мәскеу, Ресей Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математика институты, академик С.М. Никольскийдің семинары, дәріс тақырыбы: "Янг-О'Нилл теңсіздігі" * 2009, Мәскеу, В.А. Ресей Ғылым Академиясының Стеклов атындағы математика институты Стеклов университеті, профессор С.А. Теляковскийдің семинары, дәріс тақырыбы: "Лоренц кеңістіктері үшін Харди және Литтлвуд типті теңсіздіктер туралы" * 2008, Италия, Пиза, Дәріс тақырыбы: "Янг-О'Нилл теңсіздігі" * 2008, Италия, Падова, Падова университеті, дәріс тақырыбы: "Анизотропты кеңістіктер үшін интерполяция әдістері" * 2006, Швеция, Люлл технологиялық университеті, дәріс тақырыбы: "Желілік кеңістіктер және олардың қолданылуы" * 2006, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Фурье қатарының көбейткіштері туралы" * 2006, Испания, Барселона, ​​Автономды университет, дәріс тақырыбы: "Көппараметрлі интерполяция және қайталау теоремасы" ==Марапаттары== * 2005 жылғы жаратылыстану ғылымдары бойынша Қ.Сәтпаев атындағы сыйлықтың лауреаты. * 2007-2008 және 2008-2009 жылдары Қазақстан Республикасында ғылым мен техниканың дамуына қосқан үлесі үшін мемлекеттік стипендиямен марапатталған. * 2006 және 2011 жылдары «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» грантының иегері. * 2016 жылы ол ірі халықаралық баспа Springer Nature белгілеген ғылым мен техника саласындағы Top Springer Author сыйлығымен марапатталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=8585&wshow=&showmode=groups&option_lang=rus#pubs Нурсултанов Ерлан Даутбекович] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]] 2k5hr6r352vyrw8ujb09m3citrl2wuf 3615310 3615309 2026-06-10T17:06:52Z Aidyn93 89756 Aidyn93 [[Қатысушы:Aidyn93/зертхана]] бетін [[Ерлан Дәуітбекұлы Нұрсұлтанов]] бетіне жылжытты 3615309 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> {{Ғалым |Есімі = Ерлан Дәуітбекұлы Нұрсұлтанов |Шынайы есімі = |Суреті = Nursultanov.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 25.05.1957 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Функционалдық талдау, гармоникалық талдау, жуықтау теориясы, есептеу математикасы |Жұмыс орны = М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалы |Ғылыми дәрежесі = Физика-математика ғылымының докторы |Ғылыми атағы = профессор |Альма-матер = [[Мәскеу мемлекеттік университеті]] |Ғылыми жетекші = Костюченко А.Г. |Атақты шәкірттері = Тлеуханова Н., Бекмаганбетов К. |Несімен белгілі = |Марапаттары = «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы - 2006, 2011» |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Ерлан Дәуітбекұлы Нұрсұлтанов''' — физика-метамтика ғылымының докторы, М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалының профессоры. Эрдёш саны - 3<ref>https://mathscinet.ams.org/mathscinet/freetools/collab-dist?source=270252&target=189017</ref> == Еңбек жолы == ===Білімі=== * 1974-1979: Қарағанды мемлекеттік университетінің математика факультеті * 1979-1982: Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің механика-математика факультетінде аспирантура, жетекшісі А.Г. Костюченко ===Диссертация қорғаулары=== * 1983 ж. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінде 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша кандидаттық диссертация * 1999 ж. Ресей ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математикалық институтында 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша докторлық диссертация ===Жұмыс орны=== * 1983-1992 ж. Е.А. Букетов атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінде доцент * 1992-1999 ж. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Қолданбалы математика институтында қолданбалы функционалдық талдау зертханасының меңгерушісі * 1999-2001 ж. Е.А. Букетов атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі * 2001 ж. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалының математика және информатика кафедрасының меңгерушісі == Негізгі ғылыми нәтижелер == * Желілік кеңістіктер теориясы жасалды. Осыған сүйене отырып, интегралдық операторлардың нормалары үшін төменгі шекараларды алу әдісі жасалды. Бұл әдіс көп өлшемді жағдайда классикалық нәтижелерді, мысалы, Фурье коэффициенттері туралы Харди-Литтлвуд теоремасын, Фурье көбейткіштері туралы Хёрмандер теоремасын және конволюция операторы туралы О'Нилл теоремасын айтарлықтай нығайтты. * Нақты әдістің қайталау есебін шешуге мүмкіндік беретін Лайонс пен Петрдің нақты интерполяция әдісін жалпылайтын көп параметрлі интерполяция әдісі жасалды. * Анизотропты функция кеңістіктері үшін интерполяция теориясы жасалды. Атап айтқанда, аралас метрикалары бар Лебег кеңістіктері үшін Марцинкевич типті интерполяция теоремасын алу мәселесі шешілді. * Фурье қатарының көбейткіштері туралы есеп шешілді; атап айтқанда, Lp Лебег кеңістігіндегі тригонометриялық Фурье қатарының көбейткіштері үшін p параметріне тәуелді жеткілікті шарт алынды. * Доминантты аралас туындылары бар функциялар кластары үшін оңтайлы қалпына келтіру операторын құру мәселесі шешілді (берілген нүктелердегі мәндерден құрылған қалпына келтіру операторының қателігі Гельфанд диаметрімен бірдей ретті). * Классикалық Ремез теңсіздіктеріндегі асимптоталық дәл тұрақтылар табылды. ===Ғылыми жобалар=== * 1994-1996: "Функциялар мен функция кеңістіктерінің конструктивті және аналитикалық қасиеттері" * 1997-1999: "Функция кеңістіктерінің интерполяция әдістері және апаттарды басқару теориясы" * 2000-2002: "Функция кеңістіктері, интерполяция әдістері және оларды гармоникалық талдауда қолдану" * 2002-2005: "Анизотропты кеңістіктердің интерполяция әдістері және оларды функция кеңістіктері теориясындағы, Фурье қатарлары теориясындағы және жуықтау теориясындағы мәселелерге қолдану" * 2007 INTAS гранты (зерттеуші) * 2006-2008: "Анизотропты функция кеңістіктеріне, айнымалы жуықтау қасиеттері бар кеңістіктерге арналған интерполяция әдістері және оларды қолдану" * 2009-2011 "Жоғары өнімді есептеу жүйелерінде ресурстарды жоспарлау және бөлу" * 2012-2014 "Сандық ақпаратты сығымдау және қалпына келтірудің жаңа тәсілдерін әзірлеу" * 2012-2014 "Функционалдық кеңістіктердегі сызықтық және квазисызықты операторлардың интерполяциясы және олардың гармоникалық талдаудағы қолданылуы" * 2015-2017 "Жаңа интерполяция әдістері және олардың жуықтау теориясы мен гармоникалық талдаудағы қолданылуы" * 2018-2020 "Функционалдық кеңістіктердегі сызықтық операторлардың интерполяциясы және экстраполяциясы және олардың қолданылуы" * 2020-2022 "Моррей типті кеңістіктердегі сызықтық және сызықтық емес операторларға арналған интерполяция теоремалары және олардың қолданылуы" ===Ғылыми кадрларды даярлау=== * 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша 9 ғылым кандидаты: Сайдахметов Қ., Берниязов Е., Бекмағанбетов Қ., Джумабаева Д., Сүлейменова З., Каримов Д., Есенбаева Г., Дарбаева Д., Таджигитов А. * 5 PhD докторлары: Көпежанов А., Канкенова А., Чигамбаева Д., Мұқанов А.Б., Баширова А. * 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша 2 ғылым докторы: Тілеуханова Н., Бекмағанбетов Қ. ===Редакциялық алқаның мүшелігі=== * Eurasian Mathematical Journal * Bulletin of the Karaganda University. Mathematics Series ===Негізгі жарияланымдар=== ====Кітаптар==== * Nursultanov, E. (2026). Inequalities and Integral Operators in Function Spaces (1st ed.). Chapman and Hall/CRC. https://doi.org/10.1201/9781003666561 * E. D. Nursultanov, D. K. Chiganbayeva, Interpolation of Morrey-Tape Spaces, Epigraf Almaty, 2019, 137 pp. * Е. Д. Нурсултанов, Д. К. Чиганбаева, Интерполяция пространств типа Морри, Техно Эрудит Алматы, 2019, 144 с. * T. Sh Kalmenov, E. D. Nursultanov, M. V. Ruhzansky, M. A. Sadybekov, Fanctional Analysis in Interdisciplinary Applications, Springer, 2017, 456 pp. ===Шетелдегі дәрістер=== * 2016, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Моррей кеңістіктері үшін Марцинкевич типті интерполяция теоремасы" * 2015, Германия, Йена университеті, дәріс тақырыбы: "Желілік кеңістіктердің интерполяциялық қасиеттері және оларды гармоникалық талдауда қолдану" * 2015, Ресей, Мәскеу, Ресей Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математикалық институты, дәріс тақырыбы: "Фурье қатарының көбейткіштері мәселесі" * 2014, Германия, Гессен, Гессен университеті, дәріс тақырыбы: "Харди-Литтлвуд типті теңсіздіктер туралы" * 2011, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Ремес теңсіздігі" * 2009, Мәскеу, Ресей Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математика институты, академик С.М. Никольскийдің семинары, дәріс тақырыбы: "Янг-О'Нилл теңсіздігі" * 2009, Мәскеу, В.А. Ресей Ғылым Академиясының Стеклов атындағы математика институты Стеклов университеті, профессор С.А. Теляковскийдің семинары, дәріс тақырыбы: "Лоренц кеңістіктері үшін Харди және Литтлвуд типті теңсіздіктер туралы" * 2008, Италия, Пиза, Дәріс тақырыбы: "Янг-О'Нилл теңсіздігі" * 2008, Италия, Падова, Падова университеті, дәріс тақырыбы: "Анизотропты кеңістіктер үшін интерполяция әдістері" * 2006, Швеция, Люлл технологиялық университеті, дәріс тақырыбы: "Желілік кеңістіктер және олардың қолданылуы" * 2006, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Фурье қатарының көбейткіштері туралы" * 2006, Испания, Барселона, ​​Автономды университет, дәріс тақырыбы: "Көппараметрлі интерполяция және қайталау теоремасы" ==Марапаттары== * 2005 жылғы жаратылыстану ғылымдары бойынша Қ.Сәтпаев атындағы сыйлықтың лауреаты. * 2007-2008 және 2008-2009 жылдары Қазақстан Республикасында ғылым мен техниканың дамуына қосқан үлесі үшін мемлекеттік стипендиямен марапатталған. * 2006 және 2011 жылдары «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» грантының иегері. * 2016 жылы ол ірі халықаралық баспа Springer Nature белгілеген ғылым мен техника саласындағы Top Springer Author сыйлығымен марапатталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=8585&wshow=&showmode=groups&option_lang=rus#pubs Нурсултанов Ерлан Даутбекович] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]] 2k5hr6r352vyrw8ujb09m3citrl2wuf 3615312 3615310 2026-06-10T17:07:15Z Aidyn93 89756 3615312 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Ерлан Дәуітбекұлы Нұрсұлтанов |Шынайы есімі = |Суреті = Nursultanov.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 25.05.1957 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Функционалдық талдау, гармоникалық талдау, жуықтау теориясы, есептеу математикасы |Жұмыс орны = М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалы |Ғылыми дәрежесі = Физика-математика ғылымының докторы |Ғылыми атағы = профессор |Альма-матер = [[Мәскеу мемлекеттік университеті]] |Ғылыми жетекші = Костюченко А.Г. |Атақты шәкірттері = Тлеуханова Н., Бекмаганбетов К. |Несімен белгілі = |Марапаттары = «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы - 2006, 2011» |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Ерлан Дәуітбекұлы Нұрсұлтанов''' — физика-метамтика ғылымының докторы, М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалының профессоры. Эрдёш саны - 3<ref>https://mathscinet.ams.org/mathscinet/freetools/collab-dist?source=270252&target=189017</ref> == Еңбек жолы == ===Білімі=== * 1974-1979: Қарағанды мемлекеттік университетінің математика факультеті * 1979-1982: Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің механика-математика факультетінде аспирантура, жетекшісі А.Г. Костюченко ===Диссертация қорғаулары=== * 1983 ж. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінде 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша кандидаттық диссертация * 1999 ж. Ресей ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математикалық институтында 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша докторлық диссертация ===Жұмыс орны=== * 1983-1992 ж. Е.А. Букетов атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінде доцент * 1992-1999 ж. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Қолданбалы математика институтында қолданбалы функционалдық талдау зертханасының меңгерушісі * 1999-2001 ж. Е.А. Букетов атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі * 2001 ж. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалының математика және информатика кафедрасының меңгерушісі == Негізгі ғылыми нәтижелер == * Желілік кеңістіктер теориясы жасалды. Осыған сүйене отырып, интегралдық операторлардың нормалары үшін төменгі шекараларды алу әдісі жасалды. Бұл әдіс көп өлшемді жағдайда классикалық нәтижелерді, мысалы, Фурье коэффициенттері туралы Харди-Литтлвуд теоремасын, Фурье көбейткіштері туралы Хёрмандер теоремасын және конволюция операторы туралы О'Нилл теоремасын айтарлықтай нығайтты. * Нақты әдістің қайталау есебін шешуге мүмкіндік беретін Лайонс пен Петрдің нақты интерполяция әдісін жалпылайтын көп параметрлі интерполяция әдісі жасалды. * Анизотропты функция кеңістіктері үшін интерполяция теориясы жасалды. Атап айтқанда, аралас метрикалары бар Лебег кеңістіктері үшін Марцинкевич типті интерполяция теоремасын алу мәселесі шешілді. * Фурье қатарының көбейткіштері туралы есеп шешілді; атап айтқанда, Lp Лебег кеңістігіндегі тригонометриялық Фурье қатарының көбейткіштері үшін p параметріне тәуелді жеткілікті шарт алынды. * Доминантты аралас туындылары бар функциялар кластары үшін оңтайлы қалпына келтіру операторын құру мәселесі шешілді (берілген нүктелердегі мәндерден құрылған қалпына келтіру операторының қателігі Гельфанд диаметрімен бірдей ретті). * Классикалық Ремез теңсіздіктеріндегі асимптоталық дәл тұрақтылар табылды. ===Ғылыми жобалар=== * 1994-1996: "Функциялар мен функция кеңістіктерінің конструктивті және аналитикалық қасиеттері" * 1997-1999: "Функция кеңістіктерінің интерполяция әдістері және апаттарды басқару теориясы" * 2000-2002: "Функция кеңістіктері, интерполяция әдістері және оларды гармоникалық талдауда қолдану" * 2002-2005: "Анизотропты кеңістіктердің интерполяция әдістері және оларды функция кеңістіктері теориясындағы, Фурье қатарлары теориясындағы және жуықтау теориясындағы мәселелерге қолдану" * 2007 INTAS гранты (зерттеуші) * 2006-2008: "Анизотропты функция кеңістіктеріне, айнымалы жуықтау қасиеттері бар кеңістіктерге арналған интерполяция әдістері және оларды қолдану" * 2009-2011 "Жоғары өнімді есептеу жүйелерінде ресурстарды жоспарлау және бөлу" * 2012-2014 "Сандық ақпаратты сығымдау және қалпына келтірудің жаңа тәсілдерін әзірлеу" * 2012-2014 "Функционалдық кеңістіктердегі сызықтық және квазисызықты операторлардың интерполяциясы және олардың гармоникалық талдаудағы қолданылуы" * 2015-2017 "Жаңа интерполяция әдістері және олардың жуықтау теориясы мен гармоникалық талдаудағы қолданылуы" * 2018-2020 "Функционалдық кеңістіктердегі сызықтық операторлардың интерполяциясы және экстраполяциясы және олардың қолданылуы" * 2020-2022 "Моррей типті кеңістіктердегі сызықтық және сызықтық емес операторларға арналған интерполяция теоремалары және олардың қолданылуы" ===Ғылыми кадрларды даярлау=== * 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша 9 ғылым кандидаты: Сайдахметов Қ., Берниязов Е., Бекмағанбетов Қ., Джумабаева Д., Сүлейменова З., Каримов Д., Есенбаева Г., Дарбаева Д., Таджигитов А. * 5 PhD докторлары: Көпежанов А., Канкенова А., Чигамбаева Д., Мұқанов А.Б., Баширова А. * 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша 2 ғылым докторы: Тілеуханова Н., Бекмағанбетов Қ. ===Редакциялық алқаның мүшелігі=== * Eurasian Mathematical Journal * Bulletin of the Karaganda University. Mathematics Series ===Негізгі жарияланымдар=== ====Кітаптар==== * Nursultanov, E. (2026). Inequalities and Integral Operators in Function Spaces (1st ed.). Chapman and Hall/CRC. https://doi.org/10.1201/9781003666561 * E. D. Nursultanov, D. K. Chiganbayeva, Interpolation of Morrey-Tape Spaces, Epigraf Almaty, 2019, 137 pp. * Е. Д. Нурсултанов, Д. К. Чиганбаева, Интерполяция пространств типа Морри, Техно Эрудит Алматы, 2019, 144 с. * T. Sh Kalmenov, E. D. Nursultanov, M. V. Ruhzansky, M. A. Sadybekov, Fanctional Analysis in Interdisciplinary Applications, Springer, 2017, 456 pp. ===Шетелдегі дәрістер=== * 2016, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Моррей кеңістіктері үшін Марцинкевич типті интерполяция теоремасы" * 2015, Германия, Йена университеті, дәріс тақырыбы: "Желілік кеңістіктердің интерполяциялық қасиеттері және оларды гармоникалық талдауда қолдану" * 2015, Ресей, Мәскеу, Ресей Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математикалық институты, дәріс тақырыбы: "Фурье қатарының көбейткіштері мәселесі" * 2014, Германия, Гессен, Гессен университеті, дәріс тақырыбы: "Харди-Литтлвуд типті теңсіздіктер туралы" * 2011, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Ремес теңсіздігі" * 2009, Мәскеу, Ресей Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математика институты, академик С.М. Никольскийдің семинары, дәріс тақырыбы: "Янг-О'Нилл теңсіздігі" * 2009, Мәскеу, В.А. Ресей Ғылым Академиясының Стеклов атындағы математика институты Стеклов университеті, профессор С.А. Теляковскийдің семинары, дәріс тақырыбы: "Лоренц кеңістіктері үшін Харди және Литтлвуд типті теңсіздіктер туралы" * 2008, Италия, Пиза, Дәріс тақырыбы: "Янг-О'Нилл теңсіздігі" * 2008, Италия, Падова, Падова университеті, дәріс тақырыбы: "Анизотропты кеңістіктер үшін интерполяция әдістері" * 2006, Швеция, Люлл технологиялық университеті, дәріс тақырыбы: "Желілік кеңістіктер және олардың қолданылуы" * 2006, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Фурье қатарының көбейткіштері туралы" * 2006, Испания, Барселона, ​​Автономды университет, дәріс тақырыбы: "Көппараметрлі интерполяция және қайталау теоремасы" ==Марапаттары== * 2005 жылғы жаратылыстану ғылымдары бойынша Қ.Сәтпаев атындағы сыйлықтың лауреаты. * 2007-2008 және 2008-2009 жылдары Қазақстан Республикасында ғылым мен техниканың дамуына қосқан үлесі үшін мемлекеттік стипендиямен марапатталған. * 2006 және 2011 жылдары «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» грантының иегері. * 2016 жылы ол ірі халықаралық баспа Springer Nature белгілеген ғылым мен техника саласындағы Top Springer Author сыйлығымен марапатталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=8585&wshow=&showmode=groups&option_lang=rus#pubs Нурсултанов Ерлан Даутбекович] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]] 0scgu3t6hq6afpb21shq2j44n7zne9a 3615313 3615312 2026-06-10T17:11:38Z Aidyn93 89756 /* Еңбек жолы */ 3615313 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Ерлан Дәуітбекұлы Нұрсұлтанов |Шынайы есімі = |Суреті = Nursultanov.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 25.05.1957 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Функционалдық талдау, гармоникалық талдау, жуықтау теориясы, есептеу математикасы |Жұмыс орны = М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалы |Ғылыми дәрежесі = Физика-математика ғылымының докторы |Ғылыми атағы = профессор |Альма-матер = [[Мәскеу мемлекеттік университеті]] |Ғылыми жетекші = Костюченко А.Г. |Атақты шәкірттері = Тлеуханова Н., Бекмаганбетов К. |Несімен белгілі = |Марапаттары = «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы - 2006, 2011» |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Ерлан Дәуітбекұлы Нұрсұлтанов''' — физика-метамтика ғылымының докторы, М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалының профессоры. Эрдёш саны - 3<ref>https://mathscinet.ams.org/mathscinet/freetools/collab-dist?source=270252&target=189017</ref> == Еңбек жолы == ===Білімі=== * 1974-1979: Қарағанды мемлекеттік университетінің математика факультеті * 1979-1982: Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің механика-математика факультетінде аспирантура, жетекшісі А.Г. Костюченко <rev>https://istina.msu.ru/profile/Nursultanov/</rev> ===Диссертация қорғаулары=== * 1983 ж. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінде 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша кандидаттық диссертация * 1999 ж. Ресей ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математикалық институтында 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша докторлық диссертация ===Жұмыс орны=== * 1983-1992 ж. Е.А. Букетов атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінде доцент * 1992-1999 ж. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Қолданбалы математика институтында қолданбалы функционалдық талдау зертханасының меңгерушісі * 1999-2001 ж. Е.А. Букетов атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі * 2001 ж. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалының математика және информатика кафедрасының меңгерушісі == Негізгі ғылыми нәтижелер == * Желілік кеңістіктер теориясы жасалды. Осыған сүйене отырып, интегралдық операторлардың нормалары үшін төменгі шекараларды алу әдісі жасалды. Бұл әдіс көп өлшемді жағдайда классикалық нәтижелерді, мысалы, Фурье коэффициенттері туралы Харди-Литтлвуд теоремасын, Фурье көбейткіштері туралы Хёрмандер теоремасын және конволюция операторы туралы О'Нилл теоремасын айтарлықтай нығайтты. * Нақты әдістің қайталау есебін шешуге мүмкіндік беретін Лайонс пен Петрдің нақты интерполяция әдісін жалпылайтын көп параметрлі интерполяция әдісі жасалды. * Анизотропты функция кеңістіктері үшін интерполяция теориясы жасалды. Атап айтқанда, аралас метрикалары бар Лебег кеңістіктері үшін Марцинкевич типті интерполяция теоремасын алу мәселесі шешілді. * Фурье қатарының көбейткіштері туралы есеп шешілді; атап айтқанда, Lp Лебег кеңістігіндегі тригонометриялық Фурье қатарының көбейткіштері үшін p параметріне тәуелді жеткілікті шарт алынды. * Доминантты аралас туындылары бар функциялар кластары үшін оңтайлы қалпына келтіру операторын құру мәселесі шешілді (берілген нүктелердегі мәндерден құрылған қалпына келтіру операторының қателігі Гельфанд диаметрімен бірдей ретті). * Классикалық Ремез теңсіздіктеріндегі асимптоталық дәл тұрақтылар табылды. ===Ғылыми жобалар=== * 1994-1996: "Функциялар мен функция кеңістіктерінің конструктивті және аналитикалық қасиеттері" * 1997-1999: "Функция кеңістіктерінің интерполяция әдістері және апаттарды басқару теориясы" * 2000-2002: "Функция кеңістіктері, интерполяция әдістері және оларды гармоникалық талдауда қолдану" * 2002-2005: "Анизотропты кеңістіктердің интерполяция әдістері және оларды функция кеңістіктері теориясындағы, Фурье қатарлары теориясындағы және жуықтау теориясындағы мәселелерге қолдану" * 2007 INTAS гранты (зерттеуші) * 2006-2008: "Анизотропты функция кеңістіктеріне, айнымалы жуықтау қасиеттері бар кеңістіктерге арналған интерполяция әдістері және оларды қолдану" * 2009-2011 "Жоғары өнімді есептеу жүйелерінде ресурстарды жоспарлау және бөлу" * 2012-2014 "Сандық ақпаратты сығымдау және қалпына келтірудің жаңа тәсілдерін әзірлеу" * 2012-2014 "Функционалдық кеңістіктердегі сызықтық және квазисызықты операторлардың интерполяциясы және олардың гармоникалық талдаудағы қолданылуы" * 2015-2017 "Жаңа интерполяция әдістері және олардың жуықтау теориясы мен гармоникалық талдаудағы қолданылуы" * 2018-2020 "Функционалдық кеңістіктердегі сызықтық операторлардың интерполяциясы және экстраполяциясы және олардың қолданылуы" * 2020-2022 "Моррей типті кеңістіктердегі сызықтық және сызықтық емес операторларға арналған интерполяция теоремалары және олардың қолданылуы" ===Ғылыми кадрларды даярлау=== * 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша 9 ғылым кандидаты: Сайдахметов Қ., Берниязов Е., Бекмағанбетов Қ., Джумабаева Д., Сүлейменова З., Каримов Д., Есенбаева Г., Дарбаева Д., Таджигитов А. * 5 PhD докторлары: Көпежанов А., Канкенова А., Чигамбаева Д., Мұқанов А.Б., Баширова А. * 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша 2 ғылым докторы: Тілеуханова Н., Бекмағанбетов Қ. ===Редакциялық алқаның мүшелігі=== * Eurasian Mathematical Journal * Bulletin of the Karaganda University. Mathematics Series ===Негізгі жарияланымдар=== ====Кітаптар==== * Nursultanov, E. (2026). Inequalities and Integral Operators in Function Spaces (1st ed.). Chapman and Hall/CRC. https://doi.org/10.1201/9781003666561 * E. D. Nursultanov, D. K. Chiganbayeva, Interpolation of Morrey-Tape Spaces, Epigraf Almaty, 2019, 137 pp. * Е. Д. Нурсултанов, Д. К. Чиганбаева, Интерполяция пространств типа Морри, Техно Эрудит Алматы, 2019, 144 с. * T. Sh Kalmenov, E. D. Nursultanov, M. V. Ruhzansky, M. A. Sadybekov, Fanctional Analysis in Interdisciplinary Applications, Springer, 2017, 456 pp. ===Шетелдегі дәрістер=== * 2016, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Моррей кеңістіктері үшін Марцинкевич типті интерполяция теоремасы" * 2015, Германия, Йена университеті, дәріс тақырыбы: "Желілік кеңістіктердің интерполяциялық қасиеттері және оларды гармоникалық талдауда қолдану" * 2015, Ресей, Мәскеу, Ресей Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математикалық институты, дәріс тақырыбы: "Фурье қатарының көбейткіштері мәселесі" * 2014, Германия, Гессен, Гессен университеті, дәріс тақырыбы: "Харди-Литтлвуд типті теңсіздіктер туралы" * 2011, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Ремес теңсіздігі" * 2009, Мәскеу, Ресей Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математика институты, академик С.М. Никольскийдің семинары, дәріс тақырыбы: "Янг-О'Нилл теңсіздігі" * 2009, Мәскеу, В.А. Ресей Ғылым Академиясының Стеклов атындағы математика институты Стеклов университеті, профессор С.А. Теляковскийдің семинары, дәріс тақырыбы: "Лоренц кеңістіктері үшін Харди және Литтлвуд типті теңсіздіктер туралы" * 2008, Италия, Пиза, Дәріс тақырыбы: "Янг-О'Нилл теңсіздігі" * 2008, Италия, Падова, Падова университеті, дәріс тақырыбы: "Анизотропты кеңістіктер үшін интерполяция әдістері" * 2006, Швеция, Люлл технологиялық университеті, дәріс тақырыбы: "Желілік кеңістіктер және олардың қолданылуы" * 2006, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Фурье қатарының көбейткіштері туралы" * 2006, Испания, Барселона, ​​Автономды университет, дәріс тақырыбы: "Көппараметрлі интерполяция және қайталау теоремасы" ==Марапаттары== * 2005 жылғы жаратылыстану ғылымдары бойынша Қ.Сәтпаев атындағы сыйлықтың лауреаты. * 2007-2008 және 2008-2009 жылдары Қазақстан Республикасында ғылым мен техниканың дамуына қосқан үлесі үшін мемлекеттік стипендиямен марапатталған. * 2006 және 2011 жылдары «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» грантының иегері. * 2016 жылы ол ірі халықаралық баспа Springer Nature белгілеген ғылым мен техника саласындағы Top Springer Author сыйлығымен марапатталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=8585&wshow=&showmode=groups&option_lang=rus#pubs Нурсултанов Ерлан Даутбекович] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]] ctj25onqk95a7zawkr47x501pno530w 3615314 3615313 2026-06-10T17:11:57Z Aidyn93 89756 /* Еңбек жолы */ 3615314 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Ерлан Дәуітбекұлы Нұрсұлтанов |Шынайы есімі = |Суреті = Nursultanov.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 25.05.1957 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Функционалдық талдау, гармоникалық талдау, жуықтау теориясы, есептеу математикасы |Жұмыс орны = М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалы |Ғылыми дәрежесі = Физика-математика ғылымының докторы |Ғылыми атағы = профессор |Альма-матер = [[Мәскеу мемлекеттік университеті]] |Ғылыми жетекші = Костюченко А.Г. |Атақты шәкірттері = Тлеуханова Н., Бекмаганбетов К. |Несімен белгілі = |Марапаттары = «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы - 2006, 2011» |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Ерлан Дәуітбекұлы Нұрсұлтанов''' — физика-метамтика ғылымының докторы, М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалының профессоры. Эрдёш саны - 3<ref>https://mathscinet.ams.org/mathscinet/freetools/collab-dist?source=270252&target=189017</ref> == Еңбек жолы == ===Білімі=== * 1974-1979: Қарағанды мемлекеттік университетінің математика факультеті * 1979-1982: Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің механика-математика факультетінде аспирантура, жетекшісі А.Г. Костюченко <ref>https://istina.msu.ru/profile/Nursultanov/</ref> ===Диссертация қорғаулары=== * 1983 ж. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінде 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша кандидаттық диссертация * 1999 ж. Ресей ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математикалық институтында 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша докторлық диссертация ===Жұмыс орны=== * 1983-1992 ж. Е.А. Букетов атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінде доцент * 1992-1999 ж. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Қолданбалы математика институтында қолданбалы функционалдық талдау зертханасының меңгерушісі * 1999-2001 ж. Е.А. Букетов атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі * 2001 ж. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалының математика және информатика кафедрасының меңгерушісі == Негізгі ғылыми нәтижелер == * Желілік кеңістіктер теориясы жасалды. Осыған сүйене отырып, интегралдық операторлардың нормалары үшін төменгі шекараларды алу әдісі жасалды. Бұл әдіс көп өлшемді жағдайда классикалық нәтижелерді, мысалы, Фурье коэффициенттері туралы Харди-Литтлвуд теоремасын, Фурье көбейткіштері туралы Хёрмандер теоремасын және конволюция операторы туралы О'Нилл теоремасын айтарлықтай нығайтты. * Нақты әдістің қайталау есебін шешуге мүмкіндік беретін Лайонс пен Петрдің нақты интерполяция әдісін жалпылайтын көп параметрлі интерполяция әдісі жасалды. * Анизотропты функция кеңістіктері үшін интерполяция теориясы жасалды. Атап айтқанда, аралас метрикалары бар Лебег кеңістіктері үшін Марцинкевич типті интерполяция теоремасын алу мәселесі шешілді. * Фурье қатарының көбейткіштері туралы есеп шешілді; атап айтқанда, Lp Лебег кеңістігіндегі тригонометриялық Фурье қатарының көбейткіштері үшін p параметріне тәуелді жеткілікті шарт алынды. * Доминантты аралас туындылары бар функциялар кластары үшін оңтайлы қалпына келтіру операторын құру мәселесі шешілді (берілген нүктелердегі мәндерден құрылған қалпына келтіру операторының қателігі Гельфанд диаметрімен бірдей ретті). * Классикалық Ремез теңсіздіктеріндегі асимптоталық дәл тұрақтылар табылды. ===Ғылыми жобалар=== * 1994-1996: "Функциялар мен функция кеңістіктерінің конструктивті және аналитикалық қасиеттері" * 1997-1999: "Функция кеңістіктерінің интерполяция әдістері және апаттарды басқару теориясы" * 2000-2002: "Функция кеңістіктері, интерполяция әдістері және оларды гармоникалық талдауда қолдану" * 2002-2005: "Анизотропты кеңістіктердің интерполяция әдістері және оларды функция кеңістіктері теориясындағы, Фурье қатарлары теориясындағы және жуықтау теориясындағы мәселелерге қолдану" * 2007 INTAS гранты (зерттеуші) * 2006-2008: "Анизотропты функция кеңістіктеріне, айнымалы жуықтау қасиеттері бар кеңістіктерге арналған интерполяция әдістері және оларды қолдану" * 2009-2011 "Жоғары өнімді есептеу жүйелерінде ресурстарды жоспарлау және бөлу" * 2012-2014 "Сандық ақпаратты сығымдау және қалпына келтірудің жаңа тәсілдерін әзірлеу" * 2012-2014 "Функционалдық кеңістіктердегі сызықтық және квазисызықты операторлардың интерполяциясы және олардың гармоникалық талдаудағы қолданылуы" * 2015-2017 "Жаңа интерполяция әдістері және олардың жуықтау теориясы мен гармоникалық талдаудағы қолданылуы" * 2018-2020 "Функционалдық кеңістіктердегі сызықтық операторлардың интерполяциясы және экстраполяциясы және олардың қолданылуы" * 2020-2022 "Моррей типті кеңістіктердегі сызықтық және сызықтық емес операторларға арналған интерполяция теоремалары және олардың қолданылуы" ===Ғылыми кадрларды даярлау=== * 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша 9 ғылым кандидаты: Сайдахметов Қ., Берниязов Е., Бекмағанбетов Қ., Джумабаева Д., Сүлейменова З., Каримов Д., Есенбаева Г., Дарбаева Д., Таджигитов А. * 5 PhD докторлары: Көпежанов А., Канкенова А., Чигамбаева Д., Мұқанов А.Б., Баширова А. * 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша 2 ғылым докторы: Тілеуханова Н., Бекмағанбетов Қ. ===Редакциялық алқаның мүшелігі=== * Eurasian Mathematical Journal * Bulletin of the Karaganda University. Mathematics Series ===Негізгі жарияланымдар=== ====Кітаптар==== * Nursultanov, E. (2026). Inequalities and Integral Operators in Function Spaces (1st ed.). Chapman and Hall/CRC. https://doi.org/10.1201/9781003666561 * E. D. Nursultanov, D. K. Chiganbayeva, Interpolation of Morrey-Tape Spaces, Epigraf Almaty, 2019, 137 pp. * Е. Д. Нурсултанов, Д. К. Чиганбаева, Интерполяция пространств типа Морри, Техно Эрудит Алматы, 2019, 144 с. * T. Sh Kalmenov, E. D. Nursultanov, M. V. Ruhzansky, M. A. Sadybekov, Fanctional Analysis in Interdisciplinary Applications, Springer, 2017, 456 pp. ===Шетелдегі дәрістер=== * 2016, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Моррей кеңістіктері үшін Марцинкевич типті интерполяция теоремасы" * 2015, Германия, Йена университеті, дәріс тақырыбы: "Желілік кеңістіктердің интерполяциялық қасиеттері және оларды гармоникалық талдауда қолдану" * 2015, Ресей, Мәскеу, Ресей Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математикалық институты, дәріс тақырыбы: "Фурье қатарының көбейткіштері мәселесі" * 2014, Германия, Гессен, Гессен университеті, дәріс тақырыбы: "Харди-Литтлвуд типті теңсіздіктер туралы" * 2011, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Ремес теңсіздігі" * 2009, Мәскеу, Ресей Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математика институты, академик С.М. Никольскийдің семинары, дәріс тақырыбы: "Янг-О'Нилл теңсіздігі" * 2009, Мәскеу, В.А. Ресей Ғылым Академиясының Стеклов атындағы математика институты Стеклов университеті, профессор С.А. Теляковскийдің семинары, дәріс тақырыбы: "Лоренц кеңістіктері үшін Харди және Литтлвуд типті теңсіздіктер туралы" * 2008, Италия, Пиза, Дәріс тақырыбы: "Янг-О'Нилл теңсіздігі" * 2008, Италия, Падова, Падова университеті, дәріс тақырыбы: "Анизотропты кеңістіктер үшін интерполяция әдістері" * 2006, Швеция, Люлл технологиялық университеті, дәріс тақырыбы: "Желілік кеңістіктер және олардың қолданылуы" * 2006, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Фурье қатарының көбейткіштері туралы" * 2006, Испания, Барселона, ​​Автономды университет, дәріс тақырыбы: "Көппараметрлі интерполяция және қайталау теоремасы" ==Марапаттары== * 2005 жылғы жаратылыстану ғылымдары бойынша Қ.Сәтпаев атындағы сыйлықтың лауреаты. * 2007-2008 және 2008-2009 жылдары Қазақстан Республикасында ғылым мен техниканың дамуына қосқан үлесі үшін мемлекеттік стипендиямен марапатталған. * 2006 және 2011 жылдары «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» грантының иегері. * 2016 жылы ол ірі халықаралық баспа Springer Nature белгілеген ғылым мен техника саласындағы Top Springer Author сыйлығымен марапатталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=8585&wshow=&showmode=groups&option_lang=rus#pubs Нурсултанов Ерлан Даутбекович] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]] kcteehufs6hb1t2xwun5toqek6lelqu 3615315 3615314 2026-06-10T17:13:42Z Aidyn93 89756 /* Редакциялық алқаның мүшелігі */ 3615315 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Ерлан Дәуітбекұлы Нұрсұлтанов |Шынайы есімі = |Суреті = Nursultanov.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 25.05.1957 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Функционалдық талдау, гармоникалық талдау, жуықтау теориясы, есептеу математикасы |Жұмыс орны = М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалы |Ғылыми дәрежесі = Физика-математика ғылымының докторы |Ғылыми атағы = профессор |Альма-матер = [[Мәскеу мемлекеттік университеті]] |Ғылыми жетекші = Костюченко А.Г. |Атақты шәкірттері = Тлеуханова Н., Бекмаганбетов К. |Несімен белгілі = |Марапаттары = «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы - 2006, 2011» |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Ерлан Дәуітбекұлы Нұрсұлтанов''' — физика-метамтика ғылымының докторы, М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалының профессоры. Эрдёш саны - 3<ref>https://mathscinet.ams.org/mathscinet/freetools/collab-dist?source=270252&target=189017</ref> == Еңбек жолы == ===Білімі=== * 1974-1979: Қарағанды мемлекеттік университетінің математика факультеті * 1979-1982: Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің механика-математика факультетінде аспирантура, жетекшісі А.Г. Костюченко <ref>https://istina.msu.ru/profile/Nursultanov/</ref> ===Диссертация қорғаулары=== * 1983 ж. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінде 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша кандидаттық диссертация * 1999 ж. Ресей ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математикалық институтында 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша докторлық диссертация ===Жұмыс орны=== * 1983-1992 ж. Е.А. Букетов атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінде доцент * 1992-1999 ж. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Қолданбалы математика институтында қолданбалы функционалдық талдау зертханасының меңгерушісі * 1999-2001 ж. Е.А. Букетов атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі * 2001 ж. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалының математика және информатика кафедрасының меңгерушісі == Негізгі ғылыми нәтижелер == * Желілік кеңістіктер теориясы жасалды. Осыған сүйене отырып, интегралдық операторлардың нормалары үшін төменгі шекараларды алу әдісі жасалды. Бұл әдіс көп өлшемді жағдайда классикалық нәтижелерді, мысалы, Фурье коэффициенттері туралы Харди-Литтлвуд теоремасын, Фурье көбейткіштері туралы Хёрмандер теоремасын және конволюция операторы туралы О'Нилл теоремасын айтарлықтай нығайтты. * Нақты әдістің қайталау есебін шешуге мүмкіндік беретін Лайонс пен Петрдің нақты интерполяция әдісін жалпылайтын көп параметрлі интерполяция әдісі жасалды. * Анизотропты функция кеңістіктері үшін интерполяция теориясы жасалды. Атап айтқанда, аралас метрикалары бар Лебег кеңістіктері үшін Марцинкевич типті интерполяция теоремасын алу мәселесі шешілді. * Фурье қатарының көбейткіштері туралы есеп шешілді; атап айтқанда, Lp Лебег кеңістігіндегі тригонометриялық Фурье қатарының көбейткіштері үшін p параметріне тәуелді жеткілікті шарт алынды. * Доминантты аралас туындылары бар функциялар кластары үшін оңтайлы қалпына келтіру операторын құру мәселесі шешілді (берілген нүктелердегі мәндерден құрылған қалпына келтіру операторының қателігі Гельфанд диаметрімен бірдей ретті). * Классикалық Ремез теңсіздіктеріндегі асимптоталық дәл тұрақтылар табылды. ===Ғылыми жобалар=== * 1994-1996: "Функциялар мен функция кеңістіктерінің конструктивті және аналитикалық қасиеттері" * 1997-1999: "Функция кеңістіктерінің интерполяция әдістері және апаттарды басқару теориясы" * 2000-2002: "Функция кеңістіктері, интерполяция әдістері және оларды гармоникалық талдауда қолдану" * 2002-2005: "Анизотропты кеңістіктердің интерполяция әдістері және оларды функция кеңістіктері теориясындағы, Фурье қатарлары теориясындағы және жуықтау теориясындағы мәселелерге қолдану" * 2007 INTAS гранты (зерттеуші) * 2006-2008: "Анизотропты функция кеңістіктеріне, айнымалы жуықтау қасиеттері бар кеңістіктерге арналған интерполяция әдістері және оларды қолдану" * 2009-2011 "Жоғары өнімді есептеу жүйелерінде ресурстарды жоспарлау және бөлу" * 2012-2014 "Сандық ақпаратты сығымдау және қалпына келтірудің жаңа тәсілдерін әзірлеу" * 2012-2014 "Функционалдық кеңістіктердегі сызықтық және квазисызықты операторлардың интерполяциясы және олардың гармоникалық талдаудағы қолданылуы" * 2015-2017 "Жаңа интерполяция әдістері және олардың жуықтау теориясы мен гармоникалық талдаудағы қолданылуы" * 2018-2020 "Функционалдық кеңістіктердегі сызықтық операторлардың интерполяциясы және экстраполяциясы және олардың қолданылуы" * 2020-2022 "Моррей типті кеңістіктердегі сызықтық және сызықтық емес операторларға арналған интерполяция теоремалары және олардың қолданылуы" ===Ғылыми кадрларды даярлау=== * 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша 9 ғылым кандидаты: Сайдахметов Қ., Берниязов Е., Бекмағанбетов Қ., Джумабаева Д., Сүлейменова З., Каримов Д., Есенбаева Г., Дарбаева Д., Таджигитов А. * 5 PhD докторлары: Көпежанов А., Канкенова А., Чигамбаева Д., Мұқанов А.Б., Баширова А. * 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша 2 ғылым докторы: Тілеуханова Н., Бекмағанбетов Қ. ===Редакциялық алқаның мүшелігі=== * Eurasian Mathematical Journal <ref>https://emj.enu.kz/index.php/main/about/editorialTeam</ref> * Bulletin of the Karaganda University. Mathematics Series <ref>https://mts.buketov.edu.kz/mathematics-vestnik/about/editorialTeam</ref> ===Негізгі жарияланымдар=== ====Кітаптар==== * Nursultanov, E. (2026). Inequalities and Integral Operators in Function Spaces (1st ed.). Chapman and Hall/CRC. https://doi.org/10.1201/9781003666561 * E. D. Nursultanov, D. K. Chiganbayeva, Interpolation of Morrey-Tape Spaces, Epigraf Almaty, 2019, 137 pp. * Е. Д. Нурсултанов, Д. К. Чиганбаева, Интерполяция пространств типа Морри, Техно Эрудит Алматы, 2019, 144 с. * T. Sh Kalmenov, E. D. Nursultanov, M. V. Ruhzansky, M. A. Sadybekov, Fanctional Analysis in Interdisciplinary Applications, Springer, 2017, 456 pp. ===Шетелдегі дәрістер=== * 2016, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Моррей кеңістіктері үшін Марцинкевич типті интерполяция теоремасы" * 2015, Германия, Йена университеті, дәріс тақырыбы: "Желілік кеңістіктердің интерполяциялық қасиеттері және оларды гармоникалық талдауда қолдану" * 2015, Ресей, Мәскеу, Ресей Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математикалық институты, дәріс тақырыбы: "Фурье қатарының көбейткіштері мәселесі" * 2014, Германия, Гессен, Гессен университеті, дәріс тақырыбы: "Харди-Литтлвуд типті теңсіздіктер туралы" * 2011, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Ремес теңсіздігі" * 2009, Мәскеу, Ресей Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математика институты, академик С.М. Никольскийдің семинары, дәріс тақырыбы: "Янг-О'Нилл теңсіздігі" * 2009, Мәскеу, В.А. Ресей Ғылым Академиясының Стеклов атындағы математика институты Стеклов университеті, профессор С.А. Теляковскийдің семинары, дәріс тақырыбы: "Лоренц кеңістіктері үшін Харди және Литтлвуд типті теңсіздіктер туралы" * 2008, Италия, Пиза, Дәріс тақырыбы: "Янг-О'Нилл теңсіздігі" * 2008, Италия, Падова, Падова университеті, дәріс тақырыбы: "Анизотропты кеңістіктер үшін интерполяция әдістері" * 2006, Швеция, Люлл технологиялық университеті, дәріс тақырыбы: "Желілік кеңістіктер және олардың қолданылуы" * 2006, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Фурье қатарының көбейткіштері туралы" * 2006, Испания, Барселона, ​​Автономды университет, дәріс тақырыбы: "Көппараметрлі интерполяция және қайталау теоремасы" ==Марапаттары== * 2005 жылғы жаратылыстану ғылымдары бойынша Қ.Сәтпаев атындағы сыйлықтың лауреаты. * 2007-2008 және 2008-2009 жылдары Қазақстан Республикасында ғылым мен техниканың дамуына қосқан үлесі үшін мемлекеттік стипендиямен марапатталған. * 2006 және 2011 жылдары «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» грантының иегері. * 2016 жылы ол ірі халықаралық баспа Springer Nature белгілеген ғылым мен техника саласындағы Top Springer Author сыйлығымен марапатталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=8585&wshow=&showmode=groups&option_lang=rus#pubs Нурсултанов Ерлан Даутбекович] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]] 8dsnkqjajiz0fqfhdc1gmq7dmym37zx 3615317 3615315 2026-06-10T17:18:22Z Aidyn93 89756 3615317 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Ерлан Дәуітбекұлы Нұрсұлтанов |Шынайы есімі = |Суреті = Nursultanov.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 25.05.1957 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Функционалдық талдау, гармоникалық талдау, жуықтау теориясы, есептеу математикасы |Жұмыс орны = М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалы |Ғылыми дәрежесі = Физика-математика ғылымының докторы |Ғылыми атағы = профессор |Альма-матер = [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |Ғылыми жетекші = Костюченко А.Г. |Атақты шәкірттері = [[Тлеуханова Н.|Назерке Төлекқызы Тілеуханова]], Бекмаганбетов К. |Несімен белгілі = |Марапаттары = «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы - 2006, 2011» |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Ерлан Дәуітбекұлы Нұрсұлтанов''' — физика-метамтика ғылымының докторы, М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалының профессоры. Эрдёш саны - 3<ref>https://mathscinet.ams.org/mathscinet/freetools/collab-dist?source=270252&target=189017</ref> == Еңбек жолы == ===Білімі=== * 1974-1979: Қарағанды мемлекеттік университетінің математика факультеті * 1979-1982: Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің механика-математика факультетінде аспирантура, жетекшісі А.Г. Костюченко <ref>https://istina.msu.ru/profile/Nursultanov/</ref> ===Диссертация қорғаулары=== * 1983 ж. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінде 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша кандидаттық диссертация * 1999 ж. Ресей ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математикалық институтында 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша докторлық диссертация ===Жұмыс орны=== * 1983-1992 ж. Е.А. Букетов атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінде доцент * 1992-1999 ж. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Қолданбалы математика институтында қолданбалы функционалдық талдау зертханасының меңгерушісі * 1999-2001 ж. Е.А. Букетов атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі * 2001 ж. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалының математика және информатика кафедрасының меңгерушісі == Негізгі ғылыми нәтижелер == * Желілік кеңістіктер теориясы жасалды. Осыған сүйене отырып, интегралдық операторлардың нормалары үшін төменгі шекараларды алу әдісі жасалды. Бұл әдіс көп өлшемді жағдайда классикалық нәтижелерді, мысалы, Фурье коэффициенттері туралы Харди-Литтлвуд теоремасын, Фурье көбейткіштері туралы Хёрмандер теоремасын және конволюция операторы туралы О'Нилл теоремасын айтарлықтай нығайтты. * Нақты әдістің қайталау есебін шешуге мүмкіндік беретін Лайонс пен Петрдің нақты интерполяция әдісін жалпылайтын көп параметрлі интерполяция әдісі жасалды. * Анизотропты функция кеңістіктері үшін интерполяция теориясы жасалды. Атап айтқанда, аралас метрикалары бар Лебег кеңістіктері үшін Марцинкевич типті интерполяция теоремасын алу мәселесі шешілді. * Фурье қатарының көбейткіштері туралы есеп шешілді; атап айтқанда, Lp Лебег кеңістігіндегі тригонометриялық Фурье қатарының көбейткіштері үшін p параметріне тәуелді жеткілікті шарт алынды. * Доминантты аралас туындылары бар функциялар кластары үшін оңтайлы қалпына келтіру операторын құру мәселесі шешілді (берілген нүктелердегі мәндерден құрылған қалпына келтіру операторының қателігі Гельфанд диаметрімен бірдей ретті). * Классикалық Ремез теңсіздіктеріндегі асимптоталық дәл тұрақтылар табылды. ===Ғылыми жобалар=== * 1994-1996: "Функциялар мен функция кеңістіктерінің конструктивті және аналитикалық қасиеттері" * 1997-1999: "Функция кеңістіктерінің интерполяция әдістері және апаттарды басқару теориясы" * 2000-2002: "Функция кеңістіктері, интерполяция әдістері және оларды гармоникалық талдауда қолдану" * 2002-2005: "Анизотропты кеңістіктердің интерполяция әдістері және оларды функция кеңістіктері теориясындағы, Фурье қатарлары теориясындағы және жуықтау теориясындағы мәселелерге қолдану" * 2007 INTAS гранты (зерттеуші) * 2006-2008: "Анизотропты функция кеңістіктеріне, айнымалы жуықтау қасиеттері бар кеңістіктерге арналған интерполяция әдістері және оларды қолдану" * 2009-2011 "Жоғары өнімді есептеу жүйелерінде ресурстарды жоспарлау және бөлу" * 2012-2014 "Сандық ақпаратты сығымдау және қалпына келтірудің жаңа тәсілдерін әзірлеу" * 2012-2014 "Функционалдық кеңістіктердегі сызықтық және квазисызықты операторлардың интерполяциясы және олардың гармоникалық талдаудағы қолданылуы" * 2015-2017 "Жаңа интерполяция әдістері және олардың жуықтау теориясы мен гармоникалық талдаудағы қолданылуы" * 2018-2020 "Функционалдық кеңістіктердегі сызықтық операторлардың интерполяциясы және экстраполяциясы және олардың қолданылуы" * 2020-2022 "Моррей типті кеңістіктердегі сызықтық және сызықтық емес операторларға арналған интерполяция теоремалары және олардың қолданылуы" ===Ғылыми кадрларды даярлау=== * 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша 9 ғылым кандидаты: Сайдахметов Қ., Берниязов Е., Бекмағанбетов Қ., Джумабаева Д., Сүлейменова З., Каримов Д., Есенбаева Г., Дарбаева Д., Таджигитов А. * 5 PhD докторлары: Көпежанов А., Канкенова А., Чигамбаева Д., Мұқанов А.Б., Баширова А. * 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша 2 ғылым докторы: Тілеуханова Н., Бекмағанбетов Қ. ===Редакциялық алқаның мүшелігі=== * Eurasian Mathematical Journal <ref>https://emj.enu.kz/index.php/main/about/editorialTeam</ref> * Bulletin of the Karaganda University. Mathematics Series <ref>https://mts.buketov.edu.kz/mathematics-vestnik/about/editorialTeam</ref> ===Негізгі жарияланымдар=== ====Кітаптар==== * Nursultanov, E. (2026). Inequalities and Integral Operators in Function Spaces (1st ed.). Chapman and Hall/CRC. https://doi.org/10.1201/9781003666561 * E. D. Nursultanov, D. K. Chiganbayeva, Interpolation of Morrey-Tape Spaces, Epigraf Almaty, 2019, 137 pp. * Е. Д. Нурсултанов, Д. К. Чиганбаева, Интерполяция пространств типа Морри, Техно Эрудит Алматы, 2019, 144 с. * T. Sh Kalmenov, E. D. Nursultanov, M. V. Ruhzansky, M. A. Sadybekov, Fanctional Analysis in Interdisciplinary Applications, Springer, 2017, 456 pp. ===Шетелдегі дәрістер=== * 2016, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Моррей кеңістіктері үшін Марцинкевич типті интерполяция теоремасы" * 2015, Германия, Йена университеті, дәріс тақырыбы: "Желілік кеңістіктердің интерполяциялық қасиеттері және оларды гармоникалық талдауда қолдану" * 2015, Ресей, Мәскеу, Ресей Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математикалық институты, дәріс тақырыбы: "Фурье қатарының көбейткіштері мәселесі" * 2014, Германия, Гессен, Гессен университеті, дәріс тақырыбы: "Харди-Литтлвуд типті теңсіздіктер туралы" * 2011, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Ремес теңсіздігі" * 2009, Мәскеу, Ресей Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математика институты, академик С.М. Никольскийдің семинары, дәріс тақырыбы: "Янг-О'Нилл теңсіздігі" * 2009, Мәскеу, В.А. Ресей Ғылым Академиясының Стеклов атындағы математика институты Стеклов университеті, профессор С.А. Теляковскийдің семинары, дәріс тақырыбы: "Лоренц кеңістіктері үшін Харди және Литтлвуд типті теңсіздіктер туралы" * 2008, Италия, Пиза, Дәріс тақырыбы: "Янг-О'Нилл теңсіздігі" * 2008, Италия, Падова, Падова университеті, дәріс тақырыбы: "Анизотропты кеңістіктер үшін интерполяция әдістері" * 2006, Швеция, Люлл технологиялық университеті, дәріс тақырыбы: "Желілік кеңістіктер және олардың қолданылуы" * 2006, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Фурье қатарының көбейткіштері туралы" * 2006, Испания, Барселона, ​​Автономды университет, дәріс тақырыбы: "Көппараметрлі интерполяция және қайталау теоремасы" ==Марапаттары== * 2005 жылғы жаратылыстану ғылымдары бойынша Қ.Сәтпаев атындағы сыйлықтың лауреаты. * 2007-2008 және 2008-2009 жылдары Қазақстан Республикасында ғылым мен техниканың дамуына қосқан үлесі үшін мемлекеттік стипендиямен марапатталған. * 2006 және 2011 жылдары «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» грантының иегері. * 2016 жылы ол ірі халықаралық баспа Springer Nature белгілеген ғылым мен техника саласындағы Top Springer Author сыйлығымен марапатталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=8585&wshow=&showmode=groups&option_lang=rus#pubs Нурсултанов Ерлан Даутбекович] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]] 71k69a4lyyz6km329z5blrvkfb3nf96 3615318 3615317 2026-06-10T17:19:11Z Aidyn93 89756 3615318 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Ерлан Дәуітбекұлы Нұрсұлтанов |Шынайы есімі = |Суреті = Nursultanov.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 25.05.1957 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Функционалдық талдау, гармоникалық талдау, жуықтау теориясы, есептеу математикасы |Жұмыс орны = М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалы |Ғылыми дәрежесі = Физика-математика ғылымының докторы |Ғылыми атағы = профессор |Альма-матер = [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |Ғылыми жетекші = Костюченко А.Г. |Атақты шәкірттері = [[Назерке Төлекқызы Тілеуханова|Тлеуханова Н.]], Бекмаганбетов К. |Несімен белгілі = |Марапаттары = «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы - 2006, 2011» |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Ерлан Дәуітбекұлы Нұрсұлтанов''' — физика-метамтика ғылымының докторы, М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалының профессоры. Эрдёш саны - 3<ref>https://mathscinet.ams.org/mathscinet/freetools/collab-dist?source=270252&target=189017</ref> == Еңбек жолы == ===Білімі=== * 1974-1979: Қарағанды мемлекеттік университетінің математика факультеті * 1979-1982: Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің механика-математика факультетінде аспирантура, жетекшісі А.Г. Костюченко <ref>https://istina.msu.ru/profile/Nursultanov/</ref> ===Диссертация қорғаулары=== * 1983 ж. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінде 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша кандидаттық диссертация * 1999 ж. Ресей ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математикалық институтында 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша докторлық диссертация ===Жұмыс орны=== * 1983-1992 ж. Е.А. Букетов атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінде доцент * 1992-1999 ж. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Қолданбалы математика институтында қолданбалы функционалдық талдау зертханасының меңгерушісі * 1999-2001 ж. Е.А. Букетов атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі * 2001 ж. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалының математика және информатика кафедрасының меңгерушісі == Негізгі ғылыми нәтижелер == * Желілік кеңістіктер теориясы жасалды. Осыған сүйене отырып, интегралдық операторлардың нормалары үшін төменгі шекараларды алу әдісі жасалды. Бұл әдіс көп өлшемді жағдайда классикалық нәтижелерді, мысалы, Фурье коэффициенттері туралы Харди-Литтлвуд теоремасын, Фурье көбейткіштері туралы Хёрмандер теоремасын және конволюция операторы туралы О'Нилл теоремасын айтарлықтай нығайтты. * Нақты әдістің қайталау есебін шешуге мүмкіндік беретін Лайонс пен Петрдің нақты интерполяция әдісін жалпылайтын көп параметрлі интерполяция әдісі жасалды. * Анизотропты функция кеңістіктері үшін интерполяция теориясы жасалды. Атап айтқанда, аралас метрикалары бар Лебег кеңістіктері үшін Марцинкевич типті интерполяция теоремасын алу мәселесі шешілді. * Фурье қатарының көбейткіштері туралы есеп шешілді; атап айтқанда, Lp Лебег кеңістігіндегі тригонометриялық Фурье қатарының көбейткіштері үшін p параметріне тәуелді жеткілікті шарт алынды. * Доминантты аралас туындылары бар функциялар кластары үшін оңтайлы қалпына келтіру операторын құру мәселесі шешілді (берілген нүктелердегі мәндерден құрылған қалпына келтіру операторының қателігі Гельфанд диаметрімен бірдей ретті). * Классикалық Ремез теңсіздіктеріндегі асимптоталық дәл тұрақтылар табылды. ===Ғылыми жобалар=== * 1994-1996: "Функциялар мен функция кеңістіктерінің конструктивті және аналитикалық қасиеттері" * 1997-1999: "Функция кеңістіктерінің интерполяция әдістері және апаттарды басқару теориясы" * 2000-2002: "Функция кеңістіктері, интерполяция әдістері және оларды гармоникалық талдауда қолдану" * 2002-2005: "Анизотропты кеңістіктердің интерполяция әдістері және оларды функция кеңістіктері теориясындағы, Фурье қатарлары теориясындағы және жуықтау теориясындағы мәселелерге қолдану" * 2007 INTAS гранты (зерттеуші) * 2006-2008: "Анизотропты функция кеңістіктеріне, айнымалы жуықтау қасиеттері бар кеңістіктерге арналған интерполяция әдістері және оларды қолдану" * 2009-2011 "Жоғары өнімді есептеу жүйелерінде ресурстарды жоспарлау және бөлу" * 2012-2014 "Сандық ақпаратты сығымдау және қалпына келтірудің жаңа тәсілдерін әзірлеу" * 2012-2014 "Функционалдық кеңістіктердегі сызықтық және квазисызықты операторлардың интерполяциясы және олардың гармоникалық талдаудағы қолданылуы" * 2015-2017 "Жаңа интерполяция әдістері және олардың жуықтау теориясы мен гармоникалық талдаудағы қолданылуы" * 2018-2020 "Функционалдық кеңістіктердегі сызықтық операторлардың интерполяциясы және экстраполяциясы және олардың қолданылуы" * 2020-2022 "Моррей типті кеңістіктердегі сызықтық және сызықтық емес операторларға арналған интерполяция теоремалары және олардың қолданылуы" ===Ғылыми кадрларды даярлау=== * 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша 9 ғылым кандидаты: Сайдахметов Қ., Берниязов Е., Бекмағанбетов Қ., Джумабаева Д., Сүлейменова З., Каримов Д., Есенбаева Г., Дарбаева Д., Таджигитов А. * 5 PhD докторлары: Көпежанов А., Канкенова А., Чигамбаева Д., Мұқанов А.Б., Баширова А. * 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша 2 ғылым докторы: Тілеуханова Н., Бекмағанбетов Қ. ===Редакциялық алқаның мүшелігі=== * Eurasian Mathematical Journal <ref>https://emj.enu.kz/index.php/main/about/editorialTeam</ref> * Bulletin of the Karaganda University. Mathematics Series <ref>https://mts.buketov.edu.kz/mathematics-vestnik/about/editorialTeam</ref> ===Негізгі жарияланымдар=== ====Кітаптар==== * Nursultanov, E. (2026). Inequalities and Integral Operators in Function Spaces (1st ed.). Chapman and Hall/CRC. https://doi.org/10.1201/9781003666561 * E. D. Nursultanov, D. K. Chiganbayeva, Interpolation of Morrey-Tape Spaces, Epigraf Almaty, 2019, 137 pp. * Е. Д. Нурсултанов, Д. К. Чиганбаева, Интерполяция пространств типа Морри, Техно Эрудит Алматы, 2019, 144 с. * T. Sh Kalmenov, E. D. Nursultanov, M. V. Ruhzansky, M. A. Sadybekov, Fanctional Analysis in Interdisciplinary Applications, Springer, 2017, 456 pp. ===Шетелдегі дәрістер=== * 2016, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Моррей кеңістіктері үшін Марцинкевич типті интерполяция теоремасы" * 2015, Германия, Йена университеті, дәріс тақырыбы: "Желілік кеңістіктердің интерполяциялық қасиеттері және оларды гармоникалық талдауда қолдану" * 2015, Ресей, Мәскеу, Ресей Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математикалық институты, дәріс тақырыбы: "Фурье қатарының көбейткіштері мәселесі" * 2014, Германия, Гессен, Гессен университеті, дәріс тақырыбы: "Харди-Литтлвуд типті теңсіздіктер туралы" * 2011, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Ремес теңсіздігі" * 2009, Мәскеу, Ресей Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математика институты, академик С.М. Никольскийдің семинары, дәріс тақырыбы: "Янг-О'Нилл теңсіздігі" * 2009, Мәскеу, В.А. Ресей Ғылым Академиясының Стеклов атындағы математика институты Стеклов университеті, профессор С.А. Теляковскийдің семинары, дәріс тақырыбы: "Лоренц кеңістіктері үшін Харди және Литтлвуд типті теңсіздіктер туралы" * 2008, Италия, Пиза, Дәріс тақырыбы: "Янг-О'Нилл теңсіздігі" * 2008, Италия, Падова, Падова университеті, дәріс тақырыбы: "Анизотропты кеңістіктер үшін интерполяция әдістері" * 2006, Швеция, Люлл технологиялық университеті, дәріс тақырыбы: "Желілік кеңістіктер және олардың қолданылуы" * 2006, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Фурье қатарының көбейткіштері туралы" * 2006, Испания, Барселона, ​​Автономды университет, дәріс тақырыбы: "Көппараметрлі интерполяция және қайталау теоремасы" ==Марапаттары== * 2005 жылғы жаратылыстану ғылымдары бойынша Қ.Сәтпаев атындағы сыйлықтың лауреаты. * 2007-2008 және 2008-2009 жылдары Қазақстан Республикасында ғылым мен техниканың дамуына қосқан үлесі үшін мемлекеттік стипендиямен марапатталған. * 2006 және 2011 жылдары «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» грантының иегері. * 2016 жылы ол ірі халықаралық баспа Springer Nature белгілеген ғылым мен техника саласындағы Top Springer Author сыйлығымен марапатталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=8585&wshow=&showmode=groups&option_lang=rus#pubs Нурсултанов Ерлан Даутбекович] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]] rtgwq4znk9t2c75uhgnx946i08pjxm5 3615319 3615318 2026-06-10T17:20:36Z Aidyn93 89756 3615319 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Ерлан Дәуітбекұлы Нұрсұлтанов |Шынайы есімі = |Суреті = Nursultanov.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 25.05.1957 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Функционалдық талдау, гармоникалық талдау, жуықтау теориясы, есептеу математикасы |Жұмыс орны = М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалы |Ғылыми дәрежесі = Физика-математика ғылымының докторы |Ғылыми атағы = профессор |Альма-матер = [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |Ғылыми жетекші = Костюченко А.Г. |Атақты шәкірттері = [[Назерке Төлекқызы Тілеуханова|Тлеуханова Н.]], Бекмаганбетов К. |Несімен белгілі = |Марапаттары = «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы - 2006, 2011» |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Ерлан Дәуітбекұлы Нұрсұлтанов''' — физика-математика ғылымының докторы, М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалының профессоры. Эрдёш саны - 3<ref>https://mathscinet.ams.org/mathscinet/freetools/collab-dist?source=270252&target=189017</ref> == Еңбек жолы == ===Білімі=== * 1974-1979: Қарағанды мемлекеттік университетінің математика факультеті * 1979-1982: Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің механика-математика факультетінде аспирантура, жетекшісі А.Г. Костюченко <ref>https://istina.msu.ru/profile/Nursultanov/</ref> ===Диссертация қорғаулары=== * 1983 ж. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінде 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша кандидаттық диссертация * 1999 ж. Ресей ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математикалық институтында 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша докторлық диссертация ===Жұмыс орны=== * 1983-1992 ж. Е.А. Букетов атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінде доцент * 1992-1999 ж. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Қолданбалы математика институтында қолданбалы функционалдық талдау зертханасының меңгерушісі * 1999-2001 ж. Е.А. Букетов атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі * 2001 ж. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалының математика және информатика кафедрасының меңгерушісі == Негізгі ғылыми нәтижелер == * Желілік кеңістіктер теориясы жасалды. Осыған сүйене отырып, интегралдық операторлардың нормалары үшін төменгі шекараларды алу әдісі жасалды. Бұл әдіс көп өлшемді жағдайда классикалық нәтижелерді, мысалы, Фурье коэффициенттері туралы Харди-Литтлвуд теоремасын, Фурье көбейткіштері туралы Хёрмандер теоремасын және конволюция операторы туралы О'Нилл теоремасын айтарлықтай нығайтты. * Нақты әдістің қайталау есебін шешуге мүмкіндік беретін Лайонс пен Петрдің нақты интерполяция әдісін жалпылайтын көп параметрлі интерполяция әдісі жасалды. * Анизотропты функция кеңістіктері үшін интерполяция теориясы жасалды. Атап айтқанда, аралас метрикалары бар Лебег кеңістіктері үшін Марцинкевич типті интерполяция теоремасын алу мәселесі шешілді. * Фурье қатарының көбейткіштері туралы есеп шешілді; атап айтқанда, Lp Лебег кеңістігіндегі тригонометриялық Фурье қатарының көбейткіштері үшін p параметріне тәуелді жеткілікті шарт алынды. * Доминантты аралас туындылары бар функциялар кластары үшін оңтайлы қалпына келтіру операторын құру мәселесі шешілді (берілген нүктелердегі мәндерден құрылған қалпына келтіру операторының қателігі Гельфанд диаметрімен бірдей ретті). * Классикалық Ремез теңсіздіктеріндегі асимптоталық дәл тұрақтылар табылды. ===Ғылыми жобалар=== * 1994-1996: "Функциялар мен функция кеңістіктерінің конструктивті және аналитикалық қасиеттері" * 1997-1999: "Функция кеңістіктерінің интерполяция әдістері және апаттарды басқару теориясы" * 2000-2002: "Функция кеңістіктері, интерполяция әдістері және оларды гармоникалық талдауда қолдану" * 2002-2005: "Анизотропты кеңістіктердің интерполяция әдістері және оларды функция кеңістіктері теориясындағы, Фурье қатарлары теориясындағы және жуықтау теориясындағы мәселелерге қолдану" * 2007 INTAS гранты (зерттеуші) * 2006-2008: "Анизотропты функция кеңістіктеріне, айнымалы жуықтау қасиеттері бар кеңістіктерге арналған интерполяция әдістері және оларды қолдану" * 2009-2011 "Жоғары өнімді есептеу жүйелерінде ресурстарды жоспарлау және бөлу" * 2012-2014 "Сандық ақпаратты сығымдау және қалпына келтірудің жаңа тәсілдерін әзірлеу" * 2012-2014 "Функционалдық кеңістіктердегі сызықтық және квазисызықты операторлардың интерполяциясы және олардың гармоникалық талдаудағы қолданылуы" * 2015-2017 "Жаңа интерполяция әдістері және олардың жуықтау теориясы мен гармоникалық талдаудағы қолданылуы" * 2018-2020 "Функционалдық кеңістіктердегі сызықтық операторлардың интерполяциясы және экстраполяциясы және олардың қолданылуы" * 2020-2022 "Моррей типті кеңістіктердегі сызықтық және сызықтық емес операторларға арналған интерполяция теоремалары және олардың қолданылуы" ===Ғылыми кадрларды даярлау=== * 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша 9 ғылым кандидаты: Сайдахметов Қ., Берниязов Е., Бекмағанбетов Қ., Джумабаева Д., Сүлейменова З., Каримов Д., Есенбаева Г., Дарбаева Д., Таджигитов А. * 5 PhD докторлары: Көпежанов А., Канкенова А., Чигамбаева Д., Мұқанов А.Б., Баширова А. * 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша 2 ғылым докторы: Тілеуханова Н., Бекмағанбетов Қ. ===Редакциялық алқаның мүшелігі=== * Eurasian Mathematical Journal <ref>https://emj.enu.kz/index.php/main/about/editorialTeam</ref> * Bulletin of the Karaganda University. Mathematics Series <ref>https://mts.buketov.edu.kz/mathematics-vestnik/about/editorialTeam</ref> ===Негізгі жарияланымдар=== ====Кітаптар==== * Nursultanov, E. (2026). Inequalities and Integral Operators in Function Spaces (1st ed.). Chapman and Hall/CRC. https://doi.org/10.1201/9781003666561 * E. D. Nursultanov, D. K. Chiganbayeva, Interpolation of Morrey-Tape Spaces, Epigraf Almaty, 2019, 137 pp. * Е. Д. Нурсултанов, Д. К. Чиганбаева, Интерполяция пространств типа Морри, Техно Эрудит Алматы, 2019, 144 с. * T. Sh Kalmenov, E. D. Nursultanov, M. V. Ruhzansky, M. A. Sadybekov, Fanctional Analysis in Interdisciplinary Applications, Springer, 2017, 456 pp. ===Шетелдегі дәрістер=== * 2016, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Моррей кеңістіктері үшін Марцинкевич типті интерполяция теоремасы" * 2015, Германия, Йена университеті, дәріс тақырыбы: "Желілік кеңістіктердің интерполяциялық қасиеттері және оларды гармоникалық талдауда қолдану" * 2015, Ресей, Мәскеу, Ресей Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математикалық институты, дәріс тақырыбы: "Фурье қатарының көбейткіштері мәселесі" * 2014, Германия, Гессен, Гессен университеті, дәріс тақырыбы: "Харди-Литтлвуд типті теңсіздіктер туралы" * 2011, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Ремес теңсіздігі" * 2009, Мәскеу, Ресей Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математика институты, академик С.М. Никольскийдің семинары, дәріс тақырыбы: "Янг-О'Нилл теңсіздігі" * 2009, Мәскеу, В.А. Ресей Ғылым Академиясының Стеклов атындағы математика институты Стеклов университеті, профессор С.А. Теляковскийдің семинары, дәріс тақырыбы: "Лоренц кеңістіктері үшін Харди және Литтлвуд типті теңсіздіктер туралы" * 2008, Италия, Пиза, Дәріс тақырыбы: "Янг-О'Нилл теңсіздігі" * 2008, Италия, Падова, Падова университеті, дәріс тақырыбы: "Анизотропты кеңістіктер үшін интерполяция әдістері" * 2006, Швеция, Люлл технологиялық университеті, дәріс тақырыбы: "Желілік кеңістіктер және олардың қолданылуы" * 2006, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Фурье қатарының көбейткіштері туралы" * 2006, Испания, Барселона, ​​Автономды университет, дәріс тақырыбы: "Көппараметрлі интерполяция және қайталау теоремасы" ==Марапаттары== * 2005 жылғы жаратылыстану ғылымдары бойынша Қ.Сәтпаев атындағы сыйлықтың лауреаты. * 2007-2008 және 2008-2009 жылдары Қазақстан Республикасында ғылым мен техниканың дамуына қосқан үлесі үшін мемлекеттік стипендиямен марапатталған. * 2006 және 2011 жылдары «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» грантының иегері. * 2016 жылы ол ірі халықаралық баспа Springer Nature белгілеген ғылым мен техника саласындағы Top Springer Author сыйлығымен марапатталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=8585&wshow=&showmode=groups&option_lang=rus#pubs Нурсултанов Ерлан Даутбекович] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]] troducxdn4td0m3wdn6hpr2oz47zg3j 3615322 3615319 2026-06-10T17:27:52Z Aidyn93 89756 /* Жұмыс орны */ 3615322 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Ерлан Дәуітбекұлы Нұрсұлтанов |Шынайы есімі = |Суреті = Nursultanov.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 25.05.1957 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Функционалдық талдау, гармоникалық талдау, жуықтау теориясы, есептеу математикасы |Жұмыс орны = М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалы |Ғылыми дәрежесі = Физика-математика ғылымының докторы |Ғылыми атағы = профессор |Альма-матер = [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |Ғылыми жетекші = Костюченко А.Г. |Атақты шәкірттері = [[Назерке Төлекқызы Тілеуханова|Тлеуханова Н.]], Бекмаганбетов К. |Несімен белгілі = |Марапаттары = «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы - 2006, 2011» |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Ерлан Дәуітбекұлы Нұрсұлтанов''' — физика-математика ғылымының докторы, М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалының профессоры. Эрдёш саны - 3<ref>https://mathscinet.ams.org/mathscinet/freetools/collab-dist?source=270252&target=189017</ref> == Еңбек жолы == ===Білімі=== * 1974-1979: Қарағанды мемлекеттік университетінің математика факультеті * 1979-1982: Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің механика-математика факультетінде аспирантура, жетекшісі А.Г. Костюченко <ref>https://istina.msu.ru/profile/Nursultanov/</ref> ===Диссертация қорғаулары=== * 1983 ж. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінде 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша кандидаттық диссертация * 1999 ж. Ресей ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математикалық институтында 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша докторлық диссертация ===Жұмыс орны=== * 1983-1992 ж. Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінде доцент * 1992-1999 ж. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Қолданбалы математика институтында қолданбалы функционалдық талдау зертханасының меңгерушісі * 1999-2001 ж. Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі * 2001 ж. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалының математика және информатика кафедрасының меңгерушісі == Негізгі ғылыми нәтижелер == * Желілік кеңістіктер теориясы жасалды. Осыған сүйене отырып, интегралдық операторлардың нормалары үшін төменгі шекараларды алу әдісі жасалды. Бұл әдіс көп өлшемді жағдайда классикалық нәтижелерді, мысалы, Фурье коэффициенттері туралы Харди-Литтлвуд теоремасын, Фурье көбейткіштері туралы Хёрмандер теоремасын және конволюция операторы туралы О'Нилл теоремасын айтарлықтай нығайтты. * Нақты әдістің қайталау есебін шешуге мүмкіндік беретін Лайонс пен Петрдің нақты интерполяция әдісін жалпылайтын көп параметрлі интерполяция әдісі жасалды. * Анизотропты функция кеңістіктері үшін интерполяция теориясы жасалды. Атап айтқанда, аралас метрикалары бар Лебег кеңістіктері үшін Марцинкевич типті интерполяция теоремасын алу мәселесі шешілді. * Фурье қатарының көбейткіштері туралы есеп шешілді; атап айтқанда, Lp Лебег кеңістігіндегі тригонометриялық Фурье қатарының көбейткіштері үшін p параметріне тәуелді жеткілікті шарт алынды. * Доминантты аралас туындылары бар функциялар кластары үшін оңтайлы қалпына келтіру операторын құру мәселесі шешілді (берілген нүктелердегі мәндерден құрылған қалпына келтіру операторының қателігі Гельфанд диаметрімен бірдей ретті). * Классикалық Ремез теңсіздіктеріндегі асимптоталық дәл тұрақтылар табылды. ===Ғылыми жобалар=== * 1994-1996: "Функциялар мен функция кеңістіктерінің конструктивті және аналитикалық қасиеттері" * 1997-1999: "Функция кеңістіктерінің интерполяция әдістері және апаттарды басқару теориясы" * 2000-2002: "Функция кеңістіктері, интерполяция әдістері және оларды гармоникалық талдауда қолдану" * 2002-2005: "Анизотропты кеңістіктердің интерполяция әдістері және оларды функция кеңістіктері теориясындағы, Фурье қатарлары теориясындағы және жуықтау теориясындағы мәселелерге қолдану" * 2007 INTAS гранты (зерттеуші) * 2006-2008: "Анизотропты функция кеңістіктеріне, айнымалы жуықтау қасиеттері бар кеңістіктерге арналған интерполяция әдістері және оларды қолдану" * 2009-2011 "Жоғары өнімді есептеу жүйелерінде ресурстарды жоспарлау және бөлу" * 2012-2014 "Сандық ақпаратты сығымдау және қалпына келтірудің жаңа тәсілдерін әзірлеу" * 2012-2014 "Функционалдық кеңістіктердегі сызықтық және квазисызықты операторлардың интерполяциясы және олардың гармоникалық талдаудағы қолданылуы" * 2015-2017 "Жаңа интерполяция әдістері және олардың жуықтау теориясы мен гармоникалық талдаудағы қолданылуы" * 2018-2020 "Функционалдық кеңістіктердегі сызықтық операторлардың интерполяциясы және экстраполяциясы және олардың қолданылуы" * 2020-2022 "Моррей типті кеңістіктердегі сызықтық және сызықтық емес операторларға арналған интерполяция теоремалары және олардың қолданылуы" ===Ғылыми кадрларды даярлау=== * 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша 9 ғылым кандидаты: Сайдахметов Қ., Берниязов Е., Бекмағанбетов Қ., Джумабаева Д., Сүлейменова З., Каримов Д., Есенбаева Г., Дарбаева Д., Таджигитов А. * 5 PhD докторлары: Көпежанов А., Канкенова А., Чигамбаева Д., Мұқанов А.Б., Баширова А. * 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша 2 ғылым докторы: Тілеуханова Н., Бекмағанбетов Қ. ===Редакциялық алқаның мүшелігі=== * Eurasian Mathematical Journal <ref>https://emj.enu.kz/index.php/main/about/editorialTeam</ref> * Bulletin of the Karaganda University. Mathematics Series <ref>https://mts.buketov.edu.kz/mathematics-vestnik/about/editorialTeam</ref> ===Негізгі жарияланымдар=== ====Кітаптар==== * Nursultanov, E. (2026). Inequalities and Integral Operators in Function Spaces (1st ed.). Chapman and Hall/CRC. https://doi.org/10.1201/9781003666561 * E. D. Nursultanov, D. K. Chiganbayeva, Interpolation of Morrey-Tape Spaces, Epigraf Almaty, 2019, 137 pp. * Е. Д. Нурсултанов, Д. К. Чиганбаева, Интерполяция пространств типа Морри, Техно Эрудит Алматы, 2019, 144 с. * T. Sh Kalmenov, E. D. Nursultanov, M. V. Ruhzansky, M. A. Sadybekov, Fanctional Analysis in Interdisciplinary Applications, Springer, 2017, 456 pp. ===Шетелдегі дәрістер=== * 2016, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Моррей кеңістіктері үшін Марцинкевич типті интерполяция теоремасы" * 2015, Германия, Йена университеті, дәріс тақырыбы: "Желілік кеңістіктердің интерполяциялық қасиеттері және оларды гармоникалық талдауда қолдану" * 2015, Ресей, Мәскеу, Ресей Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математикалық институты, дәріс тақырыбы: "Фурье қатарының көбейткіштері мәселесі" * 2014, Германия, Гессен, Гессен университеті, дәріс тақырыбы: "Харди-Литтлвуд типті теңсіздіктер туралы" * 2011, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Ремес теңсіздігі" * 2009, Мәскеу, Ресей Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математика институты, академик С.М. Никольскийдің семинары, дәріс тақырыбы: "Янг-О'Нилл теңсіздігі" * 2009, Мәскеу, В.А. Ресей Ғылым Академиясының Стеклов атындағы математика институты Стеклов университеті, профессор С.А. Теляковскийдің семинары, дәріс тақырыбы: "Лоренц кеңістіктері үшін Харди және Литтлвуд типті теңсіздіктер туралы" * 2008, Италия, Пиза, Дәріс тақырыбы: "Янг-О'Нилл теңсіздігі" * 2008, Италия, Падова, Падова университеті, дәріс тақырыбы: "Анизотропты кеңістіктер үшін интерполяция әдістері" * 2006, Швеция, Люлл технологиялық университеті, дәріс тақырыбы: "Желілік кеңістіктер және олардың қолданылуы" * 2006, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Фурье қатарының көбейткіштері туралы" * 2006, Испания, Барселона, ​​Автономды университет, дәріс тақырыбы: "Көппараметрлі интерполяция және қайталау теоремасы" ==Марапаттары== * 2005 жылғы жаратылыстану ғылымдары бойынша Қ.Сәтпаев атындағы сыйлықтың лауреаты. * 2007-2008 және 2008-2009 жылдары Қазақстан Республикасында ғылым мен техниканың дамуына қосқан үлесі үшін мемлекеттік стипендиямен марапатталған. * 2006 және 2011 жылдары «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» грантының иегері. * 2016 жылы ол ірі халықаралық баспа Springer Nature белгілеген ғылым мен техника саласындағы Top Springer Author сыйлығымен марапатталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=8585&wshow=&showmode=groups&option_lang=rus#pubs Нурсултанов Ерлан Даутбекович] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]] kb55660wxrdv3q2lk7krj17yy512yjg 3615323 3615322 2026-06-10T17:29:05Z Aidyn93 89756 /* Диссертация қорғаулары */ 3615323 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Ерлан Дәуітбекұлы Нұрсұлтанов |Шынайы есімі = |Суреті = Nursultanov.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 25.05.1957 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Функционалдық талдау, гармоникалық талдау, жуықтау теориясы, есептеу математикасы |Жұмыс орны = М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалы |Ғылыми дәрежесі = Физика-математика ғылымының докторы |Ғылыми атағы = профессор |Альма-матер = [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |Ғылыми жетекші = Костюченко А.Г. |Атақты шәкірттері = [[Назерке Төлекқызы Тілеуханова|Тлеуханова Н.]], Бекмаганбетов К. |Несімен белгілі = |Марапаттары = «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы - 2006, 2011» |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Ерлан Дәуітбекұлы Нұрсұлтанов''' — физика-математика ғылымының докторы, М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалының профессоры. Эрдёш саны - 3<ref>https://mathscinet.ams.org/mathscinet/freetools/collab-dist?source=270252&target=189017</ref> == Еңбек жолы == ===Білімі=== * 1974-1979: Қарағанды мемлекеттік университетінің математика факультеті * 1979-1982: Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің механика-математика факультетінде аспирантура, жетекшісі А.Г. Костюченко <ref>https://istina.msu.ru/profile/Nursultanov/</ref> ===Диссертация қорғаулары=== * 1983 ж. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінде 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша кандидаттық диссертация * 1999 ж. Ресей ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математикалық институтында 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша докторлық диссертация ===Жұмыс орны=== * 1983-1992 ж. Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінде доцент * 1992-1999 ж. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Қолданбалы математика институтында қолданбалы функционалдық талдау зертханасының меңгерушісі * 1999-2001 ж. Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі * 2001 ж. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалының математика және информатика кафедрасының меңгерушісі == Негізгі ғылыми нәтижелер == * Желілік кеңістіктер теориясы жасалды. Осыған сүйене отырып, интегралдық операторлардың нормалары үшін төменгі шекараларды алу әдісі жасалды. Бұл әдіс көп өлшемді жағдайда классикалық нәтижелерді, мысалы, Фурье коэффициенттері туралы Харди-Литтлвуд теоремасын, Фурье көбейткіштері туралы Хёрмандер теоремасын және конволюция операторы туралы О'Нилл теоремасын айтарлықтай нығайтты. * Нақты әдістің қайталау есебін шешуге мүмкіндік беретін Лайонс пен Петрдің нақты интерполяция әдісін жалпылайтын көп параметрлі интерполяция әдісі жасалды. * Анизотропты функция кеңістіктері үшін интерполяция теориясы жасалды. Атап айтқанда, аралас метрикалары бар Лебег кеңістіктері үшін Марцинкевич типті интерполяция теоремасын алу мәселесі шешілді. * Фурье қатарының көбейткіштері туралы есеп шешілді; атап айтқанда, Lp Лебег кеңістігіндегі тригонометриялық Фурье қатарының көбейткіштері үшін p параметріне тәуелді жеткілікті шарт алынды. * Доминантты аралас туындылары бар функциялар кластары үшін оңтайлы қалпына келтіру операторын құру мәселесі шешілді (берілген нүктелердегі мәндерден құрылған қалпына келтіру операторының қателігі Гельфанд диаметрімен бірдей ретті). * Классикалық Ремез теңсіздіктеріндегі асимптоталық дәл тұрақтылар табылды. ===Ғылыми жобалар=== * 1994-1996: "Функциялар мен функция кеңістіктерінің конструктивті және аналитикалық қасиеттері" * 1997-1999: "Функция кеңістіктерінің интерполяция әдістері және апаттарды басқару теориясы" * 2000-2002: "Функция кеңістіктері, интерполяция әдістері және оларды гармоникалық талдауда қолдану" * 2002-2005: "Анизотропты кеңістіктердің интерполяция әдістері және оларды функция кеңістіктері теориясындағы, Фурье қатарлары теориясындағы және жуықтау теориясындағы мәселелерге қолдану" * 2007 INTAS гранты (зерттеуші) * 2006-2008: "Анизотропты функция кеңістіктеріне, айнымалы жуықтау қасиеттері бар кеңістіктерге арналған интерполяция әдістері және оларды қолдану" * 2009-2011 "Жоғары өнімді есептеу жүйелерінде ресурстарды жоспарлау және бөлу" * 2012-2014 "Сандық ақпаратты сығымдау және қалпына келтірудің жаңа тәсілдерін әзірлеу" * 2012-2014 "Функционалдық кеңістіктердегі сызықтық және квазисызықты операторлардың интерполяциясы және олардың гармоникалық талдаудағы қолданылуы" * 2015-2017 "Жаңа интерполяция әдістері және олардың жуықтау теориясы мен гармоникалық талдаудағы қолданылуы" * 2018-2020 "Функционалдық кеңістіктердегі сызықтық операторлардың интерполяциясы және экстраполяциясы және олардың қолданылуы" * 2020-2022 "Моррей типті кеңістіктердегі сызықтық және сызықтық емес операторларға арналған интерполяция теоремалары және олардың қолданылуы" ===Ғылыми кадрларды даярлау=== * 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша 9 ғылым кандидаты: Сайдахметов Қ., Берниязов Е., Бекмағанбетов Қ., Джумабаева Д., Сүлейменова З., Каримов Д., Есенбаева Г., Дарбаева Д., Таджигитов А. * 5 PhD докторлары: Көпежанов А., Канкенова А., Чигамбаева Д., Мұқанов А.Б., Баширова А. * 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша 2 ғылым докторы: Тілеуханова Н., Бекмағанбетов Қ. ===Редакциялық алқаның мүшелігі=== * Eurasian Mathematical Journal <ref>https://emj.enu.kz/index.php/main/about/editorialTeam</ref> * Bulletin of the Karaganda University. Mathematics Series <ref>https://mts.buketov.edu.kz/mathematics-vestnik/about/editorialTeam</ref> ===Негізгі жарияланымдар=== ====Кітаптар==== * Nursultanov, E. (2026). Inequalities and Integral Operators in Function Spaces (1st ed.). Chapman and Hall/CRC. https://doi.org/10.1201/9781003666561 * E. D. Nursultanov, D. K. Chiganbayeva, Interpolation of Morrey-Tape Spaces, Epigraf Almaty, 2019, 137 pp. * Е. Д. Нурсултанов, Д. К. Чиганбаева, Интерполяция пространств типа Морри, Техно Эрудит Алматы, 2019, 144 с. * T. Sh Kalmenov, E. D. Nursultanov, M. V. Ruhzansky, M. A. Sadybekov, Fanctional Analysis in Interdisciplinary Applications, Springer, 2017, 456 pp. ===Шетелдегі дәрістер=== * 2016, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Моррей кеңістіктері үшін Марцинкевич типті интерполяция теоремасы" * 2015, Германия, Йена университеті, дәріс тақырыбы: "Желілік кеңістіктердің интерполяциялық қасиеттері және оларды гармоникалық талдауда қолдану" * 2015, Ресей, Мәскеу, Ресей Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математикалық институты, дәріс тақырыбы: "Фурье қатарының көбейткіштері мәселесі" * 2014, Германия, Гессен, Гессен университеті, дәріс тақырыбы: "Харди-Литтлвуд типті теңсіздіктер туралы" * 2011, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Ремес теңсіздігі" * 2009, Мәскеу, Ресей Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математика институты, академик С.М. Никольскийдің семинары, дәріс тақырыбы: "Янг-О'Нилл теңсіздігі" * 2009, Мәскеу, В.А. Ресей Ғылым Академиясының Стеклов атындағы математика институты Стеклов университеті, профессор С.А. Теляковскийдің семинары, дәріс тақырыбы: "Лоренц кеңістіктері үшін Харди және Литтлвуд типті теңсіздіктер туралы" * 2008, Италия, Пиза, Дәріс тақырыбы: "Янг-О'Нилл теңсіздігі" * 2008, Италия, Падова, Падова университеті, дәріс тақырыбы: "Анизотропты кеңістіктер үшін интерполяция әдістері" * 2006, Швеция, Люлл технологиялық университеті, дәріс тақырыбы: "Желілік кеңістіктер және олардың қолданылуы" * 2006, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Фурье қатарының көбейткіштері туралы" * 2006, Испания, Барселона, ​​Автономды университет, дәріс тақырыбы: "Көппараметрлі интерполяция және қайталау теоремасы" ==Марапаттары== * 2005 жылғы жаратылыстану ғылымдары бойынша Қ.Сәтпаев атындағы сыйлықтың лауреаты. * 2007-2008 және 2008-2009 жылдары Қазақстан Республикасында ғылым мен техниканың дамуына қосқан үлесі үшін мемлекеттік стипендиямен марапатталған. * 2006 және 2011 жылдары «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» грантының иегері. * 2016 жылы ол ірі халықаралық баспа Springer Nature белгілеген ғылым мен техника саласындағы Top Springer Author сыйлығымен марапатталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=8585&wshow=&showmode=groups&option_lang=rus#pubs Нурсултанов Ерлан Даутбекович] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]] ii8mpihn32cj05o2s010hf3z8fxxyjw 3615324 3615323 2026-06-10T17:30:07Z Aidyn93 89756 /* Еңбек жолы */ 3615324 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Ерлан Дәуітбекұлы Нұрсұлтанов |Шынайы есімі = |Суреті = Nursultanov.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 25.05.1957 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Функционалдық талдау, гармоникалық талдау, жуықтау теориясы, есептеу математикасы |Жұмыс орны = М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалы |Ғылыми дәрежесі = Физика-математика ғылымының докторы |Ғылыми атағы = профессор |Альма-матер = [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |Ғылыми жетекші = Костюченко А.Г. |Атақты шәкірттері = [[Назерке Төлекқызы Тілеуханова|Тлеуханова Н.]], Бекмаганбетов К. |Несімен белгілі = |Марапаттары = «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы - 2006, 2011» |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Ерлан Дәуітбекұлы Нұрсұлтанов''' — физика-математика ғылымының докторы, М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалының профессоры. Эрдёш саны - 3<ref>https://mathscinet.ams.org/mathscinet/freetools/collab-dist?source=270252&target=189017</ref> == Еңбек жолы == ===Білімі=== * 1974-1979: Қарағанды мемлекеттік университетінің математика факультеті * 1979-1982: М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің механика-математика факультетінде аспирантура, жетекшісі А.Г. Костюченко <ref>https://istina.msu.ru/profile/Nursultanov/</ref> ===Диссертация қорғаулары=== * 1983 ж. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінде 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша кандидаттық диссертация * 1999 ж. Ресей ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математикалық институтында 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша докторлық диссертация ===Жұмыс орны=== * 1983-1992 ж. Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінде доцент * 1992-1999 ж. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Қолданбалы математика институтында қолданбалы функционалдық талдау зертханасының меңгерушісі * 1999-2001 ж. Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі * 2001 ж. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалының математика және информатика кафедрасының меңгерушісі == Негізгі ғылыми нәтижелер == * Желілік кеңістіктер теориясы жасалды. Осыған сүйене отырып, интегралдық операторлардың нормалары үшін төменгі шекараларды алу әдісі жасалды. Бұл әдіс көп өлшемді жағдайда классикалық нәтижелерді, мысалы, Фурье коэффициенттері туралы Харди-Литтлвуд теоремасын, Фурье көбейткіштері туралы Хёрмандер теоремасын және конволюция операторы туралы О'Нилл теоремасын айтарлықтай нығайтты. * Нақты әдістің қайталау есебін шешуге мүмкіндік беретін Лайонс пен Петрдің нақты интерполяция әдісін жалпылайтын көп параметрлі интерполяция әдісі жасалды. * Анизотропты функция кеңістіктері үшін интерполяция теориясы жасалды. Атап айтқанда, аралас метрикалары бар Лебег кеңістіктері үшін Марцинкевич типті интерполяция теоремасын алу мәселесі шешілді. * Фурье қатарының көбейткіштері туралы есеп шешілді; атап айтқанда, Lp Лебег кеңістігіндегі тригонометриялық Фурье қатарының көбейткіштері үшін p параметріне тәуелді жеткілікті шарт алынды. * Доминантты аралас туындылары бар функциялар кластары үшін оңтайлы қалпына келтіру операторын құру мәселесі шешілді (берілген нүктелердегі мәндерден құрылған қалпына келтіру операторының қателігі Гельфанд диаметрімен бірдей ретті). * Классикалық Ремез теңсіздіктеріндегі асимптоталық дәл тұрақтылар табылды. ===Ғылыми жобалар=== * 1994-1996: "Функциялар мен функция кеңістіктерінің конструктивті және аналитикалық қасиеттері" * 1997-1999: "Функция кеңістіктерінің интерполяция әдістері және апаттарды басқару теориясы" * 2000-2002: "Функция кеңістіктері, интерполяция әдістері және оларды гармоникалық талдауда қолдану" * 2002-2005: "Анизотропты кеңістіктердің интерполяция әдістері және оларды функция кеңістіктері теориясындағы, Фурье қатарлары теориясындағы және жуықтау теориясындағы мәселелерге қолдану" * 2007 INTAS гранты (зерттеуші) * 2006-2008: "Анизотропты функция кеңістіктеріне, айнымалы жуықтау қасиеттері бар кеңістіктерге арналған интерполяция әдістері және оларды қолдану" * 2009-2011 "Жоғары өнімді есептеу жүйелерінде ресурстарды жоспарлау және бөлу" * 2012-2014 "Сандық ақпаратты сығымдау және қалпына келтірудің жаңа тәсілдерін әзірлеу" * 2012-2014 "Функционалдық кеңістіктердегі сызықтық және квазисызықты операторлардың интерполяциясы және олардың гармоникалық талдаудағы қолданылуы" * 2015-2017 "Жаңа интерполяция әдістері және олардың жуықтау теориясы мен гармоникалық талдаудағы қолданылуы" * 2018-2020 "Функционалдық кеңістіктердегі сызықтық операторлардың интерполяциясы және экстраполяциясы және олардың қолданылуы" * 2020-2022 "Моррей типті кеңістіктердегі сызықтық және сызықтық емес операторларға арналған интерполяция теоремалары және олардың қолданылуы" ===Ғылыми кадрларды даярлау=== * 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша 9 ғылым кандидаты: Сайдахметов Қ., Берниязов Е., Бекмағанбетов Қ., Джумабаева Д., Сүлейменова З., Каримов Д., Есенбаева Г., Дарбаева Д., Таджигитов А. * 5 PhD докторлары: Көпежанов А., Канкенова А., Чигамбаева Д., Мұқанов А.Б., Баширова А. * 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша 2 ғылым докторы: Тілеуханова Н., Бекмағанбетов Қ. ===Редакциялық алқаның мүшелігі=== * Eurasian Mathematical Journal <ref>https://emj.enu.kz/index.php/main/about/editorialTeam</ref> * Bulletin of the Karaganda University. Mathematics Series <ref>https://mts.buketov.edu.kz/mathematics-vestnik/about/editorialTeam</ref> ===Негізгі жарияланымдар=== ====Кітаптар==== * Nursultanov, E. (2026). Inequalities and Integral Operators in Function Spaces (1st ed.). Chapman and Hall/CRC. https://doi.org/10.1201/9781003666561 * E. D. Nursultanov, D. K. Chiganbayeva, Interpolation of Morrey-Tape Spaces, Epigraf Almaty, 2019, 137 pp. * Е. Д. Нурсултанов, Д. К. Чиганбаева, Интерполяция пространств типа Морри, Техно Эрудит Алматы, 2019, 144 с. * T. Sh Kalmenov, E. D. Nursultanov, M. V. Ruhzansky, M. A. Sadybekov, Fanctional Analysis in Interdisciplinary Applications, Springer, 2017, 456 pp. ===Шетелдегі дәрістер=== * 2016, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Моррей кеңістіктері үшін Марцинкевич типті интерполяция теоремасы" * 2015, Германия, Йена университеті, дәріс тақырыбы: "Желілік кеңістіктердің интерполяциялық қасиеттері және оларды гармоникалық талдауда қолдану" * 2015, Ресей, Мәскеу, Ресей Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математикалық институты, дәріс тақырыбы: "Фурье қатарының көбейткіштері мәселесі" * 2014, Германия, Гессен, Гессен университеті, дәріс тақырыбы: "Харди-Литтлвуд типті теңсіздіктер туралы" * 2011, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Ремес теңсіздігі" * 2009, Мәскеу, Ресей Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математика институты, академик С.М. Никольскийдің семинары, дәріс тақырыбы: "Янг-О'Нилл теңсіздігі" * 2009, Мәскеу, В.А. Ресей Ғылым Академиясының Стеклов атындағы математика институты Стеклов университеті, профессор С.А. Теляковскийдің семинары, дәріс тақырыбы: "Лоренц кеңістіктері үшін Харди және Литтлвуд типті теңсіздіктер туралы" * 2008, Италия, Пиза, Дәріс тақырыбы: "Янг-О'Нилл теңсіздігі" * 2008, Италия, Падова, Падова университеті, дәріс тақырыбы: "Анизотропты кеңістіктер үшін интерполяция әдістері" * 2006, Швеция, Люлл технологиялық университеті, дәріс тақырыбы: "Желілік кеңістіктер және олардың қолданылуы" * 2006, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Фурье қатарының көбейткіштері туралы" * 2006, Испания, Барселона, ​​Автономды университет, дәріс тақырыбы: "Көппараметрлі интерполяция және қайталау теоремасы" ==Марапаттары== * 2005 жылғы жаратылыстану ғылымдары бойынша Қ.Сәтпаев атындағы сыйлықтың лауреаты. * 2007-2008 және 2008-2009 жылдары Қазақстан Республикасында ғылым мен техниканың дамуына қосқан үлесі үшін мемлекеттік стипендиямен марапатталған. * 2006 және 2011 жылдары «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» грантының иегері. * 2016 жылы ол ірі халықаралық баспа Springer Nature белгілеген ғылым мен техника саласындағы Top Springer Author сыйлығымен марапатталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=8585&wshow=&showmode=groups&option_lang=rus#pubs Нурсултанов Ерлан Даутбекович] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]] okuzwlics7cwdktl57tg4mw33a1s6jp 3615479 3615324 2026-06-11T03:51:17Z Aidyn93 89756 /* Кітаптар */ 3615479 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Ерлан Дәуітбекұлы Нұрсұлтанов |Шынайы есімі = |Суреті = Nursultanov.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 25.05.1957 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Функционалдық талдау, гармоникалық талдау, жуықтау теориясы, есептеу математикасы |Жұмыс орны = М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалы |Ғылыми дәрежесі = Физика-математика ғылымының докторы |Ғылыми атағы = профессор |Альма-матер = [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |Ғылыми жетекші = Костюченко А.Г. |Атақты шәкірттері = [[Назерке Төлекқызы Тілеуханова|Тлеуханова Н.]], Бекмаганбетов К. |Несімен белгілі = |Марапаттары = «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы - 2006, 2011» |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Ерлан Дәуітбекұлы Нұрсұлтанов''' — физика-математика ғылымының докторы, М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалының профессоры. Эрдёш саны - 3<ref>https://mathscinet.ams.org/mathscinet/freetools/collab-dist?source=270252&target=189017</ref> == Еңбек жолы == ===Білімі=== * 1974-1979: Қарағанды мемлекеттік университетінің математика факультеті * 1979-1982: М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің механика-математика факультетінде аспирантура, жетекшісі А.Г. Костюченко <ref>https://istina.msu.ru/profile/Nursultanov/</ref> ===Диссертация қорғаулары=== * 1983 ж. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінде 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша кандидаттық диссертация * 1999 ж. Ресей ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математикалық институтында 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша докторлық диссертация ===Жұмыс орны=== * 1983-1992 ж. Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінде доцент * 1992-1999 ж. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Қолданбалы математика институтында қолданбалы функционалдық талдау зертханасының меңгерушісі * 1999-2001 ж. Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі * 2001 ж. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалының математика және информатика кафедрасының меңгерушісі == Негізгі ғылыми нәтижелер == * Желілік кеңістіктер теориясы жасалды. Осыған сүйене отырып, интегралдық операторлардың нормалары үшін төменгі шекараларды алу әдісі жасалды. Бұл әдіс көп өлшемді жағдайда классикалық нәтижелерді, мысалы, Фурье коэффициенттері туралы Харди-Литтлвуд теоремасын, Фурье көбейткіштері туралы Хёрмандер теоремасын және конволюция операторы туралы О'Нилл теоремасын айтарлықтай нығайтты. * Нақты әдістің қайталау есебін шешуге мүмкіндік беретін Лайонс пен Петрдің нақты интерполяция әдісін жалпылайтын көп параметрлі интерполяция әдісі жасалды. * Анизотропты функция кеңістіктері үшін интерполяция теориясы жасалды. Атап айтқанда, аралас метрикалары бар Лебег кеңістіктері үшін Марцинкевич типті интерполяция теоремасын алу мәселесі шешілді. * Фурье қатарының көбейткіштері туралы есеп шешілді; атап айтқанда, Lp Лебег кеңістігіндегі тригонометриялық Фурье қатарының көбейткіштері үшін p параметріне тәуелді жеткілікті шарт алынды. * Доминантты аралас туындылары бар функциялар кластары үшін оңтайлы қалпына келтіру операторын құру мәселесі шешілді (берілген нүктелердегі мәндерден құрылған қалпына келтіру операторының қателігі Гельфанд диаметрімен бірдей ретті). * Классикалық Ремез теңсіздіктеріндегі асимптоталық дәл тұрақтылар табылды. ===Ғылыми жобалар=== * 1994-1996: "Функциялар мен функция кеңістіктерінің конструктивті және аналитикалық қасиеттері" * 1997-1999: "Функция кеңістіктерінің интерполяция әдістері және апаттарды басқару теориясы" * 2000-2002: "Функция кеңістіктері, интерполяция әдістері және оларды гармоникалық талдауда қолдану" * 2002-2005: "Анизотропты кеңістіктердің интерполяция әдістері және оларды функция кеңістіктері теориясындағы, Фурье қатарлары теориясындағы және жуықтау теориясындағы мәселелерге қолдану" * 2007 INTAS гранты (зерттеуші) * 2006-2008: "Анизотропты функция кеңістіктеріне, айнымалы жуықтау қасиеттері бар кеңістіктерге арналған интерполяция әдістері және оларды қолдану" * 2009-2011 "Жоғары өнімді есептеу жүйелерінде ресурстарды жоспарлау және бөлу" * 2012-2014 "Сандық ақпаратты сығымдау және қалпына келтірудің жаңа тәсілдерін әзірлеу" * 2012-2014 "Функционалдық кеңістіктердегі сызықтық және квазисызықты операторлардың интерполяциясы және олардың гармоникалық талдаудағы қолданылуы" * 2015-2017 "Жаңа интерполяция әдістері және олардың жуықтау теориясы мен гармоникалық талдаудағы қолданылуы" * 2018-2020 "Функционалдық кеңістіктердегі сызықтық операторлардың интерполяциясы және экстраполяциясы және олардың қолданылуы" * 2020-2022 "Моррей типті кеңістіктердегі сызықтық және сызықтық емес операторларға арналған интерполяция теоремалары және олардың қолданылуы" ===Ғылыми кадрларды даярлау=== * 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша 9 ғылым кандидаты: Сайдахметов Қ., Берниязов Е., Бекмағанбетов Қ., Джумабаева Д., Сүлейменова З., Каримов Д., Есенбаева Г., Дарбаева Д., Таджигитов А. * 5 PhD докторлары: Көпежанов А., Канкенова А., Чигамбаева Д., Мұқанов А.Б., Баширова А. * 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша 2 ғылым докторы: Тілеуханова Н., Бекмағанбетов Қ. ===Редакциялық алқаның мүшелігі=== * Eurasian Mathematical Journal <ref>https://emj.enu.kz/index.php/main/about/editorialTeam</ref> * Bulletin of the Karaganda University. Mathematics Series <ref>https://mts.buketov.edu.kz/mathematics-vestnik/about/editorialTeam</ref> ===Негізгі жарияланымдар=== ====Кітаптар==== * Nursultanov, E. (2026). Inequalities and Integral Operators in Function Spaces (1st ed.). Chapman and Hall/CRC. https://doi.org/10.1201/9781003666561 * E. D. Nursultanov, D. K. Chiganbayeva, Interpolation of Morrey-Tape Spaces, Epigraf Almaty, 2019, 137 pp. * Е. Д. Нурсултанов, Д. К. Чиганбаева, Интерполяция пространств типа Морри, Техно Эрудит Алматы, 2019, 144 с. * T. Sh Kalmenov, E. D. Nursultanov, M. V. Ruhzansky, M. A. Sadybekov, Functional Analysis in Interdisciplinary Applications, Springer, 2017, 456 pp. ===Шетелдегі дәрістер=== * 2016, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Моррей кеңістіктері үшін Марцинкевич типті интерполяция теоремасы" * 2015, Германия, Йена университеті, дәріс тақырыбы: "Желілік кеңістіктердің интерполяциялық қасиеттері және оларды гармоникалық талдауда қолдану" * 2015, Ресей, Мәскеу, Ресей Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математикалық институты, дәріс тақырыбы: "Фурье қатарының көбейткіштері мәселесі" * 2014, Германия, Гессен, Гессен университеті, дәріс тақырыбы: "Харди-Литтлвуд типті теңсіздіктер туралы" * 2011, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Ремес теңсіздігі" * 2009, Мәскеу, Ресей Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математика институты, академик С.М. Никольскийдің семинары, дәріс тақырыбы: "Янг-О'Нилл теңсіздігі" * 2009, Мәскеу, В.А. Ресей Ғылым Академиясының Стеклов атындағы математика институты Стеклов университеті, профессор С.А. Теляковскийдің семинары, дәріс тақырыбы: "Лоренц кеңістіктері үшін Харди және Литтлвуд типті теңсіздіктер туралы" * 2008, Италия, Пиза, Дәріс тақырыбы: "Янг-О'Нилл теңсіздігі" * 2008, Италия, Падова, Падова университеті, дәріс тақырыбы: "Анизотропты кеңістіктер үшін интерполяция әдістері" * 2006, Швеция, Люлл технологиялық университеті, дәріс тақырыбы: "Желілік кеңістіктер және олардың қолданылуы" * 2006, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Фурье қатарының көбейткіштері туралы" * 2006, Испания, Барселона, ​​Автономды университет, дәріс тақырыбы: "Көппараметрлі интерполяция және қайталау теоремасы" ==Марапаттары== * 2005 жылғы жаратылыстану ғылымдары бойынша Қ.Сәтпаев атындағы сыйлықтың лауреаты. * 2007-2008 және 2008-2009 жылдары Қазақстан Республикасында ғылым мен техниканың дамуына қосқан үлесі үшін мемлекеттік стипендиямен марапатталған. * 2006 және 2011 жылдары «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» грантының иегері. * 2016 жылы ол ірі халықаралық баспа Springer Nature белгілеген ғылым мен техника саласындағы Top Springer Author сыйлығымен марапатталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=8585&wshow=&showmode=groups&option_lang=rus#pubs Нурсултанов Ерлан Даутбекович] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]] lbb61tu18xbxnwhpprnafto7o4gasfq 3615480 3615479 2026-06-11T03:51:55Z Aidyn93 89756 /* Жұмыс орны */ 3615480 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Ерлан Дәуітбекұлы Нұрсұлтанов |Шынайы есімі = |Суреті = Nursultanov.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 25.05.1957 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Функционалдық талдау, гармоникалық талдау, жуықтау теориясы, есептеу математикасы |Жұмыс орны = М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалы |Ғылыми дәрежесі = Физика-математика ғылымының докторы |Ғылыми атағы = профессор |Альма-матер = [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |Ғылыми жетекші = Костюченко А.Г. |Атақты шәкірттері = [[Назерке Төлекқызы Тілеуханова|Тлеуханова Н.]], Бекмаганбетов К. |Несімен белгілі = |Марапаттары = «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы - 2006, 2011» |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Ерлан Дәуітбекұлы Нұрсұлтанов''' — физика-математика ғылымының докторы, М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалының профессоры. Эрдёш саны - 3<ref>https://mathscinet.ams.org/mathscinet/freetools/collab-dist?source=270252&target=189017</ref> == Еңбек жолы == ===Білімі=== * 1974-1979: Қарағанды мемлекеттік университетінің математика факультеті * 1979-1982: М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің механика-математика факультетінде аспирантура, жетекшісі А.Г. Костюченко <ref>https://istina.msu.ru/profile/Nursultanov/</ref> ===Диссертация қорғаулары=== * 1983 ж. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінде 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша кандидаттық диссертация * 1999 ж. Ресей ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математикалық институтында 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша докторлық диссертация ===Жұмыс орны=== * 1983-1992 ж. Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінде доцент * 1992-1999 ж. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Қолданбалы математика институтында қолданбалы функционалдық талдау зертханасының меңгерушісі * 1999-2001 ж. Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі * 2001 ж. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстан филиалының математика және информатика кафедрасының меңгерушісі == Негізгі ғылыми нәтижелер == * Желілік кеңістіктер теориясы жасалды. Осыған сүйене отырып, интегралдық операторлардың нормалары үшін төменгі шекараларды алу әдісі жасалды. Бұл әдіс көп өлшемді жағдайда классикалық нәтижелерді, мысалы, Фурье коэффициенттері туралы Харди-Литтлвуд теоремасын, Фурье көбейткіштері туралы Хёрмандер теоремасын және конволюция операторы туралы О'Нилл теоремасын айтарлықтай нығайтты. * Нақты әдістің қайталау есебін шешуге мүмкіндік беретін Лайонс пен Петрдің нақты интерполяция әдісін жалпылайтын көп параметрлі интерполяция әдісі жасалды. * Анизотропты функция кеңістіктері үшін интерполяция теориясы жасалды. Атап айтқанда, аралас метрикалары бар Лебег кеңістіктері үшін Марцинкевич типті интерполяция теоремасын алу мәселесі шешілді. * Фурье қатарының көбейткіштері туралы есеп шешілді; атап айтқанда, Lp Лебег кеңістігіндегі тригонометриялық Фурье қатарының көбейткіштері үшін p параметріне тәуелді жеткілікті шарт алынды. * Доминантты аралас туындылары бар функциялар кластары үшін оңтайлы қалпына келтіру операторын құру мәселесі шешілді (берілген нүктелердегі мәндерден құрылған қалпына келтіру операторының қателігі Гельфанд диаметрімен бірдей ретті). * Классикалық Ремез теңсіздіктеріндегі асимптоталық дәл тұрақтылар табылды. ===Ғылыми жобалар=== * 1994-1996: "Функциялар мен функция кеңістіктерінің конструктивті және аналитикалық қасиеттері" * 1997-1999: "Функция кеңістіктерінің интерполяция әдістері және апаттарды басқару теориясы" * 2000-2002: "Функция кеңістіктері, интерполяция әдістері және оларды гармоникалық талдауда қолдану" * 2002-2005: "Анизотропты кеңістіктердің интерполяция әдістері және оларды функция кеңістіктері теориясындағы, Фурье қатарлары теориясындағы және жуықтау теориясындағы мәселелерге қолдану" * 2007 INTAS гранты (зерттеуші) * 2006-2008: "Анизотропты функция кеңістіктеріне, айнымалы жуықтау қасиеттері бар кеңістіктерге арналған интерполяция әдістері және оларды қолдану" * 2009-2011 "Жоғары өнімді есептеу жүйелерінде ресурстарды жоспарлау және бөлу" * 2012-2014 "Сандық ақпаратты сығымдау және қалпына келтірудің жаңа тәсілдерін әзірлеу" * 2012-2014 "Функционалдық кеңістіктердегі сызықтық және квазисызықты операторлардың интерполяциясы және олардың гармоникалық талдаудағы қолданылуы" * 2015-2017 "Жаңа интерполяция әдістері және олардың жуықтау теориясы мен гармоникалық талдаудағы қолданылуы" * 2018-2020 "Функционалдық кеңістіктердегі сызықтық операторлардың интерполяциясы және экстраполяциясы және олардың қолданылуы" * 2020-2022 "Моррей типті кеңістіктердегі сызықтық және сызықтық емес операторларға арналған интерполяция теоремалары және олардың қолданылуы" ===Ғылыми кадрларды даярлау=== * 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша 9 ғылым кандидаты: Сайдахметов Қ., Берниязов Е., Бекмағанбетов Қ., Джумабаева Д., Сүлейменова З., Каримов Д., Есенбаева Г., Дарбаева Д., Таджигитов А. * 5 PhD докторлары: Көпежанов А., Канкенова А., Чигамбаева Д., Мұқанов А.Б., Баширова А. * 01.01.01 – математикалық талдау мамандығы бойынша 2 ғылым докторы: Тілеуханова Н., Бекмағанбетов Қ. ===Редакциялық алқаның мүшелігі=== * Eurasian Mathematical Journal <ref>https://emj.enu.kz/index.php/main/about/editorialTeam</ref> * Bulletin of the Karaganda University. Mathematics Series <ref>https://mts.buketov.edu.kz/mathematics-vestnik/about/editorialTeam</ref> ===Негізгі жарияланымдар=== ====Кітаптар==== * Nursultanov, E. (2026). Inequalities and Integral Operators in Function Spaces (1st ed.). Chapman and Hall/CRC. https://doi.org/10.1201/9781003666561 * E. D. Nursultanov, D. K. Chiganbayeva, Interpolation of Morrey-Tape Spaces, Epigraf Almaty, 2019, 137 pp. * Е. Д. Нурсултанов, Д. К. Чиганбаева, Интерполяция пространств типа Морри, Техно Эрудит Алматы, 2019, 144 с. * T. Sh Kalmenov, E. D. Nursultanov, M. V. Ruhzansky, M. A. Sadybekov, Functional Analysis in Interdisciplinary Applications, Springer, 2017, 456 pp. ===Шетелдегі дәрістер=== * 2016, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Моррей кеңістіктері үшін Марцинкевич типті интерполяция теоремасы" * 2015, Германия, Йена университеті, дәріс тақырыбы: "Желілік кеңістіктердің интерполяциялық қасиеттері және оларды гармоникалық талдауда қолдану" * 2015, Ресей, Мәскеу, Ресей Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математикалық институты, дәріс тақырыбы: "Фурье қатарының көбейткіштері мәселесі" * 2014, Германия, Гессен, Гессен университеті, дәріс тақырыбы: "Харди-Литтлвуд типті теңсіздіктер туралы" * 2011, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Ремес теңсіздігі" * 2009, Мәскеу, Ресей Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математика институты, академик С.М. Никольскийдің семинары, дәріс тақырыбы: "Янг-О'Нилл теңсіздігі" * 2009, Мәскеу, В.А. Ресей Ғылым Академиясының Стеклов атындағы математика институты Стеклов университеті, профессор С.А. Теляковскийдің семинары, дәріс тақырыбы: "Лоренц кеңістіктері үшін Харди және Литтлвуд типті теңсіздіктер туралы" * 2008, Италия, Пиза, Дәріс тақырыбы: "Янг-О'Нилл теңсіздігі" * 2008, Италия, Падова, Падова университеті, дәріс тақырыбы: "Анизотропты кеңістіктер үшін интерполяция әдістері" * 2006, Швеция, Люлл технологиялық университеті, дәріс тақырыбы: "Желілік кеңістіктер және олардың қолданылуы" * 2006, Испания, Барселона, ​​Математика орталығы, дәріс тақырыбы: "Фурье қатарының көбейткіштері туралы" * 2006, Испания, Барселона, ​​Автономды университет, дәріс тақырыбы: "Көппараметрлі интерполяция және қайталау теоремасы" ==Марапаттары== * 2005 жылғы жаратылыстану ғылымдары бойынша Қ.Сәтпаев атындағы сыйлықтың лауреаты. * 2007-2008 және 2008-2009 жылдары Қазақстан Республикасында ғылым мен техниканың дамуына қосқан үлесі үшін мемлекеттік стипендиямен марапатталған. * 2006 және 2011 жылдары «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» грантының иегері. * 2016 жылы ол ірі халықаралық баспа Springer Nature белгілеген ғылым мен техника саласындағы Top Springer Author сыйлығымен марапатталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=8585&wshow=&showmode=groups&option_lang=rus#pubs Нурсултанов Ерлан Даутбекович] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]] oehb2js47a2is5f0teypmdoxe60ry9y 2 782390 3615311 2026-06-10T17:06:53Z Aidyn93 89756 Aidyn93 [[Қатысушы:Aidyn93/зертхана]] бетін [[Ерлан Дәуітбекұлы Нұрсұлтанов]] бетіне жылжытты 3615311 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Ерлан Дәуітбекұлы Нұрсұлтанов]] 4k6wtc79at0uq85h4axonbeckm37h3p 10 782391 3615342 2026-06-10T18:00:20Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-06-11|POTD 2026-06-11]]: filename only 3615342 wikitext text/x-wiki Hong Kong Harbour Night 2019-06-11.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> tw7jdiffszqguu7vh5fdyyxedvbvdzb 14 782392 3615343 2026-06-10T18:01:17Z MuratbekErkebulan 162992 Жаңа бетте: [[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қазақстан]] 3615343 wikitext text/x-wiki [[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қазақстан]] j28o3daly2rgj17a2q6g5cne3pqw0fr 14 782393 3615344 2026-06-10T18:02:41Z MuratbekErkebulan 162992 Жаңа бетте: [[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қазақстан]] 3615344 wikitext text/x-wiki [[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қазақстан]] j28o3daly2rgj17a2q6g5cne3pqw0fr 0 782394 3615355 2026-06-10T18:26:49Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Михаил Пантелеевич Карпенко | Шынайы есімі = | Суреті... 3615355 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Михаил Пантелеевич Карпенко | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = қаңтар 1961 | Басқаруын аяқтады = сәуір 1970 | Ізашары = [[Сәлкен Дәуленұлы Дәуленов|Сәлкен Дәуленұлы]] | Ізбасары = [[Николай Ефимович Морозов|Николай Морозов]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Қазақ КСР нан өнімдері министрі | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1959 | Басқаруын аяқтады_2 = қаңтар 1961 | Ізашары_2 = ''белгісіз'' | Ізбасары_2 = ''белгісіз'' | Премьер_2 = [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Дінмұхамед Қонаев]]<br /> [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов|Жұмабек Тәшенов]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 7.11.1908 | Туған жері = Нарин-Кунта ауылы, Верхолен уезі, [[Иркутск губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 16.10.1983 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Семей|Семейде}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П / КОКП]] | Білімі = 1. Иркутск ауыл шаруашылығы техникумы<br /> 2. [[П. А. Столыпин атындағы Омбы мемлекеттік аграрлық университет|Омбы ауыл шаруашылығы институты]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Ленин ордені}} | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} }} }} '''Михаил Пантелеевич Карпенко''' ([[7 қараша]] [[1908 жыл|1908]], Нарин-Кунта ауылы, Верхолен уезі, [[Иркутск губерниясы]], [[Ресей империясы]] — [[16 қазан]] [[1983 жыл|1983]], [[Семей]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік партия және мемлекет қайраткері. [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы (1961–1970). == Өмірбаяны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} dpogoq2fentwuxbdf4uk7lmp4jbje0u 3615356 3615355 2026-06-10T18:27:50Z Орел Карл 81620 «[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары|КСРО Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3615356 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Михаил Пантелеевич Карпенко | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = қаңтар 1961 | Басқаруын аяқтады = сәуір 1970 | Ізашары = [[Сәлкен Дәуленұлы Дәуленов|Сәлкен Дәуленұлы]] | Ізбасары = [[Николай Ефимович Морозов|Николай Морозов]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Қазақ КСР нан өнімдері министрі | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1959 | Басқаруын аяқтады_2 = қаңтар 1961 | Ізашары_2 = ''белгісіз'' | Ізбасары_2 = ''белгісіз'' | Премьер_2 = [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Дінмұхамед Қонаев]]<br /> [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов|Жұмабек Тәшенов]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 7.11.1908 | Туған жері = Нарин-Кунта ауылы, Верхолен уезі, [[Иркутск губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 16.10.1983 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Семей|Семейде}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П / КОКП]] | Білімі = 1. Иркутск ауыл шаруашылығы техникумы<br /> 2. [[П. А. Столыпин атындағы Омбы мемлекеттік аграрлық университет|Омбы ауыл шаруашылығы институты]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Ленин ордені}} | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} }} }} '''Михаил Пантелеевич Карпенко''' ([[7 қараша]] [[1908 жыл|1908]], Нарин-Кунта ауылы, Верхолен уезі, [[Иркутск губерниясы]], [[Ресей империясы]] — [[16 қазан]] [[1983 жыл|1983]], [[Семей]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік партия және мемлекет қайраткері. [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы (1961–1970). == Өмірбаяны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары]] jqb0hbqc1gy8u57xtlbkgi70tyx0vgy 3615357 3615356 2026-06-10T18:28:05Z Орел Карл 81620 «[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 7-шақырылымының депутаттары|КСРО Жоғарғы Кеңесінің 7-шақырылымының депутаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3615357 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Михаил Пантелеевич Карпенко | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = қаңтар 1961 | Басқаруын аяқтады = сәуір 1970 | Ізашары = [[Сәлкен Дәуленұлы Дәуленов|Сәлкен Дәуленұлы]] | Ізбасары = [[Николай Ефимович Морозов|Николай Морозов]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Қазақ КСР нан өнімдері министрі | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1959 | Басқаруын аяқтады_2 = қаңтар 1961 | Ізашары_2 = ''белгісіз'' | Ізбасары_2 = ''белгісіз'' | Премьер_2 = [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Дінмұхамед Қонаев]]<br /> [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов|Жұмабек Тәшенов]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 7.11.1908 | Туған жері = Нарин-Кунта ауылы, Верхолен уезі, [[Иркутск губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 16.10.1983 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Семей|Семейде}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П / КОКП]] | Білімі = 1. Иркутск ауыл шаруашылығы техникумы<br /> 2. [[П. А. Столыпин атындағы Омбы мемлекеттік аграрлық университет|Омбы ауыл шаруашылығы институты]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Ленин ордені}} | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} }} }} '''Михаил Пантелеевич Карпенко''' ([[7 қараша]] [[1908 жыл|1908]], Нарин-Кунта ауылы, Верхолен уезі, [[Иркутск губерниясы]], [[Ресей империясы]] — [[16 қазан]] [[1983 жыл|1983]], [[Семей]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік партия және мемлекет қайраткері. [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы (1961–1970). == Өмірбаяны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 7-шақырылымының депутаттары]] 0obdnod44hb80la0bsjmhfrfz4xsno8 3615358 3615357 2026-06-10T18:28:22Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің бірінші хатшылары|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің бірінші хатшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3615358 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Михаил Пантелеевич Карпенко | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = қаңтар 1961 | Басқаруын аяқтады = сәуір 1970 | Ізашары = [[Сәлкен Дәуленұлы Дәуленов|Сәлкен Дәуленұлы]] | Ізбасары = [[Николай Ефимович Морозов|Николай Морозов]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Қазақ КСР нан өнімдері министрі | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1959 | Басқаруын аяқтады_2 = қаңтар 1961 | Ізашары_2 = ''белгісіз'' | Ізбасары_2 = ''белгісіз'' | Премьер_2 = [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Дінмұхамед Қонаев]]<br /> [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов|Жұмабек Тәшенов]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 7.11.1908 | Туған жері = Нарин-Кунта ауылы, Верхолен уезі, [[Иркутск губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 16.10.1983 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Семей|Семейде}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П / КОКП]] | Білімі = 1. Иркутск ауыл шаруашылығы техникумы<br /> 2. [[П. А. Столыпин атындағы Омбы мемлекеттік аграрлық университет|Омбы ауыл шаруашылығы институты]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Ленин ордені}} | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} }} }} '''Михаил Пантелеевич Карпенко''' ([[7 қараша]] [[1908 жыл|1908]], Нарин-Кунта ауылы, Верхолен уезі, [[Иркутск губерниясы]], [[Ресей империясы]] — [[16 қазан]] [[1983 жыл|1983]], [[Семей]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік партия және мемлекет қайраткері. [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы (1961–1970). == Өмірбаяны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 7-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] diginicza8rzpdy3jwwu0m39aayac5n 3615359 3615358 2026-06-10T18:28:39Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері|Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3615359 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Михаил Пантелеевич Карпенко | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = қаңтар 1961 | Басқаруын аяқтады = сәуір 1970 | Ізашары = [[Сәлкен Дәуленұлы Дәуленов|Сәлкен Дәуленұлы]] | Ізбасары = [[Николай Ефимович Морозов|Николай Морозов]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Қазақ КСР нан өнімдері министрі | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1959 | Басқаруын аяқтады_2 = қаңтар 1961 | Ізашары_2 = ''белгісіз'' | Ізбасары_2 = ''белгісіз'' | Премьер_2 = [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Дінмұхамед Қонаев]]<br /> [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов|Жұмабек Тәшенов]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 7.11.1908 | Туған жері = Нарин-Кунта ауылы, Верхолен уезі, [[Иркутск губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 16.10.1983 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Семей|Семейде}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П / КОКП]] | Білімі = 1. Иркутск ауыл шаруашылығы техникумы<br /> 2. [[П. А. Столыпин атындағы Омбы мемлекеттік аграрлық университет|Омбы ауыл шаруашылығы институты]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Ленин ордені}} | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} }} }} '''Михаил Пантелеевич Карпенко''' ([[7 қараша]] [[1908 жыл|1908]], Нарин-Кунта ауылы, Верхолен уезі, [[Иркутск губерниясы]], [[Ресей империясы]] — [[16 қазан]] [[1983 жыл|1983]], [[Семей]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік партия және мемлекет қайраткері. [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы (1961–1970). == Өмірбаяны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 7-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]] mkzssoa6lgz8be5hfm4k5pncimicfsk 3615360 3615359 2026-06-10T18:29:08Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Красноярск өлкелік кеңесінің депутаттары|Красноярск өлкелік кеңесінің депутаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3615360 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Михаил Пантелеевич Карпенко | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = қаңтар 1961 | Басқаруын аяқтады = сәуір 1970 | Ізашары = [[Сәлкен Дәуленұлы Дәуленов|Сәлкен Дәуленұлы]] | Ізбасары = [[Николай Ефимович Морозов|Николай Морозов]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Қазақ КСР нан өнімдері министрі | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1959 | Басқаруын аяқтады_2 = қаңтар 1961 | Ізашары_2 = ''белгісіз'' | Ізбасары_2 = ''белгісіз'' | Премьер_2 = [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Дінмұхамед Қонаев]]<br /> [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов|Жұмабек Тәшенов]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 7.11.1908 | Туған жері = Нарин-Кунта ауылы, Верхолен уезі, [[Иркутск губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 16.10.1983 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Семей|Семейде}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П / КОКП]] | Білімі = 1. Иркутск ауыл шаруашылығы техникумы<br /> 2. [[П. А. Столыпин атындағы Омбы мемлекеттік аграрлық университет|Омбы ауыл шаруашылығы институты]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Ленин ордені}} | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} }} }} '''Михаил Пантелеевич Карпенко''' ([[7 қараша]] [[1908 жыл|1908]], Нарин-Кунта ауылы, Верхолен уезі, [[Иркутск губерниясы]], [[Ресей империясы]] — [[16 қазан]] [[1983 жыл|1983]], [[Семей]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік партия және мемлекет қайраткері. [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы (1961–1970). == Өмірбаяны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 7-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]] [[Санат:Красноярск өлкелік кеңесінің депутаттары]] h49x3v6c5mml257hzvt5fc0wznqtyav 3615361 3615360 2026-06-10T18:29:30Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 5-шақырылымының депутаттары|Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 5-шақырылымының депутаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3615361 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Михаил Пантелеевич Карпенко | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = қаңтар 1961 | Басқаруын аяқтады = сәуір 1970 | Ізашары = [[Сәлкен Дәуленұлы Дәуленов|Сәлкен Дәуленұлы]] | Ізбасары = [[Николай Ефимович Морозов|Николай Морозов]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Қазақ КСР нан өнімдері министрі | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1959 | Басқаруын аяқтады_2 = қаңтар 1961 | Ізашары_2 = ''белгісіз'' | Ізбасары_2 = ''белгісіз'' | Премьер_2 = [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Дінмұхамед Қонаев]]<br /> [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов|Жұмабек Тәшенов]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 7.11.1908 | Туған жері = Нарин-Кунта ауылы, Верхолен уезі, [[Иркутск губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 16.10.1983 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Семей|Семейде}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П / КОКП]] | Білімі = 1. Иркутск ауыл шаруашылығы техникумы<br /> 2. [[П. А. Столыпин атындағы Омбы мемлекеттік аграрлық университет|Омбы ауыл шаруашылығы институты]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Ленин ордені}} | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} }} }} '''Михаил Пантелеевич Карпенко''' ([[7 қараша]] [[1908 жыл|1908]], Нарин-Кунта ауылы, Верхолен уезі, [[Иркутск губерниясы]], [[Ресей империясы]] — [[16 қазан]] [[1983 жыл|1983]], [[Семей]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік партия және мемлекет қайраткері. [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы (1961–1970). == Өмірбаяны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 7-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]] [[Санат:Красноярск өлкелік кеңесінің депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 5-шақырылымының депутаттары]] 6mvunf2mvt0n71o68jhx7gr5w3alnlu 3615362 3615361 2026-06-10T18:30:03Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Қазақстан КП Қостанай облыстық комитетінің екінші хатшылары|Қазақстан КП Қостанай облыстық комитетінің екінші хатшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3615362 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Михаил Пантелеевич Карпенко | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = қаңтар 1961 | Басқаруын аяқтады = сәуір 1970 | Ізашары = [[Сәлкен Дәуленұлы Дәуленов|Сәлкен Дәуленұлы]] | Ізбасары = [[Николай Ефимович Морозов|Николай Морозов]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Қазақ КСР нан өнімдері министрі | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1959 | Басқаруын аяқтады_2 = қаңтар 1961 | Ізашары_2 = ''белгісіз'' | Ізбасары_2 = ''белгісіз'' | Премьер_2 = [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Дінмұхамед Қонаев]]<br /> [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов|Жұмабек Тәшенов]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 7.11.1908 | Туған жері = Нарин-Кунта ауылы, Верхолен уезі, [[Иркутск губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 16.10.1983 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Семей|Семейде}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П / КОКП]] | Білімі = 1. Иркутск ауыл шаруашылығы техникумы<br /> 2. [[П. А. Столыпин атындағы Омбы мемлекеттік аграрлық университет|Омбы ауыл шаруашылығы институты]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Ленин ордені}} | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} }} }} '''Михаил Пантелеевич Карпенко''' ([[7 қараша]] [[1908 жыл|1908]], Нарин-Кунта ауылы, Верхолен уезі, [[Иркутск губерниясы]], [[Ресей империясы]] — [[16 қазан]] [[1983 жыл|1983]], [[Семей]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік партия және мемлекет қайраткері. [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы (1961–1970). == Өмірбаяны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 7-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]] [[Санат:Красноярск өлкелік кеңесінің депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 5-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан КП Қостанай облыстық комитетінің екінші хатшылары]] 895j202g8fwg9r8dcgf4aka3ppnsspv 3615363 3615362 2026-06-10T18:30:21Z Орел Карл 81620 «[[Санат:КОКП XXII съезінің делегаттары|КОКП XXII съезінің делегаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3615363 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Михаил Пантелеевич Карпенко | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = қаңтар 1961 | Басқаруын аяқтады = сәуір 1970 | Ізашары = [[Сәлкен Дәуленұлы Дәуленов|Сәлкен Дәуленұлы]] | Ізбасары = [[Николай Ефимович Морозов|Николай Морозов]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Қазақ КСР нан өнімдері министрі | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1959 | Басқаруын аяқтады_2 = қаңтар 1961 | Ізашары_2 = ''белгісіз'' | Ізбасары_2 = ''белгісіз'' | Премьер_2 = [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Дінмұхамед Қонаев]]<br /> [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов|Жұмабек Тәшенов]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 7.11.1908 | Туған жері = Нарин-Кунта ауылы, Верхолен уезі, [[Иркутск губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 16.10.1983 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Семей|Семейде}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П / КОКП]] | Білімі = 1. Иркутск ауыл шаруашылығы техникумы<br /> 2. [[П. А. Столыпин атындағы Омбы мемлекеттік аграрлық университет|Омбы ауыл шаруашылығы институты]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Ленин ордені}} | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} }} }} '''Михаил Пантелеевич Карпенко''' ([[7 қараша]] [[1908 жыл|1908]], Нарин-Кунта ауылы, Верхолен уезі, [[Иркутск губерниясы]], [[Ресей империясы]] — [[16 қазан]] [[1983 жыл|1983]], [[Семей]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік партия және мемлекет қайраткері. [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы (1961–1970). == Өмірбаяны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 7-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]] [[Санат:Красноярск өлкелік кеңесінің депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 5-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан КП Қостанай облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:КОКП XXII съезінің делегаттары]] a0micdby4fvl60cid78r13megoq2t13 3615364 3615363 2026-06-10T18:30:33Z Орел Карл 81620 «[[Санат:КОКП XXIII съезінің делегаттары|КОКП XXIII съезінің делегаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3615364 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Михаил Пантелеевич Карпенко | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = қаңтар 1961 | Басқаруын аяқтады = сәуір 1970 | Ізашары = [[Сәлкен Дәуленұлы Дәуленов|Сәлкен Дәуленұлы]] | Ізбасары = [[Николай Ефимович Морозов|Николай Морозов]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Қазақ КСР нан өнімдері министрі | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1959 | Басқаруын аяқтады_2 = қаңтар 1961 | Ізашары_2 = ''белгісіз'' | Ізбасары_2 = ''белгісіз'' | Премьер_2 = [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Дінмұхамед Қонаев]]<br /> [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов|Жұмабек Тәшенов]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 7.11.1908 | Туған жері = Нарин-Кунта ауылы, Верхолен уезі, [[Иркутск губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 16.10.1983 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Семей|Семейде}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П / КОКП]] | Білімі = 1. Иркутск ауыл шаруашылығы техникумы<br /> 2. [[П. А. Столыпин атындағы Омбы мемлекеттік аграрлық университет|Омбы ауыл шаруашылығы институты]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Ленин ордені}} | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} }} }} '''Михаил Пантелеевич Карпенко''' ([[7 қараша]] [[1908 жыл|1908]], Нарин-Кунта ауылы, Верхолен уезі, [[Иркутск губерниясы]], [[Ресей империясы]] — [[16 қазан]] [[1983 жыл|1983]], [[Семей]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік партия және мемлекет қайраткері. [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы (1961–1970). == Өмірбаяны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 7-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]] [[Санат:Красноярск өлкелік кеңесінің депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 5-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан КП Қостанай облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:КОКП XXII съезінің делегаттары]] [[Санат:КОКП XXIII съезінің делегаттары]] tw0zw34bymk8bh66nsb7vtjht6bqykk 3615365 3615364 2026-06-10T18:30:49Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Семейде жерленгендер|Семейде жерленгендер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3615365 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Михаил Пантелеевич Карпенко | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы | Ту = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады = қаңтар 1961 | Басқаруын аяқтады = сәуір 1970 | Ізашары = [[Сәлкен Дәуленұлы Дәуленов|Сәлкен Дәуленұлы]] | Ізбасары = [[Николай Ефимович Морозов|Николай Морозов]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Қазақ КСР нан өнімдері министрі | Ту_2 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_2 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Басқара бастады_2 = 1959 | Басқаруын аяқтады_2 = қаңтар 1961 | Ізашары_2 = ''белгісіз'' | Ізбасары_2 = ''белгісіз'' | Премьер_2 = [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Дінмұхамед Қонаев]]<br /> [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов|Жұмабек Тәшенов]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 7.11.1908 | Туған жері = Нарин-Кунта ауылы, Верхолен уезі, [[Иркутск губерниясы]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 16.10.1983 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Семей|Семейде}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П / КОКП]] | Білімі = 1. Иркутск ауыл шаруашылығы техникумы<br /> 2. [[П. А. Столыпин атындағы Омбы мемлекеттік аграрлық университет|Омбы ауыл шаруашылығы институты]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Ленин ордені}} | {{Ленин ордені}} | {{Ленин ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} }} }} '''Михаил Пантелеевич Карпенко''' ([[7 қараша]] [[1908 жыл|1908]], Нарин-Кунта ауылы, Верхолен уезі, [[Иркутск губерниясы]], [[Ресей империясы]] — [[16 қазан]] [[1983 жыл|1983]], [[Семей]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік партия және мемлекет қайраткері. [[Қазақстан КП Семей облыстық комитеті|Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің]] бірінші хатшысы (1961–1970). == Өмірбаяны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 7-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері]] [[Санат:Красноярск өлкелік кеңесінің депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 5-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан КП Қостанай облыстық комитетінің екінші хатшылары]] [[Санат:КОКП XXII съезінің делегаттары]] [[Санат:КОКП XXIII съезінің делегаттары]] [[Санат:Семейде жерленгендер]] 23ttkeyiu6v74ytmr73lfcl0o6chhnf 14 782395 3615383 2026-06-10T19:51:28Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Нью-Йорк қаласында орналасқан инвестициялық компаниялар]] [[Санат:Barclays]] 3615383 wikitext text/x-wiki [[Санат:Нью-Йорк қаласында орналасқан инвестициялық компаниялар]] [[Санат:Barclays]] ah0cqoqbixs1p9nt4vwe2pjqxznpcps 14 782396 3615384 2026-06-10T19:53:12Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Ұлыбритания банкілері]] [[Санат:Лондонда орналасқан қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] 3615384 wikitext text/x-wiki [[Санат:Ұлыбритания банкілері]] [[Санат:Лондонда орналасқан қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] lendl56y94s0px0mhhkcl3ivxo0oxn3 14 782397 3615385 2026-06-10T19:56:07Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша 1850 жылы құрылғандар]] [[Санат:1850-жылдары АҚШ-та құрылғандар]] [[Санат:Жылдар бойынша АҚШ-та құрылғандар]] [[Санат:1850 жылдағы АҚШ]] [[Санат:1850 жылы Солтүстік Америкада құрылғандар]] 3615385 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша 1850 жылы құрылғандар]] [[Санат:1850-жылдары АҚШ-та құрылғандар]] [[Санат:Жылдар бойынша АҚШ-та құрылғандар]] [[Санат:1850 жылдағы АҚШ]] [[Санат:1850 жылы Солтүстік Америкада құрылғандар]] poovjzg1xr98qcrh1vhs6pcahq0771i 14 782398 3615386 2026-06-10T19:57:55Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша 1850 жыл]] [[Санат:АҚШ-тағы XIX ғасыр жылдары]] [[Санат:АҚШ-тағы 1850-жылдар]] [[Санат:Солтүстік Америкадағы 1850 жыл]] 3615386 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша 1850 жыл]] [[Санат:АҚШ-тағы XIX ғасыр жылдары]] [[Санат:АҚШ-тағы 1850-жылдар]] [[Санат:Солтүстік Америкадағы 1850 жыл]] k48ceyfcysa2tt6gyu8f1a1hulcwk9e 14 782399 3615387 2026-06-10T20:01:47Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Нью-Йорк қаласы экономикасы]] [[Санат:Нью-Йорк штаты банктері]] [[Санат:Қалалары бойынша АҚШ банктері]] [[Санат:Нью-Йорк қаласы қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] 3615387 wikitext text/x-wiki [[Санат:Нью-Йорк қаласы экономикасы]] [[Санат:Нью-Йорк штаты банктері]] [[Санат:Қалалары бойынша АҚШ банктері]] [[Санат:Нью-Йорк қаласы қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] t482gr69n5mk1e1frhvvsa5n9kdu81d 14 782400 3615388 2026-06-10T20:03:09Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:1850 жылы АҚШ-та құрылғандар]] [[Санат:Құрылған жылдары бойынша америкалық компаниялар]] [[Санат:Елдері бойынша 1850 жылы құрылған компаниялар]] 3615388 wikitext text/x-wiki [[Санат:1850 жылы АҚШ-та құрылғандар]] [[Санат:Құрылған жылдары бойынша америкалық компаниялар]] [[Санат:Елдері бойынша 1850 жылы құрылған компаниялар]] g9dp897mrryuznocpsh9lklcoj1k3ty 14 782401 3615389 2026-06-10T20:05:08Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Құрылған жылдары бойынша қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:1850 жылы құрылған компаниялар]] [[Санат:XIX ғасырда құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] 3615389 wikitext text/x-wiki [[Санат:Құрылған жылдары бойынша қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:1850 жылы құрылған компаниялар]] [[Санат:XIX ғасырда құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] 9zb54ph3fynu61j84hes97fkdpwtjil 14 782402 3615390 2026-06-10T20:06:39Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:1850 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Құрылған жылдары бойынша банктер]] [[Санат:1850-жылдары құрылған банктер]] 3615390 wikitext text/x-wiki [[Санат:1850 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Құрылған жылдары бойынша банктер]] [[Санат:1850-жылдары құрылған банктер]] ryh7n9pz65q2409opv5xf5c7w9zo4bm 14 782403 3615391 2026-06-10T20:08:26Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:2008 жылы таратылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Таратылған жылдары бойынша банктер]] [[Санат:2000-жылдары таратылған банктер]] 3615391 wikitext text/x-wiki [[Санат:2008 жылы таратылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Таратылған жылдары бойынша банктер]] [[Санат:2000-жылдары таратылған банктер]] cfx8z1bgcm60xow16o3z23tt44wa7u4 14 782404 3615392 2026-06-10T20:11:20Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Елдері бойынша бұрынғы банктер]] [[Санат:Солтүстік Американың бұрынғы банктері]] [[Санат:АҚШ банктері]] [[Санат:АҚШ-тың бұрынғы қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:АҚШ банк ісінің тарихы]] 3615392 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдері бойынша бұрынғы банктер]] [[Санат:Солтүстік Американың бұрынғы банктері]] [[Санат:АҚШ банктері]] [[Санат:АҚШ-тың бұрынғы қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:АҚШ банк ісінің тарихы]] q55oba1bhdfd5945y57hosqryt9ili1 14 782405 3615393 2026-06-10T20:14:14Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Lehman Brothers]] [[Санат:American Express]] 3615393 wikitext text/x-wiki [[Санат:Lehman Brothers]] [[Санат:American Express]] k6zox1yus8qde7pmmjam8yvuv7q6plw 14 782406 3615394 2026-06-10T20:16:00Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Несие карталарын шығарушы қауымдастықтар]] [[Санат:Нью-Йорк қаласы қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] 3615394 wikitext text/x-wiki [[Санат:Несие карталарын шығарушы қауымдастықтар]] [[Санат:Нью-Йорк қаласы қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] nt599chyjcn96di8a3rm17bunaryef6 14 782407 3615395 2026-06-10T20:17:47Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Жапония инвестициялық банктері]] [[Санат:Жапония конгломерат компаниялары]] [[Санат:Жапония банктері]] [[Санат:Midori-kai]] 3615395 wikitext text/x-wiki [[Санат:Жапония инвестициялық банктері]] [[Санат:Жапония конгломерат компаниялары]] [[Санат:Жапония банктері]] [[Санат:Midori-kai]] r5fzr8kvbm6m2efaxna85appxna1yet 14 782408 3615396 2026-06-10T20:19:33Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша банктер]] [[Санат:Жапония қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Жапония банк ісі]] [[Санат:Елдері бойынша Азия банктері]] 3615396 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша банктер]] [[Санат:Жапония қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Жапония банк ісі]] [[Санат:Елдері бойынша Азия банктері]] mbznrqe5lixwryb2p90v3qpfqft4jg6 3 782409 3615425 2026-06-10T20:49:37Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3615425 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Серік Абулдаев}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 01:49, 2026 ж. маусымның 11 (+05) fk4fzpjmeea2w2kq7i860r63d2ugpzc 2 782410 3615426 2026-06-10T20:54:08Z Серік Абулдаев 182349 Жаңа бетте: Серік Абулдаев 3615426 wikitext text/x-wiki Серік Абулдаев 69yg2vuizvv2b12e3eahohfas79koa9 0 782411 3615427 2026-06-10T23:29:52Z ShadZ01 56180 Жаңа бетте: {{Университет |Аты = Флорида штаты университеті |Қысқартылған аты = FSU |Эмблемасы = FSU logo.png |Шынайы аты = {{lang-en|Florida State University}} |Ұраны = {{lang-la|Vires, artes, mores}} |Құрылған жылы = 1851 |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = 2,... 3615427 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Флорида штаты университеті |Қысқартылған аты = FSU |Эмблемасы = FSU logo.png |Шынайы аты = {{lang-en|Florida State University}} |Ұраны = {{lang-la|Vires, artes, mores}} |Құрылған жылы = 1851 |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = 2,17 млрд $ |Басшы лауазымы = Президенті |Президенті = [[Эрик Баррон|Эрик Дж. Бэррон]] |Студенттер = 45 493 |Бакалавриат = 33 486 |Оқытушылар = 5 966 |Орналасқан жері = [[Таллахасси]], [[Флорида]], АҚШ |Кампус = Қалалық |Сайты = [http://fsu.edu www.fsu.edu] |lat_dir = N |lat_deg = 30 |lat_min = 26 |lat_sec = 26 |lon_dir = W |lon_deg = 84 |lon_min = 17 |lon_sec = 29 }} '''Флорида штаты университеті''' ({{Lang-en|Florida State University}}, ''FSU'') — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Флорида]] штаты, [[Таллахасси]] қаласында орналасқан мемлекеттік университет. Бұл — [[Карнеги оқытуды жетілдіру қоры|Карнеги қоры]] анықтаған ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары зерттеу университеті.<ref>[http://classifications.carnegiefoundation.org/lookup_listings/view_institution.php?unit_id=134097&start_page=institution.php&clq={%22ipug2005_ids%22:%22%22,%22ipgrad2005_ids%22:%22%22,%22enrprofile2005_ids%22:%22%22,%22ugprfile2005_ids%22:%22%22,%22sizeset2005_ids%22:%22%22,%22basic2005_ids%22:%22%22,%22eng2005_ids%22:%22%22,%22search_string%22:%22florida+state+university%22,%22level%22:%22%22,%22control%22:%22%22,%22accred%22:%22%22,%22state%22:%22%22,%22region%22:%22%22,%22urbanicity%22:%22%22,%22womens%22:%22%22,%22hbcu%22:%22%22,%22hsi%22:%22%22,%22tribal%22:%22%22,%22msi%22:%22%22,%22landgrant%22:%22%22,%22coplac%22:%22%22,%22urban%22:%22%22} Carnegie Foundation Classifications]</ref> Университет құрамына 16 жеке колледж бен 110-нан астам орталықтар, нысандар, зертханалар мен институттар кіреді, олар 300-ден астам оқу бағдарламасын, соның ішінде кәсіби бағдарламаларды ұсынады.<ref>{{Cite web|url=http://www.fsu.edu/departments/|title=Florida State University Departments|access-date=2014-10-21|archive-date=2013-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130430165557/http://www.fsu.edu/departments/|url-status=live|language=en}}</ref> Флорида штаты университетінде Флоридадағы жалғыз ұлттық зертхана — {{Iw|Ұлттық жоғары магниттік өріс зертханасы|3=en|4=National High Magnetic Field Laboratory}} орналасқан, сонымен қатар ол коммерциялық тұрғыдан табысты «[[Паклитаксел|Таксол]]<nowiki/>» қатерлі ісікке қарсы препаратының отаны болып табылады. Флорида штаты университеті {{Iw|Джон және Мейбл Ринглинг өнер мұражайы|Джон және Мейбл Ринглинг өнер мұражайын|en|John and Mable Ringling Museum of Art}}, Флорида штатының мемлекеттік көркемсурет мұражайын және елдегі ең ірі мұражай/университет кешендерінің бірін басқарады.<ref>{{Cite web|url=http://www.ringling.org/about-ringling?id=930|title=About the Ringling {{!}} The Ringling|access-date=2014-10-21|archive-date=2015-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150411051106/http://www.ringling.org/about-ringling?id=930|url-status=live}}</ref> Флорида штаты университеті {{Iw|Колледждер мен мектептердің оңтүстік қауымдастығымен|Колледждер мен мектептердің оңтүстік қауымдастығы|en|Southern Association of Colleges and Schools}} VI деңгейдегі мемлекеттік мекеме ретінде аккредиттелген.<ref>{{Cite web|url=http://www.sacscoc.org/details.asp?instid=31200|title=Commission on Colleges|access-date=2014-10-21|archive-date=2015-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150301034614/http://www.sacscoc.org/details.asp?instid=31200|url-status=dead}}</ref> Университет 1851 жылы құрылған және Флорида штатындағы ең көне жоғары оқу орындарының бірі болып табылады.<ref>[https://archive.org/stream/argo219011902flor#page/114/mode/2up Argo]</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sptimes.com/News/072900/State/FSU_s_age_change__his.shtml|title=State: FSU’s age change: history or one-upmanship?|access-date=2014-10-21|archive-date=2012-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20121017154646/http://www.sptimes.com/News/072900/State/FSU_s_age_change__his.shtml|url-status=live}}</ref> 1905 жылы университет тарихында алғаш рет студент [[Родс Стипендиясы|Родс]] [[Родс Стипендиясы|Стипендиясы]]н иеленді.<ref>{{Cite web|url=http://www.rhodesscholar.org/winners/winning-institutions/|title=Winning Institutions Search {{!}} The Rhodes Scholarships|access-date=2014-10-21|archive-date=2013-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130523211005/http://www.rhodesscholar.org/winners/winning-institutions/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.tallahassee.com/article/20121121/COLUMNIST04/311210007/Gerald-Ensley-FSU-lays-claim-state-s-first-Rhodes-scholar|title=Gerald Ensley {{!}} Tallahassee Democrat {{!}} tallahassee.com|access-date=2014-10-21|archive-date=2014-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20141030013833/http://www.tallahassee.com/article/20121121/COLUMNIST04/311210007/Gerald-Ensley-FSU-lays-claim-state-s-first-Rhodes-scholar|url-status=live}}</ref> 1977 жылы Флорида штаты университетінің студенті Флоридадағы алғашқы әйелдер арасындағы Родс стипендиясын алды.<ref>{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=xPseAAAAIBAJ&sjid=jFEEAAAAIBAJ&pg=4281,5157968|title=The Dispatch — Google News Archive Search|access-date=2019-06-22|archive-date=2016-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428224954/https://news.google.com/newspapers?id=xPseAAAAIBAJ&sjid=jFEEAAAAIBAJ&pg=4281,5157968|url-status=live}}</ref> 2012 жылы ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымы университетті АҚШ-тағы ең тиімді ұлттық университет деп атады.<ref>{{Cite web|url=https://www.usnews.com/education/blogs/college-rankings-blog/2012/12/06/which-highly-ranked-universities-operate-most-efficiently|title=Which Highly Ranked Universities Operate Most Efficiently? — US News|access-date=2017-10-03|archive-date=2012-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121207000103/http://www.usnews.com/education/blogs/college-rankings-blog/2012/12/06/which-highly-ranked-universities-operate-most-efficiently|url-status=live}}</ref> Флорида штаты университеті — «үздік университет» (2013 жылы губернатор [[Рик Скотт]] қол қойған Флориданың №1076 заң жобасы) мәртебесіне ие болған штаттағы екі мемлекеттік университеттің бірі.<ref>{{Cite web|url=http://www.thefloridacurrent.com/article.cfm?id=33191813|title=UF, FSU get special designation, more money {{!}} The Florida Current|access-date=2014-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103114004/http://www.thefloridacurrent.com/article.cfm?id=33191813|archive-date=2013-11-03|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.flsenate.gov/Session/Bill/2013/1076|title=Senate Bill 1076 (2013) — The Florida Senate|access-date=2014-10-21|archive-date=2013-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20130420165557/http://flsenate.gov/Session/Bill/2013/1076|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.tallahassee.com/article/20130423/OPINION01/304230001/Our-Opinion-FSU-benefits-from-pre-eminent-status|title=Our Opinion: FSU benefits from pre-eminent status {{!}} Tallahassee Democrat {{!}} tallahassee.com|access-date=2014-10-21|archive-date=2014-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20141030015343/http://www.tallahassee.com/article/20130423/OPINION01/304230001/Our-Opinion-FSU-benefits-from-pre-eminent-status|url-status=live}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Флорида штаты университетіндегі атыс]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} cimar23ssxt2sxyzvbey7s7rmeaxc0c 3615428 3615427 2026-06-10T23:37:20Z ShadZ01 56180 3615428 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Флорида штаты университеті |Қысқартылған аты = FSU |Эмблемасы = FSU logo.png |Шынайы аты = {{lang-en|Florida State University}} |Ұраны = {{lang-la|Vires, artes, mores}} |Құрылған жылы = 1851 |Түрі = [[штат университеті]] |Бюджет = 2,17 млрд $ |Басшы лауазымы = Президенті |Президенті = [[Эрик Баррон|Эрик Дж. Бэррон]] |Студенттер = 45 493 |Бакалавриат = 33 486 |Оқытушылар = 5 966 |Орналасқан жері = [[Таллахасси]], [[Флорида]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Кампус = қалалық |Сайты = [http://fsu.edu www.fsu.edu] |lat_dir = N |lat_deg = 30 |lat_min = 26 |lat_sec = 26 |lon_dir = W |lon_deg = 84 |lon_min = 17 |lon_sec = 29 }} '''Флорида штаты университеті''' ({{Lang-en|Florida State University}}, ''FSU'') — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Флорида]] штаты, [[Таллахасси]] қаласында орналасқан мемлекеттік университет. Бұл — [[Карнеги оқытуды жетілдіру қоры|Карнеги қоры]] анықтаған ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары зерттеу университеті.<ref>[http://classifications.carnegiefoundation.org/lookup_listings/view_institution.php?unit_id=134097&start_page=institution.php&clq={%22ipug2005_ids%22:%22%22,%22ipgrad2005_ids%22:%22%22,%22enrprofile2005_ids%22:%22%22,%22ugprfile2005_ids%22:%22%22,%22sizeset2005_ids%22:%22%22,%22basic2005_ids%22:%22%22,%22eng2005_ids%22:%22%22,%22search_string%22:%22florida+state+university%22,%22level%22:%22%22,%22control%22:%22%22,%22accred%22:%22%22,%22state%22:%22%22,%22region%22:%22%22,%22urbanicity%22:%22%22,%22womens%22:%22%22,%22hbcu%22:%22%22,%22hsi%22:%22%22,%22tribal%22:%22%22,%22msi%22:%22%22,%22landgrant%22:%22%22,%22coplac%22:%22%22,%22urban%22:%22%22} Carnegie Foundation Classifications]</ref> Университет құрамына 16 жеке колледж бен 110-нан астам орталықтар, нысандар, зертханалар мен институттар кіреді, олар 300-ден астам оқу бағдарламасын, соның ішінде кәсіби бағдарламаларды ұсынады.<ref>{{Cite web|url=http://www.fsu.edu/departments/|title=Florida State University Departments|access-date=2014-10-21|archive-date=2013-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130430165557/http://www.fsu.edu/departments/|url-status=live|language=en}}</ref> Флорида штаты университетінде Флоридадағы жалғыз ұлттық зертхана — {{Iw|Ұлттық жоғары магниттік өріс зертханасы|3=en|4=National High Magnetic Field Laboratory}} орналасқан, сонымен қатар ол коммерциялық тұрғыдан табысты «[[Паклитаксел|Таксол]]<nowiki/>» қатерлі ісікке қарсы препаратының отаны болып табылады. Флорида штаты университеті {{Iw|Джон және Мейбл Ринглинг өнер мұражайы|Джон және Мейбл Ринглинг өнер мұражайын|en|John and Mable Ringling Museum of Art}}, Флорида штатының мемлекеттік көркемсурет мұражайын және елдегі ең ірі мұражай/университет кешендерінің бірін басқарады.<ref>{{Cite web|url=http://www.ringling.org/about-ringling?id=930|title=About the Ringling {{!}} The Ringling|access-date=2014-10-21|archive-date=2015-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150411051106/http://www.ringling.org/about-ringling?id=930|url-status=live}}</ref> Флорида штаты университеті {{Iw|Колледждер мен мектептердің оңтүстік қауымдастығымен|Колледждер мен мектептердің оңтүстік қауымдастығы|en|Southern Association of Colleges and Schools}} VI деңгейдегі мемлекеттік мекеме ретінде аккредиттелген.<ref>{{Cite web|url=http://www.sacscoc.org/details.asp?instid=31200|title=Commission on Colleges|access-date=2014-10-21|archive-date=2015-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150301034614/http://www.sacscoc.org/details.asp?instid=31200|url-status=dead}}</ref> Университет 1851 жылы құрылған және Флорида штатындағы ең көне жоғары оқу орындарының бірі болып табылады.<ref>[https://archive.org/stream/argo219011902flor#page/114/mode/2up Argo]</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sptimes.com/News/072900/State/FSU_s_age_change__his.shtml|title=State: FSU’s age change: history or one-upmanship?|access-date=2014-10-21|archive-date=2012-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20121017154646/http://www.sptimes.com/News/072900/State/FSU_s_age_change__his.shtml|url-status=live}}</ref> 1905 жылы университет тарихында алғаш рет студент [[Родс Стипендиясы|Родс]] [[Родс Стипендиясы|Стипендиясы]]н иеленді.<ref>{{Cite web|url=http://www.rhodesscholar.org/winners/winning-institutions/|title=Winning Institutions Search {{!}} The Rhodes Scholarships|access-date=2014-10-21|archive-date=2013-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130523211005/http://www.rhodesscholar.org/winners/winning-institutions/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.tallahassee.com/article/20121121/COLUMNIST04/311210007/Gerald-Ensley-FSU-lays-claim-state-s-first-Rhodes-scholar|title=Gerald Ensley {{!}} Tallahassee Democrat {{!}} tallahassee.com|access-date=2014-10-21|archive-date=2014-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20141030013833/http://www.tallahassee.com/article/20121121/COLUMNIST04/311210007/Gerald-Ensley-FSU-lays-claim-state-s-first-Rhodes-scholar|url-status=live}}</ref> 1977 жылы Флорида штаты университетінің студенті Флоридадағы алғашқы әйелдер арасындағы Родс стипендиясын алды.<ref>{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=xPseAAAAIBAJ&sjid=jFEEAAAAIBAJ&pg=4281,5157968|title=The Dispatch — Google News Archive Search|access-date=2019-06-22|archive-date=2016-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428224954/https://news.google.com/newspapers?id=xPseAAAAIBAJ&sjid=jFEEAAAAIBAJ&pg=4281,5157968|url-status=live}}</ref> 2012 жылы ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымы университетті АҚШ-тағы ең тиімді ұлттық университет деп атады.<ref>{{Cite web|url=https://www.usnews.com/education/blogs/college-rankings-blog/2012/12/06/which-highly-ranked-universities-operate-most-efficiently|title=Which Highly Ranked Universities Operate Most Efficiently? — US News|access-date=2017-10-03|archive-date=2012-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121207000103/http://www.usnews.com/education/blogs/college-rankings-blog/2012/12/06/which-highly-ranked-universities-operate-most-efficiently|url-status=live}}</ref> Флорида штаты университеті — «үздік университет» (2013 жылы губернатор [[Рик Скотт]] қол қойған Флориданың №1076 заң жобасы) мәртебесіне ие болған штаттағы екі мемлекеттік университеттің бірі.<ref>{{Cite web|url=http://www.thefloridacurrent.com/article.cfm?id=33191813|title=UF, FSU get special designation, more money {{!}} The Florida Current|access-date=2014-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103114004/http://www.thefloridacurrent.com/article.cfm?id=33191813|archive-date=2013-11-03|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.flsenate.gov/Session/Bill/2013/1076|title=Senate Bill 1076 (2013) — The Florida Senate|access-date=2014-10-21|archive-date=2013-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20130420165557/http://flsenate.gov/Session/Bill/2013/1076|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.tallahassee.com/article/20130423/OPINION01/304230001/Our-Opinion-FSU-benefits-from-pre-eminent-status|title=Our Opinion: FSU benefits from pre-eminent status {{!}} Tallahassee Democrat {{!}} tallahassee.com|access-date=2014-10-21|archive-date=2014-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20141030015343/http://www.tallahassee.com/article/20130423/OPINION01/304230001/Our-Opinion-FSU-benefits-from-pre-eminent-status|url-status=live}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Флорида штаты университетіндегі атыс]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} kv3prbzoylb5iy6080k9qfr77pxffe6 3615429 3615428 2026-06-10T23:38:26Z ShadZ01 56180 /* Дереккөздер */ 3615429 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Флорида штаты университеті |Қысқартылған аты = FSU |Эмблемасы = FSU logo.png |Шынайы аты = {{lang-en|Florida State University}} |Ұраны = {{lang-la|Vires, artes, mores}} |Құрылған жылы = 1851 |Түрі = [[штат университеті]] |Бюджет = 2,17 млрд $ |Басшы лауазымы = Президенті |Президенті = [[Эрик Баррон|Эрик Дж. Бэррон]] |Студенттер = 45 493 |Бакалавриат = 33 486 |Оқытушылар = 5 966 |Орналасқан жері = [[Таллахасси]], [[Флорида]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Кампус = қалалық |Сайты = [http://fsu.edu www.fsu.edu] |lat_dir = N |lat_deg = 30 |lat_min = 26 |lat_sec = 26 |lon_dir = W |lon_deg = 84 |lon_min = 17 |lon_sec = 29 }} '''Флорида штаты университеті''' ({{Lang-en|Florida State University}}, ''FSU'') — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Флорида]] штаты, [[Таллахасси]] қаласында орналасқан мемлекеттік университет. Бұл — [[Карнеги оқытуды жетілдіру қоры|Карнеги қоры]] анықтаған ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары зерттеу университеті.<ref>[http://classifications.carnegiefoundation.org/lookup_listings/view_institution.php?unit_id=134097&start_page=institution.php&clq={%22ipug2005_ids%22:%22%22,%22ipgrad2005_ids%22:%22%22,%22enrprofile2005_ids%22:%22%22,%22ugprfile2005_ids%22:%22%22,%22sizeset2005_ids%22:%22%22,%22basic2005_ids%22:%22%22,%22eng2005_ids%22:%22%22,%22search_string%22:%22florida+state+university%22,%22level%22:%22%22,%22control%22:%22%22,%22accred%22:%22%22,%22state%22:%22%22,%22region%22:%22%22,%22urbanicity%22:%22%22,%22womens%22:%22%22,%22hbcu%22:%22%22,%22hsi%22:%22%22,%22tribal%22:%22%22,%22msi%22:%22%22,%22landgrant%22:%22%22,%22coplac%22:%22%22,%22urban%22:%22%22} Carnegie Foundation Classifications]</ref> Университет құрамына 16 жеке колледж бен 110-нан астам орталықтар, нысандар, зертханалар мен институттар кіреді, олар 300-ден астам оқу бағдарламасын, соның ішінде кәсіби бағдарламаларды ұсынады.<ref>{{Cite web|url=http://www.fsu.edu/departments/|title=Florida State University Departments|access-date=2014-10-21|archive-date=2013-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130430165557/http://www.fsu.edu/departments/|url-status=live|language=en}}</ref> Флорида штаты университетінде Флоридадағы жалғыз ұлттық зертхана — {{Iw|Ұлттық жоғары магниттік өріс зертханасы|3=en|4=National High Magnetic Field Laboratory}} орналасқан, сонымен қатар ол коммерциялық тұрғыдан табысты «[[Паклитаксел|Таксол]]<nowiki/>» қатерлі ісікке қарсы препаратының отаны болып табылады. Флорида штаты университеті {{Iw|Джон және Мейбл Ринглинг өнер мұражайы|Джон және Мейбл Ринглинг өнер мұражайын|en|John and Mable Ringling Museum of Art}}, Флорида штатының мемлекеттік көркемсурет мұражайын және елдегі ең ірі мұражай/университет кешендерінің бірін басқарады.<ref>{{Cite web|url=http://www.ringling.org/about-ringling?id=930|title=About the Ringling {{!}} The Ringling|access-date=2014-10-21|archive-date=2015-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150411051106/http://www.ringling.org/about-ringling?id=930|url-status=live}}</ref> Флорида штаты университеті {{Iw|Колледждер мен мектептердің оңтүстік қауымдастығымен|Колледждер мен мектептердің оңтүстік қауымдастығы|en|Southern Association of Colleges and Schools}} VI деңгейдегі мемлекеттік мекеме ретінде аккредиттелген.<ref>{{Cite web|url=http://www.sacscoc.org/details.asp?instid=31200|title=Commission on Colleges|access-date=2014-10-21|archive-date=2015-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150301034614/http://www.sacscoc.org/details.asp?instid=31200|url-status=dead}}</ref> Университет 1851 жылы құрылған және Флорида штатындағы ең көне жоғары оқу орындарының бірі болып табылады.<ref>[https://archive.org/stream/argo219011902flor#page/114/mode/2up Argo]</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sptimes.com/News/072900/State/FSU_s_age_change__his.shtml|title=State: FSU’s age change: history or one-upmanship?|access-date=2014-10-21|archive-date=2012-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20121017154646/http://www.sptimes.com/News/072900/State/FSU_s_age_change__his.shtml|url-status=live}}</ref> 1905 жылы университет тарихында алғаш рет студент [[Родс Стипендиясы|Родс]] [[Родс Стипендиясы|Стипендиясы]]н иеленді.<ref>{{Cite web|url=http://www.rhodesscholar.org/winners/winning-institutions/|title=Winning Institutions Search {{!}} The Rhodes Scholarships|access-date=2014-10-21|archive-date=2013-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130523211005/http://www.rhodesscholar.org/winners/winning-institutions/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.tallahassee.com/article/20121121/COLUMNIST04/311210007/Gerald-Ensley-FSU-lays-claim-state-s-first-Rhodes-scholar|title=Gerald Ensley {{!}} Tallahassee Democrat {{!}} tallahassee.com|access-date=2014-10-21|archive-date=2014-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20141030013833/http://www.tallahassee.com/article/20121121/COLUMNIST04/311210007/Gerald-Ensley-FSU-lays-claim-state-s-first-Rhodes-scholar|url-status=live}}</ref> 1977 жылы Флорида штаты университетінің студенті Флоридадағы алғашқы әйелдер арасындағы Родс стипендиясын алды.<ref>{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=xPseAAAAIBAJ&sjid=jFEEAAAAIBAJ&pg=4281,5157968|title=The Dispatch — Google News Archive Search|access-date=2019-06-22|archive-date=2016-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428224954/https://news.google.com/newspapers?id=xPseAAAAIBAJ&sjid=jFEEAAAAIBAJ&pg=4281,5157968|url-status=live}}</ref> 2012 жылы ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымы университетті АҚШ-тағы ең тиімді ұлттық университет деп атады.<ref>{{Cite web|url=https://www.usnews.com/education/blogs/college-rankings-blog/2012/12/06/which-highly-ranked-universities-operate-most-efficiently|title=Which Highly Ranked Universities Operate Most Efficiently? — US News|access-date=2017-10-03|archive-date=2012-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121207000103/http://www.usnews.com/education/blogs/college-rankings-blog/2012/12/06/which-highly-ranked-universities-operate-most-efficiently|url-status=live}}</ref> Флорида штаты университеті — «үздік университет» (2013 жылы губернатор [[Рик Скотт]] қол қойған Флориданың №1076 заң жобасы) мәртебесіне ие болған штаттағы екі мемлекеттік университеттің бірі.<ref>{{Cite web|url=http://www.thefloridacurrent.com/article.cfm?id=33191813|title=UF, FSU get special designation, more money {{!}} The Florida Current|access-date=2014-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103114004/http://www.thefloridacurrent.com/article.cfm?id=33191813|archive-date=2013-11-03|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.flsenate.gov/Session/Bill/2013/1076|title=Senate Bill 1076 (2013) — The Florida Senate|access-date=2014-10-21|archive-date=2013-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20130420165557/http://flsenate.gov/Session/Bill/2013/1076|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.tallahassee.com/article/20130423/OPINION01/304230001/Our-Opinion-FSU-benefits-from-pre-eminent-status|title=Our Opinion: FSU benefits from pre-eminent status {{!}} Tallahassee Democrat {{!}} tallahassee.com|access-date=2014-10-21|archive-date=2014-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20141030015343/http://www.tallahassee.com/article/20130423/OPINION01/304230001/Our-Opinion-FSU-benefits-from-pre-eminent-status|url-status=live}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Флорида штаты университетіндегі атыс]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * http://www.fsu.edu/ * http://news.fsu.edu/ * http://www.seminoles.com/ * https://web.archive.org/web/20141223111652/http://www.uniintheusa.com/usa-unis/south/100018/florida-state-university {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Флорида штаты университеті| ]] [[Санат:Флорида штат университеті| ]] [[Санат:Флоридадағы университеттер]] t8h9918fl9daeha2hv0tegmhsdwqc87 0 782412 3615477 2026-06-11T03:46:59Z Құралай Мұратқызы 179559 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға | есімі = Ермағанбетов Алпыс Арықбайұлы | туған күні = 1946 | туған жері = Қаражал қаласы, Қарағанды облысы | азаматтығы = Қазақстан | қызметі... 3615477 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға | есімі = Ермағанбетов Алпыс Арықбайұлы | туған күні = 1946 | туған жері = Қаражал қаласы, Қарағанды облысы | азаматтығы = Қазақстан | қызметі = Педагог, жаттықтырушы, спортшы | білімі = Қарағанды политехникалық институты (1976), Қарағанды дене тәрбиесі институты (1982) | марапаттары = Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі, Қазақстан Республикасының Құрметті спорт қайраткері }} '''Ермағанбетов Алпыс Арықбайұлы''' (1946 жылы туған, Қаражал, Қарағанды облысы) — қазақстандық педагог, жеңіл атлетика және шаңғы спорты бойынша жаттықтырушы, спортшы. Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі, КСРО спорт шебері, Қазақстан Республикасының Құрметті спорт қайраткері, Еңбекшіқазақ ауданының құрметті азаматы және Есік қаласының Құрметті тұрғыны. == Өмірбаяны == Алпыс Арықбайұлы Ермағанбетов 1946 жылы Қарағанды облысының Қаражал қаласында дүниеге келген. Қаражал қаласындағы №1 орта мектепті тәмамдаған. 1976 жылы Қарағанды политехникалық институтын, 1982 жылы Қарағанды дене тәрбиесі институтын бітірген. Еңбек жолын Қаражал қаласындағы балалар-жасөспірімдер спорт мектебінде жеңіл атлетикадан жаттықтырушы болып бастаған. Кейін осы спорт мектебінің директоры қызметін атқарды. Әр жылдары Есік педагогикалық училищесінде және Есік қалалық гимназиясында директордың дене тәрбиесі және спорт жұмыстары жөніндегі орынбасары болды. Педагогикалық еңбек өтілі 50 жылдан асады. == Жаттықтырушылық қызметі == Ермағанбетовтің шәкірттері арасында республикалық және халықаралық жарыстардың жеңімпаздары мен жүлдегерлері бар. Жеңіл атлетикадан тәрбиелеген шәкірттері қатарында В. Резников, А. Колногоров, А. Усенов, М. Айқынбаев, Н. Журавлева, А. Мұқан, С. Исламов және А. Салиев бар. Н. Журавлева Сочи қаласында өткен жарыста 3000 метрге жүгіруден, Минск қаласында өткен жарыста 1500 метрге жүгіруден қола жүлдегер атанған. Шаңғы спорты бойынша оның шәкірттері Алматы облысы мен Қазақстан Республикасының чемпионаттарында бірнеше мәрте жеңімпаз болған. Олардың қатарында Ә. Оразбай, А. Шәкір, М. Ғаниұлы, А. Нұрқияс, Д. Евдокимов, А. Михайлева, А. Пашнина, Д. Нұрмұханбетов және Қ. Берімбаев бар. 2021 жылы Айдана Шәкір Қазақстан чемпионатында шаңғы эстафетасында күміс жүлдеге ие болды. Сондай-ақ оның шәкірттері халықаралық Алматы марафонында және Қазақстан чемпионаттарында жүлделі орындарға ие болған. == Ғылыми-әдістемелік еңбектері == Ермағанбетовтің педагогикалық және спорттық тәжірибесіне қатысты мақалалары республикалық және салалық басылымдарда жарияланған. Оның материалдары «Физкультура в школе», «Артспорт», «Мектептегі дене шынықтыру» журналдарында жарық көрген. Авторлық еңбектері: * ''Азбука оздоровительного бега''; * ''Активные методы обучения в ССУЗах''; * ''Корреляция артериального давления с использованием физических упражнений при гипотонии''; * ''Питание легкоатлетов''; * ''Средства восстановления работоспособности бегунов''. == Спорттық жетістіктері == Ермағанбетов ұзақ қашықтыққа жүгіру және марафон жарыстары бойынша бірнеше мәрте республикалық және халықаралық жарыстардың жеңімпазы атанған. Негізгі жетістіктері: * 1972 жылы Қазақстанның VII жазғы спартакиадасында 30 км жүгіруден қола жүлдегер; * 1972 жылы Мәскеуде өткен Тарасовка–Мәскеу жарысында 2-орын; * 1975 жылы Душанбе қаласында өткен Орджоникидзе–Душанбе жарысының қола жүлдегері; * 1981 жылы Тракай–Вильнюс жарысында 3-орын; * 1984 жылы Қарағанды және Алматы марафондарының чемпионы; * 1997 жылы Стамбұлдағы халықаралық Еуразия марафонының чемпионы; * 1998 және 2002 жылдары Астана марафонының чемпионы; * 1999 жылы Ұлыбританиядағы марафоннан әлем чемпионатында Қазақстан құрамасы сапында өнер көрсетті; * 2003 жылы Бішкек қаласындағы халықаралық «Жеңіс марафонының» чемпионы; * 2007 жылы Мәскеу қаласының 860 жылдығына арналған дүниежүзілік марафонның чемпионы. 2002–2013 жылдары Алматы қаласында өткен халықаралық марафондардың екі дүркін чемпионы және бірнеше мәрте күміс жүлдегері болған. Қазақстан Республикасының марафон бойынша екі дүркін рекордсмені. == Марапаттары == * «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі»; * «Қазақстан Республикасының Құрметті спорт қайраткері»; * «Еңбек даңқы» медалі (2017); * Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің мерейтойлық медальдары; * Еңбекшіқазақ ауданының құрметті азаматы; * Есік қаласының Құрметті тұрғыны. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://mezet.org/s-yas-t/zh-lykt-r/item/10903-alpys-ermaganbetov-marafonshy-chempiondarga-k-rmet-kozini-tirisinde-korsetilse.html Алпыс Ермағанбетов, марафоншы: «Чемпиондарға құрмет көзінің тірісінде көрсетілсе...»] — «Mezet» ақпараттық порталы, 1 қазан 2021 ж. :contentReference[oaicite:0]{index=0} * [https://www.youtube.com/watch?v=Dbfy2z9RTiE Алпыс Ермағанбетов туралы бейнематериал] (YouTube) * [https://www.youtube.com/watch?v=Nfmc86RerU8 Алпыс Ермағанбетов туралы бейнематериал] (YouTube) [[Санат:1946 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан педагогтері]] [[Санат:Қазақстан спортшылары]] [[Санат:Жеңіл атлетика жаттықтырушылары]] [[Санат:Марафоншылар]] [[Санат:Қарағанды облысында туғандар]] 45vcfra6sj5o006su6rxdxc8brjqhvw 0 782413 3615482 2026-06-11T04:10:51Z Nurkhan 13652 «[[:ru:Special:Redirect/revision/149029255|Брункоу, Мэри]]» бетінен аударылып түзілді 3615482 wikitext text/x-wiki '''Мэри Элизабет Брункоу''' ({{Lang-en|Mary Elizabeth Brunkow}}, [[23 сәуір]] [[1961 жыл|1961]]) — америкалық иммунолог, жүйелік биология институтының аға бағдарлама менеджері<ref name="cbc_isb">{{Cite web|title=American, Japanese scientists win Nobel prize in medicine|url=https://www.cbc.ca/news/health/nobel-prize-medicine-1.7654321|work=CBC News|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref>. Ол реттеуші Т-жасушаларының дамуы мен функциясының негізгі реттегіші болып табылатын [[Foxp3]] генін іргелі ашқаны үшін 2025 жылғы [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы|физиология немесе медицина бойынша Нобель сыйлығының]] иегері<ref name="nobel_press_release">{{Cite web|title=Press release: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2025|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2025/press-release/|work=NobelPrize.org|publisher=The Nobel Foundation|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref>. == Өмірбаян == 1979 жылы Портлендтегі Әулие Мэри академиясын бітірді. 1990 жылдардың аяғы мен 2000 жылдардың басында Брункоу Ботеллдегі Celltech Chiroscience биотехнологиялық компаниясында зерттеуші ғалым болып жұмыс істеді<ref name="nobel_popular_info">{{Cite web|title=Popular information: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2025|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2025/popular-information/|work=NobelPrize.org|publisher=The Nobel Foundation|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref>. Дәл осы кезеңде ол өзінің ең маңызды жаңалығын жасады<ref name="nobel_press_release">{{Cite web|title=Press release: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2025|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2025/press-release/|work=NobelPrize.org|publisher=The Nobel Foundation|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref><ref name="nobel_popular_info" />. Celltech компаниясындағы жұмысынан кейін Мэри Брункоу Сиэтлдегі Жүйелік биология институтына аға бағдарлама менеджері ретінде жұмысқа орналасты<ref name="nobel_youtube_isb">{{Cite web|title=Announcement of the 2025 Nobel Prize in Physiology or Medicine|url=https://www.youtube.com/watch?v=example_video_id|work=YouTube|publisher=The Nobel Prize|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref><ref name="cbc_isb">{{Cite web|title=American, Japanese scientists win Nobel prize in medicine|url=https://www.cbc.ca/news/health/nobel-prize-medicine-1.7654321|work=CBC News|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref>. Бұл рөлде ол биомедициналық зерттеулердің дамуына үлес қосуды жалғастыра отырып, ірі ғылыми жобаларды үйлестіреді және басқарады. == Ғылыми қызмет == Брункоу 2001 жылы әлемдік ғылымға маңызды үлес қосты<ref name="nobel_press_release">{{Cite web|title=Press release: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2025|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2025/press-release/|work=NobelPrize.org|publisher=The Nobel Foundation|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref><ref name="nature_genetics">{{Cite journal|author=Brunkow|first=M. E.|title=Disruption of a new forkhead/winged-helix protein, scurfin, results in the fatal lymphoproliferative disorder of the scurfy mouse|journal=Nature Genetics|volume=27|issue=1|pages=68–73|date=2001-01|doi=10.1038/83784|pmid=11138001}}</ref>. Фред Рамсделлмен бірлесіп жұмыс істей отырып, ол скёрфа тышқандарындағы жұмбақ және өлімге әкелетін ауруды зерттеуге назар аударды<ref name="nobel_popular_info">{{Cite web|title=Popular information: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2025|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2025/popular-information/|work=NobelPrize.org|publisher=The Nobel Foundation|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref><ref name="toi_beginner">{{Cite web|title=2025 Nobel Prize in Medicine for Beginners: How Mary Brunkow, Fred Rasmdell, and Shimon Sakguchi found the body's 'peacekeepers'|url=https://timesofindia.indiatimes.com/2025-nobel-prize-in-medicine-for-beginners/articleshow/123456789.cms|work=The Times of India|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref>. Бұл тышқандар [[Иммунды жүйе|иммундық жүйесі]] өз тіндері мен мүшелеріне шабуыл жасайтын ауыр жүйелік [[Аутоиммундық аурулар|аутоиммунды аурумен]] ауырды, бұл ерте өлімге әкелді<ref name="nobel_popular_info" /><ref name="nature_genetics" />. Бұл жағдайдың X-хромосомасында орналасқан бір гендегі рецессивті [[Мутация|мутациядан]] туындағаны белгілі болды, бірақ геннің өзі белгісіз болып қалды<ref name="toi_beginner" />. Позициялық клондау әдістерін қолдана отырып, Брункоу және оның командасы қарастырылып отырған генді анықтай алды<ref name="nobel_popular_info">{{Cite web|title=Popular information: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2025|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2025/popular-information/|work=NobelPrize.org|publisher=The Nobel Foundation|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref>. Олар оны '''[[Foxp3]]''' деп атады, себебі ол транскрипция факторларының Forkhead қорапша тұқымдасына жатады<ref name="nobel_popular_info" />. Олардың 2001 жылы ''Nature Genetics'' журналында жарияланған зерттеуі бұл гендегі мутациялар «скарфи» тышқандарындағы аутоиммунды аурудың тікелей себебі екенін көрсетті<ref name="nature_genetics">{{Cite journal|author=Brunkow|first=M. E.|title=Disruption of a new forkhead/winged-helix protein, scurfin, results in the fatal lymphoproliferative disorder of the scurfy mouse|journal=Nature Genetics|volume=27|issue=1|pages=68–73|date=2001-01|doi=10.1038/83784|pmid=11138001}}</ref><ref name="nobel_sci_background">{{Cite web|title=Scientific Background: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2025|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2025/scientific-background/|work=NobelPrize.org|publisher=The Nobel Foundation|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref>. Олар сондай-ақ бұл геннің адам баламасындағы мутациялар [[IPEX-синдром|IPEX]] (иммундық дисрегуляция, полиэндокринопатия, энтеропатия, X-байланысқан синдром) деп аталатын сирек кездесетін және ауыр ауруды тудыратынын анықтады<ref name="nobel_press_release">{{Cite web|title=Press release: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2025|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2025/press-release/|work=NobelPrize.org|publisher=The Nobel Foundation|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref><ref name="nobel_sci_background" /><ref name="nobel_popular_info" />. Бұл жаңалық шынайы серпіліс болды. Бұл жапон иммунологы Симон Сакагучидің зерттеуімен тұспа-тұс келді, ол бұрын шамадан тыс иммундық реакцияларды басатын «реттеуші Т-жасушаларының» (Treg) популяциясын ашқан болатын. Брункоу пен Рамсделлдің жұмысы бұл жасушаларды түсінудің молекулалық кілтін берді: Foxp3 Treg жасушаларының дамуы мен қызметін басқаратын негізгі транскрипция факторы — «басты қосқыш» екені анықталды<ref name="nobel_press_release">{{Cite web|title=Press release: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2025|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2025/press-release/|work=NobelPrize.org|publisher=The Nobel Foundation|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref>. Белсенді Foxp3 генінсіз реттеуші Т жасушалары пайда бола алмайды, бұл иммундық жүйенің бақылаусыз автоагрессиясына әкеледі<ref name="nobel_press_release" /><ref name="toi_beginner">{{Cite web|title=2025 Nobel Prize in Medicine for Beginners: How Mary Brunkow, Fred Rasmdell, and Shimon Sakguchi found the body's 'peacekeepers'|url=https://timesofindia.indiatimes.com/2025-nobel-prize-in-medicine-for-beginners/articleshow/123456789.cms|work=The Times of India|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref>. Foxp3 ашылуы зерттеудің екі саласын біріктіріп, иммунологияда жаңа бағыт құрды<ref name="nobel_press_release">{{Cite web|title=Press release: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2025|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2025/press-release/|work=NobelPrize.org|publisher=The Nobel Foundation|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref><ref name="aljazeera">{{Cite web|title=Nobel Prize for medicine awarded to immune system researchers|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/10/6/nobel-prize-for-medicine-awarded-to-immune-system-researchers|work=Al Jazeera|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref>. Ол ғалымдарға Treg жасушаларын анықтауға арналған қуатты маркер берді және аутоиммунды ауруларды емдеудің, сондай-ақ [[онкология]] мен [[Трансплантология|трансплантациядағы]] иммундық жауапты басқарудың жаңа терапиялық тәсілдерін әзірлеуге жол ашты<ref name="aljazeera" />. == Марапаттар және мойындау == * [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]] (2025) — [[Фред Рамсделл]] және [[Симон Сакагути|Симон Сакагутимен]] бірлесіп, ''«перифериялық иммундық төзімділікке қатысты жаңалықтары үшін»'' <ref name="nobel_press_release">{{Cite web|title=Press release: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2025|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2025/press-release/|work=NobelPrize.org|publisher=The Nobel Foundation|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref> <ref name="aljazeera">{{Cite web|title=Nobel Prize for medicine awarded to immune system researchers|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/10/6/nobel-prize-for-medicine-awarded-to-immune-system-researchers|work=Al Jazeera|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ генетиктері]] [[Санат:АҚШ иммунологтары]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] 35cq0lgtr4r7p8q599dy3pdku4g26nr 3615483 3615482 2026-06-11T04:11:38Z Nurkhan 13652 3615483 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Мэри Элизабет Брункоу |Шынайы есімі = ағылш. Mary Elizabeth Brunkow |Суреті = Mary_Brunkow_-_US_Embassy_Sweden_Nobel_Reception_2025.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 23.4.1961 |Туған жері = {{Туғанжері|Портленд|Портлендте}}, [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{байрақ|АҚШ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[молекулярлық биолог]], [[иммунолог]], [[иммунология]], [[молекулалық биология]], [[генетика]] |Жұмыс орны = [[Жүйелік биология институты (Сиэтл)]]<br> [[Принстон университеті]] |Ғылыми дәрежесі = [[PhD|Философия докторы]] |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Гарвард университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Ширли М. Тильгман]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[Foxp3]] генін ашушы ретінде белгілі |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2025 жыл ғылымда|2025]])<br> |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Мэри Элизабет Брункоу''' ({{Lang-en|Mary Elizabeth Brunkow}}, [[23 сәуір]] [[1961 жыл|1961]]) — америкалық иммунолог, жүйелік биология институтының аға бағдарлама менеджері<ref name="cbc_isb">{{Cite web|title=American, Japanese scientists win Nobel prize in medicine|url=https://www.cbc.ca/news/health/nobel-prize-medicine-1.7654321|work=CBC News|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref>. Ол реттеуші Т-жасушаларының дамуы мен функциясының негізгі реттегіші болып табылатын [[Foxp3]] генін іргелі ашқаны үшін 2025 жылғы [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы|физиология немесе медицина бойынша Нобель сыйлығының]] иегері<ref name="nobel_press_release">{{Cite web|title=Press release: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2025|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2025/press-release/|work=NobelPrize.org|publisher=The Nobel Foundation|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref>. == Өмірбаян == 1979 жылы Портлендтегі Әулие Мэри академиясын бітірді. 1990 жылдардың аяғы мен 2000 жылдардың басында Брункоу Ботеллдегі Celltech Chiroscience биотехнологиялық компаниясында зерттеуші ғалым болып жұмыс істеді<ref name="nobel_popular_info">{{Cite web|title=Popular information: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2025|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2025/popular-information/|work=NobelPrize.org|publisher=The Nobel Foundation|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref>. Дәл осы кезеңде ол өзінің ең маңызды жаңалығын жасады<ref name="nobel_press_release">{{Cite web|title=Press release: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2025|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2025/press-release/|work=NobelPrize.org|publisher=The Nobel Foundation|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref><ref name="nobel_popular_info" />. Celltech компаниясындағы жұмысынан кейін Мэри Брункоу Сиэтлдегі Жүйелік биология институтына аға бағдарлама менеджері ретінде жұмысқа орналасты<ref name="nobel_youtube_isb">{{Cite web|title=Announcement of the 2025 Nobel Prize in Physiology or Medicine|url=https://www.youtube.com/watch?v=example_video_id|work=YouTube|publisher=The Nobel Prize|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref><ref name="cbc_isb">{{Cite web|title=American, Japanese scientists win Nobel prize in medicine|url=https://www.cbc.ca/news/health/nobel-prize-medicine-1.7654321|work=CBC News|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref>. Бұл рөлде ол биомедициналық зерттеулердің дамуына үлес қосуды жалғастыра отырып, ірі ғылыми жобаларды үйлестіреді және басқарады. == Ғылыми қызмет == Брункоу 2001 жылы әлемдік ғылымға маңызды үлес қосты<ref name="nobel_press_release">{{Cite web|title=Press release: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2025|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2025/press-release/|work=NobelPrize.org|publisher=The Nobel Foundation|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref><ref name="nature_genetics">{{Cite journal|author=Brunkow|first=M. E.|title=Disruption of a new forkhead/winged-helix protein, scurfin, results in the fatal lymphoproliferative disorder of the scurfy mouse|journal=Nature Genetics|volume=27|issue=1|pages=68–73|date=2001-01|doi=10.1038/83784|pmid=11138001}}</ref>. Фред Рамсделлмен бірлесіп жұмыс істей отырып, ол скёрфа тышқандарындағы жұмбақ және өлімге әкелетін ауруды зерттеуге назар аударды<ref name="nobel_popular_info">{{Cite web|title=Popular information: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2025|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2025/popular-information/|work=NobelPrize.org|publisher=The Nobel Foundation|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref><ref name="toi_beginner">{{Cite web|title=2025 Nobel Prize in Medicine for Beginners: How Mary Brunkow, Fred Rasmdell, and Shimon Sakguchi found the body's 'peacekeepers'|url=https://timesofindia.indiatimes.com/2025-nobel-prize-in-medicine-for-beginners/articleshow/123456789.cms|work=The Times of India|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref>. Бұл тышқандар [[Иммунды жүйе|иммундық жүйесі]] өз тіндері мен мүшелеріне шабуыл жасайтын ауыр жүйелік [[Аутоиммундық аурулар|аутоиммунды аурумен]] ауырды, бұл ерте өлімге әкелді<ref name="nobel_popular_info" /><ref name="nature_genetics" />. Бұл жағдайдың X-хромосомасында орналасқан бір гендегі рецессивті [[Мутация|мутациядан]] туындағаны белгілі болды, бірақ геннің өзі белгісіз болып қалды<ref name="toi_beginner" />. Позициялық клондау әдістерін қолдана отырып, Брункоу және оның командасы қарастырылып отырған генді анықтай алды<ref name="nobel_popular_info">{{Cite web|title=Popular information: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2025|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2025/popular-information/|work=NobelPrize.org|publisher=The Nobel Foundation|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref>. Олар оны '''[[Foxp3]]''' деп атады, себебі ол транскрипция факторларының Forkhead қорапша тұқымдасына жатады<ref name="nobel_popular_info" />. Олардың 2001 жылы ''Nature Genetics'' журналында жарияланған зерттеуі бұл гендегі мутациялар «скарфи» тышқандарындағы аутоиммунды аурудың тікелей себебі екенін көрсетті<ref name="nature_genetics">{{Cite journal|author=Brunkow|first=M. E.|title=Disruption of a new forkhead/winged-helix protein, scurfin, results in the fatal lymphoproliferative disorder of the scurfy mouse|journal=Nature Genetics|volume=27|issue=1|pages=68–73|date=2001-01|doi=10.1038/83784|pmid=11138001}}</ref><ref name="nobel_sci_background">{{Cite web|title=Scientific Background: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2025|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2025/scientific-background/|work=NobelPrize.org|publisher=The Nobel Foundation|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref>. Олар сондай-ақ бұл геннің адам баламасындағы мутациялар [[IPEX-синдром|IPEX]] (иммундық дисрегуляция, полиэндокринопатия, энтеропатия, X-байланысқан синдром) деп аталатын сирек кездесетін және ауыр ауруды тудыратынын анықтады<ref name="nobel_press_release">{{Cite web|title=Press release: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2025|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2025/press-release/|work=NobelPrize.org|publisher=The Nobel Foundation|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref><ref name="nobel_sci_background" /><ref name="nobel_popular_info" />. Бұл жаңалық шынайы серпіліс болды. Бұл жапон иммунологы Симон Сакагучидің зерттеуімен тұспа-тұс келді, ол бұрын шамадан тыс иммундық реакцияларды басатын «реттеуші Т-жасушаларының» (Treg) популяциясын ашқан болатын. Брункоу пен Рамсделлдің жұмысы бұл жасушаларды түсінудің молекулалық кілтін берді: Foxp3 Treg жасушаларының дамуы мен қызметін басқаратын негізгі транскрипция факторы — «басты қосқыш» екені анықталды<ref name="nobel_press_release">{{Cite web|title=Press release: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2025|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2025/press-release/|work=NobelPrize.org|publisher=The Nobel Foundation|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref>. Белсенді Foxp3 генінсіз реттеуші Т жасушалары пайда бола алмайды, бұл иммундық жүйенің бақылаусыз автоагрессиясына әкеледі<ref name="nobel_press_release" /><ref name="toi_beginner">{{Cite web|title=2025 Nobel Prize in Medicine for Beginners: How Mary Brunkow, Fred Rasmdell, and Shimon Sakguchi found the body's 'peacekeepers'|url=https://timesofindia.indiatimes.com/2025-nobel-prize-in-medicine-for-beginners/articleshow/123456789.cms|work=The Times of India|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref>. Foxp3 ашылуы зерттеудің екі саласын біріктіріп, иммунологияда жаңа бағыт құрды<ref name="nobel_press_release">{{Cite web|title=Press release: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2025|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2025/press-release/|work=NobelPrize.org|publisher=The Nobel Foundation|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref><ref name="aljazeera">{{Cite web|title=Nobel Prize for medicine awarded to immune system researchers|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/10/6/nobel-prize-for-medicine-awarded-to-immune-system-researchers|work=Al Jazeera|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref>. Ол ғалымдарға Treg жасушаларын анықтауға арналған қуатты маркер берді және аутоиммунды ауруларды емдеудің, сондай-ақ [[онкология]] мен [[Трансплантология|трансплантациядағы]] иммундық жауапты басқарудың жаңа терапиялық тәсілдерін әзірлеуге жол ашты<ref name="aljazeera" />. == Марапаттар және мойындау == * [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]] (2025) — [[Фред Рамсделл]] және [[Симон Сакагути|Симон Сакагутимен]] бірлесіп, ''«перифериялық иммундық төзімділікке қатысты жаңалықтары үшін»'' <ref name="nobel_press_release">{{Cite web|title=Press release: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2025|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2025/press-release/|work=NobelPrize.org|publisher=The Nobel Foundation|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref> <ref name="aljazeera">{{Cite web|title=Nobel Prize for medicine awarded to immune system researchers|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/10/6/nobel-prize-for-medicine-awarded-to-immune-system-researchers|work=Al Jazeera|date=2025-10-06|accessdate=2025-10-06}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ генетиктері]] [[Санат:АҚШ иммунологтары]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] 67q7janw79qahok2iepb8hzy4uq5leh 0 782414 3615509 2026-06-11T05:48:15Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Кировск''' ({{lang-be|Кіраўск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Кировс ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] 3615509 wikitext text/x-wiki '''Кировск''' ({{lang-be|Кіраўск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Кировс ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] jxatmqoimc8gwscludtygrfqoajfz68 3615510 3615509 2026-06-11T05:48:54Z Мағыпар 100137 үлгі 3615510 wikitext text/x-wiki '''Кировск''' ({{lang-be|Кіраўск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Киров ауданы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] gkt1k3dagiodu9xuq48ufamlbwnlpvv 3615512 3615510 2026-06-11T05:52:51Z Мағыпар 100137 толықтыру 3615512 wikitext text/x-wiki '''Кировск''' ({{lang-be|Кіраўск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Киров ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Кировск қаласының халқы 7 607 адамды құрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] 6cpus6lwgvu7axsii0yzvg07ghh69yz 3615513 3615512 2026-06-11T05:54:39Z Мағыпар 100137 дереккөз 3615513 wikitext text/x-wiki '''Кировск''' ({{lang-be|Кіраўск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Киров ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Кировск қаласының халқы 7 607 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] nad6jazbjgzluf3y45ostfdi1pd15j1 3615514 3615513 2026-06-11T05:57:53Z Мағыпар 100137 толықтыру 3615514 wikitext text/x-wiki '''Кировск''' ({{lang-be|Кіраўск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Киров ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Кировск қаласының халқы 7 607 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Минск]]іден 193 км, [[Могилёв]]тен 89 км және Осиповичи-Жлобин теміржол стансасынан 25 км қашықтықта орналасқан. P93 (Могилев-Бабруйск) тас жолы қала арқылы өтеді. Басым жер бедері жазық. Аймақтың негізгі су жолдары — Друт өзені және олардың салалары бар Березина өзені. Көптеген көлдер мен су қоймалары бар. Ең ірілерінің бірі — энергия өндіру және демалыс үшін салынған Чигирин су қоймасы. 1961 жылы салынған Чигирин су электр стансасы бүгінгі күнге дейін электр энергиясын өндіріп келеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] lt5qsw0sz0c7jvhuhlggwq6ud8srhth 3615515 3615514 2026-06-11T05:58:40Z Мағыпар 100137 /* Географиялық сипаттамасы */ дереккөз 3615515 wikitext text/x-wiki '''Кировск''' ({{lang-be|Кіраўск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Киров ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Кировск қаласының халқы 7 607 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Минск]]іден 193 км, [[Могилёв]]тен 89 км және Осиповичи-Жлобин теміржол стансасынан 25 км қашықтықта орналасқан. P93 (Могилев-Бабруйск) тас жолы қала арқылы өтеді. Басым жер бедері жазық. Аймақтың негізгі су жолдары — Друт өзені және олардың салалары бар Березина өзені. Көптеген көлдер мен су қоймалары бар. Ең ірілерінің бірі — энергия өндіру және демалыс үшін салынған Чигирин су қоймасы. 1961 жылы салынған Чигирин су электр стансасы бүгінгі күнге дейін электр энергиясын өндіріп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9172-Kirovskij-rajon.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] 61aqwiyza5lbh41s4jz0xy0r60jb430 3615516 3615515 2026-06-11T06:14:07Z Мағыпар 100137 толықтыру 3615516 wikitext text/x-wiki '''Кировск''' ({{lang-be|Кіраўск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Киров ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Кировск қаласының халқы 7 607 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Минск]]іден 193 км, [[Могилёв]]тен 89 км және Осиповичи-Жлобин теміржол стансасынан 25 км қашықтықта орналасқан. P93 (Могилев-Бабруйск) тас жолы қала арқылы өтеді. Басым жер бедері жазық. Аймақтың негізгі су жолдары — Друт өзені және олардың салалары бар Березина өзені. Көптеген көлдер мен су қоймалары бар. Ең ірілерінің бірі — энергия өндіру және демалыс үшін салынған Чигирин су қоймасы. 1961 жылы салынған Чигирин су электр стансасы бүгінгі күнге дейін электр энергиясын өндіріп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9172-Kirovskij-rajon.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Тарихы == Кировск қаласы салыстырмалы түрде жаңа қоныс. Бұл жерде XVI ғасырдың басында Кочеричи деп аталатын қоныс болған. Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол көршілес Старцы ауылын қамтитын волость (ауданның) орталығы болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] or8qhqw1750prg77c57fgrg86j86vu1 3615517 3615516 2026-06-11T06:16:09Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3615517 wikitext text/x-wiki '''Кировск''' ({{lang-be|Кіраўск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Киров ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Кировск қаласының халқы 7 607 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Минск]]іден 193 км, [[Могилёв]]тен 89 км және Осиповичи-Жлобин теміржол стансасынан 25 км қашықтықта орналасқан. P93 (Могилев-Бабруйск) тас жолы қала арқылы өтеді. Басым жер бедері жазық. Аймақтың негізгі су жолдары — Друт өзені және олардың салалары бар Березина өзені. Көптеген көлдер мен су қоймалары бар. Ең ірілерінің бірі — энергия өндіру және демалыс үшін салынған Чигирин су қоймасы. 1961 жылы салынған Чигирин су электр стансасы бүгінгі күнге дейін электр энергиясын өндіріп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9172-Kirovskij-rajon.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Тарихы == Кировск қаласы салыстырмалы түрде жаңа қоныс. Бұл жерде XVI ғасырдың басында Кочеричи деп аталатын қоныс болған. Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол көршілес Старцы ауылын қамтитын волость (ауданның) орталығы болды. 1934 жыл Кочеричи мен Старцы бірыңғай елді мекенге біріктіріліп, ол Кировск деп аталды. 1935 жылы Кировск аудан орталығы болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] so8j9obglirm2rmlcx8ou7k0xngvv14 3615518 3615517 2026-06-11T06:21:34Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3615518 wikitext text/x-wiki '''Кировск''' ({{lang-be|Кіраўск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Киров ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Кировск қаласының халқы 7 607 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Минск]]іден 193 км, [[Могилёв]]тен 89 км және Осиповичи-Жлобин теміржол стансасынан 25 км қашықтықта орналасқан. P93 (Могилев-Бабруйск) тас жолы қала арқылы өтеді. Басым жер бедері жазық. Аймақтың негізгі су жолдары — Друт өзені және олардың салалары бар Березина өзені. Көптеген көлдер мен су қоймалары бар. Ең ірілерінің бірі — энергия өндіру және демалыс үшін салынған Чигирин су қоймасы. 1961 жылы салынған Чигирин су электр стансасы бүгінгі күнге дейін электр энергиясын өндіріп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9172-Kirovskij-rajon.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Тарихы == Кировск қаласы салыстырмалы түрде жаңа қоныс. Бұл жерде XVI ғасырдың басында Кочеричи деп аталатын қоныс болған. Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол көршілес Старцы ауылын қамтитын волость (ауданның) орталығы болды. 1934 жыл Кочеричи мен Старцы бірыңғай елді мекенге біріктіріліп, ол Кировск деп аталды. 1935 жылы Кировск аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы қалаға көптеген қирандылар мен қайғы-қасірет әкелді. Соғыс басталғаннан кейін сегіз күн өткен соң, ауылды неміс басқыншылары басып алды. Көп ұзамай, неміс билігінің таралуына бар күшімен қарсылық көрсеткен астыртын жауынгерлер тобы құрылды. Олардың көпшілігі кейінірек Киров партизан отрядына қосылды. Азаттық тек 1944 жылы келді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] p4adkfe9hr3s11idr7lncktai0sq6qz 3615519 3615518 2026-06-11T06:24:49Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3615519 wikitext text/x-wiki '''Кировск''' ({{lang-be|Кіраўск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Киров ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Кировск қаласының халқы 7 607 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Минск]]іден 193 км, [[Могилёв]]тен 89 км және Осиповичи-Жлобин теміржол стансасынан 25 км қашықтықта орналасқан. P93 (Могилев-Бабруйск) тас жолы қала арқылы өтеді. Басым жер бедері жазық. Аймақтың негізгі су жолдары — Друт өзені және олардың салалары бар Березина өзені. Көптеген көлдер мен су қоймалары бар. Ең ірілерінің бірі — энергия өндіру және демалыс үшін салынған Чигирин су қоймасы. 1961 жылы салынған Чигирин су электр стансасы бүгінгі күнге дейін электр энергиясын өндіріп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9172-Kirovskij-rajon.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Тарихы == Кировск қаласы салыстырмалы түрде жаңа қоныс. Бұл жерде XVI ғасырдың басында Кочеричи деп аталатын қоныс болған. Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол көршілес Старцы ауылын қамтитын волость (ауданның) орталығы болды. 1934 жыл Кочеричи мен Старцы бірыңғай елді мекенге біріктіріліп, ол Кировск деп аталды. 1935 жылы Кировск аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы қалаға көптеген қирандылар мен қайғы-қасірет әкелді. Соғыс басталғаннан кейін сегіз күн өткен соң, ауылды неміс басқыншылары басып алды. Көп ұзамай, неміс билігінің таралуына бар күшімен қарсылық көрсеткен астыртын жауынгерлер тобы құрылды. Олардың көпшілігі кейінірек Киров партизан отрядына қосылды. Азаттық тек 1944 жылы келді. 1955 жылы көршілес Кирово (бұрынғы Старцы) және Староселье ауылдары Кировскіге қосылды. Нәтижесінде қалалық үлгідегі кент мәртебесін алған жалғыз ірі елді мекен пайда болды. Кейінірек тағы бірнеше аумақ қосылды. 2001 жылдың 4 маусымында Кировск қала мәртебесін алды. Бүгінде ол тек тарихи ескерткіштермен ғана емес, сонымен қатар өнеркәсіптік және мәдени нысандары да дамып келе жатқан қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] bgtrn4m08o0ca5nwsk0rhfp6zp3gu4s 3615520 3615519 2026-06-11T06:26:32Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3615520 wikitext text/x-wiki '''Кировск''' ({{lang-be|Кіраўск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Киров ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Кировск қаласының халқы 7 607 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Минск]]іден 193 км, [[Могилёв]]тен 89 км және Осиповичи-Жлобин теміржол стансасынан 25 км қашықтықта орналасқан. P93 (Могилев-Бабруйск) тас жолы қала арқылы өтеді. Басым жер бедері жазық. Аймақтың негізгі су жолдары — Друт өзені және олардың салалары бар Березина өзені. Көптеген көлдер мен су қоймалары бар. Ең ірілерінің бірі — энергия өндіру және демалыс үшін салынған Чигирин су қоймасы. 1961 жылы салынған Чигирин су электр стансасы бүгінгі күнге дейін электр энергиясын өндіріп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9172-Kirovskij-rajon.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Тарихы == Кировск қаласы салыстырмалы түрде жаңа қоныс. Бұл жерде XVI ғасырдың басында Кочеричи деп аталатын қоныс болған. Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол көршілес Старцы ауылын қамтитын волость (ауданның) орталығы болды. 1934 жыл Кочеричи мен Старцы бірыңғай елді мекенге біріктіріліп, ол Кировск деп аталды. 1935 жылы Кировск аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы қалаға көптеген қирандылар мен қайғы-қасірет әкелді. Соғыс басталғаннан кейін сегіз күн өткен соң, ауылды неміс басқыншылары басып алды. Көп ұзамай, неміс билігінің таралуына бар күшімен қарсылық көрсеткен астыртын жауынгерлер тобы құрылды. Олардың көпшілігі кейінірек Киров партизан отрядына қосылды. Азаттық тек 1944 жылы келді. 1955 жылы көршілес Кирово (бұрынғы Старцы) және Староселье ауылдары Кировскіге қосылды. Нәтижесінде қалалық үлгідегі кент мәртебесін алған жалғыз ірі елді мекен пайда болды. Кейінірек тағы бірнеше аумақ қосылды. 2001 жылдың 4 маусымында Кировск қала мәртебесін алды. Бүгінде ол тек тарихи ескерткіштермен ғана емес, сонымен қатар өнеркәсіптік және мәдени нысандары да дамып келе жатқан қала.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=85_Kirovsk&ysclid=mq91zlhvlm625880657|title=История развития - Кировск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] iadtmhxisqah2dvx1hgqmbnqxtcscfr 3615522 3615520 2026-06-11T06:31:05Z Мағыпар 100137 дереккөз 3615522 wikitext text/x-wiki '''Кировск''' ({{lang-be|Кіраўск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Киров ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Кировск қаласының халқы 7 607 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Минск]]іден 193 км, [[Могилёв]]тен 89 км және Осиповичи-Жлобин теміржол стансасынан 25 км қашықтықта орналасқан. P93 (Могилев-Бабруйск) тас жолы қала арқылы өтеді. Басым жер бедері жазық. Аймақтың негізгі су жолдары — Друт өзені және олардың салалары бар Березина өзені. Көптеген көлдер мен су қоймалары бар. Ең ірілерінің бірі — энергия өндіру және демалыс үшін салынған Чигирин су қоймасы. 1961 жылы салынған Чигирин су электр стансасы бүгінгі күнге дейін электр энергиясын өндіріп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9172-Kirovskij-rajon.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Тарихы == Кировск қаласы салыстырмалы түрде жаңа қоныс. Бұл жерде XVI ғасырдың басында Кочеричи деп аталатын қоныс болған. Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол көршілес Старцы ауылын қамтитын волость (ауданның) орталығы болды. 1934 жыл Кочеричи мен Старцы бірыңғай елді мекенге біріктіріліп, ол Кировск деп аталды. 1935 жылы Кировск аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы қалаға көптеген қирандылар мен қайғы-қасірет әкелді. Соғыс басталғаннан кейін сегіз күн өткен соң, ауылды неміс басқыншылары басып алды. Көп ұзамай, неміс билігінің таралуына бар күшімен қарсылық көрсеткен астыртын жауынгерлер тобы құрылды. Олардың көпшілігі кейінірек Киров партизан отрядына қосылды. Азаттық тек 1944 жылы келді. 1955 жылы көршілес Кирово (бұрынғы Старцы) және Староселье ауылдары Кировскіге қосылды. Нәтижесінде қалалық үлгідегі кент мәртебесін алған жалғыз ірі елді мекен пайда болды. Кейінірек тағы бірнеше аумақ қосылды. 2001 жылдың 4 маусымында Кировск қала мәртебесін алды. Бүгінде ол тек тарихи ескерткіштермен ғана емес, сонымен қатар өнеркәсіптік және мәдени нысандары да дамып келе жатқан қала.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=85_Kirovsk&ysclid=mq91zlhvlm625880657|title=История развития - Кировск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланың өнеркәсіптік әлеуетін алты кәсіпорын ұсынады. Олардың ішіндегі ең маңыздылары: «Кировский май зауыты» ашық акционерлік қоғамы, «Кировск-зығыр комбинаты» ашық акционерлік қоғамы және «Кировск аймақтық агроөнеркәсіптік жабдықтау» ашық акционерлік қоғамы.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-kirovsk.htm|title=Карта Кировска|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] fxljnev19d4zrj2rgbyqmrzw189dmfn 3615524 3615522 2026-06-11T06:31:55Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ дереккөз 3615524 wikitext text/x-wiki '''Кировск''' ({{lang-be|Кіраўск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Киров ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Кировск қаласының халқы 7 607 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Минск]]іден 193 км, [[Могилёв]]тен 89 км және Осиповичи-Жлобин теміржол стансасынан 25 км қашықтықта орналасқан. P93 (Могилев-Бабруйск) тас жолы қала арқылы өтеді. Басым жер бедері жазық. Аймақтың негізгі су жолдары — Друт өзені және олардың салалары бар Березина өзені. Көптеген көлдер мен су қоймалары бар. Ең ірілерінің бірі — энергия өндіру және демалыс үшін салынған Чигирин су қоймасы. 1961 жылы салынған Чигирин су электр стансасы бүгінгі күнге дейін электр энергиясын өндіріп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9172-Kirovskij-rajon.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Тарихы == Кировск қаласы салыстырмалы түрде жаңа қоныс. Бұл жерде XVI ғасырдың басында Кочеричи деп аталатын қоныс болған. Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол көршілес Старцы ауылын қамтитын волость (ауданның) орталығы болды. 1934 жыл Кочеричи мен Старцы бірыңғай елді мекенге біріктіріліп, ол Кировск деп аталды. 1935 жылы Кировск аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы қалаға көптеген қирандылар мен қайғы-қасірет әкелді. Соғыс басталғаннан кейін сегіз күн өткен соң, ауылды неміс басқыншылары басып алды. Көп ұзамай, неміс билігінің таралуына бар күшімен қарсылық көрсеткен астыртын жауынгерлер тобы құрылды. Олардың көпшілігі кейінірек Киров партизан отрядына қосылды. Азаттық тек 1944 жылы келді. 1955 жылы көршілес Кирово (бұрынғы Старцы) және Староселье ауылдары Кировскіге қосылды. Нәтижесінде қалалық үлгідегі кент мәртебесін алған жалғыз ірі елді мекен пайда болды. Кейінірек тағы бірнеше аумақ қосылды. 2001 жылдың 4 маусымында Кировск қала мәртебесін алды. Бүгінде ол тек тарихи ескерткіштермен ғана емес, сонымен қатар өнеркәсіптік және мәдени нысандары да дамып келе жатқан қала.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=85_Kirovsk&ysclid=mq91zlhvlm625880657|title=История развития - Кировск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қаланың өнеркәсіптік әлеуетін алты кәсіпорын ұсынады. Олардың ішіндегі ең маңыздылары: «Кировский май зауыты» ашық акционерлік қоғамы, «Кировск-зығыр комбинаты» ашық акционерлік қоғамы және «Кировск аймақтық агроөнеркәсіптік жабдықтау» ашық акционерлік қоғамы.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-kirovsk.htm|title=Карта Кировска|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] l2e3pff0aplk93qanwjwtp1m33c8uk2 3615525 3615524 2026-06-11T06:33:39Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ 3615525 wikitext text/x-wiki '''Кировск''' ({{lang-be|Кіраўск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Киров ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Кировск қаласының халқы 7 607 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Минск]]іден 193 км, [[Могилёв]]тен 89 км және Осиповичи-Жлобин теміржол стансасынан 25 км қашықтықта орналасқан. P93 (Могилев-Бабруйск) тас жолы қала арқылы өтеді. Басым жер бедері жазық. Аймақтың негізгі су жолдары — Друт өзені және олардың салалары бар Березина өзені. Көптеген көлдер мен су қоймалары бар. Ең ірілерінің бірі — энергия өндіру және демалыс үшін салынған Чигирин су қоймасы. 1961 жылы салынған Чигирин су электр стансасы бүгінгі күнге дейін электр энергиясын өндіріп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9172-Kirovskij-rajon.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Тарихы == Кировск қаласы салыстырмалы түрде жаңа қоныс. Бұл жерде XVI ғасырдың басында Кочеричи деп аталатын қоныс болған. Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол көршілес Старцы ауылын қамтитын волость (ауданның) орталығы болды. 1934 жыл Кочеричи мен Старцы бірыңғай елді мекенге біріктіріліп, ол Кировск деп аталды. 1935 жылы Кировск аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы қалаға көптеген қирандылар мен қайғы-қасірет әкелді. Соғыс басталғаннан кейін сегіз күн өткен соң, ауылды неміс басқыншылары басып алды. Көп ұзамай, неміс билігінің таралуына бар күшімен қарсылық көрсеткен астыртын жауынгерлер тобы құрылды. Олардың көпшілігі кейінірек Киров партизан отрядына қосылды. Азаттық тек 1944 жылы келді. 1955 жылы көршілес Кирово (бұрынғы Старцы) және Староселье ауылдары Кировскіге қосылды. Нәтижесінде қалалық үлгідегі кент мәртебесін алған жалғыз ірі елді мекен пайда болды. Кейінірек тағы бірнеше аумақ қосылды. 2001 жылдың 4 маусымында Кировск қала мәртебесін алды. Бүгінде ол тек тарихи ескерткіштермен ғана емес, сонымен қатар өнеркәсіптік және мәдени нысандары да дамып келе жатқан қала.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=85_Kirovsk&ysclid=mq91zlhvlm625880657|title=История развития - Кировск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Экономикасы == Қаланың өнеркәсіптік әлеуетін алты кәсіпорын ұсынады. Олардың ішіндегі ең маңыздылары: «Кировский май зауыты» ашық акционерлік қоғамы, «Кировск-зығыр комбинаты» ашық акционерлік қоғамы және «Кировск аймақтық агроөнеркәсіптік жабдықтау» ашық акционерлік қоғамы.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-kirovsk.htm|title=Карта Кировска|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] 42w6vkw7py4eolzys45ir3z84ul0mtr 3615526 3615525 2026-06-11T06:40:20Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3615526 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кировск |шынайы атауы = {{lang-be|Кіраўск}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Кировск''' ({{lang-be|Кіраўск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Киров ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Кировск қаласының халқы 7 607 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Минск]]іден 193 км, [[Могилёв]]тен 89 км және Осиповичи-Жлобин теміржол стансасынан 25 км қашықтықта орналасқан. P93 (Могилев-Бабруйск) тас жолы қала арқылы өтеді. Басым жер бедері жазық. Аймақтың негізгі су жолдары — Друт өзені және олардың салалары бар Березина өзені. Көптеген көлдер мен су қоймалары бар. Ең ірілерінің бірі — энергия өндіру және демалыс үшін салынған Чигирин су қоймасы. 1961 жылы салынған Чигирин су электр стансасы бүгінгі күнге дейін электр энергиясын өндіріп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9172-Kirovskij-rajon.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Тарихы == Кировск қаласы салыстырмалы түрде жаңа қоныс. Бұл жерде XVI ғасырдың басында Кочеричи деп аталатын қоныс болған. Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол көршілес Старцы ауылын қамтитын волость (ауданның) орталығы болды. 1934 жыл Кочеричи мен Старцы бірыңғай елді мекенге біріктіріліп, ол Кировск деп аталды. 1935 жылы Кировск аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы қалаға көптеген қирандылар мен қайғы-қасірет әкелді. Соғыс басталғаннан кейін сегіз күн өткен соң, ауылды неміс басқыншылары басып алды. Көп ұзамай, неміс билігінің таралуына бар күшімен қарсылық көрсеткен астыртын жауынгерлер тобы құрылды. Олардың көпшілігі кейінірек Киров партизан отрядына қосылды. Азаттық тек 1944 жылы келді. 1955 жылы көршілес Кирово (бұрынғы Старцы) және Староселье ауылдары Кировскіге қосылды. Нәтижесінде қалалық үлгідегі кент мәртебесін алған жалғыз ірі елді мекен пайда болды. Кейінірек тағы бірнеше аумақ қосылды. 2001 жылдың 4 маусымында Кировск қала мәртебесін алды. Бүгінде ол тек тарихи ескерткіштермен ғана емес, сонымен қатар өнеркәсіптік және мәдени нысандары да дамып келе жатқан қала.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=85_Kirovsk&ysclid=mq91zlhvlm625880657|title=История развития - Кировск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Экономикасы == Қаланың өнеркәсіптік әлеуетін алты кәсіпорын ұсынады. Олардың ішіндегі ең маңыздылары: «Кировский май зауыты» ашық акционерлік қоғамы, «Кировск-зығыр комбинаты» ашық акционерлік қоғамы және «Кировск аймақтық агроөнеркәсіптік жабдықтау» ашық акционерлік қоғамы.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-kirovsk.htm|title=Карта Кировска|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] 1o3v0unbiyvsj0qjzq9avmflc0v3fa1 3615527 3615526 2026-06-11T06:41:08Z Мағыпар 100137 үлгі 3615527 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кировск |шынайы атауы = {{lang-be|Кіраўск}} |сурет = Kiraŭsk 02.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Кировск''' ({{lang-be|Кіраўск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Киров ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Кировск қаласының халқы 7 607 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Минск]]іден 193 км, [[Могилёв]]тен 89 км және Осиповичи-Жлобин теміржол стансасынан 25 км қашықтықта орналасқан. P93 (Могилев-Бабруйск) тас жолы қала арқылы өтеді. Басым жер бедері жазық. Аймақтың негізгі су жолдары — Друт өзені және олардың салалары бар Березина өзені. Көптеген көлдер мен су қоймалары бар. Ең ірілерінің бірі — энергия өндіру және демалыс үшін салынған Чигирин су қоймасы. 1961 жылы салынған Чигирин су электр стансасы бүгінгі күнге дейін электр энергиясын өндіріп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9172-Kirovskij-rajon.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Тарихы == Кировск қаласы салыстырмалы түрде жаңа қоныс. Бұл жерде XVI ғасырдың басында Кочеричи деп аталатын қоныс болған. Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол көршілес Старцы ауылын қамтитын волость (ауданның) орталығы болды. 1934 жыл Кочеричи мен Старцы бірыңғай елді мекенге біріктіріліп, ол Кировск деп аталды. 1935 жылы Кировск аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы қалаға көптеген қирандылар мен қайғы-қасірет әкелді. Соғыс басталғаннан кейін сегіз күн өткен соң, ауылды неміс басқыншылары басып алды. Көп ұзамай, неміс билігінің таралуына бар күшімен қарсылық көрсеткен астыртын жауынгерлер тобы құрылды. Олардың көпшілігі кейінірек Киров партизан отрядына қосылды. Азаттық тек 1944 жылы келді. 1955 жылы көршілес Кирово (бұрынғы Старцы) және Староселье ауылдары Кировскіге қосылды. Нәтижесінде қалалық үлгідегі кент мәртебесін алған жалғыз ірі елді мекен пайда болды. Кейінірек тағы бірнеше аумақ қосылды. 2001 жылдың 4 маусымында Кировск қала мәртебесін алды. Бүгінде ол тек тарихи ескерткіштермен ғана емес, сонымен қатар өнеркәсіптік және мәдени нысандары да дамып келе жатқан қала.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=85_Kirovsk&ysclid=mq91zlhvlm625880657|title=История развития - Кировск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Экономикасы == Қаланың өнеркәсіптік әлеуетін алты кәсіпорын ұсынады. Олардың ішіндегі ең маңыздылары: «Кировский май зауыты» ашық акционерлік қоғамы, «Кировск-зығыр комбинаты» ашық акционерлік қоғамы және «Кировск аймақтық агроөнеркәсіптік жабдықтау» ашық акционерлік қоғамы.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-kirovsk.htm|title=Карта Кировска|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] chsnmn3mdl1f137mcg6npumn1a3xw13 3615528 3615527 2026-06-11T06:41:47Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3615528 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кировск |шынайы атауы = {{lang-be|Кіраўск}} |сурет = Kiraŭsk 02.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = Флаг Кировского района.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Кировск''' ({{lang-be|Кіраўск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Киров ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Кировск қаласының халқы 7 607 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Минск]]іден 193 км, [[Могилёв]]тен 89 км және Осиповичи-Жлобин теміржол стансасынан 25 км қашықтықта орналасқан. P93 (Могилев-Бабруйск) тас жолы қала арқылы өтеді. Басым жер бедері жазық. Аймақтың негізгі су жолдары — Друт өзені және олардың салалары бар Березина өзені. Көптеген көлдер мен су қоймалары бар. Ең ірілерінің бірі — энергия өндіру және демалыс үшін салынған Чигирин су қоймасы. 1961 жылы салынған Чигирин су электр стансасы бүгінгі күнге дейін электр энергиясын өндіріп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9172-Kirovskij-rajon.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Тарихы == Кировск қаласы салыстырмалы түрде жаңа қоныс. Бұл жерде XVI ғасырдың басында Кочеричи деп аталатын қоныс болған. Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол көршілес Старцы ауылын қамтитын волость (ауданның) орталығы болды. 1934 жыл Кочеричи мен Старцы бірыңғай елді мекенге біріктіріліп, ол Кировск деп аталды. 1935 жылы Кировск аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы қалаға көптеген қирандылар мен қайғы-қасірет әкелді. Соғыс басталғаннан кейін сегіз күн өткен соң, ауылды неміс басқыншылары басып алды. Көп ұзамай, неміс билігінің таралуына бар күшімен қарсылық көрсеткен астыртын жауынгерлер тобы құрылды. Олардың көпшілігі кейінірек Киров партизан отрядына қосылды. Азаттық тек 1944 жылы келді. 1955 жылы көршілес Кирово (бұрынғы Старцы) және Староселье ауылдары Кировскіге қосылды. Нәтижесінде қалалық үлгідегі кент мәртебесін алған жалғыз ірі елді мекен пайда болды. Кейінірек тағы бірнеше аумақ қосылды. 2001 жылдың 4 маусымында Кировск қала мәртебесін алды. Бүгінде ол тек тарихи ескерткіштермен ғана емес, сонымен қатар өнеркәсіптік және мәдени нысандары да дамып келе жатқан қала.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=85_Kirovsk&ysclid=mq91zlhvlm625880657|title=История развития - Кировск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Экономикасы == Қаланың өнеркәсіптік әлеуетін алты кәсіпорын ұсынады. Олардың ішіндегі ең маңыздылары: «Кировский май зауыты» ашық акционерлік қоғамы, «Кировск-зығыр комбинаты» ашық акционерлік қоғамы және «Кировск аймақтық агроөнеркәсіптік жабдықтау» ашық акционерлік қоғамы.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-kirovsk.htm|title=Карта Кировска|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] pgpxjuok13havvv9hefpobv6o5h6klq 3615529 3615528 2026-06-11T06:42:20Z Мағыпар 100137 дереккөз 3615529 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кировск |шынайы атауы = {{lang-be|Кіраўск}} |сурет = Kiraŭsk 02.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Coat of Arms of Kiraŭsk, Belarus.png |ту = Флаг Кировского района.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Кировск''' ({{lang-be|Кіраўск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Киров ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Кировск қаласының халқы 7 607 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Минск]]іден 193 км, [[Могилёв]]тен 89 км және Осиповичи-Жлобин теміржол стансасынан 25 км қашықтықта орналасқан. P93 (Могилев-Бабруйск) тас жолы қала арқылы өтеді. Басым жер бедері жазық. Аймақтың негізгі су жолдары — Друт өзені және олардың салалары бар Березина өзені. Көптеген көлдер мен су қоймалары бар. Ең ірілерінің бірі — энергия өндіру және демалыс үшін салынған Чигирин су қоймасы. 1961 жылы салынған Чигирин су электр стансасы бүгінгі күнге дейін электр энергиясын өндіріп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9172-Kirovskij-rajon.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Тарихы == Кировск қаласы салыстырмалы түрде жаңа қоныс. Бұл жерде XVI ғасырдың басында Кочеричи деп аталатын қоныс болған. Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол көршілес Старцы ауылын қамтитын волость (ауданның) орталығы болды. 1934 жыл Кочеричи мен Старцы бірыңғай елді мекенге біріктіріліп, ол Кировск деп аталды. 1935 жылы Кировск аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы қалаға көптеген қирандылар мен қайғы-қасірет әкелді. Соғыс басталғаннан кейін сегіз күн өткен соң, ауылды неміс басқыншылары басып алды. Көп ұзамай, неміс билігінің таралуына бар күшімен қарсылық көрсеткен астыртын жауынгерлер тобы құрылды. Олардың көпшілігі кейінірек Киров партизан отрядына қосылды. Азаттық тек 1944 жылы келді. 1955 жылы көршілес Кирово (бұрынғы Старцы) және Староселье ауылдары Кировскіге қосылды. Нәтижесінде қалалық үлгідегі кент мәртебесін алған жалғыз ірі елді мекен пайда болды. Кейінірек тағы бірнеше аумақ қосылды. 2001 жылдың 4 маусымында Кировск қала мәртебесін алды. Бүгінде ол тек тарихи ескерткіштермен ғана емес, сонымен қатар өнеркәсіптік және мәдени нысандары да дамып келе жатқан қала.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=85_Kirovsk&ysclid=mq91zlhvlm625880657|title=История развития - Кировск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Экономикасы == Қаланың өнеркәсіптік әлеуетін алты кәсіпорын ұсынады. Олардың ішіндегі ең маңыздылары: «Кировский май зауыты» ашық акционерлік қоғамы, «Кировск-зығыр комбинаты» ашық акционерлік қоғамы және «Кировск аймақтық агроөнеркәсіптік жабдықтау» ашық акционерлік қоғамы.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-kirovsk.htm|title=Карта Кировска|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] fdd1p5brnn4a1rue5p8v5mogky99hvz 3615530 3615529 2026-06-11T06:43:56Z Мағыпар 100137 үлгі 3615530 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кировск |шынайы атауы = {{lang-be|Кіраўск}} |сурет = Kiraŭsk 02.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Kiraŭsk, Belarus.png |ту = Флаг Кировского района.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =16 |lat_sec =07 |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =28 |lon_sec =25 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Кировск''' ({{lang-be|Кіраўск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Киров ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Кировск қаласының халқы 7 607 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Минск]]іден 193 км, [[Могилёв]]тен 89 км және Осиповичи-Жлобин теміржол стансасынан 25 км қашықтықта орналасқан. P93 (Могилев-Бабруйск) тас жолы қала арқылы өтеді. Басым жер бедері жазық. Аймақтың негізгі су жолдары — Друт өзені және олардың салалары бар Березина өзені. Көптеген көлдер мен су қоймалары бар. Ең ірілерінің бірі — энергия өндіру және демалыс үшін салынған Чигирин су қоймасы. 1961 жылы салынған Чигирин су электр стансасы бүгінгі күнге дейін электр энергиясын өндіріп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9172-Kirovskij-rajon.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Тарихы == Кировск қаласы салыстырмалы түрде жаңа қоныс. Бұл жерде XVI ғасырдың басында Кочеричи деп аталатын қоныс болған. Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол көршілес Старцы ауылын қамтитын волость (ауданның) орталығы болды. 1934 жыл Кочеричи мен Старцы бірыңғай елді мекенге біріктіріліп, ол Кировск деп аталды. 1935 жылы Кировск аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы қалаға көптеген қирандылар мен қайғы-қасірет әкелді. Соғыс басталғаннан кейін сегіз күн өткен соң, ауылды неміс басқыншылары басып алды. Көп ұзамай, неміс билігінің таралуына бар күшімен қарсылық көрсеткен астыртын жауынгерлер тобы құрылды. Олардың көпшілігі кейінірек Киров партизан отрядына қосылды. Азаттық тек 1944 жылы келді. 1955 жылы көршілес Кирово (бұрынғы Старцы) және Староселье ауылдары Кировскіге қосылды. Нәтижесінде қалалық үлгідегі кент мәртебесін алған жалғыз ірі елді мекен пайда болды. Кейінірек тағы бірнеше аумақ қосылды. 2001 жылдың 4 маусымында Кировск қала мәртебесін алды. Бүгінде ол тек тарихи ескерткіштермен ғана емес, сонымен қатар өнеркәсіптік және мәдени нысандары да дамып келе жатқан қала.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=85_Kirovsk&ysclid=mq91zlhvlm625880657|title=История развития - Кировск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Экономикасы == Қаланың өнеркәсіптік әлеуетін алты кәсіпорын ұсынады. Олардың ішіндегі ең маңыздылары: «Кировский май зауыты» ашық акционерлік қоғамы, «Кировск-зығыр комбинаты» ашық акционерлік қоғамы және «Кировск аймақтық агроөнеркәсіптік жабдықтау» ашық акционерлік қоғамы.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-kirovsk.htm|title=Карта Кировска|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] 6pzl6qq5mypk3y09q3l0feqxgd5bcot 3615531 3615530 2026-06-11T06:44:46Z Мағыпар 100137 үлгі 3615531 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кировск |шынайы атауы = {{lang-be|Кіраўск}} |сурет = Kiraŭsk 02.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Kiraŭsk, Belarus.png |ту = Флаг Кировского района.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =16 |lat_sec =07 |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =28 |lon_sec =25 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Могилёв облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Киров ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Кировск''' ({{lang-be|Кіраўск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Киров ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Кировск қаласының халқы 7 607 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Минск]]іден 193 км, [[Могилёв]]тен 89 км және Осиповичи-Жлобин теміржол стансасынан 25 км қашықтықта орналасқан. P93 (Могилев-Бабруйск) тас жолы қала арқылы өтеді. Басым жер бедері жазық. Аймақтың негізгі су жолдары — Друт өзені және олардың салалары бар Березина өзені. Көптеген көлдер мен су қоймалары бар. Ең ірілерінің бірі — энергия өндіру және демалыс үшін салынған Чигирин су қоймасы. 1961 жылы салынған Чигирин су электр стансасы бүгінгі күнге дейін электр энергиясын өндіріп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9172-Kirovskij-rajon.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Тарихы == Кировск қаласы салыстырмалы түрде жаңа қоныс. Бұл жерде XVI ғасырдың басында Кочеричи деп аталатын қоныс болған. Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол көршілес Старцы ауылын қамтитын волость (ауданның) орталығы болды. 1934 жыл Кочеричи мен Старцы бірыңғай елді мекенге біріктіріліп, ол Кировск деп аталды. 1935 жылы Кировск аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы қалаға көптеген қирандылар мен қайғы-қасірет әкелді. Соғыс басталғаннан кейін сегіз күн өткен соң, ауылды неміс басқыншылары басып алды. Көп ұзамай, неміс билігінің таралуына бар күшімен қарсылық көрсеткен астыртын жауынгерлер тобы құрылды. Олардың көпшілігі кейінірек Киров партизан отрядына қосылды. Азаттық тек 1944 жылы келді. 1955 жылы көршілес Кирово (бұрынғы Старцы) және Староселье ауылдары Кировскіге қосылды. Нәтижесінде қалалық үлгідегі кент мәртебесін алған жалғыз ірі елді мекен пайда болды. Кейінірек тағы бірнеше аумақ қосылды. 2001 жылдың 4 маусымында Кировск қала мәртебесін алды. Бүгінде ол тек тарихи ескерткіштермен ғана емес, сонымен қатар өнеркәсіптік және мәдени нысандары да дамып келе жатқан қала.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=85_Kirovsk&ysclid=mq91zlhvlm625880657|title=История развития - Кировск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Экономикасы == Қаланың өнеркәсіптік әлеуетін алты кәсіпорын ұсынады. Олардың ішіндегі ең маңыздылары: «Кировский май зауыты» ашық акционерлік қоғамы, «Кировск-зығыр комбинаты» ашық акционерлік қоғамы және «Кировск аймақтық агроөнеркәсіптік жабдықтау» ашық акционерлік қоғамы.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-kirovsk.htm|title=Карта Кировска|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] 2zdw43p47cuvfdf6dj1v9z0sniukh7m 3615532 3615531 2026-06-11T06:47:53Z Мағыпар 100137 үлгі 3615532 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кировск |шынайы атауы = {{lang-be|Кіраўск}} |сурет = Kiraŭsk 02.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Kiraŭsk, Belarus.png |ту = Флаг Кировского района.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =16 |lat_sec =07 |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =28 |lon_sec =25 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Могилёв облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Киров ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2237 |пошта индексі = 213931 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Kiraŭsk |сайты = |сайт тілі = }} '''Кировск''' ({{lang-be|Кіраўск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Киров ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Кировск қаласының халқы 7 607 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Минск]]іден 193 км, [[Могилёв]]тен 89 км және Осиповичи-Жлобин теміржол стансасынан 25 км қашықтықта орналасқан. P93 (Могилев-Бабруйск) тас жолы қала арқылы өтеді. Басым жер бедері жазық. Аймақтың негізгі су жолдары — Друт өзені және олардың салалары бар Березина өзені. Көптеген көлдер мен су қоймалары бар. Ең ірілерінің бірі — энергия өндіру және демалыс үшін салынған Чигирин су қоймасы. 1961 жылы салынған Чигирин су электр стансасы бүгінгі күнге дейін электр энергиясын өндіріп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9172-Kirovskij-rajon.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Тарихы == Кировск қаласы салыстырмалы түрде жаңа қоныс. Бұл жерде XVI ғасырдың басында Кочеричи деп аталатын қоныс болған. Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол көршілес Старцы ауылын қамтитын волость (ауданның) орталығы болды. 1934 жыл Кочеричи мен Старцы бірыңғай елді мекенге біріктіріліп, ол Кировск деп аталды. 1935 жылы Кировск аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы қалаға көптеген қирандылар мен қайғы-қасірет әкелді. Соғыс басталғаннан кейін сегіз күн өткен соң, ауылды неміс басқыншылары басып алды. Көп ұзамай, неміс билігінің таралуына бар күшімен қарсылық көрсеткен астыртын жауынгерлер тобы құрылды. Олардың көпшілігі кейінірек Киров партизан отрядына қосылды. Азаттық тек 1944 жылы келді. 1955 жылы көршілес Кирово (бұрынғы Старцы) және Староселье ауылдары Кировскіге қосылды. Нәтижесінде қалалық үлгідегі кент мәртебесін алған жалғыз ірі елді мекен пайда болды. Кейінірек тағы бірнеше аумақ қосылды. 2001 жылдың 4 маусымында Кировск қала мәртебесін алды. Бүгінде ол тек тарихи ескерткіштермен ғана емес, сонымен қатар өнеркәсіптік және мәдени нысандары да дамып келе жатқан қала.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=85_Kirovsk&ysclid=mq91zlhvlm625880657|title=История развития - Кировск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Экономикасы == Қаланың өнеркәсіптік әлеуетін алты кәсіпорын ұсынады. Олардың ішіндегі ең маңыздылары: «Кировский май зауыты» ашық акционерлік қоғамы, «Кировск-зығыр комбинаты» ашық акционерлік қоғамы және «Кировск аймақтық агроөнеркәсіптік жабдықтау» ашық акционерлік қоғамы.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-kirovsk.htm|title=Карта Кировска|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] qkl5p3q5mxrfeeaqh67q46pk19szq6j 3615533 3615532 2026-06-11T06:51:16Z Мағыпар 100137 үлгі 3615533 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кировск |шынайы атауы = {{lang-be|Кіраўск}} |сурет = Kiraŭsk 02.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Kiraŭsk, Belarus.png |ту = Флаг Кировского района.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =16 |lat_sec =07 |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =28 |lon_sec =25 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Могилёв облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Киров ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = XVI ғ. |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 2001 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 136 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 7 607 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2237 |пошта индексі = 213931 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Kiraŭsk |сайты = |сайт тілі = }} '''Кировск''' ({{lang-be|Кіраўск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Киров ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Кировск қаласының халқы 7 607 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Минск]]іден 193 км, [[Могилёв]]тен 89 км және Осиповичи-Жлобин теміржол стансасынан 25 км қашықтықта орналасқан. P93 (Могилев-Бабруйск) тас жолы қала арқылы өтеді. Басым жер бедері жазық. Аймақтың негізгі су жолдары — Друт өзені және олардың салалары бар Березина өзені. Көптеген көлдер мен су қоймалары бар. Ең ірілерінің бірі — энергия өндіру және демалыс үшін салынған Чигирин су қоймасы. 1961 жылы салынған Чигирин су электр стансасы бүгінгі күнге дейін электр энергиясын өндіріп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9172-Kirovskij-rajon.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Тарихы == Кировск қаласы салыстырмалы түрде жаңа қоныс. Бұл жерде XVI ғасырдың басында Кочеричи деп аталатын қоныс болған. Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол көршілес Старцы ауылын қамтитын волость (ауданның) орталығы болды. 1934 жыл Кочеричи мен Старцы бірыңғай елді мекенге біріктіріліп, ол Кировск деп аталды. 1935 жылы Кировск аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы қалаға көптеген қирандылар мен қайғы-қасірет әкелді. Соғыс басталғаннан кейін сегіз күн өткен соң, ауылды неміс басқыншылары басып алды. Көп ұзамай, неміс билігінің таралуына бар күшімен қарсылық көрсеткен астыртын жауынгерлер тобы құрылды. Олардың көпшілігі кейінірек Киров партизан отрядына қосылды. Азаттық тек 1944 жылы келді. 1955 жылы көршілес Кирово (бұрынғы Старцы) және Староселье ауылдары Кировскіге қосылды. Нәтижесінде қалалық үлгідегі кент мәртебесін алған жалғыз ірі елді мекен пайда болды. Кейінірек тағы бірнеше аумақ қосылды. 2001 жылдың 4 маусымында Кировск қала мәртебесін алды. Бүгінде ол тек тарихи ескерткіштермен ғана емес, сонымен қатар өнеркәсіптік және мәдени нысандары да дамып келе жатқан қала.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=85_Kirovsk&ysclid=mq91zlhvlm625880657|title=История развития - Кировск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Экономикасы == Қаланың өнеркәсіптік әлеуетін алты кәсіпорын ұсынады. Олардың ішіндегі ең маңыздылары: «Кировский май зауыты» ашық акционерлік қоғамы, «Кировск-зығыр комбинаты» ашық акционерлік қоғамы және «Кировск аймақтық агроөнеркәсіптік жабдықтау» ашық акционерлік қоғамы.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-kirovsk.htm|title=Карта Кировска|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] 0hpmfla4oy90lnp2mgx4fri6qdjhizp 3615534 3615533 2026-06-11T06:53:08Z Мағыпар 100137 сурет қою 3615534 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кировск |шынайы атауы = {{lang-be|Кіраўск}} |сурет = Kiraŭsk 02.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Kiraŭsk, Belarus.png |ту = Флаг Кировского района.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =16 |lat_sec =07 |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =28 |lon_sec =25 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Могилёв облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Киров ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = XVI ғ. |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 2001 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 136 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 7 607 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2237 |пошта индексі = 213931 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Kiraŭsk |сайты = |сайт тілі = }} '''Кировск''' ({{lang-be|Кіраўск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Киров ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Кировск қаласының халқы 7 607 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Минск]]іден 193 км, [[Могилёв]]тен 89 км және Осиповичи-Жлобин теміржол стансасынан 25 км қашықтықта орналасқан. P93 (Могилев-Бабруйск) тас жолы қала арқылы өтеді. Басым жер бедері жазық. Аймақтың негізгі су жолдары — Друт өзені және олардың салалары бар Березина өзені. Көптеген көлдер мен су қоймалары бар. Ең ірілерінің бірі — энергия өндіру және демалыс үшін салынған Чигирин су қоймасы. 1961 жылы салынған Чигирин су электр стансасы бүгінгі күнге дейін электр энергиясын өндіріп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9172-Kirovskij-rajon.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Тарихы == Кировск қаласы салыстырмалы түрде жаңа қоныс. Бұл жерде XVI ғасырдың басында Кочеричи деп аталатын қоныс болған. Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол көршілес Старцы ауылын қамтитын волость (ауданның) орталығы болды. 1934 жыл Кочеричи мен Старцы бірыңғай елді мекенге біріктіріліп, ол Кировск деп аталды. 1935 жылы Кировск аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы қалаға көптеген қирандылар мен қайғы-қасірет әкелді. Соғыс басталғаннан кейін сегіз күн өткен соң, ауылды неміс басқыншылары басып алды. Көп ұзамай, неміс билігінің таралуына бар күшімен қарсылық көрсеткен астыртын жауынгерлер тобы құрылды. Олардың көпшілігі кейінірек Киров партизан отрядына қосылды. Азаттық тек 1944 жылы келді. 1955 жылы көршілес Кирово (бұрынғы Старцы) және Староселье ауылдары Кировскіге қосылды. Нәтижесінде қалалық үлгідегі кент мәртебесін алған жалғыз ірі елді мекен пайда болды. Кейінірек тағы бірнеше аумақ қосылды. 2001 жылдың 4 маусымында Кировск қала мәртебесін алды. Бүгінде ол тек тарихи ескерткіштермен ғана емес, сонымен қатар өнеркәсіптік және мәдени нысандары да дамып келе жатқан қала.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=85_Kirovsk&ysclid=mq91zlhvlm625880657|title=История развития - Кировск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Экономикасы == Қаланың өнеркәсіптік әлеуетін алты кәсіпорын ұсынады. Олардың ішіндегі ең маңыздылары: «Кировский май зауыты» ашық акционерлік қоғамы, «Кировск-зығыр комбинаты» ашық акционерлік қоғамы және «Кировск аймақтық агроөнеркәсіптік жабдықтау» ашық акционерлік қоғамы.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-kirovsk.htm|title=Карта Кировска|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="160"> Kiraŭsk 01.jpg|Автобекет </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] tcphge6iv4e9hbuf4xoyag13zrej697 3615535 3615534 2026-06-11T06:54:14Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3615535 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кировск |шынайы атауы = {{lang-be|Кіраўск}} |сурет = Kiraŭsk 02.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Kiraŭsk, Belarus.png |ту = Флаг Кировского района.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =16 |lat_sec =07 |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =28 |lon_sec =25 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Могилёв облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Киров ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = XVI ғ. |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 2001 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 136 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 7 607 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2237 |пошта индексі = 213931 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Kiraŭsk |сайты = |сайт тілі = }} '''Кировск''' ({{lang-be|Кіраўск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Киров ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Кировск қаласының халқы 7 607 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Минск]]іден 193 км, [[Могилёв]]тен 89 км және Осиповичи-Жлобин теміржол стансасынан 25 км қашықтықта орналасқан. P93 (Могилев-Бабруйск) тас жолы қала арқылы өтеді. Басым жер бедері жазық. Аймақтың негізгі су жолдары — Друт өзені және олардың салалары бар Березина өзені. Көптеген көлдер мен су қоймалары бар. Ең ірілерінің бірі — энергия өндіру және демалыс үшін салынған Чигирин су қоймасы. 1961 жылы салынған Чигирин су электр стансасы бүгінгі күнге дейін электр энергиясын өндіріп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9172-Kirovskij-rajon.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Тарихы == Кировск қаласы салыстырмалы түрде жаңа қоныс. Бұл жерде XVI ғасырдың басында Кочеричи деп аталатын қоныс болған. Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол көршілес Старцы ауылын қамтитын волость (ауданның) орталығы болды. 1934 жыл Кочеричи мен Старцы бірыңғай елді мекенге біріктіріліп, ол Кировск деп аталды. 1935 жылы Кировск аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы қалаға көптеген қирандылар мен қайғы-қасірет әкелді. Соғыс басталғаннан кейін сегіз күн өткен соң, ауылды неміс басқыншылары басып алды. Көп ұзамай, неміс билігінің таралуына бар күшімен қарсылық көрсеткен астыртын жауынгерлер тобы құрылды. Олардың көпшілігі кейінірек Киров партизан отрядына қосылды. Азаттық тек 1944 жылы келді. 1955 жылы көршілес Кирово (бұрынғы Старцы) және Староселье ауылдары Кировскіге қосылды. Нәтижесінде қалалық үлгідегі кент мәртебесін алған жалғыз ірі елді мекен пайда болды. Кейінірек тағы бірнеше аумақ қосылды. 2001 жылдың 4 маусымында Кировск қала мәртебесін алды. Бүгінде ол тек тарихи ескерткіштермен ғана емес, сонымен қатар өнеркәсіптік және мәдени нысандары да дамып келе жатқан қала.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=85_Kirovsk&ysclid=mq91zlhvlm625880657|title=История развития - Кировск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Экономикасы == Қаланың өнеркәсіптік әлеуетін алты кәсіпорын ұсынады. Олардың ішіндегі ең маңыздылары: «Кировский май зауыты» ашық акционерлік қоғамы, «Кировск-зығыр комбинаты» ашық акционерлік қоғамы және «Кировск аймақтық агроөнеркәсіптік жабдықтау» ашық акционерлік қоғамы.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-kirovsk.htm|title=Карта Кировска|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="160"> Kiraŭsk 01.jpg|Автобекет Кировск, Кировский район, Могилёвская область, Беларусь 04.jpg|Қала көшесі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] a81rh8qoyvzcr1tq0zll0tunl3gyzf8 3615536 3615535 2026-06-11T06:58:46Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3615536 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кировск |шынайы атауы = {{lang-be|Кіраўск}} |сурет = Kiraŭsk 02.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Kiraŭsk, Belarus.png |ту = Флаг Кировского района.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =16 |lat_sec =07 |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =28 |lon_sec =25 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Могилёв облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Киров ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = XVI ғ. |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 2001 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 136 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 7 607 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2237 |пошта индексі = 213931 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Kiraŭsk |сайты = |сайт тілі = }} '''Кировск''' ({{lang-be|Кіраўск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Киров ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Кировск қаласының халқы 7 607 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Минск]]іден 193 км, [[Могилёв]]тен 89 км және Осиповичи-Жлобин теміржол стансасынан 25 км қашықтықта орналасқан. P93 (Могилев-Бабруйск) тас жолы қала арқылы өтеді. Басым жер бедері жазық. Аймақтың негізгі су жолдары — Друт өзені және олардың салалары бар Березина өзені. Көптеген көлдер мен су қоймалары бар. Ең ірілерінің бірі — энергия өндіру және демалыс үшін салынған Чигирин су қоймасы. 1961 жылы салынған Чигирин су электр стансасы бүгінгі күнге дейін электр энергиясын өндіріп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9172-Kirovskij-rajon.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Тарихы == Кировск қаласы салыстырмалы түрде жаңа қоныс. Бұл жерде XVI ғасырдың басында Кочеричи деп аталатын қоныс болған. Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол көршілес Старцы ауылын қамтитын волость (ауданның) орталығы болды. 1934 жыл Кочеричи мен Старцы бірыңғай елді мекенге біріктіріліп, ол Кировск деп аталды. 1935 жылы Кировск аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы қалаға көптеген қирандылар мен қайғы-қасірет әкелді. Соғыс басталғаннан кейін сегіз күн өткен соң, ауылды неміс басқыншылары басып алды. Көп ұзамай, неміс билігінің таралуына бар күшімен қарсылық көрсеткен астыртын жауынгерлер тобы құрылды. Олардың көпшілігі кейінірек Киров партизан отрядына қосылды. Азаттық тек 1944 жылы келді. 1955 жылы көршілес Кирово (бұрынғы Старцы) және Староселье ауылдары Кировскіге қосылды. Нәтижесінде қалалық үлгідегі кент мәртебесін алған жалғыз ірі елді мекен пайда болды. Кейінірек тағы бірнеше аумақ қосылды. 2001 жылдың 4 маусымында Кировск қала мәртебесін алды. Бүгінде ол тек тарихи ескерткіштермен ғана емес, сонымен қатар өнеркәсіптік және мәдени нысандары да дамып келе жатқан қала.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=85_Kirovsk&ysclid=mq91zlhvlm625880657|title=История развития - Кировск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Экономикасы == Қаланың өнеркәсіптік әлеуетін алты кәсіпорын ұсынады. Олардың ішіндегі ең маңыздылары: «Кировский май зауыты» ашық акционерлік қоғамы, «Кировск-зығыр комбинаты» ашық акционерлік қоғамы және «Кировск аймақтық агроөнеркәсіптік жабдықтау» ашық акционерлік қоғамы.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-kirovsk.htm|title=Карта Кировска|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="160"> Kiraŭsk 01.jpg|Автобекет Кировск, Кировский район, Могилёвская область, Беларусь 04.jpg|Қала көшесі Кировск, Кировский район, Могилёвская область, Беларусь 33.jpg|Универсам </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] iatye8lq92fn871lwqzgdwalg30kmp1 3615542 3615536 2026-06-11T07:03:19Z Мағыпар 100137 сурет қою 3615542 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кировск |шынайы атауы = {{lang-be|Кіраўск}} |сурет = Kiraŭsk 02.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Kiraŭsk, Belarus.png |ту = Флаг Кировского района.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =16 |lat_sec =07 |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =28 |lon_sec =25 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Могилёв облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Киров ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = XVI ғ. |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 2001 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 136 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 7 607 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2237 |пошта индексі = 213931 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Kiraŭsk |сайты = |сайт тілі = }} '''Кировск''' ({{lang-be|Кіраўск}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Могилёв облысы]]ндағы қала. [[Киров ауданы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы 1-қаңтардағы жағдай бойынша Кировск қаласының халқы 7 607 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|title=Численность населения на 1 января 2026 г. по Республике Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала [[Минск]]іден 193 км, [[Могилёв]]тен 89 км және Осиповичи-Жлобин теміржол стансасынан 25 км қашықтықта орналасқан. P93 (Могилев-Бабруйск) тас жолы қала арқылы өтеді. Басым жер бедері жазық. Аймақтың негізгі су жолдары — Друт өзені және олардың салалары бар Березина өзені. Көптеген көлдер мен су қоймалары бар. Ең ірілерінің бірі — энергия өндіру және демалыс үшін салынған Чигирин су қоймасы. 1961 жылы салынған Чигирин су электр стансасы бүгінгі күнге дейін электр энергиясын өндіріп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9172-Kirovskij-rajon.html|title=Европа. Белоруссия. Могилёвская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Тарихы == Кировск қаласы салыстырмалы түрде жаңа қоныс. Бұл жерде XVI ғасырдың басында Кочеричи деп аталатын қоныс болған. Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол көршілес Старцы ауылын қамтитын волость (ауданның) орталығы болды. 1934 жыл Кочеричи мен Старцы бірыңғай елді мекенге біріктіріліп, ол Кировск деп аталды. 1935 жылы Кировск аудан орталығы болды. Ұлы Отан соғысы қалаға көптеген қирандылар мен қайғы-қасірет әкелді. Соғыс басталғаннан кейін сегіз күн өткен соң, ауылды неміс басқыншылары басып алды. Көп ұзамай, неміс билігінің таралуына бар күшімен қарсылық көрсеткен астыртын жауынгерлер тобы құрылды. Олардың көпшілігі кейінірек Киров партизан отрядына қосылды. Азаттық тек 1944 жылы келді. 1955 жылы көршілес Кирово (бұрынғы Старцы) және Староселье ауылдары Кировскіге қосылды. Нәтижесінде қалалық үлгідегі кент мәртебесін алған жалғыз ірі елді мекен пайда болды. Кейінірек тағы бірнеше аумақ қосылды. 2001 жылдың 4 маусымында Кировск қала мәртебесін алды. Бүгінде ол тек тарихи ескерткіштермен ғана емес, сонымен қатар өнеркәсіптік және мәдени нысандары да дамып келе жатқан қала.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=85_Kirovsk&ysclid=mq91zlhvlm625880657|title=История развития - Кировск|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Экономикасы == Қаланың өнеркәсіптік әлеуетін алты кәсіпорын ұсынады. Олардың ішіндегі ең маңыздылары: «Кировский май зауыты» ашық акционерлік қоғамы, «Кировск-зығыр комбинаты» ашық акционерлік қоғамы және «Кировск аймақтық агроөнеркәсіптік жабдықтау» ашық акционерлік қоғамы.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/belarus-kirovsk.htm|title=Карта Кировска|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-06-11|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Kiraŭsk 01.jpg|Автобекет Кировск, Кировский район, Могилёвская область, Беларусь 04.jpg|Қала көшесі Кировск, Кировский район, Могилёвская область, Беларусь 33.jpg|Универсам Кировск, Кировский район, Могилёвская область, Беларусь 25.jpg|Аудандық атқару комитеті </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Могилёв облысы}} [[Санат:Могилёв облысы қалалары]] g9m7kus7dm17b4j956wfkey1brnva9v 0 782415 3615521 2026-06-11T06:31:02Z Gaukhar1980 179552 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}Бақыт Баймұханұлы Сыдықпаев Бақыт Баймұханұлы Сыдықбаев (8 қараша 1946 жыл – 3 наурыз 2017 жыл) – мемлекет және қоғам қайраткері, ауыл шаруашылығы саласының маманы, Қазақстанның әртүрлі өңірлерінде басшылық қызметтер атқарғ... 3615521 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}}Бақыт Баймұханұлы Сыдықпаев Бақыт Баймұханұлы Сыдықбаев (8 қараша 1946 жыл – 3 наурыз 2017 жыл) – мемлекет және қоғам қайраткері, ауыл шаруашылығы саласының маманы, Қазақстанның әртүрлі өңірлерінде басшылық қызметтер атқарған тұлға. Өмірбаяны Бақыт Баймұханұлы 1946 жылы 8 қарашада Алматы облысы Кеген ауданының Саты ауылында дүниеге келген. Әкесі – Сыдықбаев Баймұхан, Саты ауылының басқарушысы болған. Жастайынан еңбекке араласып, зергерлік өнерге қызығушылық танытқан. Оның қолынан шыққан бұйымдар ұлттық нақышымен ерекшеленген. 1964 жылы туған ауылындағы орта мектепті бітіріп, Алматы ауыл шаруашылық институтына оқуға түседі. Студенттік жылдары қоғамдық жұмыстарға белсене қатысып, институттағы жастар ұйымдарының жұмысына араласады. Оқу орнын аяқтағаннан кейін Іле ауданында ауыл шаруашылығы саласында еңбек жолын бастайды. Кейін әртүрлі басшылық қызметтерде жұмыс істейді. Қызмет жолы 1977–1978 жылдары – Малыбай ауылындағы «Маяк» совхозының партия ұйымының жетекшісі; 1978–1984 жылдары – Шелек ауданында ауыл шаруашылығы саласының басшысы; 1984–1986 жылдары – Райымбек аудандық Халық депутаттары атқару комитетінің төрағасы; 1987–1990 жылдары – Іле аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы; 1992–1994 жылдары – Қазақстан–Канада бірлескен кәсіпорнының төрағасы; Кейін Қожа Ахмет Ясауи атындағы Қазақ-Түрік университетінде проректор қызметін атқарған; Түркиядағы Гази университетінде проректор болған; 1994–1998 жылдары – Райымбек ауданының әкімі. Қоғамдық қызметі Бақыт Баймұханұлы ауыл шаруашылығы мен өңірлік басқару салаларында ұзақ жылдар еңбек етіп, Алматы облысының бірнеше аудандарының әлеуметтік-экономикалық дамуына үлес қосты. Басшылық қызметтерде ұйымдастырушылық қабілетімен танылды. Бақыт Баймұханұлы Сыдықбаев 2017 жылғы 3 наурызда 71 жасқа қараған шағында дүниеден өтті. Дереккөздер «Елеулі ер тұлғалары» кітабы. Бақыт Баймұханұлы Сыдықбаев туралы өмірбаяндық материалдар. cz8v40dc0ti8iiqem42jw7v1hk96q30 3615539 3615521 2026-06-11T07:01:46Z 1nter pares 146705 /* */ 3615539 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} {{wikify}} Бақыт Баймұханұлы Сыдықпаев Бақыт Баймұханұлы Сыдықбаев (8 қараша 1946 жыл – 3 наурыз 2017 жыл) – мемлекет және қоғам қайраткері, ауыл шаруашылығы саласының маманы, Қазақстанның әртүрлі өңірлерінде басшылық қызметтер атқарған тұлға. Өмірбаяны Бақыт Баймұханұлы 1946 жылы 8 қарашада Алматы облысы Кеген ауданының Саты ауылында дүниеге келген. Әкесі – Сыдықбаев Баймұхан, Саты ауылының басқарушысы болған. Жастайынан еңбекке араласып, зергерлік өнерге қызығушылық танытқан. Оның қолынан шыққан бұйымдар ұлттық нақышымен ерекшеленген. 1964 жылы туған ауылындағы орта мектепті бітіріп, Алматы ауыл шаруашылық институтына оқуға түседі. Студенттік жылдары қоғамдық жұмыстарға белсене қатысып, институттағы жастар ұйымдарының жұмысына араласады. Оқу орнын аяқтағаннан кейін Іле ауданында ауыл шаруашылығы саласында еңбек жолын бастайды. Кейін әртүрлі басшылық қызметтерде жұмыс істейді. Қызмет жолы 1977–1978 жылдары – Малыбай ауылындағы «Маяк» совхозының партия ұйымының жетекшісі; 1978–1984 жылдары – Шелек ауданында ауыл шаруашылығы саласының басшысы; 1984–1986 жылдары – Райымбек аудандық Халық депутаттары атқару комитетінің төрағасы; 1987–1990 жылдары – Іле аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы; 1992–1994 жылдары – Қазақстан–Канада бірлескен кәсіпорнының төрағасы; Кейін Қожа Ахмет Ясауи атындағы Қазақ-Түрік университетінде проректор қызметін атқарған; Түркиядағы Гази университетінде проректор болған; 1994–1998 жылдары – Райымбек ауданының әкімі. Қоғамдық қызметі Бақыт Баймұханұлы ауыл шаруашылығы мен өңірлік басқару салаларында ұзақ жылдар еңбек етіп, Алматы облысының бірнеше аудандарының әлеуметтік-экономикалық дамуына үлес қосты. Басшылық қызметтерде ұйымдастырушылық қабілетімен танылды. Бақыт Баймұханұлы Сыдықбаев 2017 жылғы 3 наурызда 71 жасқа қараған шағында дүниеден өтті. Дереккөздер «Елеулі ер тұлғалары» кітабы. Бақыт Баймұханұлы Сыдықбаев туралы өмірбаяндық материалдар. h1ayd04bnnawfjea5f8ejwk5u6snahk 0 782416 3615523 2026-06-11T06:31:15Z Мүсірманқұлқызы Қаракөз 179564 қайнар көзін өңдеу 3615523 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Жетілдірілмеген мақала}} '''Медет Жиенбайұлы''' (1888, [[Алматы облысы]], [[Балқаш ауданы]], [[Көкжиде (Балқаш ауданы)|Көкжиде]] ауылы — белгісіз) — халық ақыны, [[жырау]], [[шайыр]]. == Өмірбаяны == Медет Жиенбайұлы 1888 жылы Алматы облысы, Балқаш ауданы, Көкжиде ауылында дүниеге келген. Ес біліп, есейген шағынан бастап бойына біткен табиғи ақындық қасиетімен ерте ерекшеленеді. Жастық шағында ауыл арасындағы той-жиындарда өлең айтып, [[айтыс]]қа түсіп, ақындық өнерімен таныла бастайды<ref>«Балқаш өңірі» газеті, 08.08.1998 жыл.</ref>. Екі ғасырдың куәгері болған қарт ақын ақылдылығымен ғана көрініп қойған жоқ, ол Балқаш ауданындағы алғашқы қоғамдық ұйымдастыру жұмыстарының алдыңғы қатарында болды. Заман өзгерістеріне байланысты сол кезеңдеғы жаңа заманды жырлап, «Ұлы Октябрьге арнау», «Көсемге», «Туған еліме» секілді жырларын шығарған. == Шығармашылық жолы == Медет ақын кезінде атақты [[Біржан сал]]мен айтысқан, қазақтың белгілі ақын қызы [[Сара Тастанбекқызы|Сарамен]] кездескен. [[Жамбыл Жабаев|Жамбыл ақынның]] төңірегінде топтасқан [[Қалқа Жапсарбаев]], [[Кенен Әзірбаев]], Нүрия, Табиялармен талай шаршы топта сөз сайысына түсіп, дәмдес-сырлас болған<ref name="balqash1999">«Балқаш өңірі» газеті, 20.02.1999 жылғы саны.</ref>. Ақынның қолма-қол еңбек үстінде жұртты жұмылдыруға арнап шығарған өлеңдері кезінде аудандық және облыстық газеттерде жиі жарияланып тұрған<ref name="balqash1999" />. 1987 жылы «Шұғыла» атты халық ақындарының жыр кітабында Медет ақынның бір топ өлеңдері қайта басылып шықты. === Танымал шығармалары: === * «Медет пен Күләштің айтысы» * «Балқаш байлығы» * «Сыр» * «Қуаныш» == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1888 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Алматы облысында туғандар]] s4x7pad1r6v2mfjwlio70cvr1qv89t0 3615537 3615523 2026-06-11T07:00:19Z 1nter pares 146705 /* */ 3615537 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Толықтыру}} '''Медет Жиенбайұлы''' (1888, [[Алматы облысы]], [[Балқаш ауданы]], [[Көкжиде (Балқаш ауданы)|Көкжиде]] ауылы — белгісіз) — халық ақыны, [[жырау]], [[шайыр]]. == Өмірбаяны == Медет Жиенбайұлы 1888 жылы Алматы облысы, Балқаш ауданы, Көкжиде ауылында дүниеге келген. Ес біліп, есейген шағынан бастап бойына біткен табиғи ақындық қасиетімен ерте ерекшеленеді. Жастық шағында ауыл арасындағы той-жиындарда өлең айтып, [[айтыс]]қа түсіп, ақындық өнерімен таныла бастайды<ref>«Балқаш өңірі» газеті, 08.08.1998 жыл.</ref>. Екі ғасырдың куәгері болған қарт ақын ақылдылығымен ғана көрініп қойған жоқ, ол Балқаш ауданындағы алғашқы қоғамдық ұйымдастыру жұмыстарының алдыңғы қатарында болды. Заман өзгерістеріне байланысты сол кезеңдеғы жаңа заманды жырлап, «Ұлы Октябрьге арнау», «Көсемге», «Туған еліме» секілді жырларын шығарған. == Шығармашылық жолы == Медет ақын кезінде атақты [[Біржан сал]]мен айтысқан, қазақтың белгілі ақын қызы [[Сара Тастанбекқызы|Сарамен]] кездескен. [[Жамбыл Жабаев|Жамбыл ақынның]] төңірегінде топтасқан [[Қалқа Жапсарбаев]], [[Кенен Әзірбаев]], Нүрия, Табиялармен талай шаршы топта сөз сайысына түсіп, дәмдес-сырлас болған<ref name="balqash1999">«Балқаш өңірі» газеті, 20.02.1999 жылғы саны.</ref>. Ақынның қолма-қол еңбек үстінде жұртты жұмылдыруға арнап шығарған өлеңдері кезінде аудандық және облыстық газеттерде жиі жарияланып тұрған<ref name="balqash1999" />. 1987 жылы «Шұғыла» атты халық ақындарының жыр кітабында Медет ақынның бір топ өлеңдері қайта басылып шықты. === Танымал шығармалары: === * «Медет пен Күләштің айтысы» * «Балқаш байлығы» * «Сыр» * «Қуаныш» == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1888 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Алматы облысында туғандар]] 1m4unl9qt9f1d6tnpol3wvttts450ep 3 782417 3615548 2026-06-11T07:05:24Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3615548 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Кәсіпкерлік және ауыл шаруашылығы бөлімі}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 12:05, 2026 ж. маусымның 11 (+05) fttcsr4iv8cqfzsml3phkj6tg1lck30 0 782418 3615554 2026-06-11T07:26:17Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Компания |атауы = Morgan Stanley |логотипі = Morgan Stanley Logo 2024.svg |суреті = Morgan Stanley Times Square.jpg |сурет атауы = Штаб-пәтері, [[1585 Broadway]] |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам|ашық]] |биржадағы листингі = MS (NYSE), [[S&P 100]], [[S&P 500]] |қызметі = халықаралық қы... 3615554 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Morgan Stanley |логотипі = Morgan Stanley Logo 2024.svg |суреті = Morgan Stanley Times Square.jpg |сурет атауы = Штаб-пәтері, [[1585 Broadway]] |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам|ашық]] |биржадағы листингі = MS (NYSE), [[S&P 100]], [[S&P 500]] |қызметі = халықаралық қызмет |құрылды = 1935 |құрушы = [[Генри Стерджис Морган]], [[Гарольд Стэнли]] |орналасуы = [[Morgan Stanley Building]], [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Джеймс П. Горман]] (директорлар кеңесінің құрметті төрағасы) * [[Тед Пик]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор) * Энди Саперштейн (қоса президент) * Дэн Симковиц (қоса президент) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * әл-ауқатты басқару * инвестицияларды басқару * инвестициялық банкинг * сату және трейдинг * тауар нарықтары * прайм-брокерлік қызметтер }} |меншікті капиталы = {{өсім}} 112,7 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 70,6 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 22,0 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,9 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,42 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 83 000 (2025) |басшы компания = [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] (23,3%)<ref>{{cite web |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/895421/000114036124018302/ny20020759x1_def14a.htm#tPRS|title=Morgan Stanley 2024 Proxy statement |date=April 5, 2024 |website=SEC.gov |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |бағынышты компания = {{plainlist| * [[Morgan Stanley Wealth Management]] * [[E-Trade]] * [[Eaton Vance]] * [[Solium]] }} |сайты = }} '''Morgan Stanley'''<ref name=":6">{{Cite web |title=Morgan Stanley 10-K 2023 |url=https://www.morganstanley.com/content/dam/msdotcom/en/about-us-ir/shareholder/10k2023/10k1223.pdf}}</ref> — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы Мидтаундағы Бродвей көшесінің 1585-үйінде орналасқан америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызмет көрсету компаниясы. Компанияның 42 елде кеңселері бар және онда 80 мыңнан астам адам жұмыс істейді. Оның клиенттері қатарында корпорациялар, үкіметтер, мекемелер және жеке тұлғалар бар.<ref name=10K/><ref name=":6" /> 2023 жылы Morgan Stanley жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500]] рейтингінде 61-орынға ие болды,<ref>{{Cite web|url=https://fortune.com/company/morgan-stanley/fortune500/|title=Fortune 500 Companies 2021: Morgan Stanleyt|website=Fortune|language=en-US|access-date=May 10, 2022}}</ref> ал сол жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 30-орынға орналасты.<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Morgan Stanley компаниясының бастапқы нұсқасы 1935 жылғы 16 қыркүйекте америкалық коммерциялық және инвестициялық банктердің қызметін бөлуді талап еткен [[Гласс-Стиголл заңы]]ның қабылдануына жауап ретінде құрылды.<ref name=":3" /> Компанияның негізін қалаушылар қатарында [[J.P. Morgan & Co.]] серіктестері [[Генри Стерджис Морган]] ([[Джон Пирпонт|Дж.П. Морганның]] немересі), [[Гарольд Стэнли]] және басқа да тұлғалар болды. Өзінің алғашқы қызмет жылында компания жария орналастырулар мен жекелей орналастырулар нарығында 24 пайыздық үлеске ие болып, 1,1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі мәмілелерге қатысты. Қазіргі Morgan Stanley компаниясы 1997 жылы бастапқы Morgan Stanley мен [[Dean Witter Discover & Co.]] компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|title=Morgan Stanley Interactive Timeline|website=morganstanley.com|access-date=May 14, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160323014415/https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|archive-date=March 23, 2016|url-status=dead}}</ref> Dean Witter компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Филип Дж. Пурселл]] жаңадан құрылған '''Morgan Stanley Dean Witter Discover & Co.''' компаниясының төрағасы әрі бас атқарушы директоры болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/press-releases/morgan-stanley-chairman-and-ceo-philip-j-purcellannounces-plans-to-retire_3682|title=Morgan Stanley Chairman and CEO Philip J. Purcell Announces Plans to Retire|website=Morgan Stanley|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about-us-ir/shareholder/10k1997.pdf|title=SECURITIES AND EXCHANGE COMMISSION WASHINGTON, D.C. 20549 FORM 10-K (Morgan Stanley, Dean Witter, Discover & Co.)|website=Morgan Stanley}}</ref> 2001 жылы компания өз атауын қайтадан Morgan Stanley деп өзгертті.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/morgan-stanley-dean-witter-company-history/|title=History of Morgan Stanley Dean Witter & Company – FundingUniverse|website=www.fundinguniverse.com|language=en|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2001/01/30/business/the-markets-market-place-morgan-stanley-decides-to-drop-the-dean-witter-name.html|title=THE MARKETS: Market Place; Morgan Stanley decides to drop the Dean Witter name.|last=McGeehan|first=Patrick|date=2001|work=The New York Times|access-date=May 14, 2018|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":2">{{Cite news|url=http://adage.com/article/news/morgan-stanley-s-brand-unveils-tuesday/29414/|title=MORGAN STANLEY'S NEW BRAND UNVEILS TUESDAY|access-date=May 14, 2018|language=en}}</ref> Қазіргі кезде компанияның негізгі қызмет бағыттары институционалдық бағалы қағаздар, әл-ауқатты басқару және инвестицияларды басқару болып табылады.<ref name="10K" /> Банк Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жүйелік маңызы бар қаржы ұйымы ретінде қарастырылады.<ref>{{Cite web |date=2023-11-27 |title=2023 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs) |url=https://www.fsb.org/2023/11/2023-list-of-global-systemically-important-banks-g-sibs/ |access-date=2025-12-06 |website=Financial Stability Board |language=en-US}}</ref> 1s88g8akzb6seen53qvu1kanfozbvfq 3615556 3615554 2026-06-11T07:27:37Z 1nter pares 146705 3615556 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Morgan Stanley |логотипі = Morgan Stanley Logo 2024.svg |суреті = Morgan Stanley Times Square.jpg |сурет атауы = Штаб-пәтері, [[1585 Broadway]] |түрі = [[Ашық акционерлік қоғам|ашық]] |биржадағы листингі = MS (NYSE), [[S&P 100]], [[S&P 500]] |қызметі = халықаралық қызмет |құрылды = 1935 |құрушы = [[Генри Стерджис Морган]], [[Гарольд Стэнли]] |орналасуы = [[Morgan Stanley Building]], [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Джеймс П. Горман]] (директорлар кеңесінің құрметті төрағасы) * [[Тед Пик]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор) * Энди Саперштейн (қоса президент) * Дэн Симковиц (қоса президент) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * әл-ауқатты басқару * инвестицияларды басқару * инвестициялық банкинг * сату және трейдинг * тауар нарықтары * прайм-брокерлік қызметтер }} |меншікті капиталы = {{өсім}} 112,7 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 70,6 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 22,0 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,9 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,42 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 83 000 (2025) |басшы компания = [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] (23,3%)<ref>{{cite web |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/895421/000114036124018302/ny20020759x1_def14a.htm#tPRS|title=Morgan Stanley 2024 Proxy statement |date=April 5, 2024 |website=SEC.gov |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |бағынышты компания = {{plainlist| * [[Morgan Stanley Wealth Management]] * [[E-Trade]] * [[Eaton Vance]] * [[Solium]] }} |сайты = }} '''Morgan Stanley'''<ref name=":6">{{Cite web |title=Morgan Stanley 10-K 2023 |url=https://www.morganstanley.com/content/dam/msdotcom/en/about-us-ir/shareholder/10k2023/10k1223.pdf}}</ref> — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы Мидтаундағы Бродвей көшесінің 1585-үйінде орналасқан америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызмет көрсету компаниясы. Компанияның 42 елде кеңселері бар және онда 80 мыңнан астам адам жұмыс істейді. Оның клиенттері қатарында корпорациялар, үкіметтер, мекемелер және жеке тұлғалар бар.<ref name=10K/><ref name=":6" /> 2023 жылы Morgan Stanley жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500]] рейтингінде 61-орынға ие болды,<ref>{{Cite web|url=https://fortune.com/company/morgan-stanley/fortune500/|title=Fortune 500 Companies 2021: Morgan Stanleyt|website=Fortune|language=en-US|access-date=May 10, 2022}}</ref> ал сол жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 30-орынға орналасты.<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Morgan Stanley компаниясының бастапқы нұсқасы 1935 жылғы 16 қыркүйекте америкалық коммерциялық және инвестициялық банктердің қызметін бөлуді талап еткен [[Гласс-Стиголл заңы]]ның қабылдануына жауап ретінде құрылды.<ref name=":3" /> Компанияның негізін қалаушылар қатарында [[J.P. Morgan & Co.]] серіктестері [[Генри Стерджис Морган]] ([[Джон Пирпонт|Дж.П. Морганның]] немересі), [[Гарольд Стэнли]] және басқа да тұлғалар болды. Өзінің алғашқы қызмет жылында компания жария орналастырулар мен жекелей орналастырулар нарығында 24 пайыздық үлеске ие болып, 1,1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі мәмілелерге қатысты. Қазіргі Morgan Stanley компаниясы 1997 жылы бастапқы Morgan Stanley мен [[Dean Witter Discover & Co.]] компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|title=Morgan Stanley Interactive Timeline|website=morganstanley.com|access-date=May 14, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160323014415/https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|archive-date=March 23, 2016|url-status=dead}}</ref> Dean Witter компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Филип Дж. Пурселл]] жаңадан құрылған '''Morgan Stanley Dean Witter Discover & Co.''' компаниясының төрағасы әрі бас атқарушы директоры болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/press-releases/morgan-stanley-chairman-and-ceo-philip-j-purcellannounces-plans-to-retire_3682|title=Morgan Stanley Chairman and CEO Philip J. Purcell Announces Plans to Retire|website=Morgan Stanley|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about-us-ir/shareholder/10k1997.pdf|title=SECURITIES AND EXCHANGE COMMISSION WASHINGTON, D.C. 20549 FORM 10-K (Morgan Stanley, Dean Witter, Discover & Co.)|website=Morgan Stanley}}</ref> 2001 жылы компания өз атауын қайтадан Morgan Stanley деп өзгертті.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/morgan-stanley-dean-witter-company-history/|title=History of Morgan Stanley Dean Witter & Company – FundingUniverse|website=www.fundinguniverse.com|language=en|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2001/01/30/business/the-markets-market-place-morgan-stanley-decides-to-drop-the-dean-witter-name.html|title=THE MARKETS: Market Place; Morgan Stanley decides to drop the Dean Witter name.|last=McGeehan|first=Patrick|date=2001|work=The New York Times|access-date=May 14, 2018|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":2">{{Cite news|url=http://adage.com/article/news/morgan-stanley-s-brand-unveils-tuesday/29414/|title=MORGAN STANLEY'S NEW BRAND UNVEILS TUESDAY|access-date=May 14, 2018|language=en}}</ref> Қазіргі кезде компанияның негізгі қызмет бағыттары институционалдық бағалы қағаздар, әл-ауқатты басқару және инвестицияларды басқару болып табылады.<ref name="10K" /> Банк Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жүйелік маңызы бар қаржы ұйымы ретінде қарастырылады.<ref>{{Cite web |date=2023-11-27 |title=2023 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs) |url=https://www.fsb.org/2023/11/2023-list-of-global-systemically-important-banks-g-sibs/ |access-date=2025-12-06 |website=Financial Stability Board |language=en-US}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 74g5yqhe2n29bmppvsnmq7rhrn9o2rs 3615557 3615556 2026-06-11T07:28:02Z 1nter pares 146705 /* */ 3615557 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Morgan Stanley |логотипі = Morgan Stanley Logo 2024.svg |суреті = Morgan Stanley Times Square.jpg |сурет атауы = Штаб-пәтері, [[1585 Broadway]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = MS (NYSE), [[S&P 100]], [[S&P 500]] |қызметі = халықаралық қызмет |құрылды = 1935 |құрушы = [[Генри Стерджис Морган]], [[Гарольд Стэнли]] |орналасуы = [[Morgan Stanley Building]], [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Джеймс П. Горман]] (директорлар кеңесінің құрметті төрағасы) * [[Тед Пик]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор) * Энди Саперштейн (қоса президент) * Дэн Симковиц (қоса президент) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * әл-ауқатты басқару * инвестицияларды басқару * инвестициялық банкинг * сату және трейдинг * тауар нарықтары * прайм-брокерлік қызметтер }} |меншікті капиталы = {{өсім}} 112,7 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 70,6 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 22,0 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,9 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,42 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 83 000 (2025) |басшы компания = [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] (23,3%)<ref>{{cite web |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/895421/000114036124018302/ny20020759x1_def14a.htm#tPRS|title=Morgan Stanley 2024 Proxy statement |date=April 5, 2024 |website=SEC.gov |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |бағынышты компания = {{plainlist| * [[Morgan Stanley Wealth Management]] * [[E-Trade]] * [[Eaton Vance]] * [[Solium]] }} |сайты = }} '''Morgan Stanley'''<ref name=":6">{{Cite web |title=Morgan Stanley 10-K 2023 |url=https://www.morganstanley.com/content/dam/msdotcom/en/about-us-ir/shareholder/10k2023/10k1223.pdf}}</ref> — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы Мидтаундағы Бродвей көшесінің 1585-үйінде орналасқан америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызмет көрсету компаниясы. Компанияның 42 елде кеңселері бар және онда 80 мыңнан астам адам жұмыс істейді. Оның клиенттері қатарында корпорациялар, үкіметтер, мекемелер және жеке тұлғалар бар.<ref name=10K/><ref name=":6" /> 2023 жылы Morgan Stanley жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500]] рейтингінде 61-орынға ие болды,<ref>{{Cite web|url=https://fortune.com/company/morgan-stanley/fortune500/|title=Fortune 500 Companies 2021: Morgan Stanleyt|website=Fortune|language=en-US|access-date=May 10, 2022}}</ref> ал сол жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 30-орынға орналасты.<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Morgan Stanley компаниясының бастапқы нұсқасы 1935 жылғы 16 қыркүйекте америкалық коммерциялық және инвестициялық банктердің қызметін бөлуді талап еткен [[Гласс-Стиголл заңы]]ның қабылдануына жауап ретінде құрылды.<ref name=":3" /> Компанияның негізін қалаушылар қатарында [[J.P. Morgan & Co.]] серіктестері [[Генри Стерджис Морган]] ([[Джон Пирпонт|Дж.П. Морганның]] немересі), [[Гарольд Стэнли]] және басқа да тұлғалар болды. Өзінің алғашқы қызмет жылында компания жария орналастырулар мен жекелей орналастырулар нарығында 24 пайыздық үлеске ие болып, 1,1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі мәмілелерге қатысты. Қазіргі Morgan Stanley компаниясы 1997 жылы бастапқы Morgan Stanley мен [[Dean Witter Discover & Co.]] компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|title=Morgan Stanley Interactive Timeline|website=morganstanley.com|access-date=May 14, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160323014415/https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|archive-date=March 23, 2016|url-status=dead}}</ref> Dean Witter компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Филип Дж. Пурселл]] жаңадан құрылған '''Morgan Stanley Dean Witter Discover & Co.''' компаниясының төрағасы әрі бас атқарушы директоры болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/press-releases/morgan-stanley-chairman-and-ceo-philip-j-purcellannounces-plans-to-retire_3682|title=Morgan Stanley Chairman and CEO Philip J. Purcell Announces Plans to Retire|website=Morgan Stanley|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about-us-ir/shareholder/10k1997.pdf|title=SECURITIES AND EXCHANGE COMMISSION WASHINGTON, D.C. 20549 FORM 10-K (Morgan Stanley, Dean Witter, Discover & Co.)|website=Morgan Stanley}}</ref> 2001 жылы компания өз атауын қайтадан Morgan Stanley деп өзгертті.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/morgan-stanley-dean-witter-company-history/|title=History of Morgan Stanley Dean Witter & Company – FundingUniverse|website=www.fundinguniverse.com|language=en|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2001/01/30/business/the-markets-market-place-morgan-stanley-decides-to-drop-the-dean-witter-name.html|title=THE MARKETS: Market Place; Morgan Stanley decides to drop the Dean Witter name.|last=McGeehan|first=Patrick|date=2001|work=The New York Times|access-date=May 14, 2018|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":2">{{Cite news|url=http://adage.com/article/news/morgan-stanley-s-brand-unveils-tuesday/29414/|title=MORGAN STANLEY'S NEW BRAND UNVEILS TUESDAY|access-date=May 14, 2018|language=en}}</ref> Қазіргі кезде компанияның негізгі қызмет бағыттары институционалдық бағалы қағаздар, әл-ауқатты басқару және инвестицияларды басқару болып табылады.<ref name="10K" /> Банк Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жүйелік маңызы бар қаржы ұйымы ретінде қарастырылады.<ref>{{Cite web |date=2023-11-27 |title=2023 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs) |url=https://www.fsb.org/2023/11/2023-list-of-global-systemically-important-banks-g-sibs/ |access-date=2025-12-06 |website=Financial Stability Board |language=en-US}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} kg4999qfvoo391qwzh8y2ay5q1rd8y7 3615558 3615557 2026-06-11T07:28:43Z 1nter pares 146705 /* */ 3615558 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Morgan Stanley |логотипі = Morgan Stanley Logo 2024.svg |суреті = Morgan Stanley Times Square.jpg |сурет атауы = Штаб-пәтері, [[1585 Broadway]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = MS (NYSE), [[S&P 100]], [[S&P 500]] |қызметі = халықаралық қызмет |құрылды = [[1935 жыл|1935]] |құрушы = [[Генри Стерджис Морган]], [[Гарольд Стэнли]] |орналасуы = [[Morgan Stanley Building]], [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Джеймс П. Горман]] (директорлар кеңесінің құрметті төрағасы) * [[Тед Пик]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор) * Энди Саперштейн (қоса президент) * Дэн Симковиц (қоса президент) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * әл-ауқатты басқару * инвестицияларды басқару * инвестициялық банкинг * сату және трейдинг * тауар нарықтары * прайм-брокерлік қызметтер }} |меншікті капиталы = {{өсім}} 112,7 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 70,6 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 22,0 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,9 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,42 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 83 000 (2025) |басшы компания = [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] (23,3%)<ref>{{cite web |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/895421/000114036124018302/ny20020759x1_def14a.htm#tPRS|title=Morgan Stanley 2024 Proxy statement |date=April 5, 2024 |website=SEC.gov |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |бағынышты компания = {{plainlist| * [[Morgan Stanley Wealth Management]] * [[E-Trade]] * [[Eaton Vance]] * [[Solium]] }} |сайты = }} '''Morgan Stanley'''<ref name=":6">{{Cite web |title=Morgan Stanley 10-K 2023 |url=https://www.morganstanley.com/content/dam/msdotcom/en/about-us-ir/shareholder/10k2023/10k1223.pdf}}</ref> — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы Мидтаундағы Бродвей көшесінің 1585-үйінде орналасқан америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызмет көрсету компаниясы. Компанияның 42 елде кеңселері бар және онда 80 мыңнан астам адам жұмыс істейді. Оның клиенттері қатарында корпорациялар, үкіметтер, мекемелер және жеке тұлғалар бар.<ref name=10K/><ref name=":6" /> 2023 жылы Morgan Stanley жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500]] рейтингінде 61-орынға ие болды,<ref>{{Cite web|url=https://fortune.com/company/morgan-stanley/fortune500/|title=Fortune 500 Companies 2021: Morgan Stanleyt|website=Fortune|language=en-US|access-date=May 10, 2022}}</ref> ал сол жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 30-орынға орналасты.<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Morgan Stanley компаниясының бастапқы нұсқасы 1935 жылғы 16 қыркүйекте америкалық коммерциялық және инвестициялық банктердің қызметін бөлуді талап еткен [[Гласс-Стиголл заңы]]ның қабылдануына жауап ретінде құрылды.<ref name=":3" /> Компанияның негізін қалаушылар қатарында [[J.P. Morgan & Co.]] серіктестері [[Генри Стерджис Морган]] ([[Джон Пирпонт|Дж.П. Морганның]] немересі), [[Гарольд Стэнли]] және басқа да тұлғалар болды. Өзінің алғашқы қызмет жылында компания жария орналастырулар мен жекелей орналастырулар нарығында 24 пайыздық үлеске ие болып, 1,1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі мәмілелерге қатысты. Қазіргі Morgan Stanley компаниясы 1997 жылы бастапқы Morgan Stanley мен [[Dean Witter Discover & Co.]] компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|title=Morgan Stanley Interactive Timeline|website=morganstanley.com|access-date=May 14, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160323014415/https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|archive-date=March 23, 2016|url-status=dead}}</ref> Dean Witter компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Филип Дж. Пурселл]] жаңадан құрылған '''Morgan Stanley Dean Witter Discover & Co.''' компаниясының төрағасы әрі бас атқарушы директоры болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/press-releases/morgan-stanley-chairman-and-ceo-philip-j-purcellannounces-plans-to-retire_3682|title=Morgan Stanley Chairman and CEO Philip J. Purcell Announces Plans to Retire|website=Morgan Stanley|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about-us-ir/shareholder/10k1997.pdf|title=SECURITIES AND EXCHANGE COMMISSION WASHINGTON, D.C. 20549 FORM 10-K (Morgan Stanley, Dean Witter, Discover & Co.)|website=Morgan Stanley}}</ref> 2001 жылы компания өз атауын қайтадан Morgan Stanley деп өзгертті.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/morgan-stanley-dean-witter-company-history/|title=History of Morgan Stanley Dean Witter & Company – FundingUniverse|website=www.fundinguniverse.com|language=en|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2001/01/30/business/the-markets-market-place-morgan-stanley-decides-to-drop-the-dean-witter-name.html|title=THE MARKETS: Market Place; Morgan Stanley decides to drop the Dean Witter name.|last=McGeehan|first=Patrick|date=2001|work=The New York Times|access-date=May 14, 2018|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":2">{{Cite news|url=http://adage.com/article/news/morgan-stanley-s-brand-unveils-tuesday/29414/|title=MORGAN STANLEY'S NEW BRAND UNVEILS TUESDAY|access-date=May 14, 2018|language=en}}</ref> Қазіргі кезде компанияның негізгі қызмет бағыттары институционалдық бағалы қағаздар, әл-ауқатты басқару және инвестицияларды басқару болып табылады.<ref name="10K" /> Банк Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жүйелік маңызы бар қаржы ұйымы ретінде қарастырылады.<ref>{{Cite web |date=2023-11-27 |title=2023 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs) |url=https://www.fsb.org/2023/11/2023-list-of-global-systemically-important-banks-g-sibs/ |access-date=2025-12-06 |website=Financial Stability Board |language=en-US}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} exeg3hczhyqt7ygodjd3e16q8wa7feq 3615559 3615558 2026-06-11T07:29:36Z 1nter pares 146705 3615559 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Morgan Stanley |логотипі = Morgan Stanley Logo 2024.svg |суреті = Morgan Stanley Times Square.jpg |сурет атауы = Штаб-пәтері, [[1585 Broadway]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = MS (NYSE), [[S&P 100]], [[S&P 500]] |қызметі = халықаралық қызмет |құрылды = [[1935 жыл|1935]] |құрушы = [[Генри Стерджис Морган]], [[Гарольд Стэнли]] |орналасуы = [[Morgan Stanley Building]], [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Джеймс П. Горман]] (директорлар кеңесінің құрметті төрағасы) * [[Тед Пик]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор) * Энди Саперштейн (қоса президент) * Дэн Симковиц (қоса президент) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * әл-ауқатты басқару * инвестицияларды басқару * инвестициялық банкинг * сату және трейдинг * тауар нарықтары * прайм-брокерлік қызметтер }} |меншікті капиталы = {{өсім}} 112,7 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 70,6 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 22,0 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,9 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,42 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 83 000 (2025) |басшы компания = [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] (23,3%)<ref>{{cite web |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/895421/000114036124018302/ny20020759x1_def14a.htm#tPRS|title=Morgan Stanley 2024 Proxy statement |date=April 5, 2024 |website=SEC.gov |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |бағынышты компания = {{plainlist| * [[Morgan Stanley Wealth Management]] * [[E-Trade]] * [[Eaton Vance]] * [[Solium]] }} |сайты = }} '''Morgan Stanley'''<ref name=":6">{{Cite web |title=Morgan Stanley 10-K 2023 |url=https://www.morganstanley.com/content/dam/msdotcom/en/about-us-ir/shareholder/10k2023/10k1223.pdf}}</ref> — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы Мидтаундағы Бродвей көшесінің 1585-үйінде орналасқан америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызмет көрсету компаниясы. Компанияның 42 елде кеңселері бар және онда 80 мыңнан астам адам жұмыс істейді. Оның клиенттері қатарында корпорациялар, үкіметтер, мекемелер және жеке тұлғалар бар.<ref name=10K/><ref name=":6" /> 2023 жылы Morgan Stanley жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500]] рейтингінде 61-орынға ие болды,<ref>{{Cite web|url=https://fortune.com/company/morgan-stanley/fortune500/|title=Fortune 500 Companies 2021: Morgan Stanleyt|website=Fortune|language=en-US|access-date=May 10, 2022}}</ref> ал сол жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 30-орынға орналасты.<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Morgan Stanley компаниясының бастапқы нұсқасы 1935 жылғы 16 қыркүйекте америкалық коммерциялық және инвестициялық банктердің қызметін бөлуді талап еткен [[Гласс-Стиголл заңы]]ның қабылдануына жауап ретінде құрылды.<ref name=":3" /> Компанияның негізін қалаушылар қатарында [[J.P. Morgan & Co.]] серіктестері [[Генри Стерджис Морган]] ([[Джон Пирпонт|Дж.П. Морганның]] немересі), [[Гарольд Стэнли]] және басқа да тұлғалар болды. Өзінің алғашқы қызмет жылында компания жария орналастырулар мен жекелей орналастырулар нарығында 24 пайыздық үлеске ие болып, 1,1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі мәмілелерге қатысты. Қазіргі Morgan Stanley компаниясы 1997 жылы бастапқы Morgan Stanley мен [[Dean Witter Discover & Co.]] компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|title=Morgan Stanley Interactive Timeline|website=morganstanley.com|access-date=May 14, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160323014415/https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|archive-date=March 23, 2016|url-status=dead}}</ref> Dean Witter компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Филип Дж. Пурселл]] жаңадан құрылған '''Morgan Stanley Dean Witter Discover & Co.''' компаниясының төрағасы әрі бас атқарушы директоры болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/press-releases/morgan-stanley-chairman-and-ceo-philip-j-purcellannounces-plans-to-retire_3682|title=Morgan Stanley Chairman and CEO Philip J. Purcell Announces Plans to Retire|website=Morgan Stanley|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about-us-ir/shareholder/10k1997.pdf|title=SECURITIES AND EXCHANGE COMMISSION WASHINGTON, D.C. 20549 FORM 10-K (Morgan Stanley, Dean Witter, Discover & Co.)|website=Morgan Stanley}}</ref> 2001 жылы компания өз атауын қайтадан Morgan Stanley деп өзгертті.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/morgan-stanley-dean-witter-company-history/|title=History of Morgan Stanley Dean Witter & Company – FundingUniverse|website=www.fundinguniverse.com|language=en|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2001/01/30/business/the-markets-market-place-morgan-stanley-decides-to-drop-the-dean-witter-name.html|title=THE MARKETS: Market Place; Morgan Stanley decides to drop the Dean Witter name.|last=McGeehan|first=Patrick|date=2001|work=The New York Times|access-date=May 14, 2018|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":2">{{Cite news|url=http://adage.com/article/news/morgan-stanley-s-brand-unveils-tuesday/29414/|title=MORGAN STANLEY'S NEW BRAND UNVEILS TUESDAY|access-date=May 14, 2018|language=en}}</ref> Қазіргі кезде компанияның негізгі қызмет бағыттары институционалдық бағалы қағаздар, әл-ауқатты басқару және инвестицияларды басқару болып табылады.<ref name="10K" /> Банк Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жүйелік маңызы бар қаржы ұйымы ретінде қарастырылады.<ref>{{Cite web |date=2023-11-27 |title=2023 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs) |url=https://www.fsb.org/2023/11/2023-list-of-global-systemically-important-banks-g-sibs/ |access-date=2025-12-06 |website=Financial Stability Board |language=en-US}}</ref> == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} luij1r7ksz8n8jazq9f1hiyhay0fcff 3615560 3615559 2026-06-11T07:33:55Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3615560 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Morgan Stanley |логотипі = Morgan Stanley Logo 2024.svg |суреті = Morgan Stanley Times Square.jpg |сурет атауы = Штаб-пәтері, [[1585 Broadway]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = MS (NYSE), [[S&P 100]], [[S&P 500]] |қызметі = халықаралық қызмет |құрылды = [[1935 жыл|1935]] |құрушы = [[Генри Стерджис Морган]], [[Гарольд Стэнли]] |орналасуы = [[Morgan Stanley Building]], [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Джеймс П. Горман]] (директорлар кеңесінің құрметті төрағасы) * [[Тед Пик]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор) * Энди Саперштейн (қоса президент) * Дэн Симковиц (қоса президент) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * әл-ауқатты басқару * инвестицияларды басқару * инвестициялық банкинг * сату және трейдинг * тауар нарықтары * прайм-брокерлік қызметтер }} |меншікті капиталы = {{өсім}} 112,7 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 70,6 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 22,0 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,9 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,42 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 83 000 (2025) |басшы компания = [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] (23,3%)<ref>{{cite web |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/895421/000114036124018302/ny20020759x1_def14a.htm#tPRS|title=Morgan Stanley 2024 Proxy statement |date=April 5, 2024 |website=SEC.gov |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |бағынышты компания = {{plainlist| * [[Morgan Stanley Wealth Management]] * [[E-Trade]] * [[Eaton Vance]] * [[Solium]] }} |сайты = }} '''Morgan Stanley'''<ref name=":6">{{Cite web |title=Morgan Stanley 10-K 2023 |url=https://www.morganstanley.com/content/dam/msdotcom/en/about-us-ir/shareholder/10k2023/10k1223.pdf}}</ref> — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы Мидтаундағы Бродвей көшесінің 1585-үйінде орналасқан америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызмет көрсету компаниясы. Компанияның 42 елде кеңселері бар және онда 80 мыңнан астам адам жұмыс істейді. Оның клиенттері қатарында корпорациялар, үкіметтер, мекемелер және жеке тұлғалар бар.<ref name=10K/><ref name=":6" /> 2023 жылы Morgan Stanley жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500]] рейтингінде 61-орынға ие болды,<ref>{{Cite web|url=https://fortune.com/company/morgan-stanley/fortune500/|title=Fortune 500 Companies 2021: Morgan Stanleyt|website=Fortune|language=en-US|access-date=May 10, 2022}}</ref> ал сол жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 30-орынға орналасты.<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Morgan Stanley компаниясының бастапқы нұсқасы 1935 жылғы 16 қыркүйекте америкалық коммерциялық және инвестициялық банктердің қызметін бөлуді талап еткен [[Гласс-Стиголл заңы]]ның қабылдануына жауап ретінде құрылды.<ref name=":3" /> Компанияның негізін қалаушылар қатарында [[J.P. Morgan & Co.]] серіктестері [[Генри Стерджис Морган]] ([[Джон Пирпонт|Дж.П. Морганның]] немересі), [[Гарольд Стэнли]] және басқа да тұлғалар болды. Өзінің алғашқы қызмет жылында компания жария орналастырулар мен жекелей орналастырулар нарығында 24 пайыздық үлеске ие болып, 1,1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі мәмілелерге қатысты. Қазіргі Morgan Stanley компаниясы 1997 жылы бастапқы Morgan Stanley мен [[Dean Witter Discover & Co.]] компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|title=Morgan Stanley Interactive Timeline|website=morganstanley.com|access-date=May 14, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160323014415/https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|archive-date=March 23, 2016|url-status=dead}}</ref> Dean Witter компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Филип Дж. Пурселл]] жаңадан құрылған '''Morgan Stanley Dean Witter Discover & Co.''' компаниясының төрағасы әрі бас атқарушы директоры болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/press-releases/morgan-stanley-chairman-and-ceo-philip-j-purcellannounces-plans-to-retire_3682|title=Morgan Stanley Chairman and CEO Philip J. Purcell Announces Plans to Retire|website=Morgan Stanley|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about-us-ir/shareholder/10k1997.pdf|title=SECURITIES AND EXCHANGE COMMISSION WASHINGTON, D.C. 20549 FORM 10-K (Morgan Stanley, Dean Witter, Discover & Co.)|website=Morgan Stanley}}</ref> 2001 жылы компания өз атауын қайтадан Morgan Stanley деп өзгертті.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/morgan-stanley-dean-witter-company-history/|title=History of Morgan Stanley Dean Witter & Company – FundingUniverse|website=www.fundinguniverse.com|language=en|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2001/01/30/business/the-markets-market-place-morgan-stanley-decides-to-drop-the-dean-witter-name.html|title=THE MARKETS: Market Place; Morgan Stanley decides to drop the Dean Witter name.|last=McGeehan|first=Patrick|date=2001|work=The New York Times|access-date=May 14, 2018|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":2">{{Cite news|url=http://adage.com/article/news/morgan-stanley-s-brand-unveils-tuesday/29414/|title=MORGAN STANLEY'S NEW BRAND UNVEILS TUESDAY|access-date=May 14, 2018|language=en}}</ref> Қазіргі кезде компанияның негізгі қызмет бағыттары институционалдық бағалы қағаздар, әл-ауқатты басқару және инвестицияларды басқару болып табылады.<ref name="10K" /> Банк Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жүйелік маңызы бар қаржы ұйымы ретінде қарастырылады.<ref>{{Cite web |date=2023-11-27 |title=2023 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs) |url=https://www.fsb.org/2023/11/2023-list-of-global-systemically-important-banks-g-sibs/ |access-date=2025-12-06 |website=Financial Stability Board |language=en-US}}</ref> == Тарихы == === Алғашқы жылдары (1935–1997) === Morgan Stanley өз бастауын [[J.P. Morgan & Co.]] компаниясынан алады. 1933 жылы АҚШ Конгресі [[Гласс-Стиголл заңы]]н қабылдағаннан кейін инвестициялық банкинг пен коммерциялық банкинг қызметтерін бір холдингтік құрылым аясында қатар жүргізуге тыйым салынды.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/the-history-of-jpmorgan-chase-2012-3|title=DUELS, BOMBINGS AND APPLE: The Incredible Story Behind The Creation Of JPMorgan Chase|last=Wile|first=Rob|website=Business Insider|access-date=April 27, 2020}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|last=Bazoobandi|first=Sara|url=https://books.google.com/books?id=U75Fxg7UX-sC&q=Henry+S.+Morgan+and+Harold+Stanley%2C+left+J.P.+Morgan+&pg=PA67|title=The Political Economy of the Gulf Sovereign Wealth Funds: A Case Study of Iran, Kuwait, Saudi Arabia and the United Arab Emirates|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-52222-9|language=en}}</ref> J.P. Morgan & Co. инвестициялық банкингтің орнына коммерциялық банкинг бағытын таңдады. Соның нәтижесінде компанияның кейбір қызметкерлері, соның ішінде [[Генри С. Морган]] ([[Джон Пирпонт|Дж.П. Морганның]] немересі) мен [[Гарольд Стэнли]], J.P. Morgan & Co. компаниясынан кетіп, Drexel серіктестерінен шыққан басқа тұлғалармен бірге Morgan Stanley компаниясын құрды.<ref name=":4" /> Компания өз қызметін ресми түрде 1935 жылғы 16 қыркүйекте Нью-Йорк қаласындағы [[Уолл-стрит]]тің 2-үйінде, J.P. Morgan кеңсесінен бірнеше ғимарат қашықтықта бастады.<ref>{{Cite book|last=Knee|first=Jonathan A.|url=https://books.google.com/books?id=uxkzcvxZTgQC&q=morgan+stanley+opened+the+doors+for+business+on+September+16%2C+1935&pg=PT114|title=The Accidental Investment Banker: Inside the Decade that Transformed Wall Street|date=August 15, 2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-992414-1|language=en}}</ref> 1938 жылы фирма United States Steel Corporation компаниясының 100 миллион АҚШ доллары көлеміндегі облигациялық қарыз міндеттемелерін орналастыруда жетекші андеррайтер ретінде қызмет атқарды.<ref>{{Cite book|last=Committee|first=United States Congress House Temporary National Economic|url=https://books.google.com/books?id=_TvO_P_vmfcC&q=morgan+stanley+steel+corporation+distribution+1938&pg=PA13006|title=Investigation of Concentration of Economic Power: Hearings Before the Temporary National Economic Committee ...|date=1939|publisher=U.S. Government Printing Office|language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} axglwqrvirelsuh62z6dmbihpqhf5w8 3615561 3615560 2026-06-11T07:37:20Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3615561 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Morgan Stanley |логотипі = Morgan Stanley Logo 2024.svg |суреті = Morgan Stanley Times Square.jpg |сурет атауы = Штаб-пәтері, [[1585 Broadway]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = MS (NYSE), [[S&P 100]], [[S&P 500]] |қызметі = халықаралық қызмет |құрылды = [[1935 жыл|1935]] |құрушы = [[Генри Стерджис Морган]], [[Гарольд Стэнли]] |орналасуы = [[Morgan Stanley Building]], [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Джеймс П. Горман]] (директорлар кеңесінің құрметті төрағасы) * [[Тед Пик]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор) * Энди Саперштейн (қоса президент) * Дэн Симковиц (қоса президент) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * әл-ауқатты басқару * инвестицияларды басқару * инвестициялық банкинг * сату және трейдинг * тауар нарықтары * прайм-брокерлік қызметтер }} |меншікті капиталы = {{өсім}} 112,7 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 70,6 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 22,0 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,9 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,42 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 83 000 (2025) |басшы компания = [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] (23,3%)<ref>{{cite web |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/895421/000114036124018302/ny20020759x1_def14a.htm#tPRS|title=Morgan Stanley 2024 Proxy statement |date=April 5, 2024 |website=SEC.gov |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |бағынышты компания = {{plainlist| * [[Morgan Stanley Wealth Management]] * [[E-Trade]] * [[Eaton Vance]] * [[Solium]] }} |сайты = }} '''Morgan Stanley'''<ref name=":6">{{Cite web |title=Morgan Stanley 10-K 2023 |url=https://www.morganstanley.com/content/dam/msdotcom/en/about-us-ir/shareholder/10k2023/10k1223.pdf}}</ref> — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы Мидтаундағы Бродвей көшесінің 1585-үйінде орналасқан америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызмет көрсету компаниясы. Компанияның 42 елде кеңселері бар және онда 80 мыңнан астам адам жұмыс істейді. Оның клиенттері қатарында корпорациялар, үкіметтер, мекемелер және жеке тұлғалар бар.<ref name=10K/><ref name=":6" /> 2023 жылы Morgan Stanley жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500]] рейтингінде 61-орынға ие болды,<ref>{{Cite web|url=https://fortune.com/company/morgan-stanley/fortune500/|title=Fortune 500 Companies 2021: Morgan Stanleyt|website=Fortune|language=en-US|access-date=May 10, 2022}}</ref> ал сол жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 30-орынға орналасты.<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Morgan Stanley компаниясының бастапқы нұсқасы 1935 жылғы 16 қыркүйекте америкалық коммерциялық және инвестициялық банктердің қызметін бөлуді талап еткен [[Гласс-Стиголл заңы]]ның қабылдануына жауап ретінде құрылды.<ref name=":3" /> Компанияның негізін қалаушылар қатарында [[J.P. Morgan & Co.]] серіктестері [[Генри Стерджис Морган]] ([[Джон Пирпонт|Дж.П. Морганның]] немересі), [[Гарольд Стэнли]] және басқа да тұлғалар болды. Өзінің алғашқы қызмет жылында компания жария орналастырулар мен жекелей орналастырулар нарығында 24 пайыздық үлеске ие болып, 1,1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі мәмілелерге қатысты. Қазіргі Morgan Stanley компаниясы 1997 жылы бастапқы Morgan Stanley мен [[Dean Witter Discover & Co.]] компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|title=Morgan Stanley Interactive Timeline|website=morganstanley.com|access-date=May 14, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160323014415/https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|archive-date=March 23, 2016|url-status=dead}}</ref> Dean Witter компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Филип Дж. Пурселл]] жаңадан құрылған '''Morgan Stanley Dean Witter Discover & Co.''' компаниясының төрағасы әрі бас атқарушы директоры болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/press-releases/morgan-stanley-chairman-and-ceo-philip-j-purcellannounces-plans-to-retire_3682|title=Morgan Stanley Chairman and CEO Philip J. Purcell Announces Plans to Retire|website=Morgan Stanley|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about-us-ir/shareholder/10k1997.pdf|title=SECURITIES AND EXCHANGE COMMISSION WASHINGTON, D.C. 20549 FORM 10-K (Morgan Stanley, Dean Witter, Discover & Co.)|website=Morgan Stanley}}</ref> 2001 жылы компания өз атауын қайтадан Morgan Stanley деп өзгертті.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/morgan-stanley-dean-witter-company-history/|title=History of Morgan Stanley Dean Witter & Company – FundingUniverse|website=www.fundinguniverse.com|language=en|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2001/01/30/business/the-markets-market-place-morgan-stanley-decides-to-drop-the-dean-witter-name.html|title=THE MARKETS: Market Place; Morgan Stanley decides to drop the Dean Witter name.|last=McGeehan|first=Patrick|date=2001|work=The New York Times|access-date=May 14, 2018|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":2">{{Cite news|url=http://adage.com/article/news/morgan-stanley-s-brand-unveils-tuesday/29414/|title=MORGAN STANLEY'S NEW BRAND UNVEILS TUESDAY|access-date=May 14, 2018|language=en}}</ref> Қазіргі кезде компанияның негізгі қызмет бағыттары институционалдық бағалы қағаздар, әл-ауқатты басқару және инвестицияларды басқару болып табылады.<ref name="10K" /> Банк Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жүйелік маңызы бар қаржы ұйымы ретінде қарастырылады.<ref>{{Cite web |date=2023-11-27 |title=2023 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs) |url=https://www.fsb.org/2023/11/2023-list-of-global-systemically-important-banks-g-sibs/ |access-date=2025-12-06 |website=Financial Stability Board |language=en-US}}</ref> == Тарихы == === Алғашқы жылдары (1935–1997) === Morgan Stanley өз бастауын [[J.P. Morgan & Co.]] компаниясынан алады. 1933 жылы АҚШ Конгресі [[Гласс-Стиголл заңы]]н қабылдағаннан кейін инвестициялық банкинг пен коммерциялық банкинг қызметтерін бір холдингтік құрылым аясында қатар жүргізуге тыйым салынды.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/the-history-of-jpmorgan-chase-2012-3|title=DUELS, BOMBINGS AND APPLE: The Incredible Story Behind The Creation Of JPMorgan Chase|last=Wile|first=Rob|website=Business Insider|access-date=April 27, 2020}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|last=Bazoobandi|first=Sara|url=https://books.google.com/books?id=U75Fxg7UX-sC&q=Henry+S.+Morgan+and+Harold+Stanley%2C+left+J.P.+Morgan+&pg=PA67|title=The Political Economy of the Gulf Sovereign Wealth Funds: A Case Study of Iran, Kuwait, Saudi Arabia and the United Arab Emirates|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-52222-9|language=en}}</ref> J.P. Morgan & Co. инвестициялық банкингтің орнына коммерциялық банкинг бағытын таңдады. Соның нәтижесінде компанияның кейбір қызметкерлері, соның ішінде [[Генри С. Морган]] ([[Джон Пирпонт|Дж.П. Морганның]] немересі) мен [[Гарольд Стэнли]], J.P. Morgan & Co. компаниясынан кетіп, Drexel серіктестерінен шыққан басқа тұлғалармен бірге Morgan Stanley компаниясын құрды.<ref name=":4" /> Компания өз қызметін ресми түрде 1935 жылғы 16 қыркүйекте Нью-Йорк қаласындағы [[Уолл-стрит]]тің 2-үйінде, J.P. Morgan кеңсесінен бірнеше ғимарат қашықтықта бастады.<ref>{{Cite book|last=Knee|first=Jonathan A.|url=https://books.google.com/books?id=uxkzcvxZTgQC&q=morgan+stanley+opened+the+doors+for+business+on+September+16%2C+1935&pg=PT114|title=The Accidental Investment Banker: Inside the Decade that Transformed Wall Street|date=August 15, 2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-992414-1|language=en}}</ref> 1938 жылы фирма United States Steel Corporation компаниясының 100 миллион АҚШ доллары көлеміндегі облигациялық қарыз міндеттемелерін орналастыруда жетекші андеррайтер ретінде қызмет атқарды.<ref>{{Cite book|last=Committee|first=United States Congress House Temporary National Economic|url=https://books.google.com/books?id=_TvO_P_vmfcC&q=morgan+stanley+steel+corporation+distribution+1938&pg=PA13006|title=Investigation of Concentration of Economic Power: Hearings Before the Temporary National Economic Committee ...|date=1939|publisher=U.S. Government Printing Office|language=en}}</ref> 1951 жылдан 1961 жылға дейін фирманы Morgan Stanley компаниясын басқарған соңғы негізін қалаушы Перри Холл басқарды.<ref>{{Cite news|last=Saxon|first=Wolfgang|url=https://www.nytimes.com/1992/07/18/nyregion/perry-e-hall-founding-partner-of-morgan-stanley-is-dead-at-96.html|title=Perry E. Hall, Founding Partner Of Morgan Stanley, Is Dead at 96|date=July 18, 1992|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Осы кезеңде компания 1952 жылғы Дүниежүзілік банктің ең жоғары ААА рейтингіне ие облигациялар шығарылымын бірлесіп басқарды.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1975/12/10/archives/world-bank-backin-us-debt-market-borrowing-up-big-offering-due.html|title=World Bank Back in U.S. Debt Market|date=December 10, 1975|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Сондай-ақ фирма [[General Motors]] компаниясының 300 миллион АҚШ доллары көлеміндегі қарыздық бағалы қағаздар шығарылымын,<ref>{{Cite news |last=Maidenberg |first=H. J. |date=1975-03-04 |title=Debt Issue Will Be Concern's First in 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1975/03/04/archives/debt-issue-will-be-concerns-first-in-21-years-gm-plans-issue-of.html |access-date=2026-02-20 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> [[IBM]] компаниясының 231 миллион АҚШ доллары көлеміндегі акциялар орналастыруын<ref>{{Cite news |date=1957-06-03 |title=Wall Street: IBM’s Bargain Sale |url=https://time.com/archive/6887790/wall-street-ibms-bargain-sale/ |work=Time}}</ref> және [[AT&T]] компаниясының 250 миллион АҚШ доллары көлеміндегі қарыздық бағалы қағаздар шығарылымын ұйымдастыруға қатысты.{{Citation needed}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8rojjttvlozv9crbwa8e7wmqc2nageh 3615562 3615561 2026-06-11T07:43:21Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3615562 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Morgan Stanley |логотипі = Morgan Stanley Logo 2024.svg |суреті = Morgan Stanley Times Square.jpg |сурет атауы = Штаб-пәтері, [[1585 Broadway]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = MS (NYSE), [[S&P 100]], [[S&P 500]] |қызметі = халықаралық қызмет |құрылды = [[1935 жыл|1935]] |құрушы = [[Генри Стерджис Морган]], [[Гарольд Стэнли]] |орналасуы = [[Morgan Stanley Building]], [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Джеймс П. Горман]] (директорлар кеңесінің құрметті төрағасы) * [[Тед Пик]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор) * Энди Саперштейн (қоса президент) * Дэн Симковиц (қоса президент) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * әл-ауқатты басқару * инвестицияларды басқару * инвестициялық банкинг * сату және трейдинг * тауар нарықтары * прайм-брокерлік қызметтер }} |меншікті капиталы = {{өсім}} 112,7 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 70,6 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 22,0 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,9 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,42 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 83 000 (2025) |басшы компания = [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] (23,3%)<ref>{{cite web |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/895421/000114036124018302/ny20020759x1_def14a.htm#tPRS|title=Morgan Stanley 2024 Proxy statement |date=April 5, 2024 |website=SEC.gov |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |бағынышты компания = {{plainlist| * [[Morgan Stanley Wealth Management]] * [[E-Trade]] * [[Eaton Vance]] * [[Solium]] }} |сайты = }} '''Morgan Stanley'''<ref name=":6">{{Cite web |title=Morgan Stanley 10-K 2023 |url=https://www.morganstanley.com/content/dam/msdotcom/en/about-us-ir/shareholder/10k2023/10k1223.pdf}}</ref> — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы Мидтаундағы Бродвей көшесінің 1585-үйінде орналасқан америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызмет көрсету компаниясы. Компанияның 42 елде кеңселері бар және онда 80 мыңнан астам адам жұмыс істейді. Оның клиенттері қатарында корпорациялар, үкіметтер, мекемелер және жеке тұлғалар бар.<ref name=10K/><ref name=":6" /> 2023 жылы Morgan Stanley жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500]] рейтингінде 61-орынға ие болды,<ref>{{Cite web|url=https://fortune.com/company/morgan-stanley/fortune500/|title=Fortune 500 Companies 2021: Morgan Stanleyt|website=Fortune|language=en-US|access-date=May 10, 2022}}</ref> ал сол жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 30-орынға орналасты.<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Morgan Stanley компаниясының бастапқы нұсқасы 1935 жылғы 16 қыркүйекте америкалық коммерциялық және инвестициялық банктердің қызметін бөлуді талап еткен [[Гласс-Стиголл заңы]]ның қабылдануына жауап ретінде құрылды.<ref name=":3" /> Компанияның негізін қалаушылар қатарында [[J.P. Morgan & Co.]] серіктестері [[Генри Стерджис Морган]] ([[Джон Пирпонт|Дж.П. Морганның]] немересі), [[Гарольд Стэнли]] және басқа да тұлғалар болды. Өзінің алғашқы қызмет жылында компания жария орналастырулар мен жекелей орналастырулар нарығында 24 пайыздық үлеске ие болып, 1,1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі мәмілелерге қатысты. Қазіргі Morgan Stanley компаниясы 1997 жылы бастапқы Morgan Stanley мен [[Dean Witter Discover & Co.]] компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|title=Morgan Stanley Interactive Timeline|website=morganstanley.com|access-date=May 14, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160323014415/https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|archive-date=March 23, 2016|url-status=dead}}</ref> Dean Witter компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Филип Дж. Пурселл]] жаңадан құрылған '''Morgan Stanley Dean Witter Discover & Co.''' компаниясының төрағасы әрі бас атқарушы директоры болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/press-releases/morgan-stanley-chairman-and-ceo-philip-j-purcellannounces-plans-to-retire_3682|title=Morgan Stanley Chairman and CEO Philip J. Purcell Announces Plans to Retire|website=Morgan Stanley|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about-us-ir/shareholder/10k1997.pdf|title=SECURITIES AND EXCHANGE COMMISSION WASHINGTON, D.C. 20549 FORM 10-K (Morgan Stanley, Dean Witter, Discover & Co.)|website=Morgan Stanley}}</ref> 2001 жылы компания өз атауын қайтадан Morgan Stanley деп өзгертті.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/morgan-stanley-dean-witter-company-history/|title=History of Morgan Stanley Dean Witter & Company – FundingUniverse|website=www.fundinguniverse.com|language=en|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2001/01/30/business/the-markets-market-place-morgan-stanley-decides-to-drop-the-dean-witter-name.html|title=THE MARKETS: Market Place; Morgan Stanley decides to drop the Dean Witter name.|last=McGeehan|first=Patrick|date=2001|work=The New York Times|access-date=May 14, 2018|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":2">{{Cite news|url=http://adage.com/article/news/morgan-stanley-s-brand-unveils-tuesday/29414/|title=MORGAN STANLEY'S NEW BRAND UNVEILS TUESDAY|access-date=May 14, 2018|language=en}}</ref> Қазіргі кезде компанияның негізгі қызмет бағыттары институционалдық бағалы қағаздар, әл-ауқатты басқару және инвестицияларды басқару болып табылады.<ref name="10K" /> Банк Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жүйелік маңызы бар қаржы ұйымы ретінде қарастырылады.<ref>{{Cite web |date=2023-11-27 |title=2023 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs) |url=https://www.fsb.org/2023/11/2023-list-of-global-systemically-important-banks-g-sibs/ |access-date=2025-12-06 |website=Financial Stability Board |language=en-US}}</ref> == Тарихы == === Алғашқы жылдары (1935–1997) === Morgan Stanley өз бастауын [[J.P. Morgan & Co.]] компаниясынан алады. 1933 жылы АҚШ Конгресі [[Гласс-Стиголл заңы]]н қабылдағаннан кейін инвестициялық банкинг пен коммерциялық банкинг қызметтерін бір холдингтік құрылым аясында қатар жүргізуге тыйым салынды.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/the-history-of-jpmorgan-chase-2012-3|title=DUELS, BOMBINGS AND APPLE: The Incredible Story Behind The Creation Of JPMorgan Chase|last=Wile|first=Rob|website=Business Insider|access-date=April 27, 2020}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|last=Bazoobandi|first=Sara|url=https://books.google.com/books?id=U75Fxg7UX-sC&q=Henry+S.+Morgan+and+Harold+Stanley%2C+left+J.P.+Morgan+&pg=PA67|title=The Political Economy of the Gulf Sovereign Wealth Funds: A Case Study of Iran, Kuwait, Saudi Arabia and the United Arab Emirates|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-52222-9|language=en}}</ref> J.P. Morgan & Co. инвестициялық банкингтің орнына коммерциялық банкинг бағытын таңдады. Соның нәтижесінде компанияның кейбір қызметкерлері, соның ішінде [[Генри С. Морган]] ([[Джон Пирпонт|Дж.П. Морганның]] немересі) мен [[Гарольд Стэнли]], J.P. Morgan & Co. компаниясынан кетіп, Drexel серіктестерінен шыққан басқа тұлғалармен бірге Morgan Stanley компаниясын құрды.<ref name=":4" /> Компания өз қызметін ресми түрде 1935 жылғы 16 қыркүйекте Нью-Йорк қаласындағы [[Уолл-стрит]]тің 2-үйінде, J.P. Morgan кеңсесінен бірнеше ғимарат қашықтықта бастады.<ref>{{Cite book|last=Knee|first=Jonathan A.|url=https://books.google.com/books?id=uxkzcvxZTgQC&q=morgan+stanley+opened+the+doors+for+business+on+September+16%2C+1935&pg=PT114|title=The Accidental Investment Banker: Inside the Decade that Transformed Wall Street|date=August 15, 2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-992414-1|language=en}}</ref> 1938 жылы фирма United States Steel Corporation компаниясының 100 миллион АҚШ доллары көлеміндегі облигациялық қарыз міндеттемелерін орналастыруда жетекші андеррайтер ретінде қызмет атқарды.<ref>{{Cite book|last=Committee|first=United States Congress House Temporary National Economic|url=https://books.google.com/books?id=_TvO_P_vmfcC&q=morgan+stanley+steel+corporation+distribution+1938&pg=PA13006|title=Investigation of Concentration of Economic Power: Hearings Before the Temporary National Economic Committee ...|date=1939|publisher=U.S. Government Printing Office|language=en}}</ref> 1951 жылдан 1961 жылға дейін фирманы Morgan Stanley компаниясын басқарған соңғы негізін қалаушы Перри Холл басқарды.<ref>{{Cite news|last=Saxon|first=Wolfgang|url=https://www.nytimes.com/1992/07/18/nyregion/perry-e-hall-founding-partner-of-morgan-stanley-is-dead-at-96.html|title=Perry E. Hall, Founding Partner Of Morgan Stanley, Is Dead at 96|date=July 18, 1992|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Осы кезеңде компания 1952 жылғы Дүниежүзілік банктің ең жоғары ААА рейтингіне ие облигациялар шығарылымын бірлесіп басқарды.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1975/12/10/archives/world-bank-backin-us-debt-market-borrowing-up-big-offering-due.html|title=World Bank Back in U.S. Debt Market|date=December 10, 1975|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Сондай-ақ фирма [[General Motors]] компаниясының 300 миллион АҚШ доллары көлеміндегі қарыздық бағалы қағаздар шығарылымын,<ref>{{Cite news |last=Maidenberg |first=H. J. |date=1975-03-04 |title=Debt Issue Will Be Concern's First in 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1975/03/04/archives/debt-issue-will-be-concerns-first-in-21-years-gm-plans-issue-of.html |access-date=2026-02-20 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> [[IBM]] компаниясының 231 миллион АҚШ доллары көлеміндегі акциялар орналастыруын<ref>{{Cite news |date=1957-06-03 |title=Wall Street: IBM’s Bargain Sale |url=https://time.com/archive/6887790/wall-street-ibms-bargain-sale/ |work=Time}}</ref> және [[AT&T]] компаниясының 250 миллион АҚШ доллары көлеміндегі қарыздық бағалы қағаздар шығарылымын ұйымдастыруға қатысты.{{Citation needed}} Morgan Stanley 1962 жылы қаржылық талдауға арналған алғашқы өміршең компьютерлік модельді жасағанын мәлімдейді. Бұл қаржылық талдау саласындағы жаңа бағыттың басталуына негіз болды. Компанияның болашақ президенті әрі директорлар кеңесінің төрағасы болған Дик Фишер жас қызметкер кезінде осы модельді жасауға қатысып, [[IBM]] компаниясында [[Fortran]] және [[COBOL]] бағдарламалау тілдерін меңгерді.<ref>{{cite web|url=http://hbswk.hbs.edu/archive/2344.html|title=Alumni Awards 2001 - Dick Fisher|date=July 2, 2001|website=HBS.edu|access-date= September 3, 2014}}</ref> 1967 жылы компания еуропалық бағалы қағаздар нарығына шығу мақсатында Парижде Morgan & Cie, International бөлімшесін құрды.<ref>{{Cite book|last=Pak|first=Susie J.|url=https://books.google.com/books?id=d5EwvU7PgtgC&q=In+1967+Morgan+&pg=PA235|title=Gentlemen Bankers|date=June 1, 2013|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-07557-3|language=en}}</ref> Сол жылы фирма Brooks, Harvey & Co., Inc. компаниясын сатып алып, жылжымайтын мүлік саласындағы қызметін бастады.<ref>{{Cite news|last=Bleakley|first=Fred R.|url=https://www.nytimes.com/1985/06/17/business/goldman-s-rise-in-real-estate.html|title=Goldman's Rise in Real Estate|date=June 17, 1985|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Компанияның сату және трейдинг бөлімшесінің құрылуына Боб Болдуин бастамашы болған деп есептеледі.<ref>{{Cite book|last=Chernow|first=Ron|url=https://books.google.com/books?id=sgNUEqkgctEC&q=morgan+stanley+sales+and+trading+business+is+believed+to+be+from+Bob+Baldwin.&pg=PT542|title=The House of Morgan: An American Banking Dynasty and the Rise of Modern Finance|date=January 19, 2010|publisher=Grove/Atlantic, Inc.|isbn=978-0-8021-9813-6|language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} cxw37uugo3ybmr126vb04hq2odxkzyl 3615563 3615562 2026-06-11T07:44:41Z 1nter pares 146705 /* Алғашқы жылдары (1935–1997) */ 3615563 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Morgan Stanley |логотипі = Morgan Stanley Logo 2024.svg |суреті = Morgan Stanley Times Square.jpg |сурет атауы = Штаб-пәтері, [[1585 Broadway]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = MS (NYSE), [[S&P 100]], [[S&P 500]] |қызметі = халықаралық қызмет |құрылды = [[1935 жыл|1935]] |құрушы = [[Генри Стерджис Морган]], [[Гарольд Стэнли]] |орналасуы = [[Morgan Stanley Building]], [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Джеймс П. Горман]] (директорлар кеңесінің құрметті төрағасы) * [[Тед Пик]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор) * Энди Саперштейн (қоса президент) * Дэн Симковиц (қоса президент) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * әл-ауқатты басқару * инвестицияларды басқару * инвестициялық банкинг * сату және трейдинг * тауар нарықтары * прайм-брокерлік қызметтер }} |меншікті капиталы = {{өсім}} 112,7 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 70,6 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 22,0 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,9 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,42 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 83 000 (2025) |басшы компания = [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] (23,3%)<ref>{{cite web |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/895421/000114036124018302/ny20020759x1_def14a.htm#tPRS|title=Morgan Stanley 2024 Proxy statement |date=April 5, 2024 |website=SEC.gov |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |бағынышты компания = {{plainlist| * [[Morgan Stanley Wealth Management]] * [[E-Trade]] * [[Eaton Vance]] * [[Solium]] }} |сайты = }} '''Morgan Stanley'''<ref name=":6">{{Cite web |title=Morgan Stanley 10-K 2023 |url=https://www.morganstanley.com/content/dam/msdotcom/en/about-us-ir/shareholder/10k2023/10k1223.pdf}}</ref> — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы Мидтаундағы Бродвей көшесінің 1585-үйінде орналасқан америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызмет көрсету компаниясы. Компанияның 42 елде кеңселері бар және онда 80 мыңнан астам адам жұмыс істейді. Оның клиенттері қатарында корпорациялар, үкіметтер, мекемелер және жеке тұлғалар бар.<ref name=10K/><ref name=":6" /> 2023 жылы Morgan Stanley жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500]] рейтингінде 61-орынға ие болды,<ref>{{Cite web|url=https://fortune.com/company/morgan-stanley/fortune500/|title=Fortune 500 Companies 2021: Morgan Stanleyt|website=Fortune|language=en-US|access-date=May 10, 2022}}</ref> ал сол жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 30-орынға орналасты.<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Morgan Stanley компаниясының бастапқы нұсқасы 1935 жылғы 16 қыркүйекте америкалық коммерциялық және инвестициялық банктердің қызметін бөлуді талап еткен [[Гласс-Стиголл заңы]]ның қабылдануына жауап ретінде құрылды.<ref name=":3" /> Компанияның негізін қалаушылар қатарында [[J.P. Morgan & Co.]] серіктестері [[Генри Стерджис Морган]] ([[Джон Пирпонт|Дж.П. Морганның]] немересі), [[Гарольд Стэнли]] және басқа да тұлғалар болды. Өзінің алғашқы қызмет жылында компания жария орналастырулар мен жекелей орналастырулар нарығында 24 пайыздық үлеске ие болып, 1,1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі мәмілелерге қатысты. Қазіргі Morgan Stanley компаниясы 1997 жылы бастапқы Morgan Stanley мен [[Dean Witter Discover & Co.]] компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|title=Morgan Stanley Interactive Timeline|website=morganstanley.com|access-date=May 14, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160323014415/https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|archive-date=March 23, 2016|url-status=dead}}</ref> Dean Witter компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Филип Дж. Пурселл]] жаңадан құрылған '''Morgan Stanley Dean Witter Discover & Co.''' компаниясының төрағасы әрі бас атқарушы директоры болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/press-releases/morgan-stanley-chairman-and-ceo-philip-j-purcellannounces-plans-to-retire_3682|title=Morgan Stanley Chairman and CEO Philip J. Purcell Announces Plans to Retire|website=Morgan Stanley|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about-us-ir/shareholder/10k1997.pdf|title=SECURITIES AND EXCHANGE COMMISSION WASHINGTON, D.C. 20549 FORM 10-K (Morgan Stanley, Dean Witter, Discover & Co.)|website=Morgan Stanley}}</ref> 2001 жылы компания өз атауын қайтадан Morgan Stanley деп өзгертті.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/morgan-stanley-dean-witter-company-history/|title=History of Morgan Stanley Dean Witter & Company – FundingUniverse|website=www.fundinguniverse.com|language=en|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2001/01/30/business/the-markets-market-place-morgan-stanley-decides-to-drop-the-dean-witter-name.html|title=THE MARKETS: Market Place; Morgan Stanley decides to drop the Dean Witter name.|last=McGeehan|first=Patrick|date=2001|work=The New York Times|access-date=May 14, 2018|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":2">{{Cite news|url=http://adage.com/article/news/morgan-stanley-s-brand-unveils-tuesday/29414/|title=MORGAN STANLEY'S NEW BRAND UNVEILS TUESDAY|access-date=May 14, 2018|language=en}}</ref> Қазіргі кезде компанияның негізгі қызмет бағыттары институционалдық бағалы қағаздар, әл-ауқатты басқару және инвестицияларды басқару болып табылады.<ref name="10K" /> Банк Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жүйелік маңызы бар қаржы ұйымы ретінде қарастырылады.<ref>{{Cite web |date=2023-11-27 |title=2023 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs) |url=https://www.fsb.org/2023/11/2023-list-of-global-systemically-important-banks-g-sibs/ |access-date=2025-12-06 |website=Financial Stability Board |language=en-US}}</ref> == Тарихы == === Алғашқы жылдары (1935–1997) === Morgan Stanley өз бастауын [[J.P. Morgan & Co.]] компаниясынан алады. 1933 жылы АҚШ Конгресі [[Гласс-Стиголл заңы]]н қабылдағаннан кейін инвестициялық банкинг пен коммерциялық банкинг қызметтерін бір холдингтік құрылым аясында қатар жүргізуге тыйым салынды.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/the-history-of-jpmorgan-chase-2012-3|title=DUELS, BOMBINGS AND APPLE: The Incredible Story Behind The Creation Of JPMorgan Chase|last=Wile|first=Rob|website=Business Insider|access-date=April 27, 2020}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|last=Bazoobandi|first=Sara|url=https://books.google.com/books?id=U75Fxg7UX-sC&q=Henry+S.+Morgan+and+Harold+Stanley%2C+left+J.P.+Morgan+&pg=PA67|title=The Political Economy of the Gulf Sovereign Wealth Funds: A Case Study of Iran, Kuwait, Saudi Arabia and the United Arab Emirates|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-52222-9|language=en}}</ref> J.P. Morgan & Co. инвестициялық банкингтің орнына коммерциялық банкинг бағытын таңдады. Соның нәтижесінде компанияның кейбір қызметкерлері, соның ішінде [[Генри С. Морган]] ([[Джон Пирпонт|Дж.П. Морганның]] немересі) мен [[Гарольд Стэнли]], J.P. Morgan & Co. компаниясынан кетіп, Drexel серіктестерінен шыққан басқа тұлғалармен бірге Morgan Stanley компаниясын құрды.<ref name=":4" /> Компания өз қызметін ресми түрде 1935 жылғы 16 қыркүйекте Нью-Йорк қаласындағы [[Уолл-стрит]]тің 2-үйінде, J.P. Morgan кеңсесінен бірнеше ғимарат қашықтықта бастады.<ref>{{Cite book|last=Knee|first=Jonathan A.|url=https://books.google.com/books?id=uxkzcvxZTgQC&q=morgan+stanley+opened+the+doors+for+business+on+September+16%2C+1935&pg=PT114|title=The Accidental Investment Banker: Inside the Decade that Transformed Wall Street|date=August 15, 2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-992414-1|language=en}}</ref> 1938 жылы фирма United States Steel Corporation компаниясының 100 миллион АҚШ доллары көлеміндегі облигациялық қарыз міндеттемелерін орналастыруда жетекші андеррайтер ретінде қызмет атқарды.<ref>{{Cite book|last=Committee|first=United States Congress House Temporary National Economic|url=https://books.google.com/books?id=_TvO_P_vmfcC&q=morgan+stanley+steel+corporation+distribution+1938&pg=PA13006|title=Investigation of Concentration of Economic Power: Hearings Before the Temporary National Economic Committee ...|date=1939|publisher=U.S. Government Printing Office|language=en}}</ref> 1951 жылдан 1961 жылға дейін фирманы Morgan Stanley компаниясын басқарған соңғы негізін қалаушы Перри Холл басқарды.<ref>{{Cite news|last=Saxon|first=Wolfgang|url=https://www.nytimes.com/1992/07/18/nyregion/perry-e-hall-founding-partner-of-morgan-stanley-is-dead-at-96.html|title=Perry E. Hall, Founding Partner Of Morgan Stanley, Is Dead at 96|date=July 18, 1992|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Осы кезеңде компания 1952 жылғы Дүниежүзілік банктің ең жоғары ААА рейтингіне ие облигациялар шығарылымын бірлесіп басқарды.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1975/12/10/archives/world-bank-backin-us-debt-market-borrowing-up-big-offering-due.html|title=World Bank Back in U.S. Debt Market|date=December 10, 1975|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Сондай-ақ фирма [[General Motors]] компаниясының 300 миллион АҚШ доллары көлеміндегі қарыздық бағалы қағаздар шығарылымын,<ref>{{Cite news |last=Maidenberg |first=H. J. |date=1975-03-04 |title=Debt Issue Will Be Concern's First in 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1975/03/04/archives/debt-issue-will-be-concerns-first-in-21-years-gm-plans-issue-of.html |access-date=2026-02-20 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> [[IBM]] компаниясының 231 миллион АҚШ доллары көлеміндегі акциялар орналастыруын<ref>{{Cite news |date=1957-06-03 |title=Wall Street: IBM’s Bargain Sale |url=https://time.com/archive/6887790/wall-street-ibms-bargain-sale/ |work=Time}}</ref> және [[AT&T]] компаниясының 250 миллион АҚШ доллары көлеміндегі қарыздық бағалы қағаздар шығарылымын ұйымдастыруға қатысты.{{Citation needed}} Morgan Stanley 1962 жылы қаржылық талдауға арналған алғашқы өміршең компьютерлік модельді жасағанын мәлімдейді. Бұл қаржылық талдау саласындағы жаңа бағыттың басталуына негіз болды. Компанияның болашақ президенті әрі директорлар кеңесінің төрағасы болған Дик Фишер жас қызметкер кезінде осы модельді жасауға қатысып, [[IBM]] компаниясында [[Fortran]] және [[COBOL]] бағдарламалау тілдерін меңгерді.<ref>{{cite web|url=http://hbswk.hbs.edu/archive/2344.html|title=Alumni Awards 2001 - Dick Fisher|date=July 2, 2001|website=HBS.edu|access-date= September 3, 2014}}</ref> 1967 жылы компания еуропалық бағалы қағаздар нарығына шығу мақсатында Парижде Morgan & Cie, International бөлімшесін құрды.<ref>{{Cite book|last=Pak|first=Susie J.|url=https://books.google.com/books?id=d5EwvU7PgtgC&q=In+1967+Morgan+&pg=PA235|title=Gentlemen Bankers|date=June 1, 2013|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-07557-3|language=en}}</ref> Сол жылы фирма Brooks, Harvey & Co., Inc. компаниясын сатып алып, жылжымайтын мүлік саласындағы қызметін бастады.<ref>{{Cite news|last=Bleakley|first=Fred R.|url=https://www.nytimes.com/1985/06/17/business/goldman-s-rise-in-real-estate.html|title=Goldman's Rise in Real Estate|date=June 17, 1985|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Компанияның сату және трейдинг бөлімшесінің құрылуына Боб Болдуин бастамашы болған деп есептеледі.<ref>{{Cite book|last=Chernow|first=Ron|url=https://books.google.com/books?id=sgNUEqkgctEC&q=morgan+stanley+sales+and+trading+business+is+believed+to+be+from+Bob+Baldwin.&pg=PT542|title=The House of Morgan: An American Banking Dynasty and the Rise of Modern Finance|date=January 19, 2010|publisher=Grove/Atlantic, Inc.|isbn=978-0-8021-9813-6|language=en}}</ref> 1996 жылы Morgan Stanley [[Van Kampen]] American Capital компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1996-06-22-9606220203-story.html|title=VAN KAMPEN NEARING SALE TO MORGAN STANLEY|website=Chicago Tribune|date=June 22, 1996 |language=en-US|access-date=April 27, 2020}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} e801tu8zqm04xm91ww7vq7f68x24qx6 3615566 3615563 2026-06-11T07:46:36Z 1nter pares 146705 /* Алғашқы жылдары (1935–1997) */ 3615566 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Morgan Stanley |логотипі = Morgan Stanley Logo 2024.svg |суреті = Morgan Stanley Times Square.jpg |сурет атауы = Штаб-пәтері, [[1585 Broadway]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = MS (NYSE), [[S&P 100]], [[S&P 500]] |қызметі = халықаралық қызмет |құрылды = [[1935 жыл|1935]] |құрушы = [[Генри Стерджис Морган]], [[Гарольд Стэнли]] |орналасуы = [[Morgan Stanley Building]], [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Джеймс П. Горман]] (директорлар кеңесінің құрметті төрағасы) * [[Тед Пик]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор) * Энди Саперштейн (қоса президент) * Дэн Симковиц (қоса президент) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * әл-ауқатты басқару * инвестицияларды басқару * инвестициялық банкинг * сату және трейдинг * тауар нарықтары * прайм-брокерлік қызметтер }} |меншікті капиталы = {{өсім}} 112,7 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 70,6 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 22,0 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,9 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,42 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 83 000 (2025) |басшы компания = [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] (23,3%)<ref>{{cite web |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/895421/000114036124018302/ny20020759x1_def14a.htm#tPRS|title=Morgan Stanley 2024 Proxy statement |date=April 5, 2024 |website=SEC.gov |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |бағынышты компания = {{plainlist| * [[Morgan Stanley Wealth Management]] * [[E-Trade]] * [[Eaton Vance]] * [[Solium]] }} |сайты = }} '''Morgan Stanley'''<ref name=":6">{{Cite web |title=Morgan Stanley 10-K 2023 |url=https://www.morganstanley.com/content/dam/msdotcom/en/about-us-ir/shareholder/10k2023/10k1223.pdf}}</ref> — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы Мидтаундағы Бродвей көшесінің 1585-үйінде орналасқан америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызмет көрсету компаниясы. Компанияның 42 елде кеңселері бар және онда 80 мыңнан астам адам жұмыс істейді. Оның клиенттері қатарында корпорациялар, үкіметтер, мекемелер және жеке тұлғалар бар.<ref name=10K/><ref name=":6" /> 2023 жылы Morgan Stanley жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500]] рейтингінде 61-орынға ие болды,<ref>{{Cite web|url=https://fortune.com/company/morgan-stanley/fortune500/|title=Fortune 500 Companies 2021: Morgan Stanleyt|website=Fortune|language=en-US|access-date=May 10, 2022}}</ref> ал сол жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 30-орынға орналасты.<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Morgan Stanley компаниясының бастапқы нұсқасы 1935 жылғы 16 қыркүйекте америкалық коммерциялық және инвестициялық банктердің қызметін бөлуді талап еткен [[Гласс-Стиголл заңы]]ның қабылдануына жауап ретінде құрылды.<ref name=":3" /> Компанияның негізін қалаушылар қатарында [[J.P. Morgan & Co.]] серіктестері [[Генри Стерджис Морган]] ([[Джон Пирпонт|Дж.П. Морганның]] немересі), [[Гарольд Стэнли]] және басқа да тұлғалар болды. Өзінің алғашқы қызмет жылында компания жария орналастырулар мен жекелей орналастырулар нарығында 24 пайыздық үлеске ие болып, 1,1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі мәмілелерге қатысты. Қазіргі Morgan Stanley компаниясы 1997 жылы бастапқы Morgan Stanley мен [[Dean Witter Discover & Co.]] компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|title=Morgan Stanley Interactive Timeline|website=morganstanley.com|access-date=May 14, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160323014415/https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|archive-date=March 23, 2016|url-status=dead}}</ref> Dean Witter компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Филип Дж. Пурселл]] жаңадан құрылған '''Morgan Stanley Dean Witter Discover & Co.''' компаниясының төрағасы әрі бас атқарушы директоры болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/press-releases/morgan-stanley-chairman-and-ceo-philip-j-purcellannounces-plans-to-retire_3682|title=Morgan Stanley Chairman and CEO Philip J. Purcell Announces Plans to Retire|website=Morgan Stanley|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about-us-ir/shareholder/10k1997.pdf|title=SECURITIES AND EXCHANGE COMMISSION WASHINGTON, D.C. 20549 FORM 10-K (Morgan Stanley, Dean Witter, Discover & Co.)|website=Morgan Stanley}}</ref> 2001 жылы компания өз атауын қайтадан Morgan Stanley деп өзгертті.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/morgan-stanley-dean-witter-company-history/|title=History of Morgan Stanley Dean Witter & Company – FundingUniverse|website=www.fundinguniverse.com|language=en|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2001/01/30/business/the-markets-market-place-morgan-stanley-decides-to-drop-the-dean-witter-name.html|title=THE MARKETS: Market Place; Morgan Stanley decides to drop the Dean Witter name.|last=McGeehan|first=Patrick|date=2001|work=The New York Times|access-date=May 14, 2018|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":2">{{Cite news|url=http://adage.com/article/news/morgan-stanley-s-brand-unveils-tuesday/29414/|title=MORGAN STANLEY'S NEW BRAND UNVEILS TUESDAY|access-date=May 14, 2018|language=en}}</ref> Қазіргі кезде компанияның негізгі қызмет бағыттары институционалдық бағалы қағаздар, әл-ауқатты басқару және инвестицияларды басқару болып табылады.<ref name="10K" /> Банк Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жүйелік маңызы бар қаржы ұйымы ретінде қарастырылады.<ref>{{Cite web |date=2023-11-27 |title=2023 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs) |url=https://www.fsb.org/2023/11/2023-list-of-global-systemically-important-banks-g-sibs/ |access-date=2025-12-06 |website=Financial Stability Board |language=en-US}}</ref> == Тарихы == === Алғашқы жылдары (1935–1997) === Morgan Stanley өз бастауын [[J.P. Morgan & Co.]] компаниясынан алады. 1933 жылы АҚШ Конгресі [[Гласс-Стиголл заңы]]н қабылдағаннан кейін инвестициялық банкинг пен коммерциялық банкинг қызметтерін бір холдингтік құрылым аясында қатар жүргізуге тыйым салынды.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/the-history-of-jpmorgan-chase-2012-3|title=DUELS, BOMBINGS AND APPLE: The Incredible Story Behind The Creation Of JPMorgan Chase|last=Wile|first=Rob|website=Business Insider|access-date=April 27, 2020}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|last=Bazoobandi|first=Sara|url=https://books.google.com/books?id=U75Fxg7UX-sC&q=Henry+S.+Morgan+and+Harold+Stanley%2C+left+J.P.+Morgan+&pg=PA67|title=The Political Economy of the Gulf Sovereign Wealth Funds: A Case Study of Iran, Kuwait, Saudi Arabia and the United Arab Emirates|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-52222-9|language=en}}</ref> J.P. Morgan & Co. инвестициялық банкингтің орнына коммерциялық банкинг бағытын таңдады. Соның нәтижесінде компанияның кейбір қызметкерлері, соның ішінде [[Генри С. Морган]] ([[Джон Пирпонт|Дж.П. Морганның]] немересі) мен [[Гарольд Стэнли]], J.P. Morgan & Co. компаниясынан кетіп, Drexel серіктестерінен шыққан басқа тұлғалармен бірге Morgan Stanley компаниясын құрды.<ref name=":4" /> Компания өз қызметін ресми түрде 1935 жылғы 16 қыркүйекте Нью-Йорк қаласындағы [[Уолл-стрит]]тің 2-үйінде, J.P. Morgan кеңсесінен бірнеше ғимарат қашықтықта бастады.<ref>{{Cite book|last=Knee|first=Jonathan A.|url=https://books.google.com/books?id=uxkzcvxZTgQC&q=morgan+stanley+opened+the+doors+for+business+on+September+16%2C+1935&pg=PT114|title=The Accidental Investment Banker: Inside the Decade that Transformed Wall Street|date=August 15, 2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-992414-1|language=en}}</ref> 1938 жылы фирма United States Steel Corporation компаниясының 100 миллион АҚШ доллары көлеміндегі облигациялық қарыз міндеттемелерін орналастыруда жетекші андеррайтер ретінде қызмет атқарды.<ref>{{Cite book|last=Committee|first=United States Congress House Temporary National Economic|url=https://books.google.com/books?id=_TvO_P_vmfcC&q=morgan+stanley+steel+corporation+distribution+1938&pg=PA13006|title=Investigation of Concentration of Economic Power: Hearings Before the Temporary National Economic Committee ...|date=1939|publisher=U.S. Government Printing Office|language=en}}</ref> 1951 жылдан 1961 жылға дейін фирманы Morgan Stanley компаниясын басқарған соңғы негізін қалаушы Перри Холл басқарды.<ref>{{Cite news|last=Saxon|first=Wolfgang|url=https://www.nytimes.com/1992/07/18/nyregion/perry-e-hall-founding-partner-of-morgan-stanley-is-dead-at-96.html|title=Perry E. Hall, Founding Partner Of Morgan Stanley, Is Dead at 96|date=July 18, 1992|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Осы кезеңде компания 1952 жылғы Дүниежүзілік банктің ең жоғары ААА рейтингіне ие облигациялар шығарылымын бірлесіп басқарды.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1975/12/10/archives/world-bank-backin-us-debt-market-borrowing-up-big-offering-due.html|title=World Bank Back in U.S. Debt Market|date=December 10, 1975|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Сондай-ақ фирма [[General Motors]] компаниясының 300 миллион АҚШ доллары көлеміндегі қарыздық бағалы қағаздар шығарылымын,<ref>{{Cite news |last=Maidenberg |first=H. J. |date=1975-03-04 |title=Debt Issue Will Be Concern's First in 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1975/03/04/archives/debt-issue-will-be-concerns-first-in-21-years-gm-plans-issue-of.html |access-date=2026-02-20 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> [[IBM]] компаниясының 231 миллион АҚШ доллары көлеміндегі акциялар орналастыруын<ref>{{Cite news |date=1957-06-03 |title=Wall Street: IBM’s Bargain Sale |url=https://time.com/archive/6887790/wall-street-ibms-bargain-sale/ |work=Time}}</ref> және [[AT&T]] компаниясының 250 миллион АҚШ доллары көлеміндегі қарыздық бағалы қағаздар шығарылымын ұйымдастыруға қатысты.{{Citation needed}} Morgan Stanley 1962 жылы қаржылық талдауға арналған алғашқы өміршең компьютерлік модельді жасағанын мәлімдейді. Бұл қаржылық талдау саласындағы жаңа бағыттың басталуына негіз болды. Компанияның болашақ президенті әрі директорлар кеңесінің төрағасы болған Дик Фишер жас қызметкер кезінде осы модельді жасауға қатысып, [[IBM]] компаниясында [[Fortran]] және [[COBOL]] бағдарламалау тілдерін меңгерді.<ref>{{cite web|url=http://hbswk.hbs.edu/archive/2344.html|title=Alumni Awards 2001 - Dick Fisher|date=July 2, 2001|website=HBS.edu|access-date= September 3, 2014}}</ref> 1967 жылы компания еуропалық бағалы қағаздар нарығына шығу мақсатында Парижде Morgan & Cie, International бөлімшесін құрды.<ref>{{Cite book|last=Pak|first=Susie J.|url=https://books.google.com/books?id=d5EwvU7PgtgC&q=In+1967+Morgan+&pg=PA235|title=Gentlemen Bankers|date=June 1, 2013|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-07557-3|language=en}}</ref> Сол жылы фирма Brooks, Harvey & Co., Inc. компаниясын сатып алып, жылжымайтын мүлік саласындағы қызметін бастады.<ref>{{Cite news|last=Bleakley|first=Fred R.|url=https://www.nytimes.com/1985/06/17/business/goldman-s-rise-in-real-estate.html|title=Goldman's Rise in Real Estate|date=June 17, 1985|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Компанияның сату және трейдинг бөлімшесінің құрылуына Боб Болдуин бастамашы болған деп есептеледі.<ref>{{Cite book|last=Chernow|first=Ron|url=https://books.google.com/books?id=sgNUEqkgctEC&q=morgan+stanley+sales+and+trading+business+is+believed+to+be+from+Bob+Baldwin.&pg=PT542|title=The House of Morgan: An American Banking Dynasty and the Rise of Modern Finance|date=January 19, 2010|publisher=Grove/Atlantic, Inc.|isbn=978-0-8021-9813-6|language=en}}</ref> 1996 жылы Morgan Stanley [[Van Kampen]] American Capital компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1996-06-22-9606220203-story.html|title=VAN KAMPEN NEARING SALE TO MORGAN STANLEY|website=Chicago Tribune|date=June 22, 1996 |language=en-US|access-date=April 27, 2020}}</ref> === Бірігуден кейінгі кезеңі (1997 жылдан бері) === [[Сурет:MS Standard Logo 2022 Black.jpg|thumb|Morgan Stanley компаниясының қазіргі логотипі (2022)]] [[Сурет:Morgan Stanley Historical Logo.png|thumb|Morgan Stanley компаниясының 2000-жылдардың басында қолданылған тарихи логотипі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 430j2gwml6jnrnc01ds7x9sorgp6oef 3615576 3615566 2026-06-11T08:01:40Z 1nter pares 146705 /* Бірігуден кейінгі кезеңі (1997 жылдан бері) */ 3615576 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Morgan Stanley |логотипі = Morgan Stanley Logo 2024.svg |суреті = Morgan Stanley Times Square.jpg |сурет атауы = Штаб-пәтері, [[1585 Broadway]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = MS (NYSE), [[S&P 100]], [[S&P 500]] |қызметі = халықаралық қызмет |құрылды = [[1935 жыл|1935]] |құрушы = [[Генри Стерджис Морган]], [[Гарольд Стэнли]] |орналасуы = [[Morgan Stanley Building]], [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Джеймс П. Горман]] (директорлар кеңесінің құрметті төрағасы) * [[Тед Пик]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор) * Энди Саперштейн (қоса президент) * Дэн Симковиц (қоса президент) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * әл-ауқатты басқару * инвестицияларды басқару * инвестициялық банкинг * сату және трейдинг * тауар нарықтары * прайм-брокерлік қызметтер }} |меншікті капиталы = {{өсім}} 112,7 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 70,6 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 22,0 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,9 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,42 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 83 000 (2025) |басшы компания = [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] (23,3%)<ref>{{cite web |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/895421/000114036124018302/ny20020759x1_def14a.htm#tPRS|title=Morgan Stanley 2024 Proxy statement |date=April 5, 2024 |website=SEC.gov |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |бағынышты компания = {{plainlist| * [[Morgan Stanley Wealth Management]] * [[E-Trade]] * [[Eaton Vance]] * [[Solium]] }} |сайты = }} '''Morgan Stanley'''<ref name=":6">{{Cite web |title=Morgan Stanley 10-K 2023 |url=https://www.morganstanley.com/content/dam/msdotcom/en/about-us-ir/shareholder/10k2023/10k1223.pdf}}</ref> — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы Мидтаундағы Бродвей көшесінің 1585-үйінде орналасқан америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызмет көрсету компаниясы. Компанияның 42 елде кеңселері бар және онда 80 мыңнан астам адам жұмыс істейді. Оның клиенттері қатарында корпорациялар, үкіметтер, мекемелер және жеке тұлғалар бар.<ref name=10K/><ref name=":6" /> 2023 жылы Morgan Stanley жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500]] рейтингінде 61-орынға ие болды,<ref>{{Cite web|url=https://fortune.com/company/morgan-stanley/fortune500/|title=Fortune 500 Companies 2021: Morgan Stanleyt|website=Fortune|language=en-US|access-date=May 10, 2022}}</ref> ал сол жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 30-орынға орналасты.<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Morgan Stanley компаниясының бастапқы нұсқасы 1935 жылғы 16 қыркүйекте америкалық коммерциялық және инвестициялық банктердің қызметін бөлуді талап еткен [[Гласс-Стиголл заңы]]ның қабылдануына жауап ретінде құрылды.<ref name=":3" /> Компанияның негізін қалаушылар қатарында [[J.P. Morgan & Co.]] серіктестері [[Генри Стерджис Морган]] ([[Джон Пирпонт|Дж.П. Морганның]] немересі), [[Гарольд Стэнли]] және басқа да тұлғалар болды. Өзінің алғашқы қызмет жылында компания жария орналастырулар мен жекелей орналастырулар нарығында 24 пайыздық үлеске ие болып, 1,1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі мәмілелерге қатысты. Қазіргі Morgan Stanley компаниясы 1997 жылы бастапқы Morgan Stanley мен [[Dean Witter Discover & Co.]] компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|title=Morgan Stanley Interactive Timeline|website=morganstanley.com|access-date=May 14, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160323014415/https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|archive-date=March 23, 2016|url-status=dead}}</ref> Dean Witter компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Филип Дж. Пурселл]] жаңадан құрылған '''Morgan Stanley Dean Witter Discover & Co.''' компаниясының төрағасы әрі бас атқарушы директоры болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/press-releases/morgan-stanley-chairman-and-ceo-philip-j-purcellannounces-plans-to-retire_3682|title=Morgan Stanley Chairman and CEO Philip J. Purcell Announces Plans to Retire|website=Morgan Stanley|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about-us-ir/shareholder/10k1997.pdf|title=SECURITIES AND EXCHANGE COMMISSION WASHINGTON, D.C. 20549 FORM 10-K (Morgan Stanley, Dean Witter, Discover & Co.)|website=Morgan Stanley}}</ref> 2001 жылы компания өз атауын қайтадан Morgan Stanley деп өзгертті.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/morgan-stanley-dean-witter-company-history/|title=History of Morgan Stanley Dean Witter & Company – FundingUniverse|website=www.fundinguniverse.com|language=en|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2001/01/30/business/the-markets-market-place-morgan-stanley-decides-to-drop-the-dean-witter-name.html|title=THE MARKETS: Market Place; Morgan Stanley decides to drop the Dean Witter name.|last=McGeehan|first=Patrick|date=2001|work=The New York Times|access-date=May 14, 2018|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":2">{{Cite news|url=http://adage.com/article/news/morgan-stanley-s-brand-unveils-tuesday/29414/|title=MORGAN STANLEY'S NEW BRAND UNVEILS TUESDAY|access-date=May 14, 2018|language=en}}</ref> Қазіргі кезде компанияның негізгі қызмет бағыттары институционалдық бағалы қағаздар, әл-ауқатты басқару және инвестицияларды басқару болып табылады.<ref name="10K" /> Банк Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жүйелік маңызы бар қаржы ұйымы ретінде қарастырылады.<ref>{{Cite web |date=2023-11-27 |title=2023 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs) |url=https://www.fsb.org/2023/11/2023-list-of-global-systemically-important-banks-g-sibs/ |access-date=2025-12-06 |website=Financial Stability Board |language=en-US}}</ref> == Тарихы == === Алғашқы жылдары (1935–1997) === Morgan Stanley өз бастауын [[J.P. Morgan & Co.]] компаниясынан алады. 1933 жылы АҚШ Конгресі [[Гласс-Стиголл заңы]]н қабылдағаннан кейін инвестициялық банкинг пен коммерциялық банкинг қызметтерін бір холдингтік құрылым аясында қатар жүргізуге тыйым салынды.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/the-history-of-jpmorgan-chase-2012-3|title=DUELS, BOMBINGS AND APPLE: The Incredible Story Behind The Creation Of JPMorgan Chase|last=Wile|first=Rob|website=Business Insider|access-date=April 27, 2020}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|last=Bazoobandi|first=Sara|url=https://books.google.com/books?id=U75Fxg7UX-sC&q=Henry+S.+Morgan+and+Harold+Stanley%2C+left+J.P.+Morgan+&pg=PA67|title=The Political Economy of the Gulf Sovereign Wealth Funds: A Case Study of Iran, Kuwait, Saudi Arabia and the United Arab Emirates|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-52222-9|language=en}}</ref> J.P. Morgan & Co. инвестициялық банкингтің орнына коммерциялық банкинг бағытын таңдады. Соның нәтижесінде компанияның кейбір қызметкерлері, соның ішінде [[Генри С. Морган]] ([[Джон Пирпонт|Дж.П. Морганның]] немересі) мен [[Гарольд Стэнли]], J.P. Morgan & Co. компаниясынан кетіп, Drexel серіктестерінен шыққан басқа тұлғалармен бірге Morgan Stanley компаниясын құрды.<ref name=":4" /> Компания өз қызметін ресми түрде 1935 жылғы 16 қыркүйекте Нью-Йорк қаласындағы [[Уолл-стрит]]тің 2-үйінде, J.P. Morgan кеңсесінен бірнеше ғимарат қашықтықта бастады.<ref>{{Cite book|last=Knee|first=Jonathan A.|url=https://books.google.com/books?id=uxkzcvxZTgQC&q=morgan+stanley+opened+the+doors+for+business+on+September+16%2C+1935&pg=PT114|title=The Accidental Investment Banker: Inside the Decade that Transformed Wall Street|date=August 15, 2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-992414-1|language=en}}</ref> 1938 жылы фирма United States Steel Corporation компаниясының 100 миллион АҚШ доллары көлеміндегі облигациялық қарыз міндеттемелерін орналастыруда жетекші андеррайтер ретінде қызмет атқарды.<ref>{{Cite book|last=Committee|first=United States Congress House Temporary National Economic|url=https://books.google.com/books?id=_TvO_P_vmfcC&q=morgan+stanley+steel+corporation+distribution+1938&pg=PA13006|title=Investigation of Concentration of Economic Power: Hearings Before the Temporary National Economic Committee ...|date=1939|publisher=U.S. Government Printing Office|language=en}}</ref> 1951 жылдан 1961 жылға дейін фирманы Morgan Stanley компаниясын басқарған соңғы негізін қалаушы Перри Холл басқарды.<ref>{{Cite news|last=Saxon|first=Wolfgang|url=https://www.nytimes.com/1992/07/18/nyregion/perry-e-hall-founding-partner-of-morgan-stanley-is-dead-at-96.html|title=Perry E. Hall, Founding Partner Of Morgan Stanley, Is Dead at 96|date=July 18, 1992|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Осы кезеңде компания 1952 жылғы Дүниежүзілік банктің ең жоғары ААА рейтингіне ие облигациялар шығарылымын бірлесіп басқарды.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1975/12/10/archives/world-bank-backin-us-debt-market-borrowing-up-big-offering-due.html|title=World Bank Back in U.S. Debt Market|date=December 10, 1975|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Сондай-ақ фирма [[General Motors]] компаниясының 300 миллион АҚШ доллары көлеміндегі қарыздық бағалы қағаздар шығарылымын,<ref>{{Cite news |last=Maidenberg |first=H. J. |date=1975-03-04 |title=Debt Issue Will Be Concern's First in 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1975/03/04/archives/debt-issue-will-be-concerns-first-in-21-years-gm-plans-issue-of.html |access-date=2026-02-20 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> [[IBM]] компаниясының 231 миллион АҚШ доллары көлеміндегі акциялар орналастыруын<ref>{{Cite news |date=1957-06-03 |title=Wall Street: IBM’s Bargain Sale |url=https://time.com/archive/6887790/wall-street-ibms-bargain-sale/ |work=Time}}</ref> және [[AT&T]] компаниясының 250 миллион АҚШ доллары көлеміндегі қарыздық бағалы қағаздар шығарылымын ұйымдастыруға қатысты.{{Citation needed}} Morgan Stanley 1962 жылы қаржылық талдауға арналған алғашқы өміршең компьютерлік модельді жасағанын мәлімдейді. Бұл қаржылық талдау саласындағы жаңа бағыттың басталуына негіз болды. Компанияның болашақ президенті әрі директорлар кеңесінің төрағасы болған Дик Фишер жас қызметкер кезінде осы модельді жасауға қатысып, [[IBM]] компаниясында [[Fortran]] және [[COBOL]] бағдарламалау тілдерін меңгерді.<ref>{{cite web|url=http://hbswk.hbs.edu/archive/2344.html|title=Alumni Awards 2001 - Dick Fisher|date=July 2, 2001|website=HBS.edu|access-date= September 3, 2014}}</ref> 1967 жылы компания еуропалық бағалы қағаздар нарығына шығу мақсатында Парижде Morgan & Cie, International бөлімшесін құрды.<ref>{{Cite book|last=Pak|first=Susie J.|url=https://books.google.com/books?id=d5EwvU7PgtgC&q=In+1967+Morgan+&pg=PA235|title=Gentlemen Bankers|date=June 1, 2013|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-07557-3|language=en}}</ref> Сол жылы фирма Brooks, Harvey & Co., Inc. компаниясын сатып алып, жылжымайтын мүлік саласындағы қызметін бастады.<ref>{{Cite news|last=Bleakley|first=Fred R.|url=https://www.nytimes.com/1985/06/17/business/goldman-s-rise-in-real-estate.html|title=Goldman's Rise in Real Estate|date=June 17, 1985|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Компанияның сату және трейдинг бөлімшесінің құрылуына Боб Болдуин бастамашы болған деп есептеледі.<ref>{{Cite book|last=Chernow|first=Ron|url=https://books.google.com/books?id=sgNUEqkgctEC&q=morgan+stanley+sales+and+trading+business+is+believed+to+be+from+Bob+Baldwin.&pg=PT542|title=The House of Morgan: An American Banking Dynasty and the Rise of Modern Finance|date=January 19, 2010|publisher=Grove/Atlantic, Inc.|isbn=978-0-8021-9813-6|language=en}}</ref> 1996 жылы Morgan Stanley [[Van Kampen]] American Capital компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1996-06-22-9606220203-story.html|title=VAN KAMPEN NEARING SALE TO MORGAN STANLEY|website=Chicago Tribune|date=June 22, 1996 |language=en-US|access-date=April 27, 2020}}</ref> === Бірігуден кейінгі кезеңі (1997 жылдан бері) === [[Сурет:MS Standard Logo 2022 Black.jpg|thumb|Morgan Stanley компаниясының қазіргі логотипі (2022)]] [[Сурет:Morgan Stanley Historical Logo.png|thumb|Morgan Stanley компаниясының 2000-жылдардың басында қолданылған тарихи логотипі]] 1997 жылғы 5 ақпанда компания [[Sears Roebuck]] компаниясынан бөлініп шыққан қаржылық қызмет көрсету компаниясы [[Dean Witter Discover & Co.]] компаниясымен бірікті.<ref>{{Cite news|last=Truell|first=Peter|url=https://www.nytimes.com/1997/02/06/business/morgan-stanley-and-dean-witter-agree-to-merge.html|title=Morgan Stanley and Dean Witter Agree to Merge|date=February 6, 1997|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Dean Witter компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Филип Дж. Пурселл]] жаңадан құрылған «Morgan Stanley Dean Witter Discover & Co.» компаниясында да осы қызметтерін сақтап қалды. Ал Morgan Stanley компаниясының президенті Джон Дж. Мак жаңа фирманың президенті әрі операциялық директоры болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-02-06-mn-26059-story.html|title=Dean Witter to Buy Morgan Stanley in $10-Billion Deal|date=February 6, 1997|website=Los Angeles Times|language=en-US|access-date=April 27, 2020}}</ref> 1998 жылы компанияның атауы «Morgan Stanley Dean Witter & Co.» болып өзгертілді.<ref>{{Cite news|first=Cheryl|last=Winokur Munk|via=Dow Jones Newswires|url=https://www.wsj.com/articles/SB980796460749083172|title=Morgan Stanley to Eliminate Dean Witter From Its Name|date=January 30, 2001|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0099-9660}}</ref> Бастапқыда бұл атау екі компания арасындағы келіспеушіліктерді болдырмау мақсатында олардың атауларын біріктіру арқылы таңдалған болатын.<ref name=":1" /> Кейінірек, 2001 жылы жария етілмеген себептермен «Dean Witter» атауы алынып тасталып, компания қайтадан «Morgan Stanley» деп атала бастады.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Біріккен компания шетелдегі қызметін кеңейте бастады. 1999 жылы Мак Үндістанда жергілікті серіктес [[JM Financial]] компаниясымен бірлескен кәсіпорын құрды.<ref>{{Cite web|last1=John|first1=Satish|last2=Nambisan|first2=Raj|date=February 22, 2007|title=U-turn: Finally, Nimesh Kampani sells out to Morgan Stanley|url=https://www.dnaindia.com/business/report-u-turn-finally-nimesh-kampani-sells-out-to-morgan-stanley-1081566|access-date=August 7, 2021|website=DNA India|language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 1dsxfu40szty4yvyrh6tlsbk870h73k 3615590 3615576 2026-06-11T08:11:55Z 1nter pares 146705 /* Бірігуден кейінгі кезеңі (1997 жылдан бері) */ 3615590 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Morgan Stanley |логотипі = Morgan Stanley Logo 2024.svg |суреті = Morgan Stanley Times Square.jpg |сурет атауы = Штаб-пәтері, [[1585 Broadway]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = MS (NYSE), [[S&P 100]], [[S&P 500]] |қызметі = халықаралық қызмет |құрылды = [[1935 жыл|1935]] |құрушы = [[Генри Стерджис Морган]], [[Гарольд Стэнли]] |орналасуы = [[Morgan Stanley Building]], [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Джеймс П. Горман]] (директорлар кеңесінің құрметті төрағасы) * [[Тед Пик]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор) * Энди Саперштейн (қоса президент) * Дэн Симковиц (қоса президент) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * әл-ауқатты басқару * инвестицияларды басқару * инвестициялық банкинг * сату және трейдинг * тауар нарықтары * прайм-брокерлік қызметтер }} |меншікті капиталы = {{өсім}} 112,7 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 70,6 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 22,0 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,9 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,42 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 83 000 (2025) |басшы компания = [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] (23,3%)<ref>{{cite web |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/895421/000114036124018302/ny20020759x1_def14a.htm#tPRS|title=Morgan Stanley 2024 Proxy statement |date=April 5, 2024 |website=SEC.gov |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |бағынышты компания = {{plainlist| * [[Morgan Stanley Wealth Management]] * [[E-Trade]] * [[Eaton Vance]] * [[Solium]] }} |сайты = }} '''Morgan Stanley'''<ref name=":6">{{Cite web |title=Morgan Stanley 10-K 2023 |url=https://www.morganstanley.com/content/dam/msdotcom/en/about-us-ir/shareholder/10k2023/10k1223.pdf}}</ref> — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы Мидтаундағы Бродвей көшесінің 1585-үйінде орналасқан америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызмет көрсету компаниясы. Компанияның 42 елде кеңселері бар және онда 80 мыңнан астам адам жұмыс істейді. Оның клиенттері қатарында корпорациялар, үкіметтер, мекемелер және жеке тұлғалар бар.<ref name=10K/><ref name=":6" /> 2023 жылы Morgan Stanley жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500]] рейтингінде 61-орынға ие болды,<ref>{{Cite web|url=https://fortune.com/company/morgan-stanley/fortune500/|title=Fortune 500 Companies 2021: Morgan Stanleyt|website=Fortune|language=en-US|access-date=May 10, 2022}}</ref> ал сол жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 30-орынға орналасты.<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Morgan Stanley компаниясының бастапқы нұсқасы 1935 жылғы 16 қыркүйекте америкалық коммерциялық және инвестициялық банктердің қызметін бөлуді талап еткен [[Гласс-Стиголл заңы]]ның қабылдануына жауап ретінде құрылды.<ref name=":3" /> Компанияның негізін қалаушылар қатарында [[J.P. Morgan & Co.]] серіктестері [[Генри Стерджис Морган]] ([[Джон Пирпонт|Дж.П. Морганның]] немересі), [[Гарольд Стэнли]] және басқа да тұлғалар болды. Өзінің алғашқы қызмет жылында компания жария орналастырулар мен жекелей орналастырулар нарығында 24 пайыздық үлеске ие болып, 1,1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі мәмілелерге қатысты. Қазіргі Morgan Stanley компаниясы 1997 жылы бастапқы Morgan Stanley мен [[Dean Witter Discover & Co.]] компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|title=Morgan Stanley Interactive Timeline|website=morganstanley.com|access-date=May 14, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160323014415/https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|archive-date=March 23, 2016|url-status=dead}}</ref> Dean Witter компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Филип Дж. Пурселл]] жаңадан құрылған '''Morgan Stanley Dean Witter Discover & Co.''' компаниясының төрағасы әрі бас атқарушы директоры болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/press-releases/morgan-stanley-chairman-and-ceo-philip-j-purcellannounces-plans-to-retire_3682|title=Morgan Stanley Chairman and CEO Philip J. Purcell Announces Plans to Retire|website=Morgan Stanley|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about-us-ir/shareholder/10k1997.pdf|title=SECURITIES AND EXCHANGE COMMISSION WASHINGTON, D.C. 20549 FORM 10-K (Morgan Stanley, Dean Witter, Discover & Co.)|website=Morgan Stanley}}</ref> 2001 жылы компания өз атауын қайтадан Morgan Stanley деп өзгертті.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/morgan-stanley-dean-witter-company-history/|title=History of Morgan Stanley Dean Witter & Company – FundingUniverse|website=www.fundinguniverse.com|language=en|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2001/01/30/business/the-markets-market-place-morgan-stanley-decides-to-drop-the-dean-witter-name.html|title=THE MARKETS: Market Place; Morgan Stanley decides to drop the Dean Witter name.|last=McGeehan|first=Patrick|date=2001|work=The New York Times|access-date=May 14, 2018|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":2">{{Cite news|url=http://adage.com/article/news/morgan-stanley-s-brand-unveils-tuesday/29414/|title=MORGAN STANLEY'S NEW BRAND UNVEILS TUESDAY|access-date=May 14, 2018|language=en}}</ref> Қазіргі кезде компанияның негізгі қызмет бағыттары институционалдық бағалы қағаздар, әл-ауқатты басқару және инвестицияларды басқару болып табылады.<ref name="10K" /> Банк Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жүйелік маңызы бар қаржы ұйымы ретінде қарастырылады.<ref>{{Cite web |date=2023-11-27 |title=2023 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs) |url=https://www.fsb.org/2023/11/2023-list-of-global-systemically-important-banks-g-sibs/ |access-date=2025-12-06 |website=Financial Stability Board |language=en-US}}</ref> == Тарихы == === Алғашқы жылдары (1935–1997) === Morgan Stanley өз бастауын [[J.P. Morgan & Co.]] компаниясынан алады. 1933 жылы АҚШ Конгресі [[Гласс-Стиголл заңы]]н қабылдағаннан кейін инвестициялық банкинг пен коммерциялық банкинг қызметтерін бір холдингтік құрылым аясында қатар жүргізуге тыйым салынды.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/the-history-of-jpmorgan-chase-2012-3|title=DUELS, BOMBINGS AND APPLE: The Incredible Story Behind The Creation Of JPMorgan Chase|last=Wile|first=Rob|website=Business Insider|access-date=April 27, 2020}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|last=Bazoobandi|first=Sara|url=https://books.google.com/books?id=U75Fxg7UX-sC&q=Henry+S.+Morgan+and+Harold+Stanley%2C+left+J.P.+Morgan+&pg=PA67|title=The Political Economy of the Gulf Sovereign Wealth Funds: A Case Study of Iran, Kuwait, Saudi Arabia and the United Arab Emirates|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-52222-9|language=en}}</ref> J.P. Morgan & Co. инвестициялық банкингтің орнына коммерциялық банкинг бағытын таңдады. Соның нәтижесінде компанияның кейбір қызметкерлері, соның ішінде [[Генри С. Морган]] ([[Джон Пирпонт|Дж.П. Морганның]] немересі) мен [[Гарольд Стэнли]], J.P. Morgan & Co. компаниясынан кетіп, Drexel серіктестерінен шыққан басқа тұлғалармен бірге Morgan Stanley компаниясын құрды.<ref name=":4" /> Компания өз қызметін ресми түрде 1935 жылғы 16 қыркүйекте Нью-Йорк қаласындағы [[Уолл-стрит]]тің 2-үйінде, J.P. Morgan кеңсесінен бірнеше ғимарат қашықтықта бастады.<ref>{{Cite book|last=Knee|first=Jonathan A.|url=https://books.google.com/books?id=uxkzcvxZTgQC&q=morgan+stanley+opened+the+doors+for+business+on+September+16%2C+1935&pg=PT114|title=The Accidental Investment Banker: Inside the Decade that Transformed Wall Street|date=August 15, 2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-992414-1|language=en}}</ref> 1938 жылы фирма United States Steel Corporation компаниясының 100 миллион АҚШ доллары көлеміндегі облигациялық қарыз міндеттемелерін орналастыруда жетекші андеррайтер ретінде қызмет атқарды.<ref>{{Cite book|last=Committee|first=United States Congress House Temporary National Economic|url=https://books.google.com/books?id=_TvO_P_vmfcC&q=morgan+stanley+steel+corporation+distribution+1938&pg=PA13006|title=Investigation of Concentration of Economic Power: Hearings Before the Temporary National Economic Committee ...|date=1939|publisher=U.S. Government Printing Office|language=en}}</ref> 1951 жылдан 1961 жылға дейін фирманы Morgan Stanley компаниясын басқарған соңғы негізін қалаушы Перри Холл басқарды.<ref>{{Cite news|last=Saxon|first=Wolfgang|url=https://www.nytimes.com/1992/07/18/nyregion/perry-e-hall-founding-partner-of-morgan-stanley-is-dead-at-96.html|title=Perry E. Hall, Founding Partner Of Morgan Stanley, Is Dead at 96|date=July 18, 1992|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Осы кезеңде компания 1952 жылғы Дүниежүзілік банктің ең жоғары ААА рейтингіне ие облигациялар шығарылымын бірлесіп басқарды.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1975/12/10/archives/world-bank-backin-us-debt-market-borrowing-up-big-offering-due.html|title=World Bank Back in U.S. Debt Market|date=December 10, 1975|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Сондай-ақ фирма [[General Motors]] компаниясының 300 миллион АҚШ доллары көлеміндегі қарыздық бағалы қағаздар шығарылымын,<ref>{{Cite news |last=Maidenberg |first=H. J. |date=1975-03-04 |title=Debt Issue Will Be Concern's First in 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1975/03/04/archives/debt-issue-will-be-concerns-first-in-21-years-gm-plans-issue-of.html |access-date=2026-02-20 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> [[IBM]] компаниясының 231 миллион АҚШ доллары көлеміндегі акциялар орналастыруын<ref>{{Cite news |date=1957-06-03 |title=Wall Street: IBM’s Bargain Sale |url=https://time.com/archive/6887790/wall-street-ibms-bargain-sale/ |work=Time}}</ref> және [[AT&T]] компаниясының 250 миллион АҚШ доллары көлеміндегі қарыздық бағалы қағаздар шығарылымын ұйымдастыруға қатысты.{{Citation needed}} Morgan Stanley 1962 жылы қаржылық талдауға арналған алғашқы өміршең компьютерлік модельді жасағанын мәлімдейді. Бұл қаржылық талдау саласындағы жаңа бағыттың басталуына негіз болды. Компанияның болашақ президенті әрі директорлар кеңесінің төрағасы болған Дик Фишер жас қызметкер кезінде осы модельді жасауға қатысып, [[IBM]] компаниясында [[Fortran]] және [[COBOL]] бағдарламалау тілдерін меңгерді.<ref>{{cite web|url=http://hbswk.hbs.edu/archive/2344.html|title=Alumni Awards 2001 - Dick Fisher|date=July 2, 2001|website=HBS.edu|access-date= September 3, 2014}}</ref> 1967 жылы компания еуропалық бағалы қағаздар нарығына шығу мақсатында Парижде Morgan & Cie, International бөлімшесін құрды.<ref>{{Cite book|last=Pak|first=Susie J.|url=https://books.google.com/books?id=d5EwvU7PgtgC&q=In+1967+Morgan+&pg=PA235|title=Gentlemen Bankers|date=June 1, 2013|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-07557-3|language=en}}</ref> Сол жылы фирма Brooks, Harvey & Co., Inc. компаниясын сатып алып, жылжымайтын мүлік саласындағы қызметін бастады.<ref>{{Cite news|last=Bleakley|first=Fred R.|url=https://www.nytimes.com/1985/06/17/business/goldman-s-rise-in-real-estate.html|title=Goldman's Rise in Real Estate|date=June 17, 1985|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Компанияның сату және трейдинг бөлімшесінің құрылуына Боб Болдуин бастамашы болған деп есептеледі.<ref>{{Cite book|last=Chernow|first=Ron|url=https://books.google.com/books?id=sgNUEqkgctEC&q=morgan+stanley+sales+and+trading+business+is+believed+to+be+from+Bob+Baldwin.&pg=PT542|title=The House of Morgan: An American Banking Dynasty and the Rise of Modern Finance|date=January 19, 2010|publisher=Grove/Atlantic, Inc.|isbn=978-0-8021-9813-6|language=en}}</ref> 1996 жылы Morgan Stanley [[Van Kampen]] American Capital компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1996-06-22-9606220203-story.html|title=VAN KAMPEN NEARING SALE TO MORGAN STANLEY|website=Chicago Tribune|date=June 22, 1996 |language=en-US|access-date=April 27, 2020}}</ref> === Бірігуден кейінгі кезеңі (1997 жылдан бері) === [[Сурет:MS Standard Logo 2022 Black.jpg|thumb|Morgan Stanley компаниясының қазіргі логотипі (2022)]] [[Сурет:Morgan Stanley Historical Logo.png|thumb|Morgan Stanley компаниясының 2000-жылдардың басында қолданылған тарихи логотипі]] 1997 жылғы 5 ақпанда компания [[Sears Roebuck]] компаниясынан бөлініп шыққан қаржылық қызмет көрсету компаниясы [[Dean Witter Discover & Co.]] компаниясымен бірікті.<ref>{{Cite news|last=Truell|first=Peter|url=https://www.nytimes.com/1997/02/06/business/morgan-stanley-and-dean-witter-agree-to-merge.html|title=Morgan Stanley and Dean Witter Agree to Merge|date=February 6, 1997|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Dean Witter компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Филип Дж. Пурселл]] жаңадан құрылған «Morgan Stanley Dean Witter Discover & Co.» компаниясында да осы қызметтерін сақтап қалды. Ал Morgan Stanley компаниясының президенті Джон Дж. Мак жаңа фирманың президенті әрі операциялық директоры болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-02-06-mn-26059-story.html|title=Dean Witter to Buy Morgan Stanley in $10-Billion Deal|date=February 6, 1997|website=Los Angeles Times|language=en-US|access-date=April 27, 2020}}</ref> 1998 жылы компанияның атауы «Morgan Stanley Dean Witter & Co.» болып өзгертілді.<ref>{{Cite news|first=Cheryl|last=Winokur Munk|via=Dow Jones Newswires|url=https://www.wsj.com/articles/SB980796460749083172|title=Morgan Stanley to Eliminate Dean Witter From Its Name|date=January 30, 2001|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0099-9660}}</ref> Бастапқыда бұл атау екі компания арасындағы келіспеушіліктерді болдырмау мақсатында олардың атауларын біріктіру арқылы таңдалған болатын.<ref name=":1" /> Кейінірек, 2001 жылы жария етілмеген себептермен «Dean Witter» атауы алынып тасталып, компания қайтадан «Morgan Stanley» деп атала бастады.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Біріккен компания шетелдегі қызметін кеңейте бастады. 1999 жылы Мак Үндістанда жергілікті серіктес [[JM Financial]] компаниясымен бірлескен кәсіпорын құрды.<ref>{{Cite web|last1=John|first1=Satish|last2=Nambisan|first2=Raj|date=February 22, 2007|title=U-turn: Finally, Nimesh Kampani sells out to Morgan Stanley|url=https://www.dnaindia.com/business/report-u-turn-finally-nimesh-kampani-sells-out-to-morgan-stanley-1081566|access-date=August 7, 2021|website=DNA India|language=en}}</ref> Morgan Stanley компаниясының кеңселері Дүниежүзілік сауда орталығы кешенінің 1, 2 және 5-ғимараттарындағы 35 қабатта орналасқан болатын. Компания [[Дүниежүзілік сауда орталығы]] кешенінің ең ірі жалға алушысы болды. Бұл кеңселердің басым бөлігі 1980-жылдардың ортасынан бері аталған ғимараттарда орналасқан Dean Witter компаниясынан мұраға қалған еді.{{Citation needed}} [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдар]] кезінде компания 13 қызметкерінен айырылды.<ref>{{Cite web|url=https://www.fema.gov/media-library-data/1387572158481-3561e0b74b8da0f6deb4424c9a29bbf6/business_morganstanley.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20141014010817/http://www.fema.gov/media-library-data/1387572158481-3561e0b74b8da0f6deb4424c9a29bbf6/business_morganstanley.pdf|url-status=dead|archive-date=October 14, 2014|title=Morgan Stanley Case Study|website=FEMA|access-date=April 27, 2020}}</ref> Олар: Томас Ф. Свифт, Уэсли Мерсер, Дженнифер де Хесус, Джозеф ДиПилато, Нолберт Саломон, Годвин Форд, Стив Р. Страусс, Линдси С. Херкнесс, Альберт Джозеф, Хорхе Веласкес, Титус Дэвидсон, Чарльз Лоренсин және қауіпсіздік жөніндегі директор [[Рик Рескорла]] болды. Сонымен қатар Рик Рескорланың басшылығымен 2 687 қызметкер сәтті эвакуацияланды.<ref>{{Cite magazine|url=https://www.newyorker.com/magazine/2002/02/11/the-real-heroes-are-dead|title=The Real Heroes Are Dead|last=Stewart|first=James B.|magazine=The New Yorker|date=February 4, 2002|language=en|access-date=April 27, 2020}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-cornwall-47866351|title=Train named after Cornish 9/11 hero|date=April 13, 2019|work=BBC News|access-date=April 27, 2020|language=en-GB}}</ref> Тірі қалған қызметкерлер кейін маңайдағы уақытша штаб-пәтерлерге көшірілді. 2005 жылы Morgan Stanley өз қызметкерлерінің 2 300-ін [[Төменгі Манхэттен]]ге қайта көшірді. Сол кезде бұл осындай сипаттағы ең ірі көшіру операциясы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.lowermanhattan.info/news/morgan_stanley_to_move_52052.aspx |title=Surviving 9/11 gave former NHLer Rob Cimetta a new outlook on life |access-date=September 11, 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028030602/http://www.lowermanhattan.info/news/morgan_stanley_to_move_52052.aspx |archive-date=October 28, 2009 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} r9b1t9pd08beige8686uu87zfkqsyw2 3615591 3615590 2026-06-11T08:13:48Z 1nter pares 146705 /* Бірігуден кейінгі кезеңі (1997 жылдан бері) */ 3615591 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Morgan Stanley |логотипі = Morgan Stanley Logo 2024.svg |суреті = Morgan Stanley Times Square.jpg |сурет атауы = Штаб-пәтері, [[1585 Broadway]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = MS (NYSE), [[S&P 100]], [[S&P 500]] |қызметі = халықаралық қызмет |құрылды = [[1935 жыл|1935]] |құрушы = [[Генри Стерджис Морган]], [[Гарольд Стэнли]] |орналасуы = [[Morgan Stanley Building]], [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Джеймс П. Горман]] (директорлар кеңесінің құрметті төрағасы) * [[Тед Пик]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор) * Энди Саперштейн (қоса президент) * Дэн Симковиц (қоса президент) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * әл-ауқатты басқару * инвестицияларды басқару * инвестициялық банкинг * сату және трейдинг * тауар нарықтары * прайм-брокерлік қызметтер }} |меншікті капиталы = {{өсім}} 112,7 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 70,6 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 22,0 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,9 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,42 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 83 000 (2025) |басшы компания = [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] (23,3%)<ref>{{cite web |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/895421/000114036124018302/ny20020759x1_def14a.htm#tPRS|title=Morgan Stanley 2024 Proxy statement |date=April 5, 2024 |website=SEC.gov |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |бағынышты компания = {{plainlist| * [[Morgan Stanley Wealth Management]] * [[E-Trade]] * [[Eaton Vance]] * [[Solium]] }} |сайты = }} '''Morgan Stanley'''<ref name=":6">{{Cite web |title=Morgan Stanley 10-K 2023 |url=https://www.morganstanley.com/content/dam/msdotcom/en/about-us-ir/shareholder/10k2023/10k1223.pdf}}</ref> — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы Мидтаундағы Бродвей көшесінің 1585-үйінде орналасқан америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызмет көрсету компаниясы. Компанияның 42 елде кеңселері бар және онда 80 мыңнан астам адам жұмыс істейді. Оның клиенттері қатарында корпорациялар, үкіметтер, мекемелер және жеке тұлғалар бар.<ref name=10K/><ref name=":6" /> 2023 жылы Morgan Stanley жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500]] рейтингінде 61-орынға ие болды,<ref>{{Cite web|url=https://fortune.com/company/morgan-stanley/fortune500/|title=Fortune 500 Companies 2021: Morgan Stanleyt|website=Fortune|language=en-US|access-date=May 10, 2022}}</ref> ал сол жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 30-орынға орналасты.<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Morgan Stanley компаниясының бастапқы нұсқасы 1935 жылғы 16 қыркүйекте америкалық коммерциялық және инвестициялық банктердің қызметін бөлуді талап еткен [[Гласс-Стиголл заңы]]ның қабылдануына жауап ретінде құрылды.<ref name=":3" /> Компанияның негізін қалаушылар қатарында [[J.P. Morgan & Co.]] серіктестері [[Генри Стерджис Морган]] ([[Джон Пирпонт|Дж.П. Морганның]] немересі), [[Гарольд Стэнли]] және басқа да тұлғалар болды. Өзінің алғашқы қызмет жылында компания жария орналастырулар мен жекелей орналастырулар нарығында 24 пайыздық үлеске ие болып, 1,1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі мәмілелерге қатысты. Қазіргі Morgan Stanley компаниясы 1997 жылы бастапқы Morgan Stanley мен [[Dean Witter Discover & Co.]] компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|title=Morgan Stanley Interactive Timeline|website=morganstanley.com|access-date=May 14, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160323014415/https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|archive-date=March 23, 2016|url-status=dead}}</ref> Dean Witter компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Филип Дж. Пурселл]] жаңадан құрылған '''Morgan Stanley Dean Witter Discover & Co.''' компаниясының төрағасы әрі бас атқарушы директоры болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/press-releases/morgan-stanley-chairman-and-ceo-philip-j-purcellannounces-plans-to-retire_3682|title=Morgan Stanley Chairman and CEO Philip J. Purcell Announces Plans to Retire|website=Morgan Stanley|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about-us-ir/shareholder/10k1997.pdf|title=SECURITIES AND EXCHANGE COMMISSION WASHINGTON, D.C. 20549 FORM 10-K (Morgan Stanley, Dean Witter, Discover & Co.)|website=Morgan Stanley}}</ref> 2001 жылы компания өз атауын қайтадан Morgan Stanley деп өзгертті.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/morgan-stanley-dean-witter-company-history/|title=History of Morgan Stanley Dean Witter & Company – FundingUniverse|website=www.fundinguniverse.com|language=en|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2001/01/30/business/the-markets-market-place-morgan-stanley-decides-to-drop-the-dean-witter-name.html|title=THE MARKETS: Market Place; Morgan Stanley decides to drop the Dean Witter name.|last=McGeehan|first=Patrick|date=2001|work=The New York Times|access-date=May 14, 2018|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":2">{{Cite news|url=http://adage.com/article/news/morgan-stanley-s-brand-unveils-tuesday/29414/|title=MORGAN STANLEY'S NEW BRAND UNVEILS TUESDAY|access-date=May 14, 2018|language=en}}</ref> Қазіргі кезде компанияның негізгі қызмет бағыттары институционалдық бағалы қағаздар, әл-ауқатты басқару және инвестицияларды басқару болып табылады.<ref name="10K" /> Банк Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жүйелік маңызы бар қаржы ұйымы ретінде қарастырылады.<ref>{{Cite web |date=2023-11-27 |title=2023 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs) |url=https://www.fsb.org/2023/11/2023-list-of-global-systemically-important-banks-g-sibs/ |access-date=2025-12-06 |website=Financial Stability Board |language=en-US}}</ref> == Тарихы == === Алғашқы жылдары (1935–1997) === Morgan Stanley өз бастауын [[J.P. Morgan & Co.]] компаниясынан алады. 1933 жылы АҚШ Конгресі [[Гласс-Стиголл заңы]]н қабылдағаннан кейін инвестициялық банкинг пен коммерциялық банкинг қызметтерін бір холдингтік құрылым аясында қатар жүргізуге тыйым салынды.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/the-history-of-jpmorgan-chase-2012-3|title=DUELS, BOMBINGS AND APPLE: The Incredible Story Behind The Creation Of JPMorgan Chase|last=Wile|first=Rob|website=Business Insider|access-date=April 27, 2020}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|last=Bazoobandi|first=Sara|url=https://books.google.com/books?id=U75Fxg7UX-sC&q=Henry+S.+Morgan+and+Harold+Stanley%2C+left+J.P.+Morgan+&pg=PA67|title=The Political Economy of the Gulf Sovereign Wealth Funds: A Case Study of Iran, Kuwait, Saudi Arabia and the United Arab Emirates|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-52222-9|language=en}}</ref> J.P. Morgan & Co. инвестициялық банкингтің орнына коммерциялық банкинг бағытын таңдады. Соның нәтижесінде компанияның кейбір қызметкерлері, соның ішінде [[Генри С. Морган]] ([[Джон Пирпонт|Дж.П. Морганның]] немересі) мен [[Гарольд Стэнли]], J.P. Morgan & Co. компаниясынан кетіп, Drexel серіктестерінен шыққан басқа тұлғалармен бірге Morgan Stanley компаниясын құрды.<ref name=":4" /> Компания өз қызметін ресми түрде 1935 жылғы 16 қыркүйекте Нью-Йорк қаласындағы [[Уолл-стрит]]тің 2-үйінде, J.P. Morgan кеңсесінен бірнеше ғимарат қашықтықта бастады.<ref>{{Cite book|last=Knee|first=Jonathan A.|url=https://books.google.com/books?id=uxkzcvxZTgQC&q=morgan+stanley+opened+the+doors+for+business+on+September+16%2C+1935&pg=PT114|title=The Accidental Investment Banker: Inside the Decade that Transformed Wall Street|date=August 15, 2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-992414-1|language=en}}</ref> 1938 жылы фирма United States Steel Corporation компаниясының 100 миллион АҚШ доллары көлеміндегі облигациялық қарыз міндеттемелерін орналастыруда жетекші андеррайтер ретінде қызмет атқарды.<ref>{{Cite book|last=Committee|first=United States Congress House Temporary National Economic|url=https://books.google.com/books?id=_TvO_P_vmfcC&q=morgan+stanley+steel+corporation+distribution+1938&pg=PA13006|title=Investigation of Concentration of Economic Power: Hearings Before the Temporary National Economic Committee ...|date=1939|publisher=U.S. Government Printing Office|language=en}}</ref> 1951 жылдан 1961 жылға дейін фирманы Morgan Stanley компаниясын басқарған соңғы негізін қалаушы Перри Холл басқарды.<ref>{{Cite news|last=Saxon|first=Wolfgang|url=https://www.nytimes.com/1992/07/18/nyregion/perry-e-hall-founding-partner-of-morgan-stanley-is-dead-at-96.html|title=Perry E. Hall, Founding Partner Of Morgan Stanley, Is Dead at 96|date=July 18, 1992|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Осы кезеңде компания 1952 жылғы Дүниежүзілік банктің ең жоғары ААА рейтингіне ие облигациялар шығарылымын бірлесіп басқарды.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1975/12/10/archives/world-bank-backin-us-debt-market-borrowing-up-big-offering-due.html|title=World Bank Back in U.S. Debt Market|date=December 10, 1975|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Сондай-ақ фирма [[General Motors]] компаниясының 300 миллион АҚШ доллары көлеміндегі қарыздық бағалы қағаздар шығарылымын,<ref>{{Cite news |last=Maidenberg |first=H. J. |date=1975-03-04 |title=Debt Issue Will Be Concern's First in 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1975/03/04/archives/debt-issue-will-be-concerns-first-in-21-years-gm-plans-issue-of.html |access-date=2026-02-20 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> [[IBM]] компаниясының 231 миллион АҚШ доллары көлеміндегі акциялар орналастыруын<ref>{{Cite news |date=1957-06-03 |title=Wall Street: IBM’s Bargain Sale |url=https://time.com/archive/6887790/wall-street-ibms-bargain-sale/ |work=Time}}</ref> және [[AT&T]] компаниясының 250 миллион АҚШ доллары көлеміндегі қарыздық бағалы қағаздар шығарылымын ұйымдастыруға қатысты.{{Citation needed}} Morgan Stanley 1962 жылы қаржылық талдауға арналған алғашқы өміршең компьютерлік модельді жасағанын мәлімдейді. Бұл қаржылық талдау саласындағы жаңа бағыттың басталуына негіз болды. Компанияның болашақ президенті әрі директорлар кеңесінің төрағасы болған Дик Фишер жас қызметкер кезінде осы модельді жасауға қатысып, [[IBM]] компаниясында [[Fortran]] және [[COBOL]] бағдарламалау тілдерін меңгерді.<ref>{{cite web|url=http://hbswk.hbs.edu/archive/2344.html|title=Alumni Awards 2001 - Dick Fisher|date=July 2, 2001|website=HBS.edu|access-date= September 3, 2014}}</ref> 1967 жылы компания еуропалық бағалы қағаздар нарығына шығу мақсатында Парижде Morgan & Cie, International бөлімшесін құрды.<ref>{{Cite book|last=Pak|first=Susie J.|url=https://books.google.com/books?id=d5EwvU7PgtgC&q=In+1967+Morgan+&pg=PA235|title=Gentlemen Bankers|date=June 1, 2013|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-07557-3|language=en}}</ref> Сол жылы фирма Brooks, Harvey & Co., Inc. компаниясын сатып алып, жылжымайтын мүлік саласындағы қызметін бастады.<ref>{{Cite news|last=Bleakley|first=Fred R.|url=https://www.nytimes.com/1985/06/17/business/goldman-s-rise-in-real-estate.html|title=Goldman's Rise in Real Estate|date=June 17, 1985|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Компанияның сату және трейдинг бөлімшесінің құрылуына Боб Болдуин бастамашы болған деп есептеледі.<ref>{{Cite book|last=Chernow|first=Ron|url=https://books.google.com/books?id=sgNUEqkgctEC&q=morgan+stanley+sales+and+trading+business+is+believed+to+be+from+Bob+Baldwin.&pg=PT542|title=The House of Morgan: An American Banking Dynasty and the Rise of Modern Finance|date=January 19, 2010|publisher=Grove/Atlantic, Inc.|isbn=978-0-8021-9813-6|language=en}}</ref> 1996 жылы Morgan Stanley [[Van Kampen]] American Capital компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1996-06-22-9606220203-story.html|title=VAN KAMPEN NEARING SALE TO MORGAN STANLEY|website=Chicago Tribune|date=June 22, 1996 |language=en-US|access-date=April 27, 2020}}</ref> === Бірігуден кейінгі кезеңі (1997 жылдан бері) === [[Сурет:MS Standard Logo 2022 Black.jpg|thumb|Morgan Stanley компаниясының қазіргі логотипі (2022)]] [[Сурет:Morgan Stanley Historical Logo.png|thumb|Morgan Stanley компаниясының 2000-жылдардың басында қолданылған тарихи логотипі]] 1997 жылғы 5 ақпанда компания [[Sears Roebuck]] компаниясынан бөлініп шыққан қаржылық қызмет көрсету компаниясы [[Dean Witter Discover & Co.]] компаниясымен бірікті.<ref>{{Cite news|last=Truell|first=Peter|url=https://www.nytimes.com/1997/02/06/business/morgan-stanley-and-dean-witter-agree-to-merge.html|title=Morgan Stanley and Dean Witter Agree to Merge|date=February 6, 1997|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Dean Witter компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Филип Дж. Пурселл]] жаңадан құрылған «Morgan Stanley Dean Witter Discover & Co.» компаниясында да осы қызметтерін сақтап қалды. Ал Morgan Stanley компаниясының президенті Джон Дж. Мак жаңа фирманың президенті әрі операциялық директоры болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-02-06-mn-26059-story.html|title=Dean Witter to Buy Morgan Stanley in $10-Billion Deal|date=February 6, 1997|website=Los Angeles Times|language=en-US|access-date=April 27, 2020}}</ref> 1998 жылы компанияның атауы «Morgan Stanley Dean Witter & Co.» болып өзгертілді.<ref>{{Cite news|first=Cheryl|last=Winokur Munk|via=Dow Jones Newswires|url=https://www.wsj.com/articles/SB980796460749083172|title=Morgan Stanley to Eliminate Dean Witter From Its Name|date=January 30, 2001|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0099-9660}}</ref> Бастапқыда бұл атау екі компания арасындағы келіспеушіліктерді болдырмау мақсатында олардың атауларын біріктіру арқылы таңдалған болатын.<ref name=":1" /> Кейінірек, 2001 жылы жария етілмеген себептермен «Dean Witter» атауы алынып тасталып, компания қайтадан «Morgan Stanley» деп атала бастады.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Біріккен компания шетелдегі қызметін кеңейте бастады. 1999 жылы Мак Үндістанда жергілікті серіктес [[JM Financial]] компаниясымен бірлескен кәсіпорын құрды.<ref>{{Cite web|last1=John|first1=Satish|last2=Nambisan|first2=Raj|date=February 22, 2007|title=U-turn: Finally, Nimesh Kampani sells out to Morgan Stanley|url=https://www.dnaindia.com/business/report-u-turn-finally-nimesh-kampani-sells-out-to-morgan-stanley-1081566|access-date=August 7, 2021|website=DNA India|language=en}}</ref> Morgan Stanley компаниясының кеңселері Дүниежүзілік сауда орталығы кешенінің 1, 2 және 5-ғимараттарындағы 35 қабатта орналасқан болатын. Компания [[Дүниежүзілік сауда орталығы]] кешенінің ең ірі жалға алушысы болды. Бұл кеңселердің басым бөлігі 1980-жылдардың ортасынан бері аталған ғимараттарда орналасқан Dean Witter компаниясынан мұраға қалған еді.{{Citation needed}} [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдар]] кезінде компания 13 қызметкерінен айырылды.<ref>{{Cite web|url=https://www.fema.gov/media-library-data/1387572158481-3561e0b74b8da0f6deb4424c9a29bbf6/business_morganstanley.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20141014010817/http://www.fema.gov/media-library-data/1387572158481-3561e0b74b8da0f6deb4424c9a29bbf6/business_morganstanley.pdf|url-status=dead|archive-date=October 14, 2014|title=Morgan Stanley Case Study|website=FEMA|access-date=April 27, 2020}}</ref> Олар: Томас Ф. Свифт, Уэсли Мерсер, Дженнифер де Хесус, Джозеф ДиПилато, Нолберт Саломон, Годвин Форд, Стив Р. Страусс, Линдси С. Херкнесс, Альберт Джозеф, Хорхе Веласкес, Титус Дэвидсон, Чарльз Лоренсин және қауіпсіздік жөніндегі директор [[Рик Рескорла]] болды. Сонымен қатар Рик Рескорланың басшылығымен 2 687 қызметкер сәтті эвакуацияланды.<ref>{{Cite magazine|url=https://www.newyorker.com/magazine/2002/02/11/the-real-heroes-are-dead|title=The Real Heroes Are Dead|last=Stewart|first=James B.|magazine=The New Yorker|date=February 4, 2002|language=en|access-date=April 27, 2020}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-cornwall-47866351|title=Train named after Cornish 9/11 hero|date=April 13, 2019|work=BBC News|access-date=April 27, 2020|language=en-GB}}</ref> Тірі қалған қызметкерлер кейін маңайдағы уақытша штаб-пәтерлерге көшірілді. 2005 жылы Morgan Stanley өз қызметкерлерінің 2 300-ін [[Төменгі Манхэттен]]ге қайта көшірді. Сол кезде бұл осындай сипаттағы ең ірі көшіру операциясы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.lowermanhattan.info/news/morgan_stanley_to_move_52052.aspx |title=Surviving 9/11 gave former NHLer Rob Cimetta a new outlook on life |access-date=September 11, 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028030602/http://www.lowermanhattan.info/news/morgan_stanley_to_move_52052.aspx |archive-date=October 28, 2009 }}</ref> [[Сурет:Columbia University Medical Center Morgan Stanley Children's Hospital.jpg|left|thumb|'''Morgan Stanley Балалар ауруханасы''' — Нью-Йорк қаласындағы дербес жұмыс істейтін жалғыз балалар ауруханасы. Ол New York-Presbyterian Hospital ауруханалар жүйесінің құрамына кіреді.]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 4hqs9i4x85edqsbatdwj0xcix899i1i 3615607 3615591 2026-06-11T08:27:04Z 1nter pares 146705 /* Бірігуден кейінгі кезеңі (1997 жылдан бері) */ 3615607 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Morgan Stanley |логотипі = Morgan Stanley Logo 2024.svg |суреті = Morgan Stanley Times Square.jpg |сурет атауы = Штаб-пәтері, [[1585 Broadway]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = MS (NYSE), [[S&P 100]], [[S&P 500]] |қызметі = халықаралық қызмет |құрылды = [[1935 жыл|1935]] |құрушы = [[Генри Стерджис Морган]], [[Гарольд Стэнли]] |орналасуы = [[Morgan Stanley Building]], [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Джеймс П. Горман]] (директорлар кеңесінің құрметті төрағасы) * [[Тед Пик]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор) * Энди Саперштейн (қоса президент) * Дэн Симковиц (қоса президент) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * әл-ауқатты басқару * инвестицияларды басқару * инвестициялық банкинг * сату және трейдинг * тауар нарықтары * прайм-брокерлік қызметтер }} |меншікті капиталы = {{өсім}} 112,7 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 70,6 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 22,0 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,9 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,42 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 83 000 (2025) |басшы компания = [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] (23,3%)<ref>{{cite web |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/895421/000114036124018302/ny20020759x1_def14a.htm#tPRS|title=Morgan Stanley 2024 Proxy statement |date=April 5, 2024 |website=SEC.gov |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |бағынышты компания = {{plainlist| * [[Morgan Stanley Wealth Management]] * [[E-Trade]] * [[Eaton Vance]] * [[Solium]] }} |сайты = }} '''Morgan Stanley'''<ref name=":6">{{Cite web |title=Morgan Stanley 10-K 2023 |url=https://www.morganstanley.com/content/dam/msdotcom/en/about-us-ir/shareholder/10k2023/10k1223.pdf}}</ref> — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы Мидтаундағы Бродвей көшесінің 1585-үйінде орналасқан америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызмет көрсету компаниясы. Компанияның 42 елде кеңселері бар және онда 80 мыңнан астам адам жұмыс істейді. Оның клиенттері қатарында корпорациялар, үкіметтер, мекемелер және жеке тұлғалар бар.<ref name=10K/><ref name=":6" /> 2023 жылы Morgan Stanley жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500]] рейтингінде 61-орынға ие болды,<ref>{{Cite web|url=https://fortune.com/company/morgan-stanley/fortune500/|title=Fortune 500 Companies 2021: Morgan Stanleyt|website=Fortune|language=en-US|access-date=May 10, 2022}}</ref> ал сол жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 30-орынға орналасты.<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Morgan Stanley компаниясының бастапқы нұсқасы 1935 жылғы 16 қыркүйекте америкалық коммерциялық және инвестициялық банктердің қызметін бөлуді талап еткен [[Гласс-Стиголл заңы]]ның қабылдануына жауап ретінде құрылды.<ref name=":3" /> Компанияның негізін қалаушылар қатарында [[J.P. Morgan & Co.]] серіктестері [[Генри Стерджис Морган]] ([[Джон Пирпонт|Дж.П. Морганның]] немересі), [[Гарольд Стэнли]] және басқа да тұлғалар болды. Өзінің алғашқы қызмет жылында компания жария орналастырулар мен жекелей орналастырулар нарығында 24 пайыздық үлеске ие болып, 1,1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі мәмілелерге қатысты. Қазіргі Morgan Stanley компаниясы 1997 жылы бастапқы Morgan Stanley мен [[Dean Witter Discover & Co.]] компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|title=Morgan Stanley Interactive Timeline|website=morganstanley.com|access-date=May 14, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160323014415/https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|archive-date=March 23, 2016|url-status=dead}}</ref> Dean Witter компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Филип Дж. Пурселл]] жаңадан құрылған '''Morgan Stanley Dean Witter Discover & Co.''' компаниясының төрағасы әрі бас атқарушы директоры болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/press-releases/morgan-stanley-chairman-and-ceo-philip-j-purcellannounces-plans-to-retire_3682|title=Morgan Stanley Chairman and CEO Philip J. Purcell Announces Plans to Retire|website=Morgan Stanley|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about-us-ir/shareholder/10k1997.pdf|title=SECURITIES AND EXCHANGE COMMISSION WASHINGTON, D.C. 20549 FORM 10-K (Morgan Stanley, Dean Witter, Discover & Co.)|website=Morgan Stanley}}</ref> 2001 жылы компания өз атауын қайтадан Morgan Stanley деп өзгертті.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/morgan-stanley-dean-witter-company-history/|title=History of Morgan Stanley Dean Witter & Company – FundingUniverse|website=www.fundinguniverse.com|language=en|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2001/01/30/business/the-markets-market-place-morgan-stanley-decides-to-drop-the-dean-witter-name.html|title=THE MARKETS: Market Place; Morgan Stanley decides to drop the Dean Witter name.|last=McGeehan|first=Patrick|date=2001|work=The New York Times|access-date=May 14, 2018|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":2">{{Cite news|url=http://adage.com/article/news/morgan-stanley-s-brand-unveils-tuesday/29414/|title=MORGAN STANLEY'S NEW BRAND UNVEILS TUESDAY|access-date=May 14, 2018|language=en}}</ref> Қазіргі кезде компанияның негізгі қызмет бағыттары институционалдық бағалы қағаздар, әл-ауқатты басқару және инвестицияларды басқару болып табылады.<ref name="10K" /> Банк Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жүйелік маңызы бар қаржы ұйымы ретінде қарастырылады.<ref>{{Cite web |date=2023-11-27 |title=2023 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs) |url=https://www.fsb.org/2023/11/2023-list-of-global-systemically-important-banks-g-sibs/ |access-date=2025-12-06 |website=Financial Stability Board |language=en-US}}</ref> == Тарихы == === Алғашқы жылдары (1935–1997) === Morgan Stanley өз бастауын [[J.P. Morgan & Co.]] компаниясынан алады. 1933 жылы АҚШ Конгресі [[Гласс-Стиголл заңы]]н қабылдағаннан кейін инвестициялық банкинг пен коммерциялық банкинг қызметтерін бір холдингтік құрылым аясында қатар жүргізуге тыйым салынды.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/the-history-of-jpmorgan-chase-2012-3|title=DUELS, BOMBINGS AND APPLE: The Incredible Story Behind The Creation Of JPMorgan Chase|last=Wile|first=Rob|website=Business Insider|access-date=April 27, 2020}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|last=Bazoobandi|first=Sara|url=https://books.google.com/books?id=U75Fxg7UX-sC&q=Henry+S.+Morgan+and+Harold+Stanley%2C+left+J.P.+Morgan+&pg=PA67|title=The Political Economy of the Gulf Sovereign Wealth Funds: A Case Study of Iran, Kuwait, Saudi Arabia and the United Arab Emirates|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-52222-9|language=en}}</ref> J.P. Morgan & Co. инвестициялық банкингтің орнына коммерциялық банкинг бағытын таңдады. Соның нәтижесінде компанияның кейбір қызметкерлері, соның ішінде [[Генри С. Морган]] ([[Джон Пирпонт|Дж.П. Морганның]] немересі) мен [[Гарольд Стэнли]], J.P. Morgan & Co. компаниясынан кетіп, Drexel серіктестерінен шыққан басқа тұлғалармен бірге Morgan Stanley компаниясын құрды.<ref name=":4" /> Компания өз қызметін ресми түрде 1935 жылғы 16 қыркүйекте Нью-Йорк қаласындағы [[Уолл-стрит]]тің 2-үйінде, J.P. Morgan кеңсесінен бірнеше ғимарат қашықтықта бастады.<ref>{{Cite book|last=Knee|first=Jonathan A.|url=https://books.google.com/books?id=uxkzcvxZTgQC&q=morgan+stanley+opened+the+doors+for+business+on+September+16%2C+1935&pg=PT114|title=The Accidental Investment Banker: Inside the Decade that Transformed Wall Street|date=August 15, 2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-992414-1|language=en}}</ref> 1938 жылы фирма United States Steel Corporation компаниясының 100 миллион АҚШ доллары көлеміндегі облигациялық қарыз міндеттемелерін орналастыруда жетекші андеррайтер ретінде қызмет атқарды.<ref>{{Cite book|last=Committee|first=United States Congress House Temporary National Economic|url=https://books.google.com/books?id=_TvO_P_vmfcC&q=morgan+stanley+steel+corporation+distribution+1938&pg=PA13006|title=Investigation of Concentration of Economic Power: Hearings Before the Temporary National Economic Committee ...|date=1939|publisher=U.S. Government Printing Office|language=en}}</ref> 1951 жылдан 1961 жылға дейін фирманы Morgan Stanley компаниясын басқарған соңғы негізін қалаушы Перри Холл басқарды.<ref>{{Cite news|last=Saxon|first=Wolfgang|url=https://www.nytimes.com/1992/07/18/nyregion/perry-e-hall-founding-partner-of-morgan-stanley-is-dead-at-96.html|title=Perry E. Hall, Founding Partner Of Morgan Stanley, Is Dead at 96|date=July 18, 1992|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Осы кезеңде компания 1952 жылғы Дүниежүзілік банктің ең жоғары ААА рейтингіне ие облигациялар шығарылымын бірлесіп басқарды.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1975/12/10/archives/world-bank-backin-us-debt-market-borrowing-up-big-offering-due.html|title=World Bank Back in U.S. Debt Market|date=December 10, 1975|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Сондай-ақ фирма [[General Motors]] компаниясының 300 миллион АҚШ доллары көлеміндегі қарыздық бағалы қағаздар шығарылымын,<ref>{{Cite news |last=Maidenberg |first=H. J. |date=1975-03-04 |title=Debt Issue Will Be Concern's First in 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1975/03/04/archives/debt-issue-will-be-concerns-first-in-21-years-gm-plans-issue-of.html |access-date=2026-02-20 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> [[IBM]] компаниясының 231 миллион АҚШ доллары көлеміндегі акциялар орналастыруын<ref>{{Cite news |date=1957-06-03 |title=Wall Street: IBM’s Bargain Sale |url=https://time.com/archive/6887790/wall-street-ibms-bargain-sale/ |work=Time}}</ref> және [[AT&T]] компаниясының 250 миллион АҚШ доллары көлеміндегі қарыздық бағалы қағаздар шығарылымын ұйымдастыруға қатысты.{{Citation needed}} Morgan Stanley 1962 жылы қаржылық талдауға арналған алғашқы өміршең компьютерлік модельді жасағанын мәлімдейді. Бұл қаржылық талдау саласындағы жаңа бағыттың басталуына негіз болды. Компанияның болашақ президенті әрі директорлар кеңесінің төрағасы болған Дик Фишер жас қызметкер кезінде осы модельді жасауға қатысып, [[IBM]] компаниясында [[Fortran]] және [[COBOL]] бағдарламалау тілдерін меңгерді.<ref>{{cite web|url=http://hbswk.hbs.edu/archive/2344.html|title=Alumni Awards 2001 - Dick Fisher|date=July 2, 2001|website=HBS.edu|access-date= September 3, 2014}}</ref> 1967 жылы компания еуропалық бағалы қағаздар нарығына шығу мақсатында Парижде Morgan & Cie, International бөлімшесін құрды.<ref>{{Cite book|last=Pak|first=Susie J.|url=https://books.google.com/books?id=d5EwvU7PgtgC&q=In+1967+Morgan+&pg=PA235|title=Gentlemen Bankers|date=June 1, 2013|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-07557-3|language=en}}</ref> Сол жылы фирма Brooks, Harvey & Co., Inc. компаниясын сатып алып, жылжымайтын мүлік саласындағы қызметін бастады.<ref>{{Cite news|last=Bleakley|first=Fred R.|url=https://www.nytimes.com/1985/06/17/business/goldman-s-rise-in-real-estate.html|title=Goldman's Rise in Real Estate|date=June 17, 1985|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Компанияның сату және трейдинг бөлімшесінің құрылуына Боб Болдуин бастамашы болған деп есептеледі.<ref>{{Cite book|last=Chernow|first=Ron|url=https://books.google.com/books?id=sgNUEqkgctEC&q=morgan+stanley+sales+and+trading+business+is+believed+to+be+from+Bob+Baldwin.&pg=PT542|title=The House of Morgan: An American Banking Dynasty and the Rise of Modern Finance|date=January 19, 2010|publisher=Grove/Atlantic, Inc.|isbn=978-0-8021-9813-6|language=en}}</ref> 1996 жылы Morgan Stanley [[Van Kampen]] American Capital компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1996-06-22-9606220203-story.html|title=VAN KAMPEN NEARING SALE TO MORGAN STANLEY|website=Chicago Tribune|date=June 22, 1996 |language=en-US|access-date=April 27, 2020}}</ref> === Бірігуден кейінгі кезеңі (1997 жылдан бері) === [[Сурет:MS Standard Logo 2022 Black.jpg|thumb|Morgan Stanley компаниясының қазіргі логотипі (2022)]] [[Сурет:Morgan Stanley Historical Logo.png|thumb|Morgan Stanley компаниясының 2000-жылдардың басында қолданылған тарихи логотипі]] 1997 жылғы 5 ақпанда компания [[Sears Roebuck]] компаниясынан бөлініп шыққан қаржылық қызмет көрсету компаниясы [[Dean Witter Discover & Co.]] компаниясымен бірікті.<ref>{{Cite news|last=Truell|first=Peter|url=https://www.nytimes.com/1997/02/06/business/morgan-stanley-and-dean-witter-agree-to-merge.html|title=Morgan Stanley and Dean Witter Agree to Merge|date=February 6, 1997|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Dean Witter компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Филип Дж. Пурселл]] жаңадан құрылған «Morgan Stanley Dean Witter Discover & Co.» компаниясында да осы қызметтерін сақтап қалды. Ал Morgan Stanley компаниясының президенті Джон Дж. Мак жаңа фирманың президенті әрі операциялық директоры болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-02-06-mn-26059-story.html|title=Dean Witter to Buy Morgan Stanley in $10-Billion Deal|date=February 6, 1997|website=Los Angeles Times|language=en-US|access-date=April 27, 2020}}</ref> 1998 жылы компанияның атауы «Morgan Stanley Dean Witter & Co.» болып өзгертілді.<ref>{{Cite news|first=Cheryl|last=Winokur Munk|via=Dow Jones Newswires|url=https://www.wsj.com/articles/SB980796460749083172|title=Morgan Stanley to Eliminate Dean Witter From Its Name|date=January 30, 2001|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0099-9660}}</ref> Бастапқыда бұл атау екі компания арасындағы келіспеушіліктерді болдырмау мақсатында олардың атауларын біріктіру арқылы таңдалған болатын.<ref name=":1" /> Кейінірек, 2001 жылы жария етілмеген себептермен «Dean Witter» атауы алынып тасталып, компания қайтадан «Morgan Stanley» деп атала бастады.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Біріккен компания шетелдегі қызметін кеңейте бастады. 1999 жылы Мак Үндістанда жергілікті серіктес [[JM Financial]] компаниясымен бірлескен кәсіпорын құрды.<ref>{{Cite web|last1=John|first1=Satish|last2=Nambisan|first2=Raj|date=February 22, 2007|title=U-turn: Finally, Nimesh Kampani sells out to Morgan Stanley|url=https://www.dnaindia.com/business/report-u-turn-finally-nimesh-kampani-sells-out-to-morgan-stanley-1081566|access-date=August 7, 2021|website=DNA India|language=en}}</ref> Morgan Stanley компаниясының кеңселері Дүниежүзілік сауда орталығы кешенінің 1, 2 және 5-ғимараттарындағы 35 қабатта орналасқан болатын. Компания [[Дүниежүзілік сауда орталығы]] кешенінің ең ірі жалға алушысы болды. Бұл кеңселердің басым бөлігі 1980-жылдардың ортасынан бері аталған ғимараттарда орналасқан Dean Witter компаниясынан мұраға қалған еді.{{Citation needed}} [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдар]] кезінде компания 13 қызметкерінен айырылды.<ref>{{Cite web|url=https://www.fema.gov/media-library-data/1387572158481-3561e0b74b8da0f6deb4424c9a29bbf6/business_morganstanley.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20141014010817/http://www.fema.gov/media-library-data/1387572158481-3561e0b74b8da0f6deb4424c9a29bbf6/business_morganstanley.pdf|url-status=dead|archive-date=October 14, 2014|title=Morgan Stanley Case Study|website=FEMA|access-date=April 27, 2020}}</ref> Олар: Томас Ф. Свифт, Уэсли Мерсер, Дженнифер де Хесус, Джозеф ДиПилато, Нолберт Саломон, Годвин Форд, Стив Р. Страусс, Линдси С. Херкнесс, Альберт Джозеф, Хорхе Веласкес, Титус Дэвидсон, Чарльз Лоренсин және қауіпсіздік жөніндегі директор [[Рик Рескорла]] болды. Сонымен қатар Рик Рескорланың басшылығымен 2 687 қызметкер сәтті эвакуацияланды.<ref>{{Cite magazine|url=https://www.newyorker.com/magazine/2002/02/11/the-real-heroes-are-dead|title=The Real Heroes Are Dead|last=Stewart|first=James B.|magazine=The New Yorker|date=February 4, 2002|language=en|access-date=April 27, 2020}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-cornwall-47866351|title=Train named after Cornish 9/11 hero|date=April 13, 2019|work=BBC News|access-date=April 27, 2020|language=en-GB}}</ref> Тірі қалған қызметкерлер кейін маңайдағы уақытша штаб-пәтерлерге көшірілді. 2005 жылы Morgan Stanley өз қызметкерлерінің 2 300-ін [[Төменгі Манхэттен]]ге қайта көшірді. Сол кезде бұл осындай сипаттағы ең ірі көшіру операциясы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.lowermanhattan.info/news/morgan_stanley_to_move_52052.aspx |title=Surviving 9/11 gave former NHLer Rob Cimetta a new outlook on life |access-date=September 11, 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028030602/http://www.lowermanhattan.info/news/morgan_stanley_to_move_52052.aspx |archive-date=October 28, 2009 }}</ref> [[Сурет:Columbia University Medical Center Morgan Stanley Children's Hospital.jpg|left|thumb|'''Morgan Stanley Балалар ауруханасы''' — Нью-Йорк қаласындағы дербес жұмыс істейтін жалғыз балалар ауруханасы. Ол New York-Presbyterian Hospital ауруханалар жүйесінің құрамына кіреді.]] 2003 жылы [[NewYork-Presbyterian Hospital]] ауруханасы компанияның ауруханаға көрсеткен демеушілігін мойындау мақсатында [[Morgan Stanley Балалар ауруханасы]]на оның атын берді. Аурухананың құрылысы негізінен қайырымдылық қаражаттары арқылы қаржыландырылған болатын.<ref>{{cite web|url=http://www.morganstanley.com/about/community/charitable_annual2005.pdf|title=Morgan Stanley 2005 Charitable Annual Report|access-date=May 5, 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070309154119/http://www.morganstanley.com/about/community/charitable_annual2005.pdf <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date = March 9, 2007}}</ref> Бұл бастама бас атқарушы директор [[Филип Дж. Пурселл]]дің кезінде қолға алынып, [[Джон Мак]]тың басшылығы кезінде аяқталды. Компания қызметкерлері 1990-жылдардан бастап ауруханамен байланыста болып, 2003 жылғы қарашада ашылған балаларға қолайлы жаңа ғимараттың құрылысына жеке қаражаттарын да аударды.<ref>{{cite news|title=At Children's Hospitals, Friendly Designs|url=https://www.nytimes.com/2002/11/17/realestate/at-children-s-hospitals-friendly-designs.html?pagewanted=all|work=[[The New York Times]]|date=November 17, 2002}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://columbiasurgery.org/general-surgery-residency/childrens-hospital-new-york-chony|title=NewYork-Presbyterian Morgan Stanley Children's Hospital {{!}} Columbia University Department of Surgery|website=columbiasurgery.org|access-date=April 27, 2020}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 5mab57b33vk53bom9xvhqea9phsd88p 3615624 3615607 2026-06-11T08:33:04Z 1nter pares 146705 /* Бірігуден кейінгі кезеңі (1997 жылдан бері) */ 3615624 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Morgan Stanley |логотипі = Morgan Stanley Logo 2024.svg |суреті = Morgan Stanley Times Square.jpg |сурет атауы = Штаб-пәтері, [[1585 Broadway]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = MS (NYSE), [[S&P 100]], [[S&P 500]] |қызметі = халықаралық қызмет |құрылды = [[1935 жыл|1935]] |құрушы = [[Генри Стерджис Морган]], [[Гарольд Стэнли]] |орналасуы = [[Morgan Stanley Building]], [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Джеймс П. Горман]] (директорлар кеңесінің құрметті төрағасы) * [[Тед Пик]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор) * Энди Саперштейн (қоса президент) * Дэн Симковиц (қоса президент) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * әл-ауқатты басқару * инвестицияларды басқару * инвестициялық банкинг * сату және трейдинг * тауар нарықтары * прайм-брокерлік қызметтер }} |меншікті капиталы = {{өсім}} 112,7 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 70,6 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 22,0 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,9 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,42 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 83 000 (2025) |басшы компания = [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] (23,3%)<ref>{{cite web |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/895421/000114036124018302/ny20020759x1_def14a.htm#tPRS|title=Morgan Stanley 2024 Proxy statement |date=April 5, 2024 |website=SEC.gov |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |бағынышты компания = {{plainlist| * [[Morgan Stanley Wealth Management]] * [[E-Trade]] * [[Eaton Vance]] * [[Solium]] }} |сайты = }} '''Morgan Stanley'''<ref name=":6">{{Cite web |title=Morgan Stanley 10-K 2023 |url=https://www.morganstanley.com/content/dam/msdotcom/en/about-us-ir/shareholder/10k2023/10k1223.pdf}}</ref> — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы Мидтаундағы Бродвей көшесінің 1585-үйінде орналасқан америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызмет көрсету компаниясы. Компанияның 42 елде кеңселері бар және онда 80 мыңнан астам адам жұмыс істейді. Оның клиенттері қатарында корпорациялар, үкіметтер, мекемелер және жеке тұлғалар бар.<ref name=10K/><ref name=":6" /> 2023 жылы Morgan Stanley жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500]] рейтингінде 61-орынға ие болды,<ref>{{Cite web|url=https://fortune.com/company/morgan-stanley/fortune500/|title=Fortune 500 Companies 2021: Morgan Stanleyt|website=Fortune|language=en-US|access-date=May 10, 2022}}</ref> ал сол жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 30-орынға орналасты.<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Morgan Stanley компаниясының бастапқы нұсқасы 1935 жылғы 16 қыркүйекте америкалық коммерциялық және инвестициялық банктердің қызметін бөлуді талап еткен [[Гласс-Стиголл заңы]]ның қабылдануына жауап ретінде құрылды.<ref name=":3" /> Компанияның негізін қалаушылар қатарында [[J.P. Morgan & Co.]] серіктестері [[Генри Стерджис Морган]] ([[Джон Пирпонт|Дж.П. Морганның]] немересі), [[Гарольд Стэнли]] және басқа да тұлғалар болды. Өзінің алғашқы қызмет жылында компания жария орналастырулар мен жекелей орналастырулар нарығында 24 пайыздық үлеске ие болып, 1,1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі мәмілелерге қатысты. Қазіргі Morgan Stanley компаниясы 1997 жылы бастапқы Morgan Stanley мен [[Dean Witter Discover & Co.]] компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|title=Morgan Stanley Interactive Timeline|website=morganstanley.com|access-date=May 14, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160323014415/https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|archive-date=March 23, 2016|url-status=dead}}</ref> Dean Witter компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Филип Дж. Пурселл]] жаңадан құрылған '''Morgan Stanley Dean Witter Discover & Co.''' компаниясының төрағасы әрі бас атқарушы директоры болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/press-releases/morgan-stanley-chairman-and-ceo-philip-j-purcellannounces-plans-to-retire_3682|title=Morgan Stanley Chairman and CEO Philip J. Purcell Announces Plans to Retire|website=Morgan Stanley|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about-us-ir/shareholder/10k1997.pdf|title=SECURITIES AND EXCHANGE COMMISSION WASHINGTON, D.C. 20549 FORM 10-K (Morgan Stanley, Dean Witter, Discover & Co.)|website=Morgan Stanley}}</ref> 2001 жылы компания өз атауын қайтадан Morgan Stanley деп өзгертті.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/morgan-stanley-dean-witter-company-history/|title=History of Morgan Stanley Dean Witter & Company – FundingUniverse|website=www.fundinguniverse.com|language=en|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2001/01/30/business/the-markets-market-place-morgan-stanley-decides-to-drop-the-dean-witter-name.html|title=THE MARKETS: Market Place; Morgan Stanley decides to drop the Dean Witter name.|last=McGeehan|first=Patrick|date=2001|work=The New York Times|access-date=May 14, 2018|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":2">{{Cite news|url=http://adage.com/article/news/morgan-stanley-s-brand-unveils-tuesday/29414/|title=MORGAN STANLEY'S NEW BRAND UNVEILS TUESDAY|access-date=May 14, 2018|language=en}}</ref> Қазіргі кезде компанияның негізгі қызмет бағыттары институционалдық бағалы қағаздар, әл-ауқатты басқару және инвестицияларды басқару болып табылады.<ref name="10K" /> Банк Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жүйелік маңызы бар қаржы ұйымы ретінде қарастырылады.<ref>{{Cite web |date=2023-11-27 |title=2023 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs) |url=https://www.fsb.org/2023/11/2023-list-of-global-systemically-important-banks-g-sibs/ |access-date=2025-12-06 |website=Financial Stability Board |language=en-US}}</ref> == Тарихы == === Алғашқы жылдары (1935–1997) === Morgan Stanley өз бастауын [[J.P. Morgan & Co.]] компаниясынан алады. 1933 жылы АҚШ Конгресі [[Гласс-Стиголл заңы]]н қабылдағаннан кейін инвестициялық банкинг пен коммерциялық банкинг қызметтерін бір холдингтік құрылым аясында қатар жүргізуге тыйым салынды.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/the-history-of-jpmorgan-chase-2012-3|title=DUELS, BOMBINGS AND APPLE: The Incredible Story Behind The Creation Of JPMorgan Chase|last=Wile|first=Rob|website=Business Insider|access-date=April 27, 2020}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|last=Bazoobandi|first=Sara|url=https://books.google.com/books?id=U75Fxg7UX-sC&q=Henry+S.+Morgan+and+Harold+Stanley%2C+left+J.P.+Morgan+&pg=PA67|title=The Political Economy of the Gulf Sovereign Wealth Funds: A Case Study of Iran, Kuwait, Saudi Arabia and the United Arab Emirates|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-52222-9|language=en}}</ref> J.P. Morgan & Co. инвестициялық банкингтің орнына коммерциялық банкинг бағытын таңдады. Соның нәтижесінде компанияның кейбір қызметкерлері, соның ішінде [[Генри С. Морган]] ([[Джон Пирпонт|Дж.П. Морганның]] немересі) мен [[Гарольд Стэнли]], J.P. Morgan & Co. компаниясынан кетіп, Drexel серіктестерінен шыққан басқа тұлғалармен бірге Morgan Stanley компаниясын құрды.<ref name=":4" /> Компания өз қызметін ресми түрде 1935 жылғы 16 қыркүйекте Нью-Йорк қаласындағы [[Уолл-стрит]]тің 2-үйінде, J.P. Morgan кеңсесінен бірнеше ғимарат қашықтықта бастады.<ref>{{Cite book|last=Knee|first=Jonathan A.|url=https://books.google.com/books?id=uxkzcvxZTgQC&q=morgan+stanley+opened+the+doors+for+business+on+September+16%2C+1935&pg=PT114|title=The Accidental Investment Banker: Inside the Decade that Transformed Wall Street|date=August 15, 2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-992414-1|language=en}}</ref> 1938 жылы фирма United States Steel Corporation компаниясының 100 миллион АҚШ доллары көлеміндегі облигациялық қарыз міндеттемелерін орналастыруда жетекші андеррайтер ретінде қызмет атқарды.<ref>{{Cite book|last=Committee|first=United States Congress House Temporary National Economic|url=https://books.google.com/books?id=_TvO_P_vmfcC&q=morgan+stanley+steel+corporation+distribution+1938&pg=PA13006|title=Investigation of Concentration of Economic Power: Hearings Before the Temporary National Economic Committee ...|date=1939|publisher=U.S. Government Printing Office|language=en}}</ref> 1951 жылдан 1961 жылға дейін фирманы Morgan Stanley компаниясын басқарған соңғы негізін қалаушы Перри Холл басқарды.<ref>{{Cite news|last=Saxon|first=Wolfgang|url=https://www.nytimes.com/1992/07/18/nyregion/perry-e-hall-founding-partner-of-morgan-stanley-is-dead-at-96.html|title=Perry E. Hall, Founding Partner Of Morgan Stanley, Is Dead at 96|date=July 18, 1992|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Осы кезеңде компания 1952 жылғы Дүниежүзілік банктің ең жоғары ААА рейтингіне ие облигациялар шығарылымын бірлесіп басқарды.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1975/12/10/archives/world-bank-backin-us-debt-market-borrowing-up-big-offering-due.html|title=World Bank Back in U.S. Debt Market|date=December 10, 1975|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Сондай-ақ фирма [[General Motors]] компаниясының 300 миллион АҚШ доллары көлеміндегі қарыздық бағалы қағаздар шығарылымын,<ref>{{Cite news |last=Maidenberg |first=H. J. |date=1975-03-04 |title=Debt Issue Will Be Concern's First in 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1975/03/04/archives/debt-issue-will-be-concerns-first-in-21-years-gm-plans-issue-of.html |access-date=2026-02-20 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> [[IBM]] компаниясының 231 миллион АҚШ доллары көлеміндегі акциялар орналастыруын<ref>{{Cite news |date=1957-06-03 |title=Wall Street: IBM’s Bargain Sale |url=https://time.com/archive/6887790/wall-street-ibms-bargain-sale/ |work=Time}}</ref> және [[AT&T]] компаниясының 250 миллион АҚШ доллары көлеміндегі қарыздық бағалы қағаздар шығарылымын ұйымдастыруға қатысты.{{Citation needed}} Morgan Stanley 1962 жылы қаржылық талдауға арналған алғашқы өміршең компьютерлік модельді жасағанын мәлімдейді. Бұл қаржылық талдау саласындағы жаңа бағыттың басталуына негіз болды. Компанияның болашақ президенті әрі директорлар кеңесінің төрағасы болған Дик Фишер жас қызметкер кезінде осы модельді жасауға қатысып, [[IBM]] компаниясында [[Fortran]] және [[COBOL]] бағдарламалау тілдерін меңгерді.<ref>{{cite web|url=http://hbswk.hbs.edu/archive/2344.html|title=Alumni Awards 2001 - Dick Fisher|date=July 2, 2001|website=HBS.edu|access-date= September 3, 2014}}</ref> 1967 жылы компания еуропалық бағалы қағаздар нарығына шығу мақсатында Парижде Morgan & Cie, International бөлімшесін құрды.<ref>{{Cite book|last=Pak|first=Susie J.|url=https://books.google.com/books?id=d5EwvU7PgtgC&q=In+1967+Morgan+&pg=PA235|title=Gentlemen Bankers|date=June 1, 2013|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-07557-3|language=en}}</ref> Сол жылы фирма Brooks, Harvey & Co., Inc. компаниясын сатып алып, жылжымайтын мүлік саласындағы қызметін бастады.<ref>{{Cite news|last=Bleakley|first=Fred R.|url=https://www.nytimes.com/1985/06/17/business/goldman-s-rise-in-real-estate.html|title=Goldman's Rise in Real Estate|date=June 17, 1985|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Компанияның сату және трейдинг бөлімшесінің құрылуына Боб Болдуин бастамашы болған деп есептеледі.<ref>{{Cite book|last=Chernow|first=Ron|url=https://books.google.com/books?id=sgNUEqkgctEC&q=morgan+stanley+sales+and+trading+business+is+believed+to+be+from+Bob+Baldwin.&pg=PT542|title=The House of Morgan: An American Banking Dynasty and the Rise of Modern Finance|date=January 19, 2010|publisher=Grove/Atlantic, Inc.|isbn=978-0-8021-9813-6|language=en}}</ref> 1996 жылы Morgan Stanley [[Van Kampen]] American Capital компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1996-06-22-9606220203-story.html|title=VAN KAMPEN NEARING SALE TO MORGAN STANLEY|website=Chicago Tribune|date=June 22, 1996 |language=en-US|access-date=April 27, 2020}}</ref> === Бірігуден кейінгі кезеңі (1997 жылдан бері) === [[Сурет:MS Standard Logo 2022 Black.jpg|thumb|Morgan Stanley компаниясының қазіргі логотипі (2022)]] [[Сурет:Morgan Stanley Historical Logo.png|thumb|Morgan Stanley компаниясының 2000-жылдардың басында қолданылған тарихи логотипі]] 1997 жылғы 5 ақпанда компания [[Sears Roebuck]] компаниясынан бөлініп шыққан қаржылық қызмет көрсету компаниясы [[Dean Witter Discover & Co.]] компаниясымен бірікті.<ref>{{Cite news|last=Truell|first=Peter|url=https://www.nytimes.com/1997/02/06/business/morgan-stanley-and-dean-witter-agree-to-merge.html|title=Morgan Stanley and Dean Witter Agree to Merge|date=February 6, 1997|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Dean Witter компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Филип Дж. Пурселл]] жаңадан құрылған «Morgan Stanley Dean Witter Discover & Co.» компаниясында да осы қызметтерін сақтап қалды. Ал Morgan Stanley компаниясының президенті Джон Дж. Мак жаңа фирманың президенті әрі операциялық директоры болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-02-06-mn-26059-story.html|title=Dean Witter to Buy Morgan Stanley in $10-Billion Deal|date=February 6, 1997|website=Los Angeles Times|language=en-US|access-date=April 27, 2020}}</ref> 1998 жылы компанияның атауы «Morgan Stanley Dean Witter & Co.» болып өзгертілді.<ref>{{Cite news|first=Cheryl|last=Winokur Munk|via=Dow Jones Newswires|url=https://www.wsj.com/articles/SB980796460749083172|title=Morgan Stanley to Eliminate Dean Witter From Its Name|date=January 30, 2001|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0099-9660}}</ref> Бастапқыда бұл атау екі компания арасындағы келіспеушіліктерді болдырмау мақсатында олардың атауларын біріктіру арқылы таңдалған болатын.<ref name=":1" /> Кейінірек, 2001 жылы жария етілмеген себептермен «Dean Witter» атауы алынып тасталып, компания қайтадан «Morgan Stanley» деп атала бастады.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Біріккен компания шетелдегі қызметін кеңейте бастады. 1999 жылы Мак Үндістанда жергілікті серіктес [[JM Financial]] компаниясымен бірлескен кәсіпорын құрды.<ref>{{Cite web|last1=John|first1=Satish|last2=Nambisan|first2=Raj|date=February 22, 2007|title=U-turn: Finally, Nimesh Kampani sells out to Morgan Stanley|url=https://www.dnaindia.com/business/report-u-turn-finally-nimesh-kampani-sells-out-to-morgan-stanley-1081566|access-date=August 7, 2021|website=DNA India|language=en}}</ref> Morgan Stanley компаниясының кеңселері Дүниежүзілік сауда орталығы кешенінің 1, 2 және 5-ғимараттарындағы 35 қабатта орналасқан болатын. Компания [[Дүниежүзілік сауда орталығы]] кешенінің ең ірі жалға алушысы болды. Бұл кеңселердің басым бөлігі 1980-жылдардың ортасынан бері аталған ғимараттарда орналасқан Dean Witter компаниясынан мұраға қалған еді.{{Citation needed}} [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдар]] кезінде компания 13 қызметкерінен айырылды.<ref>{{Cite web|url=https://www.fema.gov/media-library-data/1387572158481-3561e0b74b8da0f6deb4424c9a29bbf6/business_morganstanley.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20141014010817/http://www.fema.gov/media-library-data/1387572158481-3561e0b74b8da0f6deb4424c9a29bbf6/business_morganstanley.pdf|url-status=dead|archive-date=October 14, 2014|title=Morgan Stanley Case Study|website=FEMA|access-date=April 27, 2020}}</ref> Олар: Томас Ф. Свифт, Уэсли Мерсер, Дженнифер де Хесус, Джозеф ДиПилато, Нолберт Саломон, Годвин Форд, Стив Р. Страусс, Линдси С. Херкнесс, Альберт Джозеф, Хорхе Веласкес, Титус Дэвидсон, Чарльз Лоренсин және қауіпсіздік жөніндегі директор [[Рик Рескорла]] болды. Сонымен қатар Рик Рескорланың басшылығымен 2 687 қызметкер сәтті эвакуацияланды.<ref>{{Cite magazine|url=https://www.newyorker.com/magazine/2002/02/11/the-real-heroes-are-dead|title=The Real Heroes Are Dead|last=Stewart|first=James B.|magazine=The New Yorker|date=February 4, 2002|language=en|access-date=April 27, 2020}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-cornwall-47866351|title=Train named after Cornish 9/11 hero|date=April 13, 2019|work=BBC News|access-date=April 27, 2020|language=en-GB}}</ref> Тірі қалған қызметкерлер кейін маңайдағы уақытша штаб-пәтерлерге көшірілді. 2005 жылы Morgan Stanley өз қызметкерлерінің 2 300-ін [[Төменгі Манхэттен]]ге қайта көшірді. Сол кезде бұл осындай сипаттағы ең ірі көшіру операциясы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.lowermanhattan.info/news/morgan_stanley_to_move_52052.aspx |title=Surviving 9/11 gave former NHLer Rob Cimetta a new outlook on life |access-date=September 11, 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028030602/http://www.lowermanhattan.info/news/morgan_stanley_to_move_52052.aspx |archive-date=October 28, 2009 }}</ref> [[Сурет:Columbia University Medical Center Morgan Stanley Children's Hospital.jpg|left|thumb|'''Morgan Stanley Балалар ауруханасы''' — Нью-Йорк қаласындағы дербес жұмыс істейтін жалғыз балалар ауруханасы. Ол New York-Presbyterian Hospital ауруханалар жүйесінің құрамына кіреді.]] 2003 жылы [[NewYork-Presbyterian Hospital]] ауруханасы компанияның ауруханаға көрсеткен демеушілігін мойындау мақсатында [[Morgan Stanley Балалар ауруханасы]]на оның атын берді. Аурухананың құрылысы негізінен қайырымдылық қаражаттары арқылы қаржыландырылған болатын.<ref>{{cite web|url=http://www.morganstanley.com/about/community/charitable_annual2005.pdf|title=Morgan Stanley 2005 Charitable Annual Report|access-date=May 5, 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070309154119/http://www.morganstanley.com/about/community/charitable_annual2005.pdf <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date = March 9, 2007}}</ref> Бұл бастама бас атқарушы директор [[Филип Дж. Пурселл]]дің кезінде қолға алынып, [[Джон Мак]]тың басшылығы кезінде аяқталды. Компания қызметкерлері 1990-жылдардан бастап ауруханамен байланыста болып, 2003 жылғы қарашада ашылған балаларға қолайлы жаңа ғимараттың құрылысына жеке қаражаттарын да аударды.<ref>{{cite news|title=At Children's Hospitals, Friendly Designs|url=https://www.nytimes.com/2002/11/17/realestate/at-children-s-hospitals-friendly-designs.html?pagewanted=all|work=[[The New York Times]]|date=November 17, 2002}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://columbiasurgery.org/general-surgery-residency/childrens-hospital-new-york-chony|title=NewYork-Presbyterian Morgan Stanley Children's Hospital {{!}} Columbia University Department of Surgery|website=columbiasurgery.org|access-date=April 27, 2020}}</ref> 2005 жылғы наурызда компания басқару дағдарысына тап болды.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/2005/06/13/morgan-stanley-purcell-quit-cx_lm_0613quit.html?boxes=custom|title=Lame Duck Purcell|access-date=March 22, 2008|work=Forbes Website|date=June 13, 2005|first=Liz|last=Moyer}}</ref> Бұл жағдай фирма қызметкерлерінің кетуіне алып келді.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2005/04/21/business/21wall.html|title=Morgan Stanley Exodus Continues as 8 Traders Leave |access-date=March 22, 2008 |work=The New York Times | first=Landon Jr.| last=Thomas | date=April 21, 2005}}</ref> 2005 жылғы маусымда Morgan Stanley компаниясының бас атқарушы директоры Филип Дж. Пурселл қызметінен кетті. Бұған Morgan Stanley компаниясының бұрынғы серіктестері бастаған ауқымды науқан себеп болды.<ref name="PJP-B-05">[https://www.nytimes.com/2005/06/14/business/14morgan.html Chief Will Leave Morgan Stanley, Ending Struggle]. ''The New York Times'', June 14, 2005</ref><ref name="PJP-B-08">{{cite web |url=http://nymag.com/news/business/46476/index4.html |title=Only the Men Survive |work=New York Magazine|date=April 25, 2008 }}</ref> Олар Пурселлдің левередж деңгейін батыл арттырудан, тәуекелдерді көбейтуден, жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер нарығына кіруден және қымбат сатып алулар жасаудан бас тартуын сынға алды. Алайда дәл осы стратегиялар кейінірек, 2007 жылға қарай, жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына байланысты Morgan Stanley компаниясының миллиардтаған долларлық активтерді есептен шығаруына себеп болды.<ref name="PJP-B-03">[https://www.nytimes.com/2005/07/08/business/08morgan.html The Reward for Leaving: $113 Million]. ''The New York Times'', July 8, 2005</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} blebd0xwd69fvemi9u5ge2h2tyd9qhk 3615632 3615624 2026-06-11T08:35:55Z 1nter pares 146705 /* Бірігуден кейінгі кезеңі (1997 жылдан бері) */ 3615632 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Morgan Stanley |логотипі = Morgan Stanley Logo 2024.svg |суреті = Morgan Stanley Times Square.jpg |сурет атауы = Штаб-пәтері, [[1585 Broadway]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = MS (NYSE), [[S&P 100]], [[S&P 500]] |қызметі = халықаралық қызмет |құрылды = [[1935 жыл|1935]] |құрушы = [[Генри Стерджис Морган]], [[Гарольд Стэнли]] |орналасуы = [[Morgan Stanley Building]], [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Джеймс П. Горман]] (директорлар кеңесінің құрметті төрағасы) * [[Тед Пик]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор) * Энди Саперштейн (қоса президент) * Дэн Симковиц (қоса президент) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * әл-ауқатты басқару * инвестицияларды басқару * инвестициялық банкинг * сату және трейдинг * тауар нарықтары * прайм-брокерлік қызметтер }} |меншікті капиталы = {{өсім}} 112,7 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 70,6 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 22,0 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,9 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,42 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 83 000 (2025) |басшы компания = [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] (23,3%)<ref>{{cite web |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/895421/000114036124018302/ny20020759x1_def14a.htm#tPRS|title=Morgan Stanley 2024 Proxy statement |date=April 5, 2024 |website=SEC.gov |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |бағынышты компания = {{plainlist| * [[Morgan Stanley Wealth Management]] * [[E-Trade]] * [[Eaton Vance]] * [[Solium]] }} |сайты = }} '''Morgan Stanley'''<ref name=":6">{{Cite web |title=Morgan Stanley 10-K 2023 |url=https://www.morganstanley.com/content/dam/msdotcom/en/about-us-ir/shareholder/10k2023/10k1223.pdf}}</ref> — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы Мидтаундағы Бродвей көшесінің 1585-үйінде орналасқан америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызмет көрсету компаниясы. Компанияның 42 елде кеңселері бар және онда 80 мыңнан астам адам жұмыс істейді. Оның клиенттері қатарында корпорациялар, үкіметтер, мекемелер және жеке тұлғалар бар.<ref name=10K/><ref name=":6" /> 2023 жылы Morgan Stanley жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500]] рейтингінде 61-орынға ие болды,<ref>{{Cite web|url=https://fortune.com/company/morgan-stanley/fortune500/|title=Fortune 500 Companies 2021: Morgan Stanleyt|website=Fortune|language=en-US|access-date=May 10, 2022}}</ref> ал сол жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 30-орынға орналасты.<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Morgan Stanley компаниясының бастапқы нұсқасы 1935 жылғы 16 қыркүйекте америкалық коммерциялық және инвестициялық банктердің қызметін бөлуді талап еткен [[Гласс-Стиголл заңы]]ның қабылдануына жауап ретінде құрылды.<ref name=":3" /> Компанияның негізін қалаушылар қатарында [[J.P. Morgan & Co.]] серіктестері [[Генри Стерджис Морган]] ([[Джон Пирпонт|Дж.П. Морганның]] немересі), [[Гарольд Стэнли]] және басқа да тұлғалар болды. Өзінің алғашқы қызмет жылында компания жария орналастырулар мен жекелей орналастырулар нарығында 24 пайыздық үлеске ие болып, 1,1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі мәмілелерге қатысты. Қазіргі Morgan Stanley компаниясы 1997 жылы бастапқы Morgan Stanley мен [[Dean Witter Discover & Co.]] компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|title=Morgan Stanley Interactive Timeline|website=morganstanley.com|access-date=May 14, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160323014415/https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|archive-date=March 23, 2016|url-status=dead}}</ref> Dean Witter компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Филип Дж. Пурселл]] жаңадан құрылған '''Morgan Stanley Dean Witter Discover & Co.''' компаниясының төрағасы әрі бас атқарушы директоры болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/press-releases/morgan-stanley-chairman-and-ceo-philip-j-purcellannounces-plans-to-retire_3682|title=Morgan Stanley Chairman and CEO Philip J. Purcell Announces Plans to Retire|website=Morgan Stanley|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about-us-ir/shareholder/10k1997.pdf|title=SECURITIES AND EXCHANGE COMMISSION WASHINGTON, D.C. 20549 FORM 10-K (Morgan Stanley, Dean Witter, Discover & Co.)|website=Morgan Stanley}}</ref> 2001 жылы компания өз атауын қайтадан Morgan Stanley деп өзгертті.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/morgan-stanley-dean-witter-company-history/|title=History of Morgan Stanley Dean Witter & Company – FundingUniverse|website=www.fundinguniverse.com|language=en|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2001/01/30/business/the-markets-market-place-morgan-stanley-decides-to-drop-the-dean-witter-name.html|title=THE MARKETS: Market Place; Morgan Stanley decides to drop the Dean Witter name.|last=McGeehan|first=Patrick|date=2001|work=The New York Times|access-date=May 14, 2018|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":2">{{Cite news|url=http://adage.com/article/news/morgan-stanley-s-brand-unveils-tuesday/29414/|title=MORGAN STANLEY'S NEW BRAND UNVEILS TUESDAY|access-date=May 14, 2018|language=en}}</ref> Қазіргі кезде компанияның негізгі қызмет бағыттары институционалдық бағалы қағаздар, әл-ауқатты басқару және инвестицияларды басқару болып табылады.<ref name="10K" /> Банк Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жүйелік маңызы бар қаржы ұйымы ретінде қарастырылады.<ref>{{Cite web |date=2023-11-27 |title=2023 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs) |url=https://www.fsb.org/2023/11/2023-list-of-global-systemically-important-banks-g-sibs/ |access-date=2025-12-06 |website=Financial Stability Board |language=en-US}}</ref> == Тарихы == === Алғашқы жылдары (1935–1997) === Morgan Stanley өз бастауын [[J.P. Morgan & Co.]] компаниясынан алады. 1933 жылы АҚШ Конгресі [[Гласс-Стиголл заңы]]н қабылдағаннан кейін инвестициялық банкинг пен коммерциялық банкинг қызметтерін бір холдингтік құрылым аясында қатар жүргізуге тыйым салынды.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/the-history-of-jpmorgan-chase-2012-3|title=DUELS, BOMBINGS AND APPLE: The Incredible Story Behind The Creation Of JPMorgan Chase|last=Wile|first=Rob|website=Business Insider|access-date=April 27, 2020}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|last=Bazoobandi|first=Sara|url=https://books.google.com/books?id=U75Fxg7UX-sC&q=Henry+S.+Morgan+and+Harold+Stanley%2C+left+J.P.+Morgan+&pg=PA67|title=The Political Economy of the Gulf Sovereign Wealth Funds: A Case Study of Iran, Kuwait, Saudi Arabia and the United Arab Emirates|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-52222-9|language=en}}</ref> J.P. Morgan & Co. инвестициялық банкингтің орнына коммерциялық банкинг бағытын таңдады. Соның нәтижесінде компанияның кейбір қызметкерлері, соның ішінде [[Генри С. Морган]] ([[Джон Пирпонт|Дж.П. Морганның]] немересі) мен [[Гарольд Стэнли]], J.P. Morgan & Co. компаниясынан кетіп, Drexel серіктестерінен шыққан басқа тұлғалармен бірге Morgan Stanley компаниясын құрды.<ref name=":4" /> Компания өз қызметін ресми түрде 1935 жылғы 16 қыркүйекте Нью-Йорк қаласындағы [[Уолл-стрит]]тің 2-үйінде, J.P. Morgan кеңсесінен бірнеше ғимарат қашықтықта бастады.<ref>{{Cite book|last=Knee|first=Jonathan A.|url=https://books.google.com/books?id=uxkzcvxZTgQC&q=morgan+stanley+opened+the+doors+for+business+on+September+16%2C+1935&pg=PT114|title=The Accidental Investment Banker: Inside the Decade that Transformed Wall Street|date=August 15, 2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-992414-1|language=en}}</ref> 1938 жылы фирма United States Steel Corporation компаниясының 100 миллион АҚШ доллары көлеміндегі облигациялық қарыз міндеттемелерін орналастыруда жетекші андеррайтер ретінде қызмет атқарды.<ref>{{Cite book|last=Committee|first=United States Congress House Temporary National Economic|url=https://books.google.com/books?id=_TvO_P_vmfcC&q=morgan+stanley+steel+corporation+distribution+1938&pg=PA13006|title=Investigation of Concentration of Economic Power: Hearings Before the Temporary National Economic Committee ...|date=1939|publisher=U.S. Government Printing Office|language=en}}</ref> 1951 жылдан 1961 жылға дейін фирманы Morgan Stanley компаниясын басқарған соңғы негізін қалаушы Перри Холл басқарды.<ref>{{Cite news|last=Saxon|first=Wolfgang|url=https://www.nytimes.com/1992/07/18/nyregion/perry-e-hall-founding-partner-of-morgan-stanley-is-dead-at-96.html|title=Perry E. Hall, Founding Partner Of Morgan Stanley, Is Dead at 96|date=July 18, 1992|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Осы кезеңде компания 1952 жылғы Дүниежүзілік банктің ең жоғары ААА рейтингіне ие облигациялар шығарылымын бірлесіп басқарды.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1975/12/10/archives/world-bank-backin-us-debt-market-borrowing-up-big-offering-due.html|title=World Bank Back in U.S. Debt Market|date=December 10, 1975|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Сондай-ақ фирма [[General Motors]] компаниясының 300 миллион АҚШ доллары көлеміндегі қарыздық бағалы қағаздар шығарылымын,<ref>{{Cite news |last=Maidenberg |first=H. J. |date=1975-03-04 |title=Debt Issue Will Be Concern's First in 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1975/03/04/archives/debt-issue-will-be-concerns-first-in-21-years-gm-plans-issue-of.html |access-date=2026-02-20 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> [[IBM]] компаниясының 231 миллион АҚШ доллары көлеміндегі акциялар орналастыруын<ref>{{Cite news |date=1957-06-03 |title=Wall Street: IBM’s Bargain Sale |url=https://time.com/archive/6887790/wall-street-ibms-bargain-sale/ |work=Time}}</ref> және [[AT&T]] компаниясының 250 миллион АҚШ доллары көлеміндегі қарыздық бағалы қағаздар шығарылымын ұйымдастыруға қатысты.{{Citation needed}} Morgan Stanley 1962 жылы қаржылық талдауға арналған алғашқы өміршең компьютерлік модельді жасағанын мәлімдейді. Бұл қаржылық талдау саласындағы жаңа бағыттың басталуына негіз болды. Компанияның болашақ президенті әрі директорлар кеңесінің төрағасы болған Дик Фишер жас қызметкер кезінде осы модельді жасауға қатысып, [[IBM]] компаниясында [[Fortran]] және [[COBOL]] бағдарламалау тілдерін меңгерді.<ref>{{cite web|url=http://hbswk.hbs.edu/archive/2344.html|title=Alumni Awards 2001 - Dick Fisher|date=July 2, 2001|website=HBS.edu|access-date= September 3, 2014}}</ref> 1967 жылы компания еуропалық бағалы қағаздар нарығына шығу мақсатында Парижде Morgan & Cie, International бөлімшесін құрды.<ref>{{Cite book|last=Pak|first=Susie J.|url=https://books.google.com/books?id=d5EwvU7PgtgC&q=In+1967+Morgan+&pg=PA235|title=Gentlemen Bankers|date=June 1, 2013|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-07557-3|language=en}}</ref> Сол жылы фирма Brooks, Harvey & Co., Inc. компаниясын сатып алып, жылжымайтын мүлік саласындағы қызметін бастады.<ref>{{Cite news|last=Bleakley|first=Fred R.|url=https://www.nytimes.com/1985/06/17/business/goldman-s-rise-in-real-estate.html|title=Goldman's Rise in Real Estate|date=June 17, 1985|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Компанияның сату және трейдинг бөлімшесінің құрылуына Боб Болдуин бастамашы болған деп есептеледі.<ref>{{Cite book|last=Chernow|first=Ron|url=https://books.google.com/books?id=sgNUEqkgctEC&q=morgan+stanley+sales+and+trading+business+is+believed+to+be+from+Bob+Baldwin.&pg=PT542|title=The House of Morgan: An American Banking Dynasty and the Rise of Modern Finance|date=January 19, 2010|publisher=Grove/Atlantic, Inc.|isbn=978-0-8021-9813-6|language=en}}</ref> 1996 жылы Morgan Stanley [[Van Kampen]] American Capital компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1996-06-22-9606220203-story.html|title=VAN KAMPEN NEARING SALE TO MORGAN STANLEY|website=Chicago Tribune|date=June 22, 1996 |language=en-US|access-date=April 27, 2020}}</ref> === Бірігуден кейінгі кезеңі (1997 жылдан бері) === [[Сурет:MS Standard Logo 2022 Black.jpg|thumb|Morgan Stanley компаниясының қазіргі логотипі (2022)]] [[Сурет:Morgan Stanley Historical Logo.png|thumb|Morgan Stanley компаниясының 2000-жылдардың басында қолданылған тарихи логотипі]] 1997 жылғы 5 ақпанда компания [[Sears Roebuck]] компаниясынан бөлініп шыққан қаржылық қызмет көрсету компаниясы [[Dean Witter Discover & Co.]] компаниясымен бірікті.<ref>{{Cite news|last=Truell|first=Peter|url=https://www.nytimes.com/1997/02/06/business/morgan-stanley-and-dean-witter-agree-to-merge.html|title=Morgan Stanley and Dean Witter Agree to Merge|date=February 6, 1997|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Dean Witter компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Филип Дж. Пурселл]] жаңадан құрылған «Morgan Stanley Dean Witter Discover & Co.» компаниясында да осы қызметтерін сақтап қалды. Ал Morgan Stanley компаниясының президенті Джон Дж. Мак жаңа фирманың президенті әрі операциялық директоры болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-02-06-mn-26059-story.html|title=Dean Witter to Buy Morgan Stanley in $10-Billion Deal|date=February 6, 1997|website=Los Angeles Times|language=en-US|access-date=April 27, 2020}}</ref> 1998 жылы компанияның атауы «Morgan Stanley Dean Witter & Co.» болып өзгертілді.<ref>{{Cite news|first=Cheryl|last=Winokur Munk|via=Dow Jones Newswires|url=https://www.wsj.com/articles/SB980796460749083172|title=Morgan Stanley to Eliminate Dean Witter From Its Name|date=January 30, 2001|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0099-9660}}</ref> Бастапқыда бұл атау екі компания арасындағы келіспеушіліктерді болдырмау мақсатында олардың атауларын біріктіру арқылы таңдалған болатын.<ref name=":1" /> Кейінірек, 2001 жылы жария етілмеген себептермен «Dean Witter» атауы алынып тасталып, компания қайтадан «Morgan Stanley» деп атала бастады.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Біріккен компания шетелдегі қызметін кеңейте бастады. 1999 жылы Мак Үндістанда жергілікті серіктес [[JM Financial]] компаниясымен бірлескен кәсіпорын құрды.<ref>{{Cite web|last1=John|first1=Satish|last2=Nambisan|first2=Raj|date=February 22, 2007|title=U-turn: Finally, Nimesh Kampani sells out to Morgan Stanley|url=https://www.dnaindia.com/business/report-u-turn-finally-nimesh-kampani-sells-out-to-morgan-stanley-1081566|access-date=August 7, 2021|website=DNA India|language=en}}</ref> Morgan Stanley компаниясының кеңселері Дүниежүзілік сауда орталығы кешенінің 1, 2 және 5-ғимараттарындағы 35 қабатта орналасқан болатын. Компания [[Дүниежүзілік сауда орталығы]] кешенінің ең ірі жалға алушысы болды. Бұл кеңселердің басым бөлігі 1980-жылдардың ортасынан бері аталған ғимараттарда орналасқан Dean Witter компаниясынан мұраға қалған еді.{{Citation needed}} [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдар]] кезінде компания 13 қызметкерінен айырылды.<ref>{{Cite web|url=https://www.fema.gov/media-library-data/1387572158481-3561e0b74b8da0f6deb4424c9a29bbf6/business_morganstanley.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20141014010817/http://www.fema.gov/media-library-data/1387572158481-3561e0b74b8da0f6deb4424c9a29bbf6/business_morganstanley.pdf|url-status=dead|archive-date=October 14, 2014|title=Morgan Stanley Case Study|website=FEMA|access-date=April 27, 2020}}</ref> Олар: Томас Ф. Свифт, Уэсли Мерсер, Дженнифер де Хесус, Джозеф ДиПилато, Нолберт Саломон, Годвин Форд, Стив Р. Страусс, Линдси С. Херкнесс, Альберт Джозеф, Хорхе Веласкес, Титус Дэвидсон, Чарльз Лоренсин және қауіпсіздік жөніндегі директор [[Рик Рескорла]] болды. Сонымен қатар Рик Рескорланың басшылығымен 2 687 қызметкер сәтті эвакуацияланды.<ref>{{Cite magazine|url=https://www.newyorker.com/magazine/2002/02/11/the-real-heroes-are-dead|title=The Real Heroes Are Dead|last=Stewart|first=James B.|magazine=The New Yorker|date=February 4, 2002|language=en|access-date=April 27, 2020}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-cornwall-47866351|title=Train named after Cornish 9/11 hero|date=April 13, 2019|work=BBC News|access-date=April 27, 2020|language=en-GB}}</ref> Тірі қалған қызметкерлер кейін маңайдағы уақытша штаб-пәтерлерге көшірілді. 2005 жылы Morgan Stanley өз қызметкерлерінің 2 300-ін [[Төменгі Манхэттен]]ге қайта көшірді. Сол кезде бұл осындай сипаттағы ең ірі көшіру операциясы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.lowermanhattan.info/news/morgan_stanley_to_move_52052.aspx |title=Surviving 9/11 gave former NHLer Rob Cimetta a new outlook on life |access-date=September 11, 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028030602/http://www.lowermanhattan.info/news/morgan_stanley_to_move_52052.aspx |archive-date=October 28, 2009 }}</ref> [[Сурет:Columbia University Medical Center Morgan Stanley Children's Hospital.jpg|left|thumb|'''Morgan Stanley Балалар ауруханасы''' — Нью-Йорк қаласындағы дербес жұмыс істейтін жалғыз балалар ауруханасы. Ол New York-Presbyterian Hospital ауруханалар жүйесінің құрамына кіреді.]] 2003 жылы [[NewYork-Presbyterian Hospital]] ауруханасы компанияның ауруханаға көрсеткен демеушілігін мойындау мақсатында [[Morgan Stanley Балалар ауруханасы]]на оның атын берді. Аурухананың құрылысы негізінен қайырымдылық қаражаттары арқылы қаржыландырылған болатын.<ref>{{cite web|url=http://www.morganstanley.com/about/community/charitable_annual2005.pdf|title=Morgan Stanley 2005 Charitable Annual Report|access-date=May 5, 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070309154119/http://www.morganstanley.com/about/community/charitable_annual2005.pdf <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date = March 9, 2007}}</ref> Бұл бастама бас атқарушы директор [[Филип Дж. Пурселл]]дің кезінде қолға алынып, [[Джон Мак]]тың басшылығы кезінде аяқталды. Компания қызметкерлері 1990-жылдардан бастап ауруханамен байланыста болып, 2003 жылғы қарашада ашылған балаларға қолайлы жаңа ғимараттың құрылысына жеке қаражаттарын да аударды.<ref>{{cite news|title=At Children's Hospitals, Friendly Designs|url=https://www.nytimes.com/2002/11/17/realestate/at-children-s-hospitals-friendly-designs.html?pagewanted=all|work=[[The New York Times]]|date=November 17, 2002}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://columbiasurgery.org/general-surgery-residency/childrens-hospital-new-york-chony|title=NewYork-Presbyterian Morgan Stanley Children's Hospital {{!}} Columbia University Department of Surgery|website=columbiasurgery.org|access-date=April 27, 2020}}</ref> 2005 жылғы наурызда компания басқару дағдарысына тап болды.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/2005/06/13/morgan-stanley-purcell-quit-cx_lm_0613quit.html?boxes=custom|title=Lame Duck Purcell|access-date=March 22, 2008|work=Forbes Website|date=June 13, 2005|first=Liz|last=Moyer}}</ref> Бұл жағдай фирма қызметкерлерінің кетуіне алып келді.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2005/04/21/business/21wall.html|title=Morgan Stanley Exodus Continues as 8 Traders Leave |access-date=March 22, 2008 |work=The New York Times | first=Landon Jr.| last=Thomas | date=April 21, 2005}}</ref> 2005 жылғы маусымда Morgan Stanley компаниясының бас атқарушы директоры Филип Дж. Пурселл қызметінен кетті. Бұған Morgan Stanley компаниясының бұрынғы серіктестері бастаған ауқымды науқан себеп болды.<ref name="PJP-B-05">[https://www.nytimes.com/2005/06/14/business/14morgan.html Chief Will Leave Morgan Stanley, Ending Struggle]. ''The New York Times'', June 14, 2005</ref><ref name="PJP-B-08">{{cite web |url=http://nymag.com/news/business/46476/index4.html |title=Only the Men Survive |work=New York Magazine|date=April 25, 2008 }}</ref> Олар Пурселлдің левередж деңгейін батыл арттырудан, тәуекелдерді көбейтуден, жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер нарығына кіруден және қымбат сатып алулар жасаудан бас тартуын сынға алды. Алайда дәл осы стратегиялар кейінірек, 2007 жылға қарай, жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына байланысты Morgan Stanley компаниясының миллиардтаған долларлық активтерді есептен шығаруына себеп болды.<ref name="PJP-B-03">[https://www.nytimes.com/2005/07/08/business/08morgan.html The Reward for Leaving: $113 Million]. ''The New York Times'', July 8, 2005</ref> 2006 жылғы 19 желтоқсанда Morgan Stanley өзінің [[Discover Card]] бөлімшесін бөліп шығаратынын жариялады.<ref>{{Cite web|date=December 19, 2006|title=Morgan Stanley to Spin Off Discover Unit|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2006-12-19/morgan-stanley-to-spin-off-discover-unitbusinessweek-business-news-stock-market-and-financial-advice?sref=eMecddu3|access-date=April 27, 2020|website=Bloomberg.com}}</ref> Банк Discover Financial компаниясын дербес компания ретінде бөліп шығару процесін 2007 жылғы 30 маусымда аяқтады.<ref>[https://www.morganstanley.com/about-us-ir/pdf/71245Morgan%20Stanley_TaxBasisAllocationStmt_Final.pdf Distribution of Discover Financial Services Common Stock Morgan Stanley Stockholder Tax Basis Information &ndash; Morgan Stanley.] Retrieved January 27, 2021</ref><ref>{{Cite news |last=Giannone |first=Joseph |date=2007-08-09 |title=Morgan Stanley sets Discover spin-off for June 30 |url=https://www.reuters.com/article/idUSN01324026/ |access-date=2024-05-27 |work=[[Reuters]]}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} lrt98lg1wcgxgbvm9c6zihoj4y0aw84 3615639 3615632 2026-06-11T08:39:03Z 1nter pares 146705 /* Бірігуден кейінгі кезеңі (1997 жылдан бері) */ 3615639 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Morgan Stanley |логотипі = Morgan Stanley Logo 2024.svg |суреті = Morgan Stanley Times Square.jpg |сурет атауы = Штаб-пәтері, [[1585 Broadway]] |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = MS (NYSE), [[S&P 100]], [[S&P 500]] |қызметі = халықаралық қызмет |құрылды = [[1935 жыл|1935]] |құрушы = [[Генри Стерджис Морган]], [[Гарольд Стэнли]] |орналасуы = [[Morgan Stanley Building]], [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Джеймс П. Горман]] (директорлар кеңесінің құрметті төрағасы) * [[Тед Пик]] (директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директор) * Энди Саперштейн (қоса президент) * Дэн Симковиц (қоса президент) }} |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * әл-ауқатты басқару * инвестицияларды басқару * инвестициялық банкинг * сату және трейдинг * тауар нарықтары * прайм-брокерлік қызметтер }} |меншікті капиталы = {{өсім}} 112,7 млрд АҚШ доллары (2025) |айналым = {{өсім}} 70,6 млрд АҚШ доллары (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 22,0 млрд АҚШ доллары (2025) |таза табысы = {{өсім}} 16,9 млрд АҚШ доллары (2025) |активтер = {{өсім}} 1,42 трлн АҚШ доллары (2025) |қызметкерлер саны = 83 000 (2025) |басшы компания = [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] (23,3%)<ref>{{cite web |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/895421/000114036124018302/ny20020759x1_def14a.htm#tPRS|title=Morgan Stanley 2024 Proxy statement |date=April 5, 2024 |website=SEC.gov |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]]}}</ref> |бағынышты компания = {{plainlist| * [[Morgan Stanley Wealth Management]] * [[E-Trade]] * [[Eaton Vance]] * [[Solium]] }} |сайты = }} '''Morgan Stanley'''<ref name=":6">{{Cite web |title=Morgan Stanley 10-K 2023 |url=https://www.morganstanley.com/content/dam/msdotcom/en/about-us-ir/shareholder/10k2023/10k1223.pdf}}</ref> — штаб-пәтері [[Нью-Йорк]] қаласының [[Манхэттен]] ауданындағы Мидтаундағы Бродвей көшесінің 1585-үйінде орналасқан америкалық көпұлтты инвестициялық банк және қаржылық қызмет көрсету компаниясы. Компанияның 42 елде кеңселері бар және онда 80 мыңнан астам адам жұмыс істейді. Оның клиенттері қатарында корпорациялар, үкіметтер, мекемелер және жеке тұлғалар бар.<ref name=10K/><ref name=":6" /> 2023 жылы Morgan Stanley жалпы кірісі бойынша АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының [[Fortune 500]] рейтингінде 61-орынға ие болды,<ref>{{Cite web|url=https://fortune.com/company/morgan-stanley/fortune500/|title=Fortune 500 Companies 2021: Morgan Stanleyt|website=Fortune|language=en-US|access-date=May 10, 2022}}</ref> ал сол жылы [[Forbes Global 2000]] рейтингінде 30-орынға орналасты.<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Morgan Stanley компаниясының бастапқы нұсқасы 1935 жылғы 16 қыркүйекте америкалық коммерциялық және инвестициялық банктердің қызметін бөлуді талап еткен [[Гласс-Стиголл заңы]]ның қабылдануына жауап ретінде құрылды.<ref name=":3" /> Компанияның негізін қалаушылар қатарында [[J.P. Morgan & Co.]] серіктестері [[Генри Стерджис Морган]] ([[Джон Пирпонт|Дж.П. Морганның]] немересі), [[Гарольд Стэнли]] және басқа да тұлғалар болды. Өзінің алғашқы қызмет жылында компания жария орналастырулар мен жекелей орналастырулар нарығында 24 пайыздық үлеске ие болып, 1,1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі мәмілелерге қатысты. Қазіргі Morgan Stanley компаниясы 1997 жылы бастапқы Morgan Stanley мен [[Dean Witter Discover & Co.]] компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|title=Morgan Stanley Interactive Timeline|website=morganstanley.com|access-date=May 14, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160323014415/https://www.morganstanley.com/about/company/historyflashpresentation/timeLine.html|archive-date=March 23, 2016|url-status=dead}}</ref> Dean Witter компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Филип Дж. Пурселл]] жаңадан құрылған '''Morgan Stanley Dean Witter Discover & Co.''' компаниясының төрағасы әрі бас атқарушы директоры болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/press-releases/morgan-stanley-chairman-and-ceo-philip-j-purcellannounces-plans-to-retire_3682|title=Morgan Stanley Chairman and CEO Philip J. Purcell Announces Plans to Retire|website=Morgan Stanley|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.morganstanley.com/about-us-ir/shareholder/10k1997.pdf|title=SECURITIES AND EXCHANGE COMMISSION WASHINGTON, D.C. 20549 FORM 10-K (Morgan Stanley, Dean Witter, Discover & Co.)|website=Morgan Stanley}}</ref> 2001 жылы компания өз атауын қайтадан Morgan Stanley деп өзгертті.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/morgan-stanley-dean-witter-company-history/|title=History of Morgan Stanley Dean Witter & Company – FundingUniverse|website=www.fundinguniverse.com|language=en|access-date=May 14, 2018}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2001/01/30/business/the-markets-market-place-morgan-stanley-decides-to-drop-the-dean-witter-name.html|title=THE MARKETS: Market Place; Morgan Stanley decides to drop the Dean Witter name.|last=McGeehan|first=Patrick|date=2001|work=The New York Times|access-date=May 14, 2018|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":2">{{Cite news|url=http://adage.com/article/news/morgan-stanley-s-brand-unveils-tuesday/29414/|title=MORGAN STANLEY'S NEW BRAND UNVEILS TUESDAY|access-date=May 14, 2018|language=en}}</ref> Қазіргі кезде компанияның негізгі қызмет бағыттары институционалдық бағалы қағаздар, әл-ауқатты басқару және инвестицияларды басқару болып табылады.<ref name="10K" /> Банк Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес тарапынан жүйелік маңызы бар қаржы ұйымы ретінде қарастырылады.<ref>{{Cite web |date=2023-11-27 |title=2023 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs) |url=https://www.fsb.org/2023/11/2023-list-of-global-systemically-important-banks-g-sibs/ |access-date=2025-12-06 |website=Financial Stability Board |language=en-US}}</ref> == Тарихы == === Алғашқы жылдары (1935–1997) === Morgan Stanley өз бастауын [[J.P. Morgan & Co.]] компаниясынан алады. 1933 жылы АҚШ Конгресі [[Гласс-Стиголл заңы]]н қабылдағаннан кейін инвестициялық банкинг пен коммерциялық банкинг қызметтерін бір холдингтік құрылым аясында қатар жүргізуге тыйым салынды.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/the-history-of-jpmorgan-chase-2012-3|title=DUELS, BOMBINGS AND APPLE: The Incredible Story Behind The Creation Of JPMorgan Chase|last=Wile|first=Rob|website=Business Insider|access-date=April 27, 2020}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|last=Bazoobandi|first=Sara|url=https://books.google.com/books?id=U75Fxg7UX-sC&q=Henry+S.+Morgan+and+Harold+Stanley%2C+left+J.P.+Morgan+&pg=PA67|title=The Political Economy of the Gulf Sovereign Wealth Funds: A Case Study of Iran, Kuwait, Saudi Arabia and the United Arab Emirates|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-52222-9|language=en}}</ref> J.P. Morgan & Co. инвестициялық банкингтің орнына коммерциялық банкинг бағытын таңдады. Соның нәтижесінде компанияның кейбір қызметкерлері, соның ішінде [[Генри С. Морган]] ([[Джон Пирпонт|Дж.П. Морганның]] немересі) мен [[Гарольд Стэнли]], J.P. Morgan & Co. компаниясынан кетіп, Drexel серіктестерінен шыққан басқа тұлғалармен бірге Morgan Stanley компаниясын құрды.<ref name=":4" /> Компания өз қызметін ресми түрде 1935 жылғы 16 қыркүйекте Нью-Йорк қаласындағы [[Уолл-стрит]]тің 2-үйінде, J.P. Morgan кеңсесінен бірнеше ғимарат қашықтықта бастады.<ref>{{Cite book|last=Knee|first=Jonathan A.|url=https://books.google.com/books?id=uxkzcvxZTgQC&q=morgan+stanley+opened+the+doors+for+business+on+September+16%2C+1935&pg=PT114|title=The Accidental Investment Banker: Inside the Decade that Transformed Wall Street|date=August 15, 2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-992414-1|language=en}}</ref> 1938 жылы фирма United States Steel Corporation компаниясының 100 миллион АҚШ доллары көлеміндегі облигациялық қарыз міндеттемелерін орналастыруда жетекші андеррайтер ретінде қызмет атқарды.<ref>{{Cite book|last=Committee|first=United States Congress House Temporary National Economic|url=https://books.google.com/books?id=_TvO_P_vmfcC&q=morgan+stanley+steel+corporation+distribution+1938&pg=PA13006|title=Investigation of Concentration of Economic Power: Hearings Before the Temporary National Economic Committee ...|date=1939|publisher=U.S. Government Printing Office|language=en}}</ref> 1951 жылдан 1961 жылға дейін фирманы Morgan Stanley компаниясын басқарған соңғы негізін қалаушы Перри Холл басқарды.<ref>{{Cite news|last=Saxon|first=Wolfgang|url=https://www.nytimes.com/1992/07/18/nyregion/perry-e-hall-founding-partner-of-morgan-stanley-is-dead-at-96.html|title=Perry E. Hall, Founding Partner Of Morgan Stanley, Is Dead at 96|date=July 18, 1992|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Осы кезеңде компания 1952 жылғы Дүниежүзілік банктің ең жоғары ААА рейтингіне ие облигациялар шығарылымын бірлесіп басқарды.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1975/12/10/archives/world-bank-backin-us-debt-market-borrowing-up-big-offering-due.html|title=World Bank Back in U.S. Debt Market|date=December 10, 1975|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Сондай-ақ фирма [[General Motors]] компаниясының 300 миллион АҚШ доллары көлеміндегі қарыздық бағалы қағаздар шығарылымын,<ref>{{Cite news |last=Maidenberg |first=H. J. |date=1975-03-04 |title=Debt Issue Will Be Concern's First in 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1975/03/04/archives/debt-issue-will-be-concerns-first-in-21-years-gm-plans-issue-of.html |access-date=2026-02-20 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> [[IBM]] компаниясының 231 миллион АҚШ доллары көлеміндегі акциялар орналастыруын<ref>{{Cite news |date=1957-06-03 |title=Wall Street: IBM’s Bargain Sale |url=https://time.com/archive/6887790/wall-street-ibms-bargain-sale/ |work=Time}}</ref> және [[AT&T]] компаниясының 250 миллион АҚШ доллары көлеміндегі қарыздық бағалы қағаздар шығарылымын ұйымдастыруға қатысты.{{Citation needed}} Morgan Stanley 1962 жылы қаржылық талдауға арналған алғашқы өміршең компьютерлік модельді жасағанын мәлімдейді. Бұл қаржылық талдау саласындағы жаңа бағыттың басталуына негіз болды. Компанияның болашақ президенті әрі директорлар кеңесінің төрағасы болған Дик Фишер жас қызметкер кезінде осы модельді жасауға қатысып, [[IBM]] компаниясында [[Fortran]] және [[COBOL]] бағдарламалау тілдерін меңгерді.<ref>{{cite web|url=http://hbswk.hbs.edu/archive/2344.html|title=Alumni Awards 2001 - Dick Fisher|date=July 2, 2001|website=HBS.edu|access-date= September 3, 2014}}</ref> 1967 жылы компания еуропалық бағалы қағаздар нарығына шығу мақсатында Парижде Morgan & Cie, International бөлімшесін құрды.<ref>{{Cite book|last=Pak|first=Susie J.|url=https://books.google.com/books?id=d5EwvU7PgtgC&q=In+1967+Morgan+&pg=PA235|title=Gentlemen Bankers|date=June 1, 2013|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-07557-3|language=en}}</ref> Сол жылы фирма Brooks, Harvey & Co., Inc. компаниясын сатып алып, жылжымайтын мүлік саласындағы қызметін бастады.<ref>{{Cite news|last=Bleakley|first=Fred R.|url=https://www.nytimes.com/1985/06/17/business/goldman-s-rise-in-real-estate.html|title=Goldman's Rise in Real Estate|date=June 17, 1985|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Компанияның сату және трейдинг бөлімшесінің құрылуына Боб Болдуин бастамашы болған деп есептеледі.<ref>{{Cite book|last=Chernow|first=Ron|url=https://books.google.com/books?id=sgNUEqkgctEC&q=morgan+stanley+sales+and+trading+business+is+believed+to+be+from+Bob+Baldwin.&pg=PT542|title=The House of Morgan: An American Banking Dynasty and the Rise of Modern Finance|date=January 19, 2010|publisher=Grove/Atlantic, Inc.|isbn=978-0-8021-9813-6|language=en}}</ref> 1996 жылы Morgan Stanley [[Van Kampen]] American Capital компаниясын сатып алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1996-06-22-9606220203-story.html|title=VAN KAMPEN NEARING SALE TO MORGAN STANLEY|website=Chicago Tribune|date=June 22, 1996 |language=en-US|access-date=April 27, 2020}}</ref> === Бірігуден кейінгі кезеңі (1997 жылдан бері) === [[Сурет:MS Standard Logo 2022 Black.jpg|thumb|Morgan Stanley компаниясының қазіргі логотипі (2022)]] [[Сурет:Morgan Stanley Historical Logo.png|thumb|Morgan Stanley компаниясының 2000-жылдардың басында қолданылған тарихи логотипі]] 1997 жылғы 5 ақпанда компания [[Sears Roebuck]] компаниясынан бөлініп шыққан қаржылық қызмет көрсету компаниясы [[Dean Witter Discover & Co.]] компаниясымен бірікті.<ref>{{Cite news|last=Truell|first=Peter|url=https://www.nytimes.com/1997/02/06/business/morgan-stanley-and-dean-witter-agree-to-merge.html|title=Morgan Stanley and Dean Witter Agree to Merge|date=February 6, 1997|work=The New York Times|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Dean Witter компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы әрі бас атқарушы директоры [[Филип Дж. Пурселл]] жаңадан құрылған «Morgan Stanley Dean Witter Discover & Co.» компаниясында да осы қызметтерін сақтап қалды. Ал Morgan Stanley компаниясының президенті Джон Дж. Мак жаңа фирманың президенті әрі операциялық директоры болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-02-06-mn-26059-story.html|title=Dean Witter to Buy Morgan Stanley in $10-Billion Deal|date=February 6, 1997|website=Los Angeles Times|language=en-US|access-date=April 27, 2020}}</ref> 1998 жылы компанияның атауы «Morgan Stanley Dean Witter & Co.» болып өзгертілді.<ref>{{Cite news|first=Cheryl|last=Winokur Munk|via=Dow Jones Newswires|url=https://www.wsj.com/articles/SB980796460749083172|title=Morgan Stanley to Eliminate Dean Witter From Its Name|date=January 30, 2001|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=April 27, 2020|language=en-US|issn=0099-9660}}</ref> Бастапқыда бұл атау екі компания арасындағы келіспеушіліктерді болдырмау мақсатында олардың атауларын біріктіру арқылы таңдалған болатын.<ref name=":1" /> Кейінірек, 2001 жылы жария етілмеген себептермен «Dean Witter» атауы алынып тасталып, компания қайтадан «Morgan Stanley» деп атала бастады.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Біріккен компания шетелдегі қызметін кеңейте бастады. 1999 жылы Мак Үндістанда жергілікті серіктес [[JM Financial]] компаниясымен бірлескен кәсіпорын құрды.<ref>{{Cite web|last1=John|first1=Satish|last2=Nambisan|first2=Raj|date=February 22, 2007|title=U-turn: Finally, Nimesh Kampani sells out to Morgan Stanley|url=https://www.dnaindia.com/business/report-u-turn-finally-nimesh-kampani-sells-out-to-morgan-stanley-1081566|access-date=August 7, 2021|website=DNA India|language=en}}</ref> Morgan Stanley компаниясының кеңселері Дүниежүзілік сауда орталығы кешенінің 1, 2 және 5-ғимараттарындағы 35 қабатта орналасқан болатын. Компания [[Дүниежүзілік сауда орталығы]] кешенінің ең ірі жалға алушысы болды. Бұл кеңселердің басым бөлігі 1980-жылдардың ортасынан бері аталған ғимараттарда орналасқан Dean Witter компаниясынан мұраға қалған еді.{{Citation needed}} [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдар]] кезінде компания 13 қызметкерінен айырылды.<ref>{{Cite web|url=https://www.fema.gov/media-library-data/1387572158481-3561e0b74b8da0f6deb4424c9a29bbf6/business_morganstanley.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20141014010817/http://www.fema.gov/media-library-data/1387572158481-3561e0b74b8da0f6deb4424c9a29bbf6/business_morganstanley.pdf|url-status=dead|archive-date=October 14, 2014|title=Morgan Stanley Case Study|website=FEMA|access-date=April 27, 2020}}</ref> Олар: Томас Ф. Свифт, Уэсли Мерсер, Дженнифер де Хесус, Джозеф ДиПилато, Нолберт Саломон, Годвин Форд, Стив Р. Страусс, Линдси С. Херкнесс, Альберт Джозеф, Хорхе Веласкес, Титус Дэвидсон, Чарльз Лоренсин және қауіпсіздік жөніндегі директор [[Рик Рескорла]] болды. Сонымен қатар Рик Рескорланың басшылығымен 2 687 қызметкер сәтті эвакуацияланды.<ref>{{Cite magazine|url=https://www.newyorker.com/magazine/2002/02/11/the-real-heroes-are-dead|title=The Real Heroes Are Dead|last=Stewart|first=James B.|magazine=The New Yorker|date=February 4, 2002|language=en|access-date=April 27, 2020}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-cornwall-47866351|title=Train named after Cornish 9/11 hero|date=April 13, 2019|work=BBC News|access-date=April 27, 2020|language=en-GB}}</ref> Тірі қалған қызметкерлер кейін маңайдағы уақытша штаб-пәтерлерге көшірілді. 2005 жылы Morgan Stanley өз қызметкерлерінің 2 300-ін [[Төменгі Манхэттен]]ге қайта көшірді. Сол кезде бұл осындай сипаттағы ең ірі көшіру операциясы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.lowermanhattan.info/news/morgan_stanley_to_move_52052.aspx |title=Surviving 9/11 gave former NHLer Rob Cimetta a new outlook on life |access-date=September 11, 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028030602/http://www.lowermanhattan.info/news/morgan_stanley_to_move_52052.aspx |archive-date=October 28, 2009 }}</ref> [[Сурет:Columbia University Medical Center Morgan Stanley Children's Hospital.jpg|left|thumb|'''Morgan Stanley Балалар ауруханасы''' — Нью-Йорк қаласындағы дербес жұмыс істейтін жалғыз балалар ауруханасы. Ол New York-Presbyterian Hospital ауруханалар жүйесінің құрамына кіреді.]] 2003 жылы [[NewYork-Presbyterian Hospital]] ауруханасы компанияның ауруханаға көрсеткен демеушілігін мойындау мақсатында [[Morgan Stanley Балалар ауруханасы]]на оның атын берді. Аурухананың құрылысы негізінен қайырымдылық қаражаттары арқылы қаржыландырылған болатын.<ref>{{cite web|url=http://www.morganstanley.com/about/community/charitable_annual2005.pdf|title=Morgan Stanley 2005 Charitable Annual Report|access-date=May 5, 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070309154119/http://www.morganstanley.com/about/community/charitable_annual2005.pdf <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date = March 9, 2007}}</ref> Бұл бастама бас атқарушы директор [[Филип Дж. Пурселл]]дің кезінде қолға алынып, [[Джон Мак]]тың басшылығы кезінде аяқталды. Компания қызметкерлері 1990-жылдардан бастап ауруханамен байланыста болып, 2003 жылғы қарашада ашылған балаларға қолайлы жаңа ғимараттың құрылысына жеке қаражаттарын да аударды.<ref>{{cite news|title=At Children's Hospitals, Friendly Designs|url=https://www.nytimes.com/2002/11/17/realestate/at-children-s-hospitals-friendly-designs.html?pagewanted=all|work=[[The New York Times]]|date=November 17, 2002}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://columbiasurgery.org/general-surgery-residency/childrens-hospital-new-york-chony|title=NewYork-Presbyterian Morgan Stanley Children's Hospital {{!}} Columbia University Department of Surgery|website=columbiasurgery.org|access-date=April 27, 2020}}</ref> 2005 жылғы наурызда компания басқару дағдарысына тап болды.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/2005/06/13/morgan-stanley-purcell-quit-cx_lm_0613quit.html?boxes=custom|title=Lame Duck Purcell|access-date=March 22, 2008|work=Forbes Website|date=June 13, 2005|first=Liz|last=Moyer}}</ref> Бұл жағдай фирма қызметкерлерінің кетуіне алып келді.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2005/04/21/business/21wall.html|title=Morgan Stanley Exodus Continues as 8 Traders Leave |access-date=March 22, 2008 |work=The New York Times | first=Landon Jr.| last=Thomas | date=April 21, 2005}}</ref> 2005 жылғы маусымда Morgan Stanley компаниясының бас атқарушы директоры Филип Дж. Пурселл қызметінен кетті. Бұған Morgan Stanley компаниясының бұрынғы серіктестері бастаған ауқымды науқан себеп болды.<ref name="PJP-B-05">[https://www.nytimes.com/2005/06/14/business/14morgan.html Chief Will Leave Morgan Stanley, Ending Struggle]. ''The New York Times'', June 14, 2005</ref><ref name="PJP-B-08">{{cite web |url=http://nymag.com/news/business/46476/index4.html |title=Only the Men Survive |work=New York Magazine|date=April 25, 2008 }}</ref> Олар Пурселлдің левередж деңгейін батыл арттырудан, тәуекелдерді көбейтуден, жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер нарығына кіруден және қымбат сатып алулар жасаудан бас тартуын сынға алды. Алайда дәл осы стратегиялар кейінірек, 2007 жылға қарай, жоғары тәуекелді ипотекалық несиелер дағдарысына байланысты Morgan Stanley компаниясының миллиардтаған долларлық активтерді есептен шығаруына себеп болды.<ref name="PJP-B-03">[https://www.nytimes.com/2005/07/08/business/08morgan.html The Reward for Leaving: $113 Million]. ''The New York Times'', July 8, 2005</ref> 2006 жылғы 19 желтоқсанда Morgan Stanley өзінің [[Discover Card]] бөлімшесін бөліп шығаратынын жариялады.<ref>{{Cite web|date=December 19, 2006|title=Morgan Stanley to Spin Off Discover Unit|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2006-12-19/morgan-stanley-to-spin-off-discover-unitbusinessweek-business-news-stock-market-and-financial-advice?sref=eMecddu3|access-date=April 27, 2020|website=Bloomberg.com}}</ref> Банк Discover Financial компаниясын дербес компания ретінде бөліп шығару процесін 2007 жылғы 30 маусымда аяқтады.<ref>[https://www.morganstanley.com/about-us-ir/pdf/71245Morgan%20Stanley_TaxBasisAllocationStmt_Final.pdf Distribution of Discover Financial Services Common Stock Morgan Stanley Stockholder Tax Basis Information &ndash; Morgan Stanley.] Retrieved January 27, 2021</ref><ref>{{Cite news |last=Giannone |first=Joseph |date=2007-08-09 |title=Morgan Stanley sets Discover spin-off for June 30 |url=https://www.reuters.com/article/idUSN01324026/ |access-date=2024-05-27 |work=[[Reuters]]}}</ref> 2007 жылғы ақпанда Morgan Stanley Үндістандағы бірлескен кәсіпорнының қызметін тоқтататынын жариялады. Банк институционалдық брокерлік бизнесіндегі жергілікті серіктесінің үлесін сатып алды, ал басқа бизнес бағыттарындағы өзінің үлестерін сатты.<ref>{{Cite web|date=February 23, 2007|title=Morgan Stanley, Kampani end JV|url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/morgan-stanley-kampani-end-jv/articleshow/1662473.cms|access-date=August 7, 2021|website=The Times of India|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|date=February 23, 2007|title=Morgan parts ways with JM Financial|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/morgan-parts-ways-with-jm-financial/articleshow/1662562.cms|access-date=August 7, 2021}}</ref> Осыдан кейін компания толықтай өзіне тиесілі еншілес ұйым құрды. Инвестицияларды басқару бөлімшесінің Үндістандағы басшысы Нараян Рамачандран жаңа еншілес ұйымның бас атқарушы директоры болып тағайындалды. Ал Бірігу және жұтып алу жөніндегі топтың басқарушы директоры [[Айша де Секейра]] инвестициялық банкинг бөлімінің басшысы қызметіне тағайындалды.<ref>{{Cite web|date=October 10, 2007|title=Morgan Stanley In India Receives Merchant Banking License and Announces Two Senior Appointments|url=https://www.morganstanley.com/press-releases/morgan-stanley-in-india-receives-merchant-banking-license-and-announces-two-senior-appointments_5623|access-date=August 1, 2021|website=Morgan Stanley|language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 0of83k1vvmoy6tvp04oduhd9jh47uvi 10 782419 3615610 2026-06-11T08:27:44Z Kaiyr 3134 Жаңа бетте: {{Кесте |аты = Қазақстан оқу орындары |тақырып = Қазақстан оқу орындары |сурет = [[Сурет:Shanirak.svg|100px|right|Шаңырақ]] |state = collapsed |style_main_title = background: #FFEFD5; |style_title = background: #FFEFD5; |бөлім1 = [[Жоғары оқу орны]] |тізім1 = <div> * '''[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] </div> |бөлім2... 3615610 wikitext text/x-wiki {{Кесте |аты = Қазақстан оқу орындары |тақырып = Қазақстан оқу орындары |сурет = [[Сурет:Shanirak.svg|100px|right|Шаңырақ]] |state = collapsed |style_main_title = background: #FFEFD5; |style_title = background: #FFEFD5; |бөлім1 = [[Жоғары оқу орны]] |тізім1 = <div> * '''[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] </div> |бөлім2 = [[Колледждер]] |тізім2 = <div> * [[Алматы облысы колледждері|Алматы]] · [[Ақмола облысы колледждері|Ақмола]] · [[Ақтөбе облысы колледждері|Ақтөбе]] · [[Атырау облысы колледждері|Атырау]] · [[Батыс Қазақстан облысы колледждері|Батыс Қазақстан облысы]]· [[Жамбыл облысы колледждері|Жамбыл]] · [[Қарағанды облысы колледждері|Қарағанды ]] · [[Қостанай облысы колледждері|Қостанай]] · [[Қызылорда облысының колледждері|Қызылорда ]] · [[Маңғыстау облысы колледждері|Маңғыстау]] · [[Павлодар облысы колледждері|Павлодар]] · [[Түркістан облысы колледждері|Түркістан]] · [[Ұлытау облысының колледждері|Ұлытау]] · [[Шығыс Қазақстан облысының колледждері|Шығыс Қазақстан]] · [[Астана қаласы колледждері|Астана]] · [[Алматы қаласы колледждері|Алматы]] · [[Шымкент қаласы колледждері|Шымкент]] </div> |бөлім3 = [[Мектептер]] |тізім3 = <div> * [[Алматы облысы мектептері|Алматы]] · [[Ақмола облысы мектептері|Ақмола]] · [[Ақтөбе облысы мектептері|Ақтөбе]] · [[Атырау облысы мектептерінің тізімі|Атырау]] · [[Батыс Қазақстан облысы мектептері|Батыс Қазақстан облысы]]· [[Жамбыл облысы мектептерінің тізімі|Жамбыл]] · [[Қарағанды облысы мектептерінің тізімі|Қарағанды ]] · [[Қостанай облысы мектептерінің тізімі|Қостанай]] · [[Қызылорда облысының мектептері|Қызылорда ]] · [[Маңғыстау облысы мектептері|Маңғыстау]] · [[Павлодар облысы мектептері|Павлодар]] · [[Түркістан облысы мектептері|Түркістан]] · [[Ұлытау облысының мектептері|Ұлытау]] · [[Шығыс Қазақстан облысының мектептері|Шығыс Қазақстан]] · [[Астана қаласы мектептері|Астана]] · [[Алматы қаласы мектептері|Алматы]] · [[Шымкент қаласы мектептері|Шымкент]] </div> }}<includeonly> [[Санат:Қазақ рулары]] </includeonly> [[Санат:Қазақ рулары]] mci023n455v6yelnlkzlrijrh77xs8f 3615613 3615610 2026-06-11T08:28:48Z Kaiyr 3134 3615613 wikitext text/x-wiki {{Кесте |аты = Қазақстан оқу орындары |тақырып = Қазақстан оқу орындары |сурет = [[Сурет:Shanirak.svg|100px|right|Шаңырақ]] |state = collapsed |style_main_title = background: #FFEFD5; |style_title = background: #FFEFD5; |бөлім1 = [[Жоғары оқу орны]] |тізім1 = <div> * '''[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] </div> |бөлім2 = [[Қазақстан колледждері|Колледждер]] |тізім2 = <div> * [[Алматы облысы колледждері|Алматы]] · [[Ақмола облысы колледждері|Ақмола]] · [[Ақтөбе облысы колледждері|Ақтөбе]] · [[Атырау облысы колледждері|Атырау]] · [[Батыс Қазақстан облысы колледждері|Батыс Қазақстан облысы]]· [[Жамбыл облысы колледждері|Жамбыл]] · [[Қарағанды облысы колледждері|Қарағанды ]] · [[Қостанай облысы колледждері|Қостанай]] · [[Қызылорда облысының колледждері|Қызылорда ]] · [[Маңғыстау облысы колледждері|Маңғыстау]] · [[Павлодар облысы колледждері|Павлодар]] · [[Түркістан облысы колледждері|Түркістан]] · [[Ұлытау облысы колледждері|Ұлытау]] · [[Шығыс Қазақстан облысының колледждері|Шығыс Қазақстан]] · [[Астана қаласы колледждері|Астана]] · [[Алматы қаласы колледждері|Алматы]] · [[Шымкент қаласы колледждері|Шымкент]] </div> |бөлім3 = [[Мектептер]] |тізім3 = <div> * [[Алматы облысы мектептері|Алматы]] · [[Ақмола облысы мектептері|Ақмола]] · [[Ақтөбе облысы мектептері|Ақтөбе]] · [[Атырау облысы мектептерінің тізімі|Атырау]] · [[Батыс Қазақстан облысы мектептері|Батыс Қазақстан облысы]]· [[Жамбыл облысы мектептерінің тізімі|Жамбыл]] · [[Қарағанды облысы мектептерінің тізімі|Қарағанды ]] · [[Қостанай облысы мектептерінің тізімі|Қостанай]] · [[Қызылорда облысының мектептері|Қызылорда ]] · [[Маңғыстау облысы мектептері|Маңғыстау]] · [[Павлодар облысы мектептері|Павлодар]] · [[Түркістан облысы мектептері|Түркістан]] · [[Ұлытау облысының мектептері|Ұлытау]] · [[Шығыс Қазақстан облысының мектептері|Шығыс Қазақстан]] · [[Астана қаласы мектептері|Астана]] · [[Алматы қаласы мектептері|Алматы]] · [[Шымкент қаласы мектептері|Шымкент]] </div> }}<includeonly> [[Санат:Қазақ рулары]] </includeonly> [[Санат:Қазақ рулары]] begpgp7r4fooe5hkmn2bl3ea4793e89 3615636 3615613 2026-06-11T08:36:48Z Kaiyr 3134 3615636 wikitext text/x-wiki {{Кесте |аты = Қазақстан оқу орындары |тақырып = Қазақстан оқу орындары |сурет = [[Сурет:Shanirak.svg|100px|right|Шаңырақ]] |state = collapsed |style_main_title = background: #FFEFD5; |style_title = background: #FFEFD5; |бөлім1 = [[Жоғары оқу орны]] |тізім1 = <div> * '''[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] </div> |бөлім2 = [[Қазақстан колледждері|Колледждер]] |тізім2 = <div> * [[Алматы облысы колледждері|Алматы]] · [[Ақмола облысы колледждері|Ақмола]] · [[Ақтөбе облысы колледждері|Ақтөбе]] · [[Атырау облысы колледждері|Атырау]] · [[Батыс Қазақстан облысы колледждері|Батыс Қазақстан облысы]]· [[Жамбыл облысы колледждері|Жамбыл]] · [[Қарағанды облысы колледждері|Қарағанды ]] · [[Қостанай облысы колледждері|Қостанай]] · [[Қызылорда облысының колледждері|Қызылорда ]] · [[Маңғыстау облысы колледждері|Маңғыстау]] · [[Павлодар облысы колледждері|Павлодар]] · [[Түркістан облысы колледждері|Түркістан]] · [[Ұлытау облысы колледждері|Ұлытау]] · [[Шығыс Қазақстан облысының колледждері|Шығыс Қазақстан]] · [[Астана қаласы колледждері|Астана қаласы]] · [[Алматы қаласы колледждері|Алматы қаласы]] · [[Шымкент қаласы колледждері|Шымкент қаласы]] </div> |бөлім3 = [[Мектептер]] |тізім3 = <div> * [[Алматы облысы мектептері|Алматы]] · [[Ақмола облысы мектептері|Ақмола]] · [[Ақтөбе облысы мектептері|Ақтөбе]] · [[Атырау облысы мектептерінің тізімі|Атырау]] · [[Батыс Қазақстан облысы мектептері|Батыс Қазақстан облысы]]· [[Жамбыл облысы мектептерінің тізімі|Жамбыл]] · [[Қарағанды облысы мектептерінің тізімі|Қарағанды ]] · [[Қостанай облысы мектептерінің тізімі|Қостанай]] · [[Қызылорда облысының мектептері|Қызылорда ]] · [[Маңғыстау облысы мектептері|Маңғыстау]] · [[Павлодар облысы мектептері|Павлодар]] · [[Түркістан облысы мектептері|Түркістан]] · [[Ұлытау облысының мектептері|Ұлытау]] · [[Шығыс Қазақстан облысының мектептері|Шығыс Қазақстан]] · [[Астана қаласы мектептері|Астана қаласы]] · [[Алматы қаласы мектептері|Алматы қаласы]] · [[Шымкент қаласы мектептері|Шымкент қаласы]] </div> }}<includeonly> [[Санат:Қазақ рулары]] </includeonly> [[Санат:Қазақ рулары]] gt0yddtbthqf0zlga0oxmjfg937t3rt 3615638 3615636 2026-06-11T08:38:53Z Kaiyr 3134 3615638 wikitext text/x-wiki {{Кесте |аты = Қазақстан оқу орындары |тақырып = Қазақстан оқу орындары |сурет = [[Сурет:Shanirak.svg|100px|right|Шаңырақ]] |state = collapsed |style_main_title = background: #FFEFD5; |style_title = background: #FFEFD5; |бөлім1 = [[Жоғары оқу орны]] |тізім1 = <div> * '''[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] </div> |бөлім2 = [[Қазақстан колледждері|Колледждер]] |тізім2 = <div> * [[Алматы облысы колледждері|Алматы]] · [[Ақмола облысы колледждері|Ақмола]] · [[Ақтөбе облысы колледждері|Ақтөбе]] · [[Атырау облысы колледждері|Атырау]] · [[Батыс Қазақстан облысы колледждері|Батыс Қазақстан]]· [[Жамбыл облысы колледждері|Жамбыл]] · [[Қарағанды облысы колледждері|Қарағанды ]] · [[Қостанай облысы колледждері|Қостанай]] · [[Қызылорда облысының колледждері|Қызылорда ]] · [[Маңғыстау облысы колледждері|Маңғыстау]] · [[Павлодар облысы колледждері|Павлодар]] · [[Солтүстік Қазақстан облысы колледждері|Солтүстік Қазақстан]] · [[Түркістан облысы колледждері|Түркістан]] · [[Ұлытау облысы колледждері|Ұлытау]] · [[Шығыс Қазақстан облысының колледждері|Шығыс Қазақстан]] · [[Астана қаласы колледждері|Астана қаласы]] · [[Алматы қаласы колледждері|Алматы қаласы]] · [[Шымкент қаласы колледждері|Шымкент қаласы]] </div> |бөлім3 = [[Мектептер]] |тізім3 = <div> * [[Алматы облысы мектептері|Алматы]] · [[Ақмола облысы мектептері|Ақмола]] · [[Ақтөбе облысы мектептері|Ақтөбе]] · [[Атырау облысы мектептерінің тізімі|Атырау]] · [[Батыс Қазақстан облысы мектептері|Батыс Қазақстан]]· [[Жамбыл облысы мектептерінің тізімі|Жамбыл]] · [[Қарағанды облысы мектептерінің тізімі|Қарағанды ]] · [[Қостанай облысы мектептерінің тізімі|Қостанай]] · [[Қызылорда облысының мектептері|Қызылорда ]] · [[Маңғыстау облысы мектептері|Маңғыстау]] · [[Павлодар облысы мектептері|Павлодар]] · [[Солтүстік Қазақстан облысы мектептері|Солтүстік Қазақстан]] · [[Түркістан облысы мектептері|Түркістан]] · [[Ұлытау облысының мектептері|Ұлытау]] · [[Шығыс Қазақстан облысының мектептері|Шығыс Қазақстан]] · [[Астана қаласы мектептері|Астана қаласы]] · [[Алматы қаласы мектептері|Алматы қаласы]] · [[Шымкент қаласы мектептері|Шымкент қаласы]] </div> }}<includeonly> [[Санат:Қазақ рулары]] </includeonly> [[Санат:Қазақ рулары]] kjorppoe6zpl1ooyqh0bg1f4lri307f 0 782420 3615641 2026-06-11T08:42:51Z Kaiyr 3134 «[[Астана қаласы мектептерінің тізімі]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3615641 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Астана қаласы мектептерінің тізімі]] qa2hew5abmps7sro8it084ctxxvwrbe 0 782421 3615656 2026-06-11T09:25:13Z Салиха 17167 Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Алмагүл Бектасқызы Абдулина |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 09.08.1950 |Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}} қаласы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азама... 3615656 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Алмагүл Бектасқызы Абдулина |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 09.08.1950 |Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}} қаласы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Филология |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті]]. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Алмагүл Бектасқызы Абдулина''' — филология ғылымының докторы ([[1998 жыл|1998]]), профессор ([[2002 жыл|2002]]), Петровский атындағы Ғылым және өнер академиясының академигі ([[2004 жыл|2004]], [[Ресей]], [[Санкт-Петербург]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1950 жыл|1950]] жылы 9 тамызда [[Алматы]] қаласында туған.<br> ҚазМУ-ды ([[1973 жыл|1973]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]) бітірген. ҚазМУ-да ассистент ([[1980 жыл|1980]]-[[1986 жыл|86]]), аға оқытушы (1986-[[1988 жыл|88]]), доцент ([[1998 жыл|1998]]) болды. [[1999 жыл|1999]] жылдан профессор қызметін атқарды. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Исторические судьбы народной лирики в региональном аспекте (на материале русского фольклора Казахстана)" деген та-қырыпта докторлық диссертация қорғады.<br> 30 ғылыми жарияланымның авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://pps.kaznu.kz/kz/Main/Personal/111/359/338/%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%8C%20%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 Алмагүл Бектасқызы Абдулина.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] rkp9tmoifq4lnzkgi2197aue9kjuue9 3615657 3615656 2026-06-11T09:25:46Z Салиха 17167 3615657 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Алмагүл Бектасқызы Абдулина |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 09.08.1950 |Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}} қаласы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Филология |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті]]. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Алмагүл Бектасқызы Абдулина''' — филология ғылымының докторы ([[1998 жыл|1998]]), профессор ([[2002 жыл|2002]]), Петровский атындағы Ғылым және өнер академиясының академигі ([[2004 жыл|2004]], [[Ресей]], [[Санкт-Петербург]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1950 жыл|1950]] жылы 9 тамызда [[Алматы]] қаласында туған.<br> ҚазМУ-ды ([[1973 жыл|1973]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]) бітірген. ҚазМУ-да ассистент ([[1980 жыл|1980]]-[[1986 жыл|86]]), аға оқытушы (1986-[[1988 жыл|88]]), доцент ([[1998 жыл|1998]]) болды. [[1999 жыл|1999]] жылдан профессор қызметін атқарды. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Исторические судьбы народной лирики в региональном аспекте (на материале русского фольклора Казахстана)" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.<br> 30 ғылыми жарияланымның авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://pps.kaznu.kz/kz/Main/Personal/111/359/338/%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%8C%20%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 Алмагүл Бектасқызы Абдулина.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] avjhkz2ye4ek6i9nvtfi9hewlsyfawz 3615658 3615657 2026-06-11T09:26:15Z Салиха 17167 «[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3615658 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Алмагүл Бектасқызы Абдулина |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 09.08.1950 |Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}} қаласы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Филология |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті]]. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Алмагүл Бектасқызы Абдулина''' — филология ғылымының докторы ([[1998 жыл|1998]]), профессор ([[2002 жыл|2002]]), Петровский атындағы Ғылым және өнер академиясының академигі ([[2004 жыл|2004]], [[Ресей]], [[Санкт-Петербург]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1950 жыл|1950]] жылы 9 тамызда [[Алматы]] қаласында туған.<br> ҚазМУ-ды ([[1973 жыл|1973]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]) бітірген. ҚазМУ-да ассистент ([[1980 жыл|1980]]-[[1986 жыл|86]]), аға оқытушы (1986-[[1988 жыл|88]]), доцент ([[1998 жыл|1998]]) болды. [[1999 жыл|1999]] жылдан профессор қызметін атқарды. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Исторические судьбы народной лирики в региональном аспекте (на материале русского фольклора Казахстана)" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.<br> 30 ғылыми жарияланымның авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://pps.kaznu.kz/kz/Main/Personal/111/359/338/%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%8C%20%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 Алмагүл Бектасқызы Абдулина.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары]] kllrj4gxszev50wwyte5orha2sxtq4t 3615659 3615658 2026-06-11T09:26:47Z Салиха 17167 «[[Санат:Профессорлар|Профессорлар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3615659 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Алмагүл Бектасқызы Абдулина |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 09.08.1950 |Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}} қаласы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Филология |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті]]. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Алмагүл Бектасқызы Абдулина''' — филология ғылымының докторы ([[1998 жыл|1998]]), профессор ([[2002 жыл|2002]]), Петровский атындағы Ғылым және өнер академиясының академигі ([[2004 жыл|2004]], [[Ресей]], [[Санкт-Петербург]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1950 жыл|1950]] жылы 9 тамызда [[Алматы]] қаласында туған.<br> ҚазМУ-ды ([[1973 жыл|1973]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]) бітірген. ҚазМУ-да ассистент ([[1980 жыл|1980]]-[[1986 жыл|86]]), аға оқытушы (1986-[[1988 жыл|88]]), доцент ([[1998 жыл|1998]]) болды. [[1999 жыл|1999]] жылдан профессор қызметін атқарды. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Исторические судьбы народной лирики в региональном аспекте (на материале русского фольклора Казахстана)" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.<br> 30 ғылыми жарияланымның авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://pps.kaznu.kz/kz/Main/Personal/111/359/338/%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%8C%20%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 Алмагүл Бектасқызы Абдулина.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары]] [[Санат:Профессорлар]] 0nudm7bkf580zmj599801mc6b9rruxy 0 782422 3615660 2026-06-11T09:52:03Z Салиха 17167 Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Роза Ғабдуллақызы Абдулкәрімова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 18.02.1953 |Туған жері = қазіргі [[Абай облысы]], {{туғанжері|Шар (қала)|Шарда}} қаласы. |Қайтыс болған күні = |Қ... 3615660 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Роза Ғабдуллақызы Абдулкәрімова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 18.02.1953 |Туған жері = қазіргі [[Абай облысы]], {{туғанжері|Шар (қала)|Шарда}} қаласы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Химия |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Химия ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = доктор |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті]], аспирантурасы, докторантурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * "Қазақстан Республикасы {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}}" (2015); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы"гранты иегері (2017); * "Еңбек ардагері" медалімен (2019), * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің "Құрмет грамотасы" (2021); * {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} (2023). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Роза Ғабдуллақызы Абдулкәрімова''' — химия ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1953 жыл|1953]] жылы 18 ақпанда қазіргі [[Абай облысы]], [[Шар (қала)|Шар]] қаласында туған.<br> ҚазМУ-ды (1975, қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]), аспирантурасын ([[1984 жыл|1984]]), докторантурасын ([[2007 жыл|2007]]) бітірген.<br> Қазақ ұлттық университетінің Химия жəне химиялық технология факультеті, химиялық физика жəне материалтану кафедрасы меңгерушісінің орынбасары болып қызмет атқарды. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Кремний диоксидінің полиморфты модификациялары негізінде кремнийді жəне композициялық материалдарды жану режимінде синтездеу" атты тақырыпта докторлық диссертация қорғады. <br> 100-ден астам ғылыми-əдістемелік еңбектің, оның ішінде 7 КСРО авторлық куəлігі, ҚР 6 инновациялық патенттері жəне алғыпатенттерінің, 2 оқулық, 4 оқу-əдістемелік өңдеулердің авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref> == Марапаттары == * "Қазақстан Республикасы [[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]" (2015); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы"гранты иегері (2017); * "Еңбек ардагері" медалімен (2019), * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің "Құрмет грамотасы" (2021); * "[[Ерен еңбегі үшін медалі]]" (2023).<ref>[https://farabi.university/news/87838?lang=kz Роза Ғабдуллақызы Абдулкаримова.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Химия ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] dl9hu4d4gt1mhchj9psynmpdstcni32 3615661 3615660 2026-06-11T09:55:02Z Салиха 17167 3615661 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Роза Ғабдуллақызы Абдулкәрімова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 18.02.1953 |Туған жері = қазіргі {{туғанжері|Абай облысы|Абай облысында}}, [[Шар (қала)|Шар]] қаласы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Химия |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Химия ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = доктор |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті]], аспирантурасы, докторантурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * "Қазақстан Республикасы {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}}" (2015); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы"гранты иегері (2017); * "Еңбек ардагері" медалі (2019), * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің "Құрмет грамотасы" (2021); * {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} (2023). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Роза Ғабдуллақызы Абдулкәрімова''' — химия ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1953 жыл|1953]] жылы 18 ақпанда қазіргі [[Абай облысы]], [[Шар (қала)|Шар]] қаласында туған.<br> ҚазМУ-ды ([[1975 жыл|1975]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]), аспирантурасын ([[1984 жыл|1984]]), докторантурасын ([[2007 жыл|2007]]) бітірген.<br> Қазақ ұлттық университетінің Химия жəне химиялық технология факультеті, химиялық физика жəне материалтану кафедрасы меңгерушісінің орынбасары болып қызмет атқарды. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Кремний диоксидінің полиморфты модификациялары негізінде кремнийді жəне композициялық материалдарды жану режимінде синтездеу" атты тақырыпта докторлық диссертация қорғады. <br> 100-ден астам ғылыми-əдістемелік еңбектің, оның ішінде 7 КСРО авторлық куəлігі, ҚР 6 инновациялық патенттері жəне алғыпатенттерінің, 2 оқулық, 4 оқу-əдістемелік өңдеулердің авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref> == Марапаттары == * "Қазақстан Республикасы [[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]" (2015); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" гранты иегері (2017); * "Еңбек ардагері" медалі (2019), * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің "Құрмет грамотасы" (2021); * "[[Ерен еңбегі үшін медалі]]" (2023).<ref>[https://farabi.university/news/87838?lang=kz Роза Ғабдуллақызы Абдулкаримова.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Химия ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] i8j5w5tnxuzhqdrjyf9ejnil7nsbknf 3615662 3615661 2026-06-11T09:56:23Z Салиха 17167 3615662 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Роза Ғабдуллақызы Абдулкәрімова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 18.02.1953 |Туған жері = қазіргі {{туғанжері|Абай облысы|Абай облысында}}, [[Шар (қала)|Шар]] қаласы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Химия |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Химия ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = доктор |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті]], аспирантурасы, докторантурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * "Қазақстан Республикасы {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}}" (2015); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы"гранты иегері (2017); * "Еңбек ардагері" медалі (2019), * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің "Құрмет грамотасы" (2021); * {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} (2023). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Роза Ғабдуллақызы Абдулкәрімова''' — химия ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1953 жыл|1953]] жылы 18 ақпанда қазіргі [[Абай облысы]], [[Шар (қала)|Шар]] қаласында туған.<br> ҚазМУ-ды ([[1975 жыл|1975]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]), аспирантурасын ([[1984 жыл|1984]]), докторантурасын ([[2007 жыл|2007]]) бітірген.<br> Қазақ ұлттық университетінің Химия жəне химиялық технология факультеті, химиялық физика жəне материалтану кафедрасы меңгерушісінің орынбасары болып қызмет атқарады. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Кремний диоксидінің полиморфты модификациялары негізінде кремнийді жəне композициялық материалдарды жану режимінде синтездеу" атты тақырыпта докторлық диссертация қорғады. <br> 100-ден астам ғылыми-əдістемелік еңбектің, оның ішінде 7 КСРО авторлық куəлігі, ҚР 6 инновациялық патенттері жəне алғыпатенттерінің, 2 оқулық, 4 оқу-əдістемелік өңдеулердің авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref> == Марапаттары == * "Қазақстан Республикасы [[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]" (2015); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" гранты иегері (2017); * "Еңбек ардагері" медалі (2019), * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің "Құрмет грамотасы" (2021); * "[[Ерен еңбегі үшін медалі]]" (2023).<ref>[https://farabi.university/news/87838?lang=kz Роза Ғабдуллақызы Абдулкаримова.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Химия ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] rnkd6ada01c58iwydqlqxkwjsgn1h7s 3615663 3615662 2026-06-11T09:58:46Z Салиха 17167 «[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті тұлғалары|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті тұлғалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3615663 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Роза Ғабдуллақызы Абдулкәрімова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 18.02.1953 |Туған жері = қазіргі {{туғанжері|Абай облысы|Абай облысында}}, [[Шар (қала)|Шар]] қаласы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Химия |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Химия ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = доктор |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті]], аспирантурасы, докторантурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * "Қазақстан Республикасы {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}}" (2015); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы"гранты иегері (2017); * "Еңбек ардагері" медалі (2019), * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің "Құрмет грамотасы" (2021); * {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} (2023). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Роза Ғабдуллақызы Абдулкәрімова''' — химия ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1953 жыл|1953]] жылы 18 ақпанда қазіргі [[Абай облысы]], [[Шар (қала)|Шар]] қаласында туған.<br> ҚазМУ-ды ([[1975 жыл|1975]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]), аспирантурасын ([[1984 жыл|1984]]), докторантурасын ([[2007 жыл|2007]]) бітірген.<br> Қазақ ұлттық университетінің Химия жəне химиялық технология факультеті, химиялық физика жəне материалтану кафедрасы меңгерушісінің орынбасары болып қызмет атқарады. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Кремний диоксидінің полиморфты модификациялары негізінде кремнийді жəне композициялық материалдарды жану режимінде синтездеу" атты тақырыпта докторлық диссертация қорғады. <br> 100-ден астам ғылыми-əдістемелік еңбектің, оның ішінде 7 КСРО авторлық куəлігі, ҚР 6 инновациялық патенттері жəне алғыпатенттерінің, 2 оқулық, 4 оқу-əдістемелік өңдеулердің авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref> == Марапаттары == * "Қазақстан Республикасы [[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]" (2015); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" гранты иегері (2017); * "Еңбек ардагері" медалі (2019), * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің "Құрмет грамотасы" (2021); * "[[Ерен еңбегі үшін медалі]]" (2023).<ref>[https://farabi.university/news/87838?lang=kz Роза Ғабдуллақызы Абдулкаримова.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Химия ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті тұлғалары]] eyxe6ftvs24iabrg5elubp8n7ifa3p6 0 782423 3615687 2026-06-11T10:58:28Z NaziraBimakova 178074 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> = «Ботай» арт-галереясы = '''«Ботай» арт-галереясы''' — [[Қазақстанның Солтүстік Қазақстан облысы]] Петропавл қаласында орналасқан мәдени-ағартушылық мекеме. Галерея Қ... 3615687 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> = «Ботай» арт-галереясы = '''«Ботай» арт-галереясы''' — [[Қазақстанның Солтүстік Қазақстан облысы]] Петропавл қаласында орналасқан мәдени-ағартушылық мекеме. Галерея Қазақстан Конституциясы көшесі, 30 мекенжайында орналасқан және [[Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі]] нің филиалы болып табылады. Мекеме бейнелеу өнерін дамытуға, өңірдің мәдени мұрасын сақтауға және насихаттауға бағытталған. == Жалпы мәліметтер == Галерея атауы Солтүстік Қазақстан аумағында таралған ежелгі Ботай мәдениетінің құрметіне берілген. Ботай мәдениеті археология ғылымында жылқыны алғаш қолға үйреткен орталықтардың бірі ретінде белгілі. == Тарихы == «Ботай» арт-галереясы 2024 жылы ашылды. Оның құрылуы Қазақстандағы музей ісі мен мәдени кеңістіктің заманауи даму үрдістерімен байланысты болды. Галереяның ашылуы ұлттық мәдени мұраны дәріптеу, кәсіби және жас суретшілерді қолдау, сондай-ақ шығармашылық индустрияларды дамытуға бағытталған өңірлік мәдени саясат аясында жүзеге асырылды. Галерея тұжырымдамасы Солтүстік Қазақстан аумағында зерттелген ежелгі Ботай мәдениетінің тарихи мұрасын заманауи өнермен ұштастыруға негізделген. Осы бағытта мекеме өңір тарихын көркемдік тұрғыдан танытуға және мәдени сабақтастықты насихаттауға көңіл бөледі. Галерея қызметі халықаралық мәдени байланыстарды дамытуға да бағытталған. Оның аясында «Ботай – Ұлы дала мәдениеті» халықаралық симпозиумдары ұйымдастырылып, суретшілер мен зерттеушілердің шығармашылық және ғылыми ынтымақтастығына жағдай жасалады. == Қызметі == Галереяның негізгі қызмет бағыттары: — ғылыми-зерттеу жұмыстары; — мәдени-ағартушылық қызмет; — көрмелер мен экспозициялар ұйымдастыру; — көркем шығармаларды жинақтау, сақтау және зерттеу; — бейнелеу өнерін насихаттау; — халықтық қолөнерді дамыту және дәстүрлі кәсіптерді жаңғырту; — патриоттық тәрбие беру және өңірдің мәдени мұрасын дәріптеу. Мекеме өңір тұрғындарын мәдени өмірге тартуға, өнерге қызығушылықты арттыруға және шығармашылық бастамаларды қолдауға бағытталған. == Экспозициясы == Галереяның экспозициялық кеңістігі екі көрме залынан және фойеден тұрады. Қорында Қазақстан бейнелеу өнерінің және өңірлік көркем мектептердің өкілдерінің туындылары сақталған. Олардың қатарында: ·        [[Әбілхан Қастеев]]тің шығармалары; ·      [[Жанатай Шарденов]]тің туындылары; ·       [[Гүлфайрус Исмаилов]]аның жұмыстары; ·        [[Николай Хлудов]]тың еңбектері; ·       [[Солтүстік Қазақстан облысы]] мен [[Қазақстан]]ның басқа өңірлері суретшілерінің шығармалары; ·        «Ботай – Ұлы дала мәдениеті» халықаралық симпозиумдары қатысушыларының туындылары. Экспозиция классикалық және заманауи өнер үлгілерін қамтиды және Қазақстандағы көркемдік дәстүрлердің дамуын көрсетеді. == Маңызы == «Ботай» арт-галереясы Солтүстік Қазақстан облысының мәдени өміріндегі маңызды орталықтардың бірі болып табылады. Галерея көркем мұраны сақтау, заманауи өнерді қолдау және мәдени бірегейлікті нығайту ісіне үлес қосады. Сонымен қатар өңірдің мәдени кеңістігін кеңейтуге және халықтың өнерге деген қызығушылығын арттыруға бағытталған қызмет атқарады. == Дереккөздер == [[Санат:Қазақстандағы өнер мұражайлары]] [[Санат:2024 жылы құрылған ұйымдар]] [[Санат:Солтүстік Қазақстан облысының мәдениеті]] [[Санат:2024 жылы құрылған ұйымдар]] 99celkbad0fdl8xz8pn0tyfzl4m5qkq 3615691 3615687 2026-06-11T11:02:46Z NaziraBimakova 178074 3615691 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> = «Ботай» арт-галереясы = '''«Ботай» арт-галереясы''' — [[Қазақстанның Солтүстік Қазақстан облысы]] Петропавл қаласында орналасқан мәдени-ағартушылық мекеме. Галерея Қазақстан Конституциясы көшесі, 30 мекенжайында орналасқан және [[Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі]] нің филиалы болып табылады. Мекеме бейнелеу өнерін дамытуға, өңірдің мәдени мұрасын сақтауға және насихаттауға бағытталған. == Жалпы мәліметтер == Галерея атауы Солтүстік Қазақстан аумағында таралған ежелгі Ботай мәдениетінің құрметіне берілген. Ботай мәдениеті археология ғылымында жылқыны алғаш қолға үйреткен орталықтардың бірі ретінде белгілі. == Тарихы == «Ботай» арт-галереясы 2024 жылы ашылды. Оның құрылуы Қазақстандағы музей ісі мен мәдени кеңістіктің заманауи даму үрдістерімен байланысты болды. Галереяның ашылуы ұлттық мәдени мұраны дәріптеу, кәсіби және жас суретшілерді қолдау, сондай-ақ шығармашылық индустрияларды дамытуға бағытталған өңірлік мәдени саясат аясында жүзеге асырылды. Галерея тұжырымдамасы Солтүстік Қазақстан аумағында зерттелген ежелгі Ботай мәдениетінің тарихи мұрасын заманауи өнермен ұштастыруға негізделген. Осы бағытта мекеме өңір тарихын көркемдік тұрғыдан танытуға және мәдени сабақтастықты насихаттауға көңіл бөледі. Галерея қызметі халықаралық мәдени байланыстарды дамытуға да бағытталған. Оның аясында «Ботай – Ұлы дала мәдениеті» халықаралық симпозиумдары ұйымдастырылып, суретшілер мен зерттеушілердің шығармашылық және ғылыми ынтымақтастығына жағдай жасалады. == Қызметі == Галереяның негізгі қызмет бағыттары: — ғылыми-зерттеу жұмыстары; — мәдени-ағартушылық қызмет; — көрмелер мен экспозициялар ұйымдастыру; — көркем шығармаларды жинақтау, сақтау және зерттеу; — бейнелеу өнерін насихаттау; — халықтық қолөнерді дамыту және дәстүрлі кәсіптерді жаңғырту; — патриоттық тәрбие беру және өңірдің мәдени мұрасын дәріптеу. Мекеме өңір тұрғындарын мәдени өмірге тартуға, өнерге қызығушылықты арттыруға және шығармашылық бастамаларды қолдауға бағытталған. == Экспозициясы == Галереяның экспозициялық кеңістігі екі көрме залынан және фойеден тұрады. Қорында Қазақстан бейнелеу өнерінің және өңірлік көркем мектептердің өкілдерінің туындылары сақталған. Олардың қатарында: · [[Әбілхан Қастеев]]тің шығармалары; ·[[Жанатай Шарденов]]тің туындылары; ·[[Гүлфайрус Исмаилов]]аның жұмыстары; ·[[Николай Хлудов]]тың еңбектері; · [[Солтүстік Қазақстан облысы]] мен [[Қазақстан]]ның басқа өңірлері суретшілерінің шығармалары; · «Ботай – Ұлы дала мәдениеті» халықаралық симпозиумдары қатысушыларының туындылары. Экспозиция классикалық және заманауи өнер үлгілерін қамтиды және Қазақстандағы көркемдік дәстүрлердің дамуын көрсетеді. == Маңызы == «Ботай» арт-галереясы Солтүстік Қазақстан облысының мәдени өміріндегі маңызды орталықтардың бірі болып табылады. Галерея көркем мұраны сақтау, заманауи өнерді қолдау және мәдени бірегейлікті нығайту ісіне үлес қосады. Сонымен қатар өңірдің мәдени кеңістігін кеңейтуге және халықтың өнерге деген қызығушылығын арттыруға бағытталған қызмет атқарады. == Дереккөздер == [[Санат:Қазақстандағы өнер мұражайлары]] [[Санат:2024 жылы құрылған ұйымдар]] [[Санат:Солтүстік Қазақстан облысының мәдениеті]] [[Санат:2024 жылы құрылған ұйымдар]] rk1e3brh940u9pnadsc8mtym9rb1uke 102 782424 3615698 2026-06-11T11:22:32Z Көперхан Анаргүл 182332 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Түйреуіш''' — әдетте металдан жасалатын, бір нәрсені бекіту, түйреу, қыстыру үшін қолданылатын [[бұйым]]. Көбінесе ол бір ұшы үшкір [[ине]] түрінде, ал екінші ұшы доғал... 3615698 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Түйреуіш''' — әдетте металдан жасалатын, бір нәрсені бекіту, түйреу, қыстыру үшін қолданылатын [[бұйым]]. Көбінесе ол бір ұшы үшкір [[ине]] түрінде, ал екінші ұшы доғал басы бар болып келеді. Сонымен қатар әртүрлі бекіткіштері бар түрлері де болады (мысалы, фибула, ағылшын түйреуіштері). Түйреуіш сонымен бірге шаш немесе киімге тағылатын сәндік [[әшекей]] ретінде де қолданылады және ол ең көне әшекей түрлерінің бірі болып саналады. == Түйреуіштің түрлері == [[Сурет:Pin for a pinboard 2013 PD.jpg|нобай|149x149 нүкте|Кеңселік кнопка ]] [[Сурет:Kolorowe szpilki ubt.JPG|нобай|147x147 нүкте|Түрлі-түсті ұштары бар түйреуіштер]] '''Тігін түйреуіштері (портновские булавки)''' <ref>[https://web.archive.org/web/20170217121004/http:/shyu.ru/bulavki.html Тігін түйреуіштері (портновские булавки) ]</ref> — тігін ісінде, [[мата]] мен [[Теріден және ағаштан жасалған бұйымдар|теріден жасалатын бұйымдарды]] дайындау кезінде қолданылатын түйреуіштер. Тігін түйреуіштерінің ұшы өткір болуы тиіс, ол матаны оңай тесіп өтуі үшін. Тігін түйреуіштерінің басы [[ілмек]] түрінде, Т-тәрізді немесе жалпақ қалпақша түрінде болады. Әдетте олар тұтас металдан жасалады және декоративтік қызмет атқармайды. '''Корсаж түйреуіштері''' <ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20170303052213/http:/ni-tochka.ru/bulavki.php Түйреуіштің түрлері.]</ref> — әдетте пластмассадан жасалған түрлі-түсті шар тәрізді әшекейлі басы бар түйреуіштер. Олар негізгі қызметімен қатар сәндік қызмет те атқарады, сыйлықтарды орауда, аксессуарлар жасауда (ленталар мен бауларды бекіту), сондай-ақ гүл шоқтарын безендіруде флористикада қолданылады. '''Ағылшын түйреуіштері'''<ref name=":0" /> — ұшы «құлыппен» жабылатын түйреуіш. Басқа атауы — «қауіпсіз түйреуіш», себебі мұндай құрылым кездейсоқ шаншылып қалудан қорғайды. Қазіргі түрі 1849 жылы пайда болған. Ол әртүрлі мақсатта қолданылады, соның ішінде [[әшекей]] ретінде де пайдаланылады, оған [[Моншақ|моншақтар]] мен ұсақ [[Кулон|кулондар]] тағуға болады. [[Сурет:Strawberry pincushion.jpg|нобай|149x149 нүкте|Тігінші түйреуіштері салынған ине жастықшасы]] '''Галстук түйреуіштері'''<ref name=":0" /> — дәстүрлі ерлердің зергерлік әшекейі, мойын орамалды көйлекке бекіту үшін арналған, XIX — XX ғасырдың басында кең тараған. Декоративті басы әртүрлі материалдардан, соның ішінде асыл металдардан, бағалы тастардан, інжу-маржандардан жасалған. Ұшында булавканың түсіп кетпеуін қамтамасыз ететін арнайы бекіткіші болады. '''Шляпа түйреуіштері'''<ref name=":0" /> — бас киімді шашқа немесе [[Сән|сәндік]] элементтерді бас киімге бекіту үшін қолданылатын әшекей. XIX — XX ғасырдың басында кең тараған. Галстук булавкасынан ұзындығының үлкен болуымен ерекшеленеді, ал басы да көбіне сәндік әрі қымбат материалдардан жасалады. '''Шаш түйреуіштері (шпилька)'''<ref name=":0" /> — шашты сәндеуге және бекітуге арналған түйреуіш, ең көне әшекей түрлерінің бірі. Қазіргі кезде «невидимка» деп аталатын қысқыш-шпилькалар кең таралған, олар шаш талдарын ұстап тұрады. '''Кеңселік кнопка'''<ref name=":0" /> — қатты бетке (көбіне қағазды немесе матаны) бекітуге арналған түйреуіш. Ол қысқа болып келеді және көлемді немесе жалпақ басы болады. '''Энтомологиялық түйреуіштер'''<ref name=":0" /> — жәндіктерді энтомологиялық коллекцияларда бекіту үшін қолданылатын, ұзын инесі және кішкентай басы бар арнайы түйреуіштер. == Тарихы == Алғашқы түйреуіштер тарихта, ықтимал түрде, өсімдіктердің тікенектері мен шиптері болған, бұл кейбір тілдердегі «булавка» сөзінің этимологиясымен дәлелденеді. [[Палеолит]] дәуіріндегі алғашқы адамдар сүйек пен [[Қабыршақ|қабыршақтан]] түйреуіштер жасаған; кейбір халықтар мен әлеуметтік топтар мұндай бұйымдарды XXI ғасырда да жасайды. Алғашқы металл түйреуіштер қола дәуірінде пайда болды. Киім мен шашты әшекейлеу үшін қолданылатын сәндік түйреуіштер Ежелгі Шығыс, [[Мысыр|Египет]] және [[Қосөзен (өркениет)|Месопотамия]] мәдениеттеріне б.з.д. III–II мыңжылдықтарда тән болды. Еуропада темір басы бар түйреуіштер [[Гальштат]] археологиялық мәдениеті кезеңінен белгілі. Түйреуіштер көбіне алтыннан, күмістен немесе [[Мыс|мыстан]] жасалған. Олар археология үшін маңызды табыстар болып саналады, себебі көбінесе белгілі бір мәдениетке тән өрнектермен безендіріледі, бұл олардың қай мәдениетке жататынын анықтауға мүмкіндік береді. Мысалы, б.з.д. I мыңжылдықтағы ирандық қола түйреуіштерде адам бейнелері, жануарлар және сол мәдениетке тән ою-өрнектер кездеседі. II мыңжылдықтың ортасына жататын хеттердің алтын түйреуіш-қысқышы көкнәр гүлінің қорапшасы түрінде жасалған, бұл сол кезде-ақ хеттерге апиын көкнәрі белгілі болған деген болжам жасауға мүмкіндік береді.<ref>[https://www.metmuseum.org/art/collection/search/327403?sortBy=Relevance&when=2000-1000+B.C.&what=Gold&who=Hittite&ft=*&offset=0&rpp=100&pos=3 3.Хеттская золотая булавка Архивная копия от 20 января 2021 на Wayback Machine на сайте музея Метрополитен]</ref> [[Зергерлік бұйымдар|Зергерлік]] алтын түйреуіштер этрускілерге, кейінірек римдіктерге де белгілі болған. Антикалық түйреуіштер інжу-маржандармен, асыл тастармен, шынжырлармен және моншақтары бар салпыншақтармен әшекейленген. [[Рим империясы]] құлағаннан кейін зергерлік түйреуіштерді «варвар» шеберлері, мысалы, франктер жасап шығарған. Көне дәуірден бері қытай әйелдері шаш үлгілерін әсемдеу үшін бағалы шаш түйреуіштері мен қыстырғыштарды қолданған. Тігін түйреуіштері киім күрделі үлгімен тігуді қажет ете бастағанда, яғни киімді нақты адамның дене бітіміне дәл келтіру қажеттілігі туындаған кезде пайда болды. Бір ұшы сақина тәрізді иілген ине түріндегі түйреуіштер XV ғасырда пайда болған. Алайда ұзақ уақыт бойы сәндік түйреуіштер тігін түйреуіштерінен басым болып, нәтижесінде соңғыларының тапшылығы пайда болды. Англия королі Генрих VIII билігі кезінде түйреуіштерді тек арнайы белгіленген күндерде ғана сатуға тыйым салатын заң шығарылды. Бұл түйреуіш тапшылығын жоюға бағытталған еді, бірақ жағдайды керісінше ушықтырып, бірнеше жылдан кейін жойылды. 1590 жылы [[Лондон|Лондонда]] [[Германия|Германиядан]] шақырылған Годфрид Бэкс түйреуіштер мен инелер жасауға арналған сым тарту диірменін алғаш рет салды. XVIII ғасырда түйреуіштерді жаппай өндіруге арналған станоктар пайда бола бастады. Мысалы, Джон Хоу ойлап тапқан машина күніне 60 мың түйреуіш шығаруға мүмкіндік берген. XIX ғасырдың ортасында түйреуіштің жаңа түрі — «ағылшын түйреуіш» (қауіпсіз түйреуіш) ойлап табылды. Тігін түйреуіштерімен қатар зергерлік түйреуіштер де қолданыста қала берді. XIX ғасырда ер адамдар галстук тағуды бастады, оны арнайы сәндік түйреуіштермен түйреп тағатын болды, ал әйелдер соған ұқсас, бірақ ұзынырақ қалпақ түйреуіштерін қолданды. == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Кеңсе тауарлары]] [[Санат:Зергерлік]] [[Санат:Сән]] iynzpfeyy82gz3csokax11wwe1z1xwi 3615699 3615698 2026-06-11T11:25:51Z Көперхан Анаргүл 182332 3615699 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Түйреуіш''' — әдетте металдан жасалатын, бір нәрсені бекіту, түйреу, қыстыру үшін қолданылатын [[бұйым]]. Көбінесе ол бір ұшы үшкір [[ине]] түрінде, ал екінші ұшы доғал басы бар болып келеді. Сонымен қатар әртүрлі бекіткіштері бар түрлері де болады (мысалы, фибула, ағылшын түйреуіштері). Түйреуіш сонымен бірге шаш немесе киімге тағылатын сәндік [[әшекей]] ретінде де қолданылады және ол ең көне әшекей түрлерінің бірі болып саналады. == Түйреуіштің түрлері == [[Сурет:Pin for a pinboard 2013 PD.jpg|нобай|149x149 нүкте|Кеңселік кнопка ]] [[Сурет:Kolorowe szpilki ubt.JPG|нобай|147x147 нүкте|Түрлі-түсті ұштары бар түйреуіштер]] '''Тігін түйреуіштері (портновские булавки)''' <ref>[https://web.archive.org/web/20170217121004/http:/shyu.ru/bulavki.html Тігін түйреуіштері (портновские булавки) ]</ref> — тігін ісінде, [[мата]] мен [[Теріден және ағаштан жасалған бұйымдар|теріден жасалатын бұйымдарды]] дайындау кезінде қолданылатын түйреуіштер. Тігін түйреуіштерінің ұшы өткір болуы тиіс, ол матаны оңай тесіп өтуі үшін. Тігін түйреуіштерінің басы [[ілмек]] түрінде, Т-тәрізді немесе жалпақ қалпақша түрінде болады. Әдетте олар тұтас металдан жасалады және декоративтік қызмет атқармайды. '''Корсаж түйреуіштері''' <ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20170303052213/http:/ni-tochka.ru/bulavki.php Түйреуіштің түрлері.]</ref> — әдетте пластмассадан жасалған түрлі-түсті шар тәрізді әшекейлі басы бар түйреуіштер. Олар негізгі қызметімен қатар сәндік қызмет те атқарады, сыйлықтарды орауда, аксессуарлар жасауда (ленталар мен бауларды бекіту), сондай-ақ гүл шоқтарын безендіруде флористикада қолданылады. '''Ағылшын түйреуіштері'''<ref name=":0" /> — ұшы «құлыппен» жабылатын түйреуіш. Басқа атауы — «қауіпсіз түйреуіш», себебі мұндай құрылым кездейсоқ шаншылып қалудан қорғайды. Қазіргі түрі 1849 жылы пайда болған. Ол әртүрлі мақсатта қолданылады, соның ішінде [[әшекей]] ретінде де пайдаланылады, оған [[Моншақ|моншақтар]] мен ұсақ [[Кулон|кулондар]] тағуға болады. [[Сурет:Strawberry pincushion.jpg|нобай|149x149 нүкте|Тігінші түйреуіштері салынған ине жастықшасы]] '''Галстук түйреуіштері'''<ref name=":0" /> — дәстүрлі ерлердің зергерлік әшекейі, мойын орамалды көйлекке бекіту үшін арналған, XIX — XX ғасырдың басында кең тараған. Декоративті басы әртүрлі материалдардан, соның ішінде асыл металдардан, бағалы тастардан, інжу-маржандардан жасалған. Ұшында булавканың түсіп кетпеуін қамтамасыз ететін арнайы бекіткіші болады. '''Шляпа түйреуіштері'''<ref name=":0" /> — бас киімді шашқа немесе [[Сән|сәндік]] элементтерді бас киімге бекіту үшін қолданылатын әшекей. XIX — XX ғасырдың басында кең тараған. Галстук булавкасынан ұзындығының үлкен болуымен ерекшеленеді, ал басы да көбіне сәндік әрі қымбат материалдардан жасалады. '''Шаш түйреуіштері (шпилька)'''<ref name=":0" /> — шашты сәндеуге және бекітуге арналған түйреуіш, ең көне әшекей түрлерінің бірі. Қазіргі кезде «невидимка» деп аталатын қысқыш-шпилькалар кең таралған, олар шаш талдарын ұстап тұрады. '''Кеңселік кнопка'''<ref name=":0" /> — қатты бетке (көбіне қағазды немесе матаны) бекітуге арналған түйреуіш. Ол қысқа болып келеді және көлемді немесе жалпақ басы болады. '''Энтомологиялық түйреуіштер'''<ref name=":0" /> — жәндіктерді энтомологиялық коллекцияларда бекіту үшін қолданылатын, ұзын инесі және кішкентай басы бар арнайы түйреуіштер. == Тарихы == Алғашқы түйреуіштер тарихта, ықтимал түрде, өсімдіктердің тікенектері мен шиптері болған, бұл кейбір тілдердегі «булавка» сөзінің этимологиясымен дәлелденеді. [[Палеолит]] дәуіріндегі алғашқы адамдар сүйек пен [[Қабыршақ|қабыршақтан]] түйреуіштер жасаған; кейбір халықтар мен әлеуметтік топтар мұндай бұйымдарды XXI ғасырда да жасайды. Алғашқы металл түйреуіштер қола дәуірінде пайда болды. Киім мен шашты әшекейлеу үшін қолданылатын сәндік түйреуіштер Ежелгі Шығыс, [[Мысыр|Египет]] және [[Қосөзен (өркениет)|Месопотамия]] мәдениеттеріне б.з.д. III–II мыңжылдықтарда тән болды. Еуропада темір басы бар түйреуіштер [[Гальштат]] археологиялық мәдениеті кезеңінен белгілі. Түйреуіштер көбіне алтыннан, күмістен немесе [[Мыс|мыстан]] жасалған. Олар археология үшін маңызды табыстар болып саналады, себебі көбінесе белгілі бір мәдениетке тән өрнектермен безендіріледі, бұл олардың қай мәдениетке жататынын анықтауға мүмкіндік береді. Мысалы, б.з.д. I мыңжылдықтағы ирандық қола түйреуіштерде адам бейнелері, жануарлар және сол мәдениетке тән ою-өрнектер кездеседі. II мыңжылдықтың ортасына жататын хеттердің алтын түйреуіш-қысқышы көкнәр гүлінің қорапшасы түрінде жасалған, бұл сол кезде-ақ хеттерге апиын көкнәрі белгілі болған деген болжам жасауға мүмкіндік береді.<ref>[https://www.metmuseum.org/art/collection/search/327403?sortBy=Relevance&when=2000-1000+B.C.&what=Gold&who=Hittite&ft=*&offset=0&rpp=100&pos=3 Хеттская золотая булавка Архивная копия от 20 января 2021 на Wayback Machine на сайте музея Метрополитен]</ref> [[Зергерлік бұйымдар|Зергерлік]] алтын түйреуіштер этрускілерге, кейінірек римдіктерге де белгілі болған. Антикалық түйреуіштер інжу-маржандармен, асыл тастармен, шынжырлармен және моншақтары бар салпыншақтармен әшекейленген. [[Рим империясы]] құлағаннан кейін зергерлік түйреуіштерді «варвар» шеберлері, мысалы, франктер жасап шығарған. Көне дәуірден бері қытай әйелдері шаш үлгілерін әсемдеу үшін бағалы шаш түйреуіштері мен қыстырғыштарды қолданған. Тігін түйреуіштері киім күрделі үлгімен тігуді қажет ете бастағанда, яғни киімді нақты адамның дене бітіміне дәл келтіру қажеттілігі туындаған кезде пайда болды. Бір ұшы сақина тәрізді иілген ине түріндегі түйреуіштер XV ғасырда пайда болған. Алайда ұзақ уақыт бойы сәндік түйреуіштер тігін түйреуіштерінен басым болып, нәтижесінде соңғыларының тапшылығы пайда болды. Англия королі Генрих VIII билігі кезінде түйреуіштерді тек арнайы белгіленген күндерде ғана сатуға тыйым салатын заң шығарылды. Бұл түйреуіш тапшылығын жоюға бағытталған еді, бірақ жағдайды керісінше ушықтырып, бірнеше жылдан кейін жойылды. 1590 жылы [[Лондон|Лондонда]] [[Германия|Германиядан]] шақырылған Годфрид Бэкс түйреуіштер мен инелер жасауға арналған сым тарту диірменін алғаш рет салды. XVIII ғасырда түйреуіштерді жаппай өндіруге арналған станоктар пайда бола бастады. Мысалы, Джон Хоу ойлап тапқан машина күніне 60 мың түйреуіш шығаруға мүмкіндік берген. XIX ғасырдың ортасында түйреуіштің жаңа түрі — «ағылшын түйреуіш» (қауіпсіз түйреуіш) ойлап табылды. Тігін түйреуіштерімен қатар зергерлік түйреуіштер де қолданыста қала берді. XIX ғасырда ер адамдар галстук тағуды бастады, оны арнайы сәндік түйреуіштермен түйреп тағатын болды, ал әйелдер соған ұқсас, бірақ ұзынырақ қалпақ түйреуіштерін қолданды. == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Кеңсе тауарлары]] [[Санат:Зергерлік]] [[Санат:Сән]] lk7r6c396gv9ze7h87kk0zxhq07hcv5